g KOLOGIYASI MoSOLoLoRi T Y \

Transcription

1 g KOLOGIYASI MoSOLoLoRi D T Y \,l A

2 I I', AZoRBAycAN Mll,t.l!:l,Ml,oR AKADEMiynsr i.nerlml ADINA ult,g:l t,l x insrirutu rum nir,leninin TAnixi-nnUQAYisoLi r,nxstxolociyasl MoSer-,er,Ani I ctld t,sa *11ifffiffii:r ah;er\ Bakr

3 Azarbaycan Milli Eltnlar Akademiyasr Nasimi adma Dilqilik inslitututtun Elmi $urusmm qaran ila getp olunur. on soz i$ii+y.*:e!::5:. -*{*/ Elmi redaktor: Reygiler: Mesul: f.e.d. Mehebbet Mirzeliyeva f.e.d. Kamile Veliyeva f.e.d. Mesud Mahmudov elmi iggi $eker Orucova kigik elmi iggi Aynel Meqediyeva Kitab tiirk dillerinin aylu-ayfl leksik-semantik sahelorino, tarixi-miiqayiseli leksikologiyasr ve etimologiyasr meselelorine, elsce de mtistaqillik dovriinde tiirk dillerinin lii$ot terkibinde baq veron doyigikliklere hosr olunan tedqiqatlarrn toplusudur. Oser ttirkoloqlar, dilgi-magistr ve aspirantlar, eloce do filoloqtelebelsr tigtin nezerde tutulur. T AB ll *04 O Bakr Slavyatr Universiteti, <Kitab alemir> negriyyat-poliqrafiya merkezi Ttirk dillerinin tarixi mtiqaviseli tedqiqi miiqayise olunan dillerin valruz orammatik ve leksik baximdan oxsaf ve fercili cehetlerinin- askar 6dilmesine devil. hem de bu dillsrin tarixi inkisaf vrilunun isrolandinlinasrna. ocdad dilin arammatik ourulusunun. eleie de oedim letsik oatrrun bsrpastna xidmet ^edir. Bu ciir arasiirrmalar ve tarixi etimoloii anirlizler Azerbaycan dili. o ctimleden tiirk dillerinin leksik laylannrn-acrlrnasma imkan yaradr. s6n noticsdo ise tiirk dillerinin tarixi leksikoloeiyasr sahesinde v-eni-yeni tedqiqatlar iici.in zemin yaradr. Leksik vahidleitn araidrnlmasr tir terefden Azerbavcan dilinin liiaet terkibinin inkisaf tarixini ve merhelelerini izlemeye. bir torofden ttiik dillarinin tarixi:mtioavisoli leksikoloeivasrnrn varachlinasma- diser terefden ise ttirk edebi dillerinin inkisaf i5tiqametlelinin mtiewoirteffiirilmesine imkan verir. Dil faktlanmir deskriptiv. tarixi-mtiq,'aliseli' ve etimoloji tehlili tarixi leksikologiyanrn bir srfa pioblemlerinin'hellinde ehemiv?etli rola malikdir. Ttirk dillerinin li.ieet terkibinin inkisaf tarixinin izlenilmesi. bas veren proseslerin arasdrrrlirasl. ayn-ayn sahe leksikasrnrn tarixi-miiqaviseli oyrdnilmosi bu gtiri olduqca'vdcib vo zeruridir. Azerbaycan MilliElmlor Akademivasr Ndsimi aduia Dilcilik Institutunun tiirk dilleri scibesinin 30 illik fealiyyeti dovriinde bu istiqametde apardrfir elmi axtairt ve todqiqatlann b'u siin (Tiirk dilleriniri tarixi-miiciavisfii leksikoloei?asr mosolbleri> kitabrida toplanmasr vo elmi ictimaiwete teodim edilinasi mohz bu zeruretin labiid rieticesi kimi qiymetlendiiilmelidif. Iki cil dlik (Ttirk di llerinin^tlarixi-miio aviseli leksikolosi vasr maseleleri> kitabrnrn birinci cildine tiirk dilleri s'obesinin oziiliiniidovan morhum alimlerimzls - filolosiva elmleri doktoru. professor Obiliinehman Cavadov va filolosiva elnildri doktoru Kamil Ramazanov kimi dilcilerimizle yanasr. vaxtild onlarla ciyin-ciyine islemis orta neslin niimavbndeleri f.,5.d.mehebbet Mirzelivbva. f e.d. Ismavrl' Kazrmov ve f.e.n-.etibar Ouliyevin. elece de sobenin-eenc ve persoekfivli emokdaslan f.e.n.baba Meh'enemov, elmi 'isci Valentina 0er6nfil. kicik elmi isciler Elcin Msmmedov ve Elnad Olokberovanrn tiirk dillarinin leksikadrirrn rntixtalif mesololsrine hesr olunmus tedaioatlarr daxil edilmisdir. Bu tedoioatlar ttirk dillerinin, demek olar ki. b'iifiin leksik-semantili sahelerini Shbte edir. Bu baxrmdair qaqauz dilinirf moisot leksikasrna. ttirk dillorindo bitki vo qu$ adlan, eloce'dd toy merasimleiine. Azerbavian dilinin fitonirnlerino-hesr oluirnus arasduinalar. tiirk dilleii leksikdsmrn en derin lavlanmn iiza cuanlmasr m'eqsedi ile apanlan ve qedim menbelere. nl:ohtesem dil dbidelarine siiykensn tedqiqatlar. elece de son l0 ilde'- rntisteqillik dovrtinde ttirk dillerindo eedon proseslerin ovrenilmesino dair hiss^eler xiisusi maraq doaurur. On-u da q6yd edek ki. 6u cilde daxil olan btittin tedqiqatlar esasen dfuz qrupu ttirk dillerinin materiallanna esaslanrr.

4 (Tihk dillerinin tarixi-miiqavisoli leksikolosivasr meselelsri> kitabrnrn 2005-ci ildo negr olunmisi.nezerds tututah ikinci cildine ise, osason, qlpqaq ve karluq'arupu ttirk dillerinin materiallan esasrnda yazrlan elrhi'bderler. miisteqillik dtivrtinde ttirk dillerinin leksik-sembntik tebietini. terminoloii medzsresini. elece de sozvaradrcrhfu prosesindski meyilleri aks etdirdn tedqiqat isleii daxil edilecdkdir. ' (Tiirk dillarinin taiixi-miiqaviseli leksikolosivasr meselelsri)) kitabmrn ne$re hazulanmasrnda sotenin brittin emdk'daslannrn maddi ve menevi de3teyini ytiksek qiymeilendirir. onlann hor birine. xiisusile elmi isci Sekor xafirm Orucoval6. kicik elmi'isci Avnel xanrm Mesadivevava r;d kitabm kompiiterde yrerlmasi prosesintfe bdytik zehmet cekmi's heftkanmrz Ulviyye xanrm Hfiseynovhya tegakktir dtmeyi oztimiiza boic bilink. Kitabla b.aflt f1ki1 ve mtilahizelerini, elece de irad ve t0vsiyyelerini. deverli moslehotlorini bizden esirsemdvsn her kese - her bif oxucumirza'darin tesekkiir ve minnetdarh[riuzr bildiririk. Unvaritmz - Azerbavcan (esoublikasr. Bakr seheri. Hiisevrf Cavid pfospekti.3l (Akddemiva saherbivi).'osas Bina- V mertebe'.i.ne simi 6drha Dilcilik'insti tutu. Tiirk dilleri qobosi.(5 I 7-ci otaq) F.e.d.Mehebbet Mirzeliyeva / I f k I 'rum nir,r,onixin nrimor,ocivasrxn DAiR L-Gy:1f;:m -{f *-*******q:*f.c O.M.CAVADOV Iilologiya elmleri doktoru, professor TOY MORASirUlent I{er bir dilin leksikast miievven saha leksikalanndan ibaretdir- Ditin iimumi oanunlan esasmda foririalasan sahe leksikalannm oziinemexiul ifisuilvriotloii vardrr. Buna cdre do ister timumi dilcilikdo, isterse do i,t',t?lsq'if $fr,i#j;ff 'f#'ihl'.*ugmf iitjfdff ;"';liru;ru,t Dilin loksikaslndan behs edsn eserlerde de sahe ldksikast-xiisusi bo- Iuilve claxil edilmisdir. S.Ceferov istifade dairesins sdre Azerbavcan fitihin lcksikaslnl b'elo qruplasdrnr: dialekt leksikaqr, pel$e-senst leklikasr. terminoloii leksika. iaioon l'eksikasr. ' arqotizmler.' - Bu teinifatda f6ge-'senet leksik'asr iahe leksikasrdrr. Mtiellif qeyd cdir ki, tesentifatrn iarakterinden vo- r4$gafqrdan- asrh olaraq oiru sociwelendiren stizlor de cox vo ya az ola biler. Azerbavcanda meweqilik, [iitimgiiliik.atgrhq, a.nqrhq, eliingililg terevozqilik..gox yayrlmrg-tesdrrutat saholormdodr vg bunlann hor bmno xas olan oannomexsus pe$osonet teksitasr vardr.2 Olbette, burada sahe lekikasmt ehate eden 3ahelerin cox az hissesinin adr cekilmisdir. Bele ki. burada valnrz senot-pe$o ils va teserriifatla elaqedaf sahelei eosterilmi$dir. Tesentifatla baeh bir cox saheler de mrivculcdur. Bunlardan biri m'enevi madeniyyetle ba$lt iahodir. Ttirkologiyada bize melum olan bu saheye dair osor R.Q.Axmetyanovu"n go6ru.ul rekcfi Ka AyxonHofi KyJlbrypbl Hatpo;ron cpeauero llosonoxbr) esendr.' Menevi medeniwet anlavtstntn ozii de coxsahelidir. Buraya mifolosiva-tdatlar. --"' folklor'iltilahlari 6tika. estetika', $oxs adlan ve s. daxildir. lr4ifoloif lelsikanrn miidwen' hissesirii' teonimler teskil edir. M.Adilov Azbrbavcan teonimlerihi iki vere boliir: real onimler, heyri-real onimler. Mtie[if leal varhqlann ila]ildgdirilmesini real.onim hdsib. edir- Mgislld+,.{tAf 4fii.qtzl!'ir4z, boq qurd ve s. teonimlere qeyri-real onlmlon oaxtl eolr: cln, alv, pan vo s. - lstor lolklor. folklor, lstor istdr oml dini ounvaqorus diinyagoriiq vo ve s. llo ile.ba]h.dilde baeh Da goxlu coxlu so.zler srizler vardrr. Meselen. Azerbavcan dilinin orfoqrafiva ltij Itifleftrdp tekca td\ca a,.b, a. 6. y, v. g e he-rflerinde'agagrdaft sozler qeydo airnnirqdn: itsdri Allah, odaq, adas, ad,a.lgli, ddsqli Vlcu, adqoy*a, adjt,"azan, ayaqagryai b.gy,aq, bjt,,iy, b aynr aji, bg i,' h a.b rzn, havou. bayqu, havous. biyqig, duvun. dfryiin, loe toz vg vs's.' s. Bu' Itu soaonn stj Dlr brr qrsmr arxalldo$rru$, blr I Bax: S.Ceferov. Miiasir Azorbaycan dili (Leksika), Bakl, 1970, soh Bax: Gtisterilen esar.seh P.f. Axuerusnoa. O6qat JIeKcHKa.[yxoottofi Kynbrypbl HapoAoB Cpe4uero llobo.nxlf,, M ' 6u haqda otraflr bax: MAdilov. <razarbaycan teonimlerb, <Elm ve heyab> jurnah, 198?, Ns 8, s

5 stra rurk lrk dillorinde qulonnoo bagqa Da$qa srizle. sozto ifade lmoo olunq,. olunur. Hotta ftoua Azerbqycan AzorD4ycan dilinin glllnln oziinde mi.iewen srizleirin mriasir ve arxaik formasr vardrr. lslam dinine sdre biittin pti$t 9_619 idradrlmrslarrn ydradrlmrplarrn sahibi Allahdrr. Bu anlavrs anlayrg oedimlerde qedimlarde Daval Dayat Siizii ile ifade olunmdsdur. olurgntigdur..y Yaxud axud. tov toy soni ewelleitamamile basoa ma- rirakidaf msr- nanr bildirmisdir. Olbette. bu sozler -ti.irk dillerinde miixtslif inkisaf helelerinden'kecmisdir. 'Bu saheye daxil olan biitiin srizlerin tarixifpgloji aspektden tahlili, li, onlann ye,n yeri go]d+(ce eoldikde etimo.logiya.srnr.agmaq etimologiyasmr agmaq tictin Zeruridir. Bunu nelere nere alarad. bur"ada burlda bir nece neco sriz"tdhlil oluiaca- qdr : uy n_a-, b gy at t, b ay.at, toy, d iiy ii n',' g lp ql 6 b ay v g.s... ^ AYN,{- miia5ir ir Azerbaycandilinde Azeibaican'dilinda'avna ayha sozii sozu <gtizgti> ve <giige> menalannda iglpnir. Bundarf bassa avna sozii dialektlerde <ehval> menasrnda da islanir..,<azerbaycan ilial"ektoloji liifetinde> bu sozun aqafrdakr menalan venlrf: l) Avna (Kirovabad. Samxor. Oazax) isim:oencora. siise 2\ Ayna (guga, Qaz6i, gamxorlisimipanltr, cila 31 Avna lsekl iiim: dhvals. Avna {Odrtiin axrrrncr monast - <shval) - dilimizin qedim dovr{i ile, qedim tesewi.irlerla baehdrr. Bir qox dialektlerde (xiisusilo Goygay, $akiitovuz) tesadiif olunai <xesteniir aynasr aqrqdrn, (xestonin ayna-si rutqdn durl ifadelerindo la ayn a sozti <geht'abr meira's rnd6drr. Avna siizii haoornda Dilin inkisafi ile elaq'bdar miiewdri sozler zaman kecdikce dilden qrxrr. Miiasir dili terk etmi$ sozlorin sn yaxsr miihafizekan'yaah abide- Ier, dialektler. xalq varadrciher ntimuneleridir.yazilr abideleide. dialektlertle ve xal6 varhihcrherndl tesadi.if edilsn sozlerin miiewen hissesi xalqm ictimai^lievatr. onfin coerafi ssraiti. sonoti. dini sodisl6ri vo s. ils baeh olur. tsu sozlere cox zafian birlesnie daxilinde tbsadiif edilir. Oedifrdon yara_nan bele biileqmeler qldqfu kimi nosilden-nssle keqir, on)ann terkibindeki miiewen'srizler ise ilk menasml itirir ve miiasir oxucu bunlarrn monasml bilinir. Cox zaman birlosmelorin i.imumi mozmunu danrgan vo dinloyena aydrri olur, lakin birleigmenin terkibindoki sriziin monasl oararulo oalrr. Ygzrh ab'idelerde va xalq yaradrcrhfirnda iglenon sozlerin tedqiqi bir tsrefdon mi.iasir dilimizin, difor terefden ise'tarixi leksikanrn oyro: nilmesiiictinehomiwetlidir. - Dilimizin liieeiindo vaxtr ile islenmis. indi ise miiewen terkiblerde dztinii oldueu (imi sdsteren stizlerden'bi1r ovna-dn. Hu soze uveur abidslerindeu ie Azer{avcan dilinin qedim nffiunelerinden biri "otan <Kitabi-Dede Ooroufu -o s'erinde ds rast ssl inir. Dialektoloii liieetde dialektlerds illenen sozler aevd olunur. Lakin bu sozlerin izahrhayer verilmir. BUna gdre de lldrgetde'ahval sozti verilir, lakin onun ayna ila blaqesi gostorilmir." s Azerbaycan dilinin dialektoloji liileti. 1969, seh u C.Manos. IlaMqrHr.rxlr ApeBHerropncKofi nucrueusocru, M.-JL, 1965, seh Aynu so ;niin darlagrmq monasl - <ehval>> monasr dilimizin qedim ddwii il'o, qedim tes_ewiirlerlb ba$hdrr. Bu sdz qedim ttrk xalqlan arasmda vaxfl rlo Qox rglenmrgdr. V.V.Radlov <ionur crrobapr rropkckr,rx Hapeqnfi> adli ltiietinde bu siiziin beg monasril verir. Miiellif bu menalardan birini agafrd[.kr gekilde izah ediri Ayna - 31ofi, 41x, remoh, BracreJII,IH IIo.{3eMHoro Mr{pa, ttonr4iruxa. llemin lufetde iezere garpan cehetlerden biri {e aync-soziintin tiirk xalqlannda <can>- <a[hl. <cffreb mbnirlannda islonmosidir./ O.i.Dbnidzi avnam tulca ifadesini rus dilinde ((MeHr :ro 6eoeu ve <uofi qeir aepxr{d) s6klinde terciimo etmisdire. Demoli. avna dilimizde vaxtr ile kseytan>>. <iblis>. <sor quvve> monal an nr bi ldi rm i sdir. O. I.Doni dzenin eserinde hyn am tilai ifadesinin loxssiz ciimls hesab edilmesi de tesadi.ifi devildir. Ciinki bozi dilcilik osurlorindu goxssiz ctimlelerin totemik tesevviir netibesinda yarandrfr qiist0rilir. " Belolikle. avna sozii qedim insarun tobiet hadiselerine mtinasibeti ile elaqedardrr. Td qedim ddwlerden baglayaraq insan tebiet qi.ivveierini dz tese'wiirtinde xexir ya.$oi, fprq.vo qaranhq kimi canlandu?rugdrr. Bu tosevvur avna soz.ffldo do ozunu sostonr. Avia sifahi edebiwatda d6 oz eksini tapmsdr. Tiirk xalqlanmn sifahi o?lebiwatma daif toolanmts materiallar' sosterir ki. Urvan xan. Abakan tatzr\6n ve Altav xalqlan a'rasmda uvna iya elaaedaf bir 6rra naerl ve efsanoler yaranmrgdir. $ei qtivvelero qai,sr mtibarizb gifahi adebiyy"atln osas movzusu olmu$dur'. Y.M.Mel etinski qelremanhq eposlannm monsovinden danrsarken gtisterir ki, $er qiiwele?e - awa, Alb^ah vo s.-lere qar$r miibarize yakut, Iakas ve basoa ialolann eooslanirda merkazi ver tuitui. Bu eooslann coxunda avna xbstelili. epiddmiva vavan bir qtivfe kimi tesvir e'dilir. Xakas eno s lanhda av n an m' uiaq o [rirlaindsr eenis^vav rl mr s mrivzul ardan biridir. Bir oavda oldraq. avndnth cianr basqaverde'olur. o&urlanmrs usaclar tannnrn'lirimeklivi ile bnrur ruhunu mbhv"etmekle ohu"vox edirler'0. ' Biiti.in 6unlara osason. demek olar ki. auna sdztiniin dilimizde islenen menasl ser qiiwelere qarsr miibarize ilo"bafhdrr. Melumdur ki, qadimzamandd'n in'sanda bas ierbn ruhi hallar xarifr oiiwelerla baelanmsdrr. ilk insanur tesewtiriin'do aynu insanda bas vereir bu ve va diier hadisenin sebebkan olmuq, sonralar ise bu qtvrie o hadisenin oztinri evez etmisdir. ' Avna s0zti ve bu sozle elaqelar olan bir srra stizlsre hem tek. hem de. terkib..geklinde miiasir dilimizde, xtisusile dialektlorde rast gdlmek mumkundur. 7 B.B.Paanos. Onut clorapr rropkcklrx uapeunft. r.l, c.1, CII6, 1893, c. l7 I f.m.[ohr.rase. Eesrt.r.rrHe npeajroxehr,rr B Ka3axcKoM mnxe, A6aKaH, 1959, seh. 18. 'Bax: O6pa:uu xapo4hofi rr{reparypu rropkckr.rx rrjremeh, q.lx, ClI , soh. 119, 217,222. ro E.M.Melernucxlrfi. llpoucxoxaehr{e r pouqecxoro lnoca. M., 1963, seh. 275,282.

6 t*r-."]a'jffi F!!'.,?"s,:'J,,T'"H,#[fi,ffi?,.1'*'f;_*ffi H*$i'; miiqoddime'sr3d_eki_q;ggra,atriiriirjtii-fr #;ilt,t?,-usuqa''(i Safrq gtinrihde avna sdrshi-' ffi{;ff,ffiffi$$" x#ll*d,lfllgff;'r''"8$;*:**:*n*r*08.f'r,o{tri'i*lr fl iiiif,ffittfl'#ir6it+ttrx#tr ; O xoq edasrn4 q'urban;rftu'd;n. [#H,-if p;g.{k"f,"---'-r*lihflsdv$trx,l{ftfi ri.#nrn# *1gifiiiffi fff1'3ih:1,'triffi"{kiraif,w ffjqfr{ffi if Azorbavcan dialekt[srindo..d-nm e vp ya iye. kegmesi hadisasine i,*f rr.3irsil;?$rhjffi igiiiitu,*n9ii**f*iliirs?hr*i."; {{{id$gi?'.x'i?,1?#;lufl:n'f"r*iilfi j;i jt!{r,'fi,;'ffjl,#"?bffg1i ndr.,-!fr [:t#?;:'1?:ok.t^?'!!tg?:f!?agft{t'i[:!ig',:?,!ui*,r *,1i1#lldfiffiiil'&fliff"T1'tr'?'%tgfi uk;,;,r;o-;ii"ti -,vi)'oyooo,n ir,.,#i*t:h"'#ti:ffi,$flt,f$ifjd"i,?,jffi,esadiif l#jtti.t4fi gl?%^,{r{{{,{,+$*d*#i,'}q:lfllrlrffi#l# mek olar ki. felin kril #tx;'hgfii,,,'*$;3.t8l,.dff o?,%[?t?]ffi Hi,$tffil;E]',t$: l}r,'[',:?#,thkffitpilflf,ll,r,f,fttghlfi,;.;,fu,r:ffi *ir ffile4e,soh.2e. '- K.Kusromov. Azerbaycan dili diarekt ve'givelerinde fer. Bakr, 1965, sah. rz2. Xalq arasmda mtivhumi qiiwalerden qorxmaia evmenmek devilir. Tek otaqila, qaranhq.yerde olan adam atrafrhdakr o;gyafan mdvhumi "qiiwalare (cinil. sevtanaloxsadrr ve onlardan oorxur. ' Einbn felind6 n feldiizeldici sakilcidir. Belelikle, soz{in kokii ayma-dir. Burada fl - rfl evezlenmesi'ilo 6yma-nin eyna bldufunu soyl-amek olar. Evna ise aync sriztintin dialekt virianhdt. Avnd soni (ismi) ile yanasl evni k<ikden olan fel de vardrr. R.O.Riistemov <cazbrba'ican dili dialeki ve sivelerinde islenen bezi oadim fellar haqqmdu adh meqalesinda awi-//avnr//avni- felinin Azbrbaycan dili didlbkt ve givolorinde aga[rdalu merialarda iglondiyini gtlstenr: <<,Azerbaycan dilinin Qazax dialektinde (Qazax, Towz, Borgah ve b.)>: 1) dircelniek: 2) ovnamlq. oztine eelmeki3) vaisrlasmaa: 4)ieste- 1i(den'avrlmao. Bakr dialektinde: 1) xeltelikd<in hllxmaqi 2\boi atnao. Gedebei. Daskesen ravon siveleriride: l) xestelikden avilmao: 2) salafma[a bdslamdo: 3) oziine delmak: 4) dilcelmek. ismavilh raribn'sivslerinile: sdealmaea baslamad'. Govcav'kecid sivelerindd: 1) iestdlikden avrlmao : 2) vax-srlasmao : 3 T dircrilinsk f b'evne. basa aiddir) ir 3. " B'el6 qenhet6 sefmok olir ki. ayhaism,iniri menasr'ile avm-//avnt- //uvni- feliniir arasmda daxili bir eldq6 vardrr. Bu sozlerin her ikisi - hom isiin. hem de fel xestelik. saelamhc.'vaxsrlasmao. dircelmek. sadlanmao. qsmlenmsk menalannr tiildirir. giil iozle. ihsan^da bbs vereh'ister ruhi1 i'sterso de fizioloji deyigiklikleri bildirir ki, bunlann da hamrsrnr aftval adlandrrmao olar." Azerbaycan dilinde oorxu vo telas meoamrnda islonon av. vgy.pii dalarr vo yakirt dilindakr tiyla nidalan 'da ayna ile biflrdrr. Bir riztinti avilmaa s6zi.inde avdrn sekilde eosterir. ". Ayqa.sd/rinlin adna fon{tik variantr da y?f't. Trirk dilli xalqlardan olan qar-aimlqr. he ftenin gtinlerini aga$rdakr gekildo ' adlandrnrlar: Iix ktn-bazar Iiq bas kin - bazar ertesi Orta kin - cersanba axsaml Xan kin. qer$onbe Kg ai49 kin -btime ax$aml Aine kin - ciime Sabbat - sonbe'u Burhda nazaie caman cehet ciime axsamr ve ciime siinlerinin aunu ile slaqedar olmasrdrr. Buna bizim dalektlerde de"rast eelmsk mtimkiindtir. Bezi dialektlorde heftenin gtinleri aga$rdakr gekilddadlandrnlrr: Bazar ertesi '3 R.O.Rtistemov <cazerbaycan dili dialekt vo sivalorinde islenen bezi qedim fel- Ier haqqrndu. <<,Azarb. SSR EA Xeberlerb (icf. elm. ser.), i963, liq3, sah. 73. l] E.K.Ilerapcxnfi. Clonapr rxyrcroro r3urxa, r.l, sun. l-4, 1958, seh. 46. l] Bax: Bonpocbr rr.rajlerronoruh rrcpkckhx r3brkob, r. W, Bakq 1966, soh 'o Bax: K.M.Mycaen. lpauuarnna KapiuMcKoro r:ura (QoHeruxa" uopqo;rorur), H:A-so <Haynal, 1964, soh. l l7.

7 Xas Cersenbe Adna axsamr Adna Adna ertesi Bazat Burada adna soni diqqeti celb edir. Adna soni avna soz:dinijrn d- la$tlq formasrdr. Melurppur ki, tiirk dillerinde y - d - i (ayaq- adak - azak) Dlr-Dtnnl ovoz eolr".. ' Demeli, y - d - z. seslerinin bir-birini evoz etmesi heqiqetdirse, onda sdnu-nn uyna olmasr da doarudur. Bizim fikrimizc^e.' azmao soztini.in da kohi dvna ila baehdrr. XaTq arasrnda cox zaman o dztb-evalfr\? Vylgn onu yoldan gaarib ifadesi de iglenir. Bu ifadeye isa iesadtifi nal Klml oaxmaq olmaz dlro giiiii ile.al1qpdqr lalq arasrnda bir sra dini eqideler mrivctiddtir ki. bun-lar da sabobsiz devildir. Bir qox menfi menah efsanevi anlayrslar zamankecdikce miisbat plan4a vp, ya gksir1e,. miisbet planda olan'efsansvi. anl4yl g menfi planda islonir. - Adha da beledir. AsafiriJakr taomaca buna misaldir:' Bu eiintin adr'ailnadt. Islei avandrnadrr. Ursvimda bir sev tutdum De eoriim adr irddir. Yeri gelmigkeng<istermok lazrmdrr klyqlfut dilinde ayr bilriin var- Ilqrann yaraolclsl, xeylr quwo '. Kml tosvlr edllff'". Ayna srjzi.intin etiinologiyasl haqqrnda hec bir melumat voxdur. V.LAbayevin fikince, osetin-dilinde isfenen hoinin s6z iran dilindeki sina sortrnden eottirtiliniisdtir ki. bu da iarmaft demakdir'e. Bizim fikimizce., fuerbaycan dilindeki ayna ile fars dilindo iglenan aina basqa-basqa sozlerdir. d - i: y s'esli sozlerin inkisafinda v son merhele hesab olunur: buna grire. d, 4lqq eslinde qd.aq sdqurye nilbetsn yeni formadrr. Bu bal xlmdan adna sonj oyns-ya rusboten daha qgdrmdrr. Qedim ttirk dillerinde ve monqol dilinde sor qtiwo menasrnda ada so.ztiiglenmigdir'. Qox gi.iman ki, adio srizii -nc'gekilgisi ilo ad sonindon ouzolml$01r. -nil/-na sekilqisine avna soni ile yanasr bir cox sozlerde de rast g glqek mtimktindilr. B p q-eyrf fnehsuldai gekilqi hail q rnda <Azerbaycan. dilinin qrammatikasr>r kitabrirda bele deyilii: <Bir gekifgi sifetlere ve sos- ll!.g.puanor. Onrrr cnouapr rropxcl(ux uapeuufi. r.1, u. 1, seh 'o Bax: E.K.Ilerapcxufr. Gtjstoiilen eseri, soh.47. 'o_b.h.a6aes. I4cropNxo-eruuoloruqecxufi-cnoBapb ocerr,rhckoro rsnx4 r,l, 1958, sah H.H.ilonne. 3_oloroopArrucxill{ pyro[r4cb ua 6epecre, Cosercxoe nocroxote4euue, r. II, M.-iI.. 194i. sah Itrjx\1,fffiFffi"fli,1lllaraq fel emela getirir; mos.: ctma(maq), sovne ' - "-nil/-ria sakilcisi basqa tti* dillerinde de qevri-mehsuldar sekilci kimi vasamaodadrr. K.M.Mtsavevin verdivi mehimata gore, qaraim dilinde'odvri-niehsuldar -na//-ni sekilcisi vasitesilo tekfiecafu sesteqlidi sozlerdei tesirslz fqjler yaranrr: <<Kai-na (qaynamaq), gei-na (qeynembk), kis-ne (kisnomek)>". )nril/-na sdkilcisi vasitesile basqa nitq hisselerindon fel varandrar kimi. felden feli isimden isim ve feldeir isini de Yaranlr. OsmaE felindo;n -za Sekilcisi ile asnamak feli dtizelrnisdir. Qaraim dilinde ber (ver, vermskj feliridenberne ftediwe) ismi em-elo se-lil'. ' -na//-na sekilcisi esaien bir seve. hadiseve oxsarltq. bonzetrne anlavrsr bildirir. Bunu'ister sekilci vasitesile dtizelen'felloide, isterse de isimlerde aydrn gekilde giiimok miimktindiir. Azerbaycan dilinde durna, z.urna. Nna. cana ve s. isimler -nall-ne sekilpisi ile vafanmrsdrr. <Adaolu> ve <diiviiu iiizlsri haqqrnda Mtiasir Azerbat'can edebi flilinda nisanh vb- adaqh, ni$anlanmaq vo udaolanmaa sozldi evni menadadrr. Bir sozler tiirk dilinite nillanli, siizlii (iisanlaninaq. nisadvapmaq /8.514A tiirkmon dilindo udaq, adaqlt, riy[ur dilinda hika'(e,717\, qazax dilindd nekelyk tftli16ojll;,3,pf \--> duradan'sortiniir ki. adau, adaqh sdzleri ancaq Azerbaycan ve Buradan'sOriiniir V't. adaq, adaqh stizlori ancaq Azerbaycan vo tiirkmen dilleriride. nisanli, nhdhlanntuq ise Azerbavclan ve tiiik dillerinde islonir -sufdialekt. Siiz.lii'leksemi xiisusiweti dasivrr. N r0 gryl t- qil aq$ pleanlaryuq-gdaql,amqi i nte aylai mg g- qdaglqnmgt qiigyy.eq pir ntiqtdde I. Bfnlann hsr ikisi.bn adaqth n $ flnlamaq-a6aqwnmg{ smoxlm corgolon eyru. msnallolrsa? r4- S aylt-,nis.gn1 olan, n$ an taxma{b,. nt{,cn.vurmoq sm9nq,n 901g9lo_nl99 mgo. 2\ Nisan taxmao, nisan aparmaq. ifip.i.qpp.birl6imelerde adaflanmaq monasl olsa da, adaq sriziiniin Ozii bdle'birlesnieler yaratmr. Cox C* uox maraohdrr dfrqttdtih, maraolldlr ki. Kl. adaith ada.fih.slanun a4a0l soannun sozin qrza Qlza daha gana qo,x.a!{iyyeti 0ox alolr vardrr. N$anli qtzifadesi adaqli grz ifadesine nisb^aten daha iglekdir. zt Azarbaycan dilinin qrammatikasl I hisse, Bakr, 1960, seh K.M.Mirsaev. Giisteiilen oseri, seh.240. " Yene oradq seh i1

8 Azerbavcan dilinde nisan soni nisan-adaqlt-foy merhelelarinde ilk pilledir. A.4ugltbq merhekisi nipandan sonra gdlir,.$9aq merhelesini els'etdirmek tigiin igtedilen nisuryapgrryaq, nigaft iiziiyii,'nisana getryak, rugana Sedanu?r)., n!{an gafirary(dlh!u$qn..xo.!19at, nr$an gecasr, nllan marssrm, vo s. soz Dlrto$moton adflql, soannun slerasma oaxll deulcr. Buna qrire de adaq s<izti bele birlesmbler varatnur, Azerbavcan dialektlonndabalga siizii islenir ki, bu da'miieyy'en menada zipai soztinii evez edir (2.70). ' Addqh sriztini.in bela birlesmeler yarada bilmemesinin esas sebsbi bu soztin kbhiniin dilde miisteqil iglenmesi, adaq sozande nigan monaslnm olmamasrdr. Lakin <adaqh> menasmda nisan stizii islsnmeven dillerdo. mosolen. ti.irkmen dilinils adaqh. adaqldmaa sozleh ile t'anasr adaa sozu do islenir. Bu soz <uononoxd>> kimi izah edilir ki, bu da'<srillegmei> demekdir (t t, zo). ' Azerbaycan dilindeki nisunh stiziintin kohi fars dilinde ((osorelamed. <iz>i menasrndakr zis-az soziidi.ir. Adauh soztiniin koki adaa teklikds'islenmir. DoETudur. &laah va adaalanfraa sozleriniri her ikisi adaa sozu tizerine miiewensrizdfizeldici setilcilerin elavesi i.le varanrnrgdrr. Bes adaq s_ozi.i riddir? Azqrbaycalr tlitinde ilk baxrqdan addqh 1la slaqesi olmavuf adao stlzii vardrr ki. 6u da asaerdakr menalarda islsnrr: ' Ailao l usaern'ilk addrmr. A[aa durmua"- avaa iiste durmdo. Adaa yerimak - fezsc's lerimeye baglamaql I daq-idaq l y'avag-yavag, dddrml "addrm (16.54). Dil faktlan edsterir ki. nisan merasimi miiowen esvalarla icra edilmis ve merasiri de bu esvanin adr ile baehdrr. Slavvan ialslannda bu meiasim Vl (pyxa) sriziinddir trirenmig o6pyi - qenber, halqa egyasr ile bagh olmugdur.'buria go-rg {e bu p.rose's ofifiyueiue, ha[qa is'e gi;pvu*unifi adlandtrlmr gdrr. $ J97). Azefu aycandd iso nigan mdrasiuri yd iiztik, ' va da vavhola icrh edihirisdir: i<sirni vevib cav iiaikden sonra bir arvad salinin barma0rna i.iziik. bovnnna imndridl kdcirei. Bezi mahallarda. xi.isrisile Zaneez'ft vs Kiirj dtiltanda nis^anda qzrn basma ancaq vavhq'orterlen (3. 259). Bu faktlar sdsterir ki. irisan merasimi va ella. i'd da b^asla elaoedbf olmusdur. Azerbaycan dilinda ayaqla baeft bir io'x frazeo'loii biilesmeleriri islenmssi onir sostsrir ki. bh merasifir avaqla da baeh olinusdw. Azerbavian dilindo to-vla. evlenme ile baeh bir cbx adetlsrin. bu ldetleri ifadd eden frazeololi birlesmelerin varfi[r da bunu si.ibut edir: - Tov decesi <Lenkaian tereflerde on vs oelan her biri cahsrr ki. qabaqca nis'anhsrmn ayaemr basdalasrn. Su <diliu"zun olmao> elaniatidii fj.266). Yirxud: Orzur psrdevi-ismetdsn cudrer zaman.odlamn atasr ona qilmetli hediyye ba$qlar ve'oturmafta icaze v"ersr. Beli r-ayonlarda buna <idi.izavaer> d6verler"( Q Bilnlardhn.bagild, gelinin ayafrnrn altrnda qurban kesmek, ayaqaqma ve s. adetlerlb ybn-asr bir cdx tazeoloii birle'smeler evlenma mor-asiminin ayaqla ba$h bldulunu gristerir: ayafuru kaidirlamalq al-aya{mr Dnglamsqvo s. t2 <Ohmod haradadr> filminde seherden kende golmi$ Ohmedin bir de sehere savrtmamasr i.ictln atast otiu evlendirrrek frkrina.diisiir. Ata <iz meisedini meosedini be'le be-le izah edir:'<($irin)-- <(Sirin) - Teqsir leqstr sendedir, sendedr dedim ayb$rna kon- dir baelayaq,razt 6aElavao. razr olryadtru olmadtru (6, ). bdm5li, niqanlamada, 6{gqla.nnad.a iki.genci simvolik gekif$e 6a$h hesab,edilii,.biri digeri iictin t lanmao 6rosesindon sonra ier.efler ve Mdchum ooemastnda Levlinin veziyyeti bele'tesvir edir: nuradd UJ6"uir riiontiff ;a;;iliq iniidit'ioe olunur: {yaq b.a$lanrr-adaqh.olur-asudefik ydx olur., Diembli."adaaft s&tiniin semantiliastnda devisiklik bas vermi$, stizi.in fonetik'forma'sr ise arxaik formaru saxlamrsdri. Adaq s<izi.inde </>> sssinin <v> sesine kecmesi bu stizler arasmdakt menanl pozmu$dur. lilaa sozii ils evni kokden olan ailfum sozii dilde qalmrsdrr. Adaqh sozu tiolirie forma ddxilinde veni mena kesb etrnisdir. Adaql'anmaq pfosesinden sonra tov selir. Mtiasir Azsrbaycan dilirfdo isloneir toy s62iiniin ilk monasl qona'qliqdrr, ziyafetdir: Xanlar xaru Beyandar ilde bir kere toy edib O[u^z beile'rini qoiraqlardr ( Tov anlausr m^enasinda iio' tliiiiin islenmisdir: 'Bev vieit. tliiviina Miiewen d6vi Sriind"s bu Sozler toi-dilviin seklinde qosa i$lenmis. set-se'de dftviin sozti arxaiklsnmis, dilderi crxfttsdrr. Tov-stizii ilk me'naiurri ti reref <<diiviin> menasmda iilenmeve -baslahmrsdar. O ger tov sazij iloy- feli ilo balhdrrsa, diiyiin sozii ise -diiy='(bapla) felinclsn ttirenmrsdrr. 'Demeli. adaohlar selecekde bir-birne baflanmaq, diiyiinlemek [giin..segilen riamizs'dlerdir ki, bunlarrn ayaqlan sffirvolik baglamr, toyda { duvundo I rosmllosf. \ r Toi som ttirk dilindo diiviin (8. 811), tihkmen dilinde ise tav (11, 18fl kimi islenir. Onu da qeyd edek ki, ttirkmen dilinde hem toy (ziyafet), hem dd diiytin bir stizle:rtal* t tfr{.":*lf. Bavatr Azerbavcan sifahi xalq va?idrcrherntn en geni$ yavrlm$ oedim iafirlanndan biridir.'sifahi xalq' edebiwdtrnrn biitfin ntiftuneleri ttiriri bdvatrtar da nesilden-iresile. aflizdan-afiiza keqerek tarixi rnelum olmavari dowlsrdon bu siinecen ielib catmr5dr. Hei bir dowtin oziine maijujbavatr varadtcrhdi olmusdir. Bavah varadrcrher bu giin de davam eaii. Oedifi diiwden selen bavhtr ntimrineleri ozlerille be'-rabsr bir sra qadimt adet ve. enendlerini, dtinyagtirtiglerini de getirmigdir. Bunlann coxu arxak sozteroo saxlanllml$olr: ' Bayqu$ son-am, bayqug men, Hor ouslardan savqus mon. Ne bbtitr quq olduin, Srzrldarant-yay, qlg mon. 13

9 Burada bayqu$a ikili miinasibet hiss olunur: nifret vo ehtiram. Bayqu$a ehtiramin-tarixi daha qedimdir. Bavqus soz{iniin bavva azs hissel-sfinden ibaret olmasr da buriu stisterir. <ibav> sozti miiqbddeslik menastndadr. Bezi yerlerde <bavqus; sozii evezirie <savous> islenir. <Bavqug> soztinde o.ldulu kimi.<sayq'ug> sdztinde de <sayri s'rizti <hrirmetii>, <<gztz>>. (muqodclosd monalanndadf. Bayahlann bir coxu dsyisikliye ueramrs. veni variantlar mevdana Qrxmt$drr. Yeni varianilann m6yiland crxilasr ile baeh bir srra arxaifr sozlerde-dilden gqlr.fq da qanuiraly$unhaldr. Bunf baxmaymag, bayati- Iarda coxlu 'Bayatrlarda ariaik srizlere fast selmdk olur. islsnen arxaik sozlerin izahr bu xalq incisinin tebietini. onun tarixini apmaea ktimek edir. Bavahlarda islenen'arxaik srizlerle vaj napr <bayafl> s'tiztiitin ozti do menac'a arxaikdii. Bavafi tedqiqatcrlan"bu sozii miiitelif gekildo izah etmigler. Bunlardan ikisi'daha gefii$ yhyrlmrqdrr. a) <Bayatr> sozti bayat qobilesinin adr ils baahdrr. Bunu Salman Mtimtaz soylemisdir. Bu filae qosulan V.Velivev va:nr lu. azerbavcanhlardan basq-a bu monzumeye <bdyltr> deyen voxdui. Hstta'Avrona'tiirko- Ioglarr d.abr1 ger,formasrnrn <boy'abr tayfasrnin adr ile bafh oldu$u frkini oana ooqru nesao eorlor. Birrada aclq-askar ziddiwetler vardr. Bele ki. menzumo basoabasqa adlarla biiti.in turkdilli ta'vfalarda var. Bu qanudauveun haldrr.'bu onir-siibut etmir ki, formanr bayatrlar yaradrblar. Hele vaitlle Omir Abid yazmrgdrr. ki, heca vozninin yeddisi."ilo yaranan diird misrah mtisteqil inenzdmoler yalmz Azerbayc-anda <bayafr> adr dasrmaqdadrr. Bu monzume ba$qa ttirkdilli xalqldrda mani. drnq. irr. cr. esufe. ttirhi. kavrm elenge. qdlgnrr.,a.dadapzdde ise XYII esi- fotiziyasrna xdlq edebiyyqrrnm.teslrmoon oanl$arkon gostorml$dr lfl, lolo, mant, xeyrat. qtsa ;tr, koqaklan ehvah ve kompozisiyasr ' baximmdinbayafi adlandrnna{ oldr. Dotrudan da: " ^ Bu dailar olmavavdr. Gtil be-n i zin so I riraiavdr. Oli.im allah omri.' Alnlrg olmayayih. turl( marusl llo: t4 15

10 Dar menada bavafi soziiniin mikosaheleri ise sonralar yaranmrydrr. <Bavah> adr altrirda Qap olunan kitabl.4ra_layafilarla yanatl vostlhallann.holavann. savacl Sti2lerin ve s. daxiledtlmest vo.bayatllann a$loane. niehebbet. dsl feyinleri ilo islenmesi de mi.ieyy'.en hadrsenm monilqt;ieli,;iidir. -Oenis nienada <<bayatr> soziiniin temalik grypl.an arasrnd,a iii;ti"tiueti' ofinlinil ft;i*eu ve'mehebbe!, a;iqpne sdzlorin movcudir&i*,iati'ctni, ;?drok'bu GTiaeye gelmek ol'ar fci,'bayatrlar toyla bafhdr :ffi,;rdt;iuitiit.^n.ti"fi titilvir"mutdiiliqla,iiyadr siiz qoyuneufqqla, vesfi-hal merasimle, laylalar u$aqla, afitlar yasla, bay^atilar toyla.bagldlr. Bavatilann tovla bdpli oidufunu gtist-eren bir sra talctlar vardlr. I atar Ailid'al;i,rtt6ioiiitfietindol<ri beyete birlegmesine rast gelirik. 8u birlogme bele izah "edillr: <CrapuHryu fiechtr HctlottufleMaJl HeBecro[ I4 ee ucirovrauu neoer HaqafloM c'sa,qr6u. EoprtHru Kbl3 erary-xblpu).' ""-"' T;fi4;'ii;datki (;nar tidtprn> birleemesi (toy 4ahnrsr). <bayatr> siiziiniin sinonimidir. Daha doaru'su, (e1ar 4(lrpblD e-la bayafi gemokdr' ftffifi: tiientiiii oldiaq bile biinotibe srxtr la''glgt iyt bdyafi (qrz ]eye.; te) tovda d;lil!aoxsui oxuiran mahmdr. Nedense, tatar ttlqloqlan-(boyot)).sozunu llbevui lozii ile baflayrrlar. Bizb belo gdlir kj, A.ze.r- "i'.,u Hl,','1,*i"l#!fl"1!*3;,$"$1,i''lg'?hHxf#il"$?$lStt%li?'ft1l: btvt s6ztt ile hec'bir elaqesi voxdur. ffi ljltilt'#,,',?+l'rrur:il't#1#lr8:',h81$luf ts'j,h'if? miiewen "Tff'F,ff <havu iisttindo oxundr. Buradan bir sual._meydana gtxtr: toyda hansi bayatrlar oxunur? GeniE menada bayahya.dqxil olan temahk saholoil;ia-#rffi; rrlniijrnt io-vdh 6iurnaq o(maz, holavarlan, sayaql sozlori., afulan.'oxsamalan oxumaq olmaz. Bat toyda olunap bayahlar hansldlr'/ di;ffiiir.'i6diif'ialo tizis'tov 6avatrland6 var. Bunlar di gerti olaraq osl bayatrlar, mehebbet bayahlair, aliqano bayahlar vo ya sadsco olaraq <b'avah>.adlanrr. ""*'-'iiavi'titinn tovla baeh oldueunu gostoren bagqa delil toylarda beyin terif edilmesidir. Ele <bbv terifiniu6zti <qtz bayatt> termtltntn qarqtirnda islenir. toyda bey-o[fan terif olunur, ohun genine.tgntlor deyllr. <Bev t'erifi>i birlesmesinf,e <terifi stizi.i ereb mengelt{tr..daha qodlm tarixli bovin terif ddilmesi prosesinde iglenen <bey tenti> btrlegmestntn iklftt t";'ofi i6nrutii eied inenssli <<toiifi sozti il'e srxrgdrrrlmrqdtr. Bes 6;6ik# -^t ;i$;d;ti ;v;tirrjtuiada hansr -soz ipleno tiilerdil Bu suala ;;i;t;^'i;rileii-iictin (deri$ itiztimin menalarr dgrlmaldrr. Terif sozti iiltjiiuii.'6ei-e iiatie0iiiil-il -etrifli izah edib 44la'tma, 2) bir mefhumun mszmununu acrb gtisteren ifdde, 3) beyenib teritleme, beyenma' " * -" ft fi ;fl 6fif b ovo n moaii B ura"clan da <<b av a n ita> so-zti 11e. 1<b uy a- /or stizti arasrdda fonetik vs semantikyaxtnhq gdze garptr. Demoh' buradan da <bey terifi> birle$mesi <boy bayatl>.901<lmde borpa oluna 0llor' Hetta el ara-stnda <bev bavaftt> soylemek ttaqest do yar.d{. Ham bavutt h'em tle-nisan-h oflan - bay sazlenntn h91 llilsl eynl kokdandir. Bav, bav.6ey seklinde isldnen bu sbz hem miiqeddeslil(, hom qgyda uzro de zonsinlik"'meirbsr'bildirmisdii' Bu stizden -umuq. E;y ;(,;iil' fai aiii tii kl; bd aa' Zen ginleedirmek demekdir. Tava(maq) 16 felinin zgnginlegdirmok monasma. \ryeun kcihinden iig fel yaranrntgdtr: baze{mok) Bu-Gll6rih bova(rnaq ). bovo/n{mok}. b"ele fonetik-sdmantik inkisafrm gtjstermek olar: baya(ryaq)-zanginlasdirynaft ; genig timumi-menada; paza(mak) onginlaedirma k;. mtieyye_q yardu4gt vasttolorlo;. qoya(nlsq..- zanglnla$duma K: rensle: ----e bove(mok) - zgnsmlo$drmolq sozlo; mannl llo. Mti6sii dildeki beie(n)'felinde'<n> sesi qayrdrg ntiviin qrarrmatik - olametidir. Bu felin ktihi ise boya-dr. <<Bava)) felinin son - verii stizle. mahnl ilo zenginlesdirmek monasr ise teriflemsk demakdir. Yeni miiewen bir obyekt sozlo zenginle$dirilir. terif edilir. oxsanrr. Demali. holavarda heyiranlar, sayaql i<izlerde bovirnlar. lavlal6rda usaolar. a[rlaida olti" bavatrl'arda bev z6ndinlesdirilir I ierif oluniir. oxsandr, Ouiulusca bir olan,'ancaq mezinunci ferqlenen bu ge-rler bir nriqtbde birlegir, Flamtst miieyyen obyektin terifi, oxganrlmasrdtr. B.gya(lag) kohinden <<tt>> gokilgisi vasitosile baya4 ismi diizsle..... blrrr (muq'etif ilt;b r.an folklorun da tez-tev.ipledilon deyigme, gozejlemo. -f;li-mon9b;llstizbtirb oxsama. oosma. welama. tapmaca tlph tenrunler loml bayafi da fr6sdsle bd$rdrr, mena'st zenginlegdirme, teiifleme oxsamaclr. -- ' '- Eaiau ilk eweller teriflsme. ezizleme. oxsama menah bir soz olmug, qur[lugca heg. bir doyigikliye- inerqt qplma{an miixtelif tematik sahsl6idavnlinrs ve'her sah-eriin dziins miiva'fiq adt Yaranmtsdr. Buna gtrre senis'menada <bavatt> s0zii biittin tematik saheleri ohataedir. Tematik sahtlerin mevdana itxmast bu stizi,in ilk menasmm pozulmastna sebeb olmamrs. tovla baeli bavatrlar ewslki adrm qorumu$dur ki, bunlar da ferqtenme( tistin esl bayattlar, m'ehebbeit bayatrlan adlan- knmtpli* 17

11 rtinr nillenixdo ous ADLART ribftry*$*hiffl3j - <Ugan msnasrnda Azerbaycan ve irirkmen dillerindo atts. oumro 4tltnQe myw,aitzy,._qaqauz, ruva dillsrindo xyw,tiirk dilinde ftirs.'bdsorrd dr lmde xoa, tatar dl hnde,'iotil,.qazax di l inde- *iis, qaraqalpaq difi hde' fas, iiflflflr$flila Kus, xaras drtndo xyc, kararm drrurde xyc//xyrit//xtyru $ek-. Qrr$rz dilindo xarymoryy' - ((qu$)), un6aa.ua.2 -- ((gv qugu>,,16r,rr-.tbtr" - Kbalaca gu$]j, 4y?-; <<yrtrcl qul>> 4en.asrnda igledilir. ^ ' qar{9ay-qakar drlmde KbsHatwhl soziinijn osas menasl ((ugar, sayyad), 4gcaz*i monasl <rphlanmq, ehtirash, cogqund; 2-ci monasr rse <ql!>dur. Bu dilde majyxt, sttzti htiqiqi menasrndaii etive. h5-rii-debiii qug adlanndai.-ubaq- nnyyx (aaacdeloir), alfin tauuk (tovuz qusu. simuro). aaros mayyx {keklrk), dwynapux ryayy.!.(dovdaq), kapun majyru (hifid, cnlehotl maivxt (l'rcns tovusu), vam mnivru (tetra lfififtlifiirl"fitlt _ 92be.k vq uyfur dillerinde (ruqad menasmda xvur sozi isledilir. Eununl a bej er.. tgrs. me4eli. prir' (quslar da ^lalak, t fi k) {ozundon dtizolen crtrtncre), ffiappahro>' (uyfur dilinde) srizii de ieleffiilli5ffif#flt ' {,aqut dilinde Kgry.t'feli <ugmaq> demekdir. Bu stizden dtizelen :rf,{,f*dtfrth-frl*ri?jfr fr i'l%ff#rit,1'fi'"'\*'jo,"driza,en _-,,,, $u.rit<i,{i ga$.atai dilinde ugkanl6; Orxon abidelerinde iso uguk, soklmco ' lslodllmlsdf. San's$trt dilinde, qsq(ngtt - (Boy, soma); csra,,- horeketeden; Eaqona-cara-- - (qu$) demokdff. -ffi brl3#1t%t-r ce3ryr(), M., r 965, c I Yeno orada. s I Yene orada. s c :ruolil, M., 1989, c ivfl3tgefmallr<t,ap-opyc j <Uepcuacxo-pyccxufi crobapb)), M., I, 1983, c.276. i <Yr6erva-pycqa nyrar). M., I 959, c ;dvrflrojfffrllcrjllcmmnr>, M', Ie68, c' 248' l f {9axa,ru n-nyyqqalrbrbr rbtjr,{bbr r>, M., , c. l 82. '' Yeno orada. -s li g-g.par,roa. i<onur cloaapr rropkckr4x uapevlrior. ll,c li glinamira-mrpacna cmnaf r>, M., I 961, c.' 129. '' Yeno orada.' 'u B.B.PaAros. <Onrrr cronapr rnprcknx Hapeunill, Cauxr-Ilerep6ypq I, 1g93, c i#trffif1;//ffi ;llp:"#o?t#i{,,{fr,nt{jf\i*^trif,aili'lt',iln*oo_ kultcn," guvag dtltn<le mdpu- //mdppu^ $oklmde l$leilr' t i(atotbeveffia-msca ltieeb>. Bakr s <'l'voxuri'uqe-dvcqa co3rl"vn: M s I n Klbaxarnarirla-pycua'ce:jrup, M., - I 95 8, c <Krriuvmqa-ovcqat?lruor>. M , c t n Kiroitrrqa-bbvcqa costrt'io, M., 1965, c ntafanqa-oviqh cvsrekn: M c t n Vl6ek.{a-b'vc.{a rlrarrt, M.,' I 95 9,' c * <Kmoaqafi-i,tilruapjopvc ce3jiiok)), M , c l^uyfirypcxo-lyccxyfi,cionapr>, M.,-1968, c. 3i 3. 'o Ycn'iorada'. s 'l <Pvccxo-xaxaccxufi cfioeapr>r, M,, 1961, c.208. ll.rkataxua-odttcura cogair;), ArMatu, 1954, c ll trl lorailura-obbrcrua cob3ruor, M., 1963, c ra Yeno oradal s i: tlfftifns-pl;;frlffii,u;,'t'y,'"tilt'of ii tji;.a. (r. torarav, 2 rus dlindeki,(rjrd - meso toralau) islonir. <Tuna-opvc crlobapd, M., 1968, c I I rr I'aroyr,ia-pycqI-fi onabnahxa la$lunr, M., I 973, c rr Ycndorada. s rnrr-i,-- --:-.^ -r-1.':1.,. tt 1rl11 ^ l1< s{izliilor, M, 1977, c ro Virnii-oirila.'n. 8rrg. 18 l9

12 raqalpaq dilinde momb, wc // momtt t qtritz dilinde monzu. xvru // momv-6 uveui dilinda momuptu'// womvm'. qdzi'( dilinde momtl.'6zbek dilinila dtha.tu kumrk dilinde nunozbai." kafaim dilinde nanaztan.t'oaoauz dilinde nanozan // nappzan,'' ttirk dilinde pap,q{an'o // dydy //duilu'kueu,ts tuva-dilinde dofrdv.'o altav dilinde nonviai.t'"saracav-balkar dilinde razvzoit,t' nogay. diliirile nohyzart,",lraka-s dilinde ioiyzafi,=o guvag dilinde nonvzail."' vakut chlmclo nonvzai( soklmdo tslemr. ",,Azaibaycan, dilinde qoq-qu" po.q.tpqli.{i ila.qugu// guqqlioll quqy qusa* sokllnoo lslonon Dlr qusun aol turk orltonnln oksonwetmdo evm- 'kb?,?'j,tii'ii:rlnywl,l'r{i#ii'f;ffif 7;,:f,W,?,Xt;e'#* Ky Ky K ; ;qr!!yw,- KXtrtKl' t t KtKKlK,"' r,a Kyy ;; rya KKyy "llky K e; EaKr.!,'." KaIilwK"lhqKKyK,'" rcexex,'' xobxex,'" xi)dd' // xexfifrrc* R?z?'" (ruzt sdzu " 9ox oilam griaq'mbnasrnda - iglenen iazuil*.felinderi jtizelmigdir)., yryi' (xex" ger M.gre$u - KyKyrxKa crpaurhsrfi ryu), amtext"' (amttia. soziintin sonundakt iikb'" - ((Her, He r.rmeercr, ue cyilecrnyer) monasmdadrr. iirr 4eue rpafi - MoxHo cka3arb, qro HFf; flortrn rtrg^her; drrny cdfiileuer - robopnru 16, qero fler; nram\ouxamdil $yxonarr": qiqrrmdk (grfrrmaq) uxamek xnkbtwoa), amwoe,-- (KyKoBaTb- - KeKeKneY, amruewelt_: qu qu$unun adtndan onun Qr[rnftpi.bi]diren sriz.yaranmrgdri), (xexexr6sj,- icyx'ouuto, o KyKyrlKe),_ilcoKbqom"".(ucaKbqom.Soannun sonundalfl qom'' - gelcc clemekdir). Qu qugu.sa4skitde koka'o adlanrr. Ulave menbeler: q akku k r5e Ky,ty u Ra,uo rgxxyru'. :rg-zartaycanc&rusca liifebr, Bakr, 1965, s i <Earuxoprca-pycca nyurek>, M., 1958, s ] <Tarapra-pycva cyl'rek>, M., 1966, s ] <TyprueHve-pycqa ceuryk>, M., 1968, s ] <foccno-raparalnarcrufi crobapb)), M., 1967, c i <Pyccxo-ruprurcxufi crosapr>, M., I 957, c I ayfirypcxo-pyccxufi clooapr>, M., 1968, c. 3l l. l Yenri bradd-'s l^<fuccxo-xa:axcxrfi cronapr>, II, M., I981, c ji <V:6erva-pycrra ryrad), M., 1959, s j j <Kryuyrrra-py cva cdrmolor, M., 1969, c j i <Kapanucxo-pyccro-rroJrbcrnft c,roeapur, M., 197 4, c '' <faray:qa-dvcqa-monn0bulhxa nadlrrixl. M c li <Tiirkce-rusqa stizliilo>, M., 19fi, c.7 I l. " Yens orada.'s.249. lf <Tuna-opyc ironaprr, M,, 1968, c. I68. ll r<pyccxo-arraficxufi cnobapb), M., 1964, c ll <lyccxo-xapauaeno-6amailcxirr cnorapil, M., 1 968, c. 453, ]l <Pyccno-Horaficxr.rfi c,rorapur, M., 1956, c ii <Pyccrco-xaxaccxr.rfi crorapu>, M., 1961, c il <Pyccxo-vynaucxrfi clonapul, M., 1971, c <Pyccro-nryrcrurfi crosadrr>. M.. I 968. c j <dlzorbayianca-rusca lil$eior, I, Balil, 1986, s a Yene ordda. " <Pyccro-asep6afigxaHcnufi cjrobapu, I, 6ary, 197 1, c <f aray:,{a-pycqa-monrobahxa radnulor, M., 197 3, c. 293' 11 <Ttirkce-ruiqa siizliik>, M., 1977, c, t Yeno orada-'s e <Kuorngqa-6ovcqa costrvk>. M s.462. l9 tklhpaqafi-r"hiruapopy'c c u6rur, M., 1989, c ll Yene'orada. s.359. " 11<Pvccxo-amiilcxril crosapr>, M., 1964, c croraft>, M., le6l, c, 176. ii V*ft*r'lprcra 1-' hyuexp, M,, 1958, c. 3M. ll "Saruxoprca-oycca otarapqa.py,l,ia c-y,3tbxl, M,, 1966, s, 319. I' Yene bradd. r ! uvr6cxqa-ovc{b,tyrtd). M s jl (y,lrypcrd.'pycc;{l cnornpi'u, M., 1968, c. 635, 'l Yonri bradt'r,662, 1l rrkuax rur+ltucun corairrr, AJIM[rbl, 1954, c '1 <llorailrur-n'nljcura cob3jtht(1. M , c. I 77. 1l r<xaraccro-pycc64fi cronapuri, M., 1953, c. 90. oo Yeno oradils l uca"artru-iyy,{qanuh rbrjlabbrn, M., 1972, c o6 Yene orada." l] <Tuna-opyc cnob4pd, M., I 968, c ae Yena ofaila- s l uktyuyroqa'-pycqa c0upnr,m.,1969, c. 52. 'o Ycnir o'rada. sl13+. 5r <Tvorueuqe-Dvcqa c 3JryK)). M s '2 nndcxo-rvori,l'encruil c.troadnr>. tvt , c ]l <pyccro-ria'paxarnaxcrnfi cr6nafr>, M., 1967, c a Ydnc oradh. l] ukaparannarua-pycua ceulnk)), M., 1958, c, ll <,Kaiaur'rcxo-pycdfo-nomcmfi cnorapr>, M' 197 4, c t Yen'e orada. d.'631. fl ucancrpr.rrixo-pycctcufi cjlobapb)), M., 197 8, c 'n B.I4.Adaes. nl,lhopuro-:ruublomqecxni cnobapb ocerl{hckoro fl3blra), I, M.-JL, 2A 21

13 I<AEeibavcanca-msca li.ieetr>. Bakr. I 965. s j <<,Azerbaycan dilinin izahh liigetil>, Vl, Blakr, 1987, s ] gryfirypcro.-pyccxufi cnorapr>, M., 1968, c l Yend bradi.'s 'Ygne orada, s.397. I <<Y:6erqa-pycqa nyrard, M., 1959, s. 160 t Yena oradi. s. 69. l<<typrueh.re'-pycqa co3ryrl), M., 1968, s ' Yeng orada. ll Yene orada, s ji <Pyccxo-xaparalnaxcxufi crobapb)), M., 1967, c ji <Pyccxo-xrpruscrnil cjrobapb)), M., 1957, c ll <Ktyuyruqa-pyc.ra ce3rrck)),m,,1969, c 'o Yedo orada.'s. t40. ll <Pyccro-xapluaeno-6anxapcruft cloraprl, M., 1965, c j] <Kapauucro-pyccKo-rroJrbcrnfi clonapur, M., 197 4, c ra$mirrr, i;st"qff*'r]iu3lo"**a M', Ie73, c' 368' ]i i<jurkce-rusqa slzliilor, M, 1977, c ji Yene orada,.s il gtarapua-pycrla cysrek)), M., 1966, s j'yena orarla, s li obaurroprca-pycca hyrnex>, M., 1958, c il <Horafiua-opbrcua cob3jrr4rror, M., I 963, c i] <Caxaluu-uyyqqanbrbr rbrjrabbrr)), M'1972, c. 5ll. ii f,k.ilexap_cnnfi. -r<_c1-onapr rxyrckoro r3brko), III, Ileuuurpa4,1959, c " Yene ora'da- s. 3'122. ' ]l u,{anaurla-rupdcra crorapur, M., l96l, c 'u Yena orada^'s l! Yeno oradai s ]l <Pyccro-a.nraficrufi crouaprl, M,, 1964, c ]i <rpyccxo-xaraccrufi cronapu, M., 1961, c ]] <Pyccxo-raraxcrufi clorapur, II, A.nua-Ara" 1981, c " trpvccxo-rvsuncxufi cloranr>. M.- I980. c l <c{zarba{can dilinin izahh [ti[otb>. IV s jln.f.eropon. <rlrnuorornqecxnffcnofaps.rysauckoro r3bn(id), ge6oxcapu, 1964, c.323. '' B.l4.A6ien. <Hcropuro-rruuoloruqeciufi 6.ronapu ocerxncxoio r:uxari, I;M.-J1., 1958, c Melum olduau titi, uf#$n,tflffi*o neryo-.xllesrde Qerbi llindistandan Oerb-olkelerino ve Rusiyava gotlnlm$dr" tsu ququn adl ttirk dillerinde dga[rda. gosterilen gekilde.formalagmr;dtr: Ousun veterurun adl -Ilo: AzorDaycan ollmoo runa, xotulu,l tiirkmsi dilinde ntn) xopwtr,j q4ragqy b.alhar dilinde.raupilta" zy4)pyx,' karaim dilinda KoD?rr" mnevnv', qtnsl llo (xoruz): ozbok dlllnoo rypwe x!,-" por,8 uy$ur dilindb Kyp7a'aoi2-tit,'qazax dilinds Kvpva maywv,@pgy;- ffiirq;1faq Aiiiiido 'iilxia mdiui iopasw,iicinsi ile (ata): beqrrd dilindg ama Kyp$a.'" tatar dllmdo ama Kyp$a,'- noqay,plnnga uno RobKuc, cinsi ilti (opxer) altav dilinde wxekiamaan!ry,:" qrglz d1llndo,.?p!e4 Nvnn.to ouiriuk dilindd edrrcx uopinp," xakas dilinda ipzex unlefixo"" clnsl Itli (is"inikgp*a*)l quia* diliirde'iapr Ra,gfu,'' mekant (ev) ve iinsi ilo linxat,',[]fu:a;yfi fr]i'olfrfft lill-:t'ar:g'n'il: "Jf.f{ri['f,if uu."eliiii;debiwatda xdpxnasiiztiniin ozbek, qaz4r,.uygur, bagqud, tatar, kumq dilleriride ses toqlidi ile yarandrft g<ist-erilir.-" l[[:6aci{ep relrmonoruvecnnft cloeapb pyccxono t3hlxa), II, M., 1967, c r,pyccxo-isep6aftaxaucrnfi cronaptn, l, 6axy, 1 971, c ' <Pvccxo-rvoxueucxnfi cnob&pb)), M., 1956, c.228. o Knm sohaiinden gotirilmi$ir. 5 <Kmdaqafi-uanroa-D-opvc cisntokr, M., 1989, c. 447' o Mendeds melumal oftiradr[r iigiin yer adr hesab etdik.? rtkapauucro-pyccko-nonbcxllil clonalrl, M., 197 4, c' 334. * <l'yc'cro-yr6eriixxfi cronapr>, M., 1954, c. 265' o npyccxolyfirypcxnfi cronipl>r, M., 1956, c.437. l" <Pyccxo-lariicrnil cronairr>, I, Alua-Ara" 1978, c l' <Pvccxo-xapaxamarcrnfi cjlobapb), M., 1967, c r] <,Pyccxo-6ailxupcxrfi clonapui M., 1964, c. 2'12. '' <Tatap,{a-pycqa cy3[ek), M., 1966, s.43. 'o npvccrio-uoraficrufi c;ronaps>. M.. tgs6, c. zzg. lt <Pyccro-a.nraftcxufi clonailr>, M., 1964, c 'u upvccxo-xudm:crltil cltos-apbd, M., 1957, c 't <Pyccro-ry"uxcrltfi clouaiu>, M., 1960, c.304. 'l opyccxo-xixaccrutfi clonapirr, M., 1961, c 'o <.laraura-srrpacra cmnapur, M., 1961, c 'o Asupal ryur - en ryury. <Tnra-opyc cnobapd, M., 1968, c'46. t' <Pyicxo-ryruHcxnfi cjlobapb)), M., 1980, c' 196. " nfl'rytcrojpyccxufi uonapl >, M., 1972, c, ' npy6cxo-siircrufi clonapr>,m, 1972, c ' <t'tirkce-nisqa sdzliib); M., 19i7, c r <farayrcxo-piccno uouarcrufi clonaprl, M., 1973, c. 296',u B.f.Eiopoa.',i}rur,tonoru.{ecxuft cnona:pr.rybarrrckgro fl3brro), {e6orcapu, 1964, c

14 TURK nir,r,enindo eug ADLART a) EV -\.\<usca liirk dillerindo -\\ rycb VTKA Azerb. qaz ordok Altay Kac oprrir Basqrrd Ka3 eftpex Kaa3 opaek K I3 op4sx/nsnufi Qrlu razlxaz epiek Qazax Ka3 yfrpen Qaraqalpaq Fa3 yftpex Qaraqay-balkar Kba3 6a6ylrli Kumrk Kba3 opaek Noqay Ka3 6asnwir Saxa xaac Kyc Tatar Ka:t YPAET Tiirk kaz ordek Ttirkrnen fa3 epaek Tuva Kac eaypek 0zbek FO3 VPaar UVgur Fa3 eaok -t\-\ rusca rcypnqa netyx tiirk dillori;;--- Azerb. towq xoruz Altay rarcaa./xyru niiryn Bagqrd TaybrK otac TayK xopo:/sopos ranyrdranlx xopos/norryr QrrErz TOOK Kopo3 Qazax TaybrK ropae/ereru Qaraqalpaq raluxaroruien KOpa3 Qaragay-balkar raiyrcr ryrypyrcxyftclurupulvy Kumrk TaByK Kopi}3 Noqay TABbIK KOpa3 Saxa Kyypycca 6eryyr Tatar TABbIK etaq Tiirk tavuk horoz Tiirkmen robyk xopa3 Tuva qataa ackblp qolaa 0zbok robyk xyp03 Uy$ur roxy FOpa3 Xakas TaHqax reryx Quvaq qdx/q[xd ABTAH Xakas xac optek Quvaq xyp KaBaKa

15 lr" IIIItrK}Ic rrharomka tiirk dillerinde -- Azerb. hind xoruzu hind toyueu Altay spkekjamahkyui Tr.D(HJaMaHKyrIr Basqrrd ATA KYPKO r4ho KYpKA KapsJr rabyrfy OrrErz spkek l(\lpn ypraaqbr KYpII Qazax KYpKe TaybIK KYpKe rayblk Qaraqalpaq ryfie rayu4 Kopa3bl ryie rayur nrexnfieh Qaraqay-balkar KbbrpbrM ryrypyk KbbrpblM ralyxr Kumrk 3pKeK rlopnop TI4rXr,r rrcprrcp Noqay ATA KObKI,IC AHA KObKHC Saxa suefi 6ervyr< Tatar ATA KYPKE AHA KYPKE Ttirk qurk hindi Tiirkmen KrHA xopa3bl xr,rha TOByrbI Tuva a3brpiu ynap (op ryu) a36lpan yjlap (nuc xyur) Ozbsk KypKa xlpos KypKa robyk UvE'ur KYpKO ropa3 KYpKa roxy Xakas iprer nngefixa Tr3r HHAeaKa Cuvas riprra agu rdpxxa aun Nrsca tiirk dillerindo -*\ IIbINJICHOK Azerb. cuce fore Altay TaKaaHbrH 6arasrr Bagqrrd Qrrfrz Qazax Qaraqalpaq Qaragay-balkar Kumrk Noqay Saxa Tatar Tiirk Tiirkmen Tuva 0zbok UyAur Xakas Quvag ce6eur fihjihli TIHfII{3 qexe Taybr(TbIH 6arananrr IIIoxe AxcoAxeK }K}O)I(EK urnnefi/runnufi qo[n]rycka qe6eu/qe6fl civciv/pilig xyrine Aoraa orny/xyru orny xlxa XyXo/XoXe/XeNe/ qyxo TAHqAX NAT{I36I qax qeiinh 26 27

16 _Xusca tiirk dillarindo--- b) oxuyan QU$LAR Bapanyurna Bsroporc/roporc Iauqrca Azerb. seyrebtilbtil Sibir Altay Bagqrrd Qr#z Qazax Qaraqalpaq Oaracay-balkar Kumrk Noqay Tatar xefieg haruwac alaqanadr iuiakac rypraft Tay qblnqbltbl Anququ Ttirk dae babalarr ankaqa Ttirkmen Tuva 0zbek UyEur Xakas caftpan 6nn6un Quvag TapH r}pdx Yakut xapufta qblblqaafta \'----rusca Iopuxnocrrca :iirk dillerlnte- Apora nenqnfi,{y6onoc Azarb. orzrlouvruo oxuvan oaratovuo baltadirndik Altay Koxourrbr 6opo 6ar{blDTKA Bagqrrd rur:rrnroftpor hefipaycu 6apxnnnaK KOC QrErz OT KVI{DVK cafiparurq Apo3A Qazax rrnulryftpux caftparuur 6apun- Iar roprafi Qaraqalpaq cafiparuur capbr IUbIMIUbIK Kumrk 4xnplalyru ro- JIYIIbKb biji.iibi capnaftrrau Kbapa- TABVKI) Noqay CADHABIUbI -IIDO3,tr Tatar 1,r-xofipux cafipuft ropmu MI4- JIOIII!IbINqSITbI Tiirk kzrl kiuqik otiicii karatavuk Tiirkmen rruryftpyx cafipux rapa xokx(o- Tuva Ozbek Uy$ur Xakas 4uunxyftpyr</ AIIA KVIIIKAq KbI bmaaxhl[po3]i cafiporu ua(rxak cafrywryuvr cepur( KVIIIKAq brpjiaqah xyy napqbix Quvag Byr xype Iopnal(aH IIr4JIem xafidxd Yakut rrpuahur qarlqblrbl- Hbrap 28

17 or." Altay 3aprnrca 3enenyurra 3n6.nnn birebitden qusu yagilca mege sergesi Bagqrrd ran ryprafor fieruer ryprafi rrrsrurynr/ Qrr[z Qazax Qaraqalpaq tiirk dillariirda- Azsrb. Kumrk Noqay Tatar Trkk Ttirlansn Tuva Ozbsk UyEur Xakas Quvaq Yakut caftparuv xnsuhereii qlimqbiktbih 6rmrwv x oe oan /xu w naq ow ot4 Ir KAHTYM KbI3bIJI s{6nnx KbI3bIJITYIII ss6rlm..p no KH3rrJIlyIII XbI3bIJI TODFAH BenrepeH lraftatxe/ TEODbI lf,6nr,rx US"a liirk dillar}ffo Azerb. Altav llsonra Karrsrruesxa Kanapefixa Knecr sankdynek/ sansandav zard qamr$ qu$u TOpKO-CapBr Bagqrd hapurour KAMbIIII TVnLa'16r sanbiilbtil./kanarya qu9u hapu ryprafi/ eft nrrrafi Qaqavz Qazax capfajraak Kar\4brc roprafi KaHapeuxa Qaraqalpaq capfarrrak xauapeftralcapn caprna'/.qxahaer qhltfibikb IUbIMIUbIK xahapefira OrrErz 3apr"JrAax xahapeiff(a Kumrk capw{a capbl 6to.ir6ron/ Noqay alacadimdik airtbrhcybnuk Tatar uoynersh KarMbrru ryprae/.{hit.rhrh Trirk sanasma./ sancrk CADI{ XbIMIIbIKb rahapefira/ ysfi roprafi KeH9pr.r kanarya Ttirkmen IIBOJITA xanapefir<a Tuva cblrblpra KAHAPEI{KA Ozbek 3apranAa( xanapefrxa Uy!ur xarxar/ cepuk (yixkari qary'conconvjiah Xakas HBOJITA xahapefira (.uvag capraft6r xdudur xanapefrra Yakut KyKap camca bihax IIbIbI. EIAAKA rifiir{6) nahapeftra rubrpur6r rvorafirr.tykbrp munta kusu gnvnrsl/gr MLILI TIbILI qaax 30 31

18 KnsceK/6eras Jra3opeBKa Koner.necnoft Konon.rrsHxa/ peiiojrob Azerb. EOy anqu$u ant qu$u ketan qugu Altay Bagqrrd TapMa ryprafirr Qazax KIOK Kapfa rnrr6rurrk Qaraqalpaq -X*" tiirk dillerin-da- Qrr[tz Kumrk Noqay KOHONN,flHKA KOHONJISHKA Tatar KYK nechok KeHAep qlirii{bitbt Tiirk stikbas tankara ketenkugu Ttirkmen Tuva Ozbek UvEur Xakas Quva$ Yakut KOHOtIn-f,HKa ToFryMqy( raurlp rafiixd ----qca Kopo.n6rc Kpannonnn/ :iirk dillarin]}o= IIoAKOpeHHHK Azarb. kral qugu bilibitdon/ cincar qusu Altay Baqqrd IITV Jlaropenrca Qazax ropoa x rer 6apra./ KEK KVC Mannnonra birebitden qusu e6epca rvorafui Qaraqalpaq Kopongx Marlrnosxa/ ]IACKAD TAMAK KApna rvorafi qajrhr Ky- MTLIIIIIOBra/rFrgun Qr$rz KOpOneK caftparrrv xncfluekeft qbimqbiktbih 6uo rvov Kumrk Nooav Tatar ropon x KbFIbITKAH qbiiiiibirui Kypa xr4nok TIbIIIqbITbI Tiirk cahkusu Tiirkmen ropor r MAII}I}IOBKA Tuva xopol x TOFIIYMIIYK Ozbek UvEur Xakas Quvaq ropor x ndnrepeh rafi5re Yakut q6rrqerr 32 33

19 -----1'Otan iirk diilelnts- Azarb. OncsHKa Ilenoqrca ilepene.n ilnnyxa velsmir qugu/ vulafqusu 6trnaqu$u bildirgin siizen/siizsr Altay 6tiatr0 Baqqrrd horo ryprairrr hapuxac 6y:one/6ur- 6rrn,urrrr IIbITTIbI.ITAK Qaraqa$aq capu roprafi capbl IIIbIMIIIbIK Aaue/6sAsHe 6oAene 6eaene Qazax capn ryprafi 6eAeHe 6e- 6oAeso Qrkrz caprr aftrrrp 6eAene Kumrk 6or.u.ene Noqay 6yaese/6ur5rurn bix Tatar conbl aibi[riblfbl qe6esqe 6eAene/narniulaK Ttirk san yelve bedene Ttirkmen OBC'HKA 6erana Tuva bildircin Ozbek CADHK T{VMIryK 6oqyse UvEur Xakas ceplik KVIIIKAq Quvag urdmudn u{e Yakut ftulax xafif,rd hyaypvyu/ nvniiprvu rryrehe qbrbrqaafa xohyy Kyovflnac(bITa cl{nbrnaak [IbIKbINAA( Altay Bagqrrd nonyrafi ryrslftrou nanarajl Qazax TOTbI caphaybrk Knrainr Qaraqalpaq llono.nlenr IIorryrafi llynoura Crnpucrenr ---=ar"u rlirk dillarifirle Azorb. sitta tutuqugu gimal sor- ardrc qug cesi Qr$z Kumrk Noqay rotr/toru Kyc nonyrafi tory/rory KYIU falral-ban norryrafi roprafi Tatar TOTbIU KOIII cbi,iphctejrb Ttirk papaqan/ fuva Ozbek Uygur Xakas aynefured KEK UIHIDKEK dudu kusu l'iirkmen.u,aiii.4eiiieh rorbl/:roryryru AOHAY TyrH roru{yur/ riiatyr NOIIVTAH Quvag IIIABAH KAfiAK norryrafi Yakut xsr -6vra norryrafi 34 35

20 ----qota" IIIbIK Cnnnua Crnopeu Crasxa Cnerups tiirk dillarilde nebqafl Azerb. anqu$u sr$rgin oxuyan qar qu$u silvi Altay ypenuu/ jene- 6aapuux rdxr6k IIII Basord KYKOHOru crrfuipcrrx AKf,I,'I Qaqavz KAPA KYIII Qazax capbr mr.rmbr- Kapa ropfafi Oaraqalpaq clrhnqa raparoprafi cherltpb qblkb IIbIKb capbr rrbl[- ca6au [brtl- OrrErz ci{h}iua qrrlgrpqrtx cherr{pb Kumrk AJIA XbIMqLIKE cuftupuuu.r roapa 6a- }XbIMqbIKb Noqay KOLK ZInarO3 xapa roprafi ronrafi Tatar nechax cbleprlblk xapa6yper Tiirk bagtankara cekirqeku- qakrakkugu su./sterrctk Ttirkmen requryu cap NI,ITNT{TI4 Tuva xerneur/ xapa-6aap:ltx K6r3brJr-xep KOK-KgKTEII] Ozbek qi{ttak qyfypqr,rk MAI4KYT r,apa6ou UyEur KoK KyIUKaTI 6aparoNa/ rrymqy(' Kanr,Fvqa Xakas ror :ex/ xdx- [ac capblf naap/ Hsuqac napuux/xapa napribix Quvag rictrs urtrlt f,pv/ urdtripqd Yakut TATLIHEIK ckbopeq curupafi/ 3hrIr [aap yuis 6aft\a- JIITI bibita rusca Coroneft Coporonyr Tprcorysxa tle.resu.rhuk/ rk IICIICBNIIA Azsrb. btilbril hariimqek da9(a)diiyen morcimek qugu ousu cavdacapan Altay TOOPII6IK Baqqrd 6nn6un/ KapaFaHar COTICEK hanrnvrac 69n691 (aparama( Qazax 6yn6yn cy6rk roprafil raranax Kararm 6rur16uru xaparauax/ Qaraqalpaq 6vn6ur 6yr6yr Qrrfz 6yr6yn 6op6aur/ ana IVIIKAI{ Kumrk 6rcr6ron KbADTbAHAT Noqay 6ux6u:l Tatar 6sn6rrn/ CAH]IvI?q XbIJIKbIIUbI XbIJIKblqbI qaflepr{ek Tiirk ou ou tirtitcek kugu kuyruksalhyan Tiirkmen 6un6un cop0koiiyt IbIJITNPYK Tuva aftnale KVIIIKAIU CAUJIbIX Ozbek 6yn6yr xapkyhok xoparonaorc/ xn6laxu6os Uygur 6yn6yr KoKYTI Kyrrl- Kaq Xakas conobex rm6hsex Quvaq urd[.{dx ruailah ndpu[ran xafitrre Yakut COJIOBEH CbUITbI qrruqnaha xh3r4jr Kyrrl- KATI 36 JI

21 'Or"U riirk diltolhde- Azerb. birebitden alacaqanadl valancr btilbtil Altay I(fiTII,IHEK janan6afi 6opo ryu- tlener(na) rlnx(ur) Il{eror IIIyp(na) Bagqrd Qazax capbr rubrm- Qaraqalpaq Qrrftz KAIII qeqetka haprr anaxac/ hapu ryprafi ITIBII( payrzbiilbtilii IIIETOJI refiaa rypralil r\ynrubrxafi naltrrs roorafi qeqetka qidk IIIbIMIIIbIK nxa96enex AJIA qbitfibikb qeiietka 6or qhm.irtr 6amafin qbimtibik Kumrk Noqay qi.dk capuuafi )KLIMqbIK6 qrzlarqugu xaparaft rypraftrt KeK coopy Tatar qeqet capbr qbi[qbik TUETOJI Tiirk qeqetka karabagh saka kugu ankugu iskete Tiirkmon qtr)k AIIATOTAH AAPAKJIbIK Tuva tul{}dkex rynurrur/ KyrI[Ibr rlblnqbik Koprarnap Ozbek caba cabba 6ya4oIt/xyp- UyAur cepl,rk Ky[rKarI Xakas napahtibix capbrf naap Quvag gnpdk rippr gup K rdpptt roxrirec ruaxalqu/ cme xairdaxe/ rafiaxe HO KI,IHAK cyjr qoopyoc -"---_{{{a :iirk dilleriniff-- Azerb. Altay Bagqud v) DEKORATiV QU$LAR Ancr Barc.nau Earo6aH leylek/tracrlevlok qarabatdaq iitolki Kapa r{hieh Kay3br JIENEK KapaKac AI,IHre3 KO3FOHO Qazax JIOI{NEK 6aniwt/6 pka3ah nexrex/6ycor ruapa-6araxr Qaraqalpaq NOI,IJICK xapa6au Yakut qo0pyoc tiitdk rapa r{ekqo- qi'jin9a K! Qrfu ureru.uer/rapararu rapa ra:/xapanau Kumrk JIAKT IJIAKS Noqay ancr/a. ua6arrurr Tatar JIOKJIAK AHHIe3 Ko3rbrHbr Ttirk leylelc/hacr baba Ttirkrnen JIErJIEK xyrryh Tuva AJIA III{JIEH 6arrtan Ozbek JIAI4NAK r<opa6ofi HTOJIFII UyEur JIATJIEK 6axran Xakas AHCT 6axran Quvag ailc't 6arrtan Yakut ehnp xapa 6arrax 38 39

22 ----rorro Bercac Eepryr Eypenecrnnr Kapa KapTaJI Qazax TAVKJTII IDEM 6wrir AAybJ,nila3 Qaraqalpaq 6erac 6voxllr traybijinil3 tiirk dillor];b6--.- Azerb. ciilliit berkut firtrna qusu Altay rwiipnvr 6ypeeecrHptr Bagqrrd hapanftns 6epxer -IIAVbIJT KOIIO Qrr[u MbIpAbMbITItIbIKA surur uaapax/.naft xopex MbUITbIKIIbI KbVIIJ 6ypryr Kumrk 6epryr AeurH3 Kba- Noqay DAKbVIII Tatar TTYIIbIK 6epxer AHHre3 akqapnarbl Ttirk yelve / bekasin kartal firtrnakugul deniz ordeei Iiirkmen s6en 6wryr AeHr,r3 ryubl Tuva Aru6ufihrur6uru/ 6yprfr,saprHfi Ozbek JIOI,IXVDAK 6ypryr 6Vpos KyIIIII UVEUr ilallxopok 6wrl"r Xakas TapaFar{ nnurqiu/ Quvag Yakut niplrrr cilrca/nryp KAqAKI{ IUbID KAqAKH xadakyc xapannir/ udpn6r Tr.lHec qapjlahe 6wn rahur Saxa YryPYE 6ap rum 6yyprahur { t:" Ba;rrAmnen Beprunref,ra Bnrrorenr/ tiirk dillerinila- Bnxnpr Azerb. mese ciilliitti ilanboyrn alabaxta Altay Bagqrrd KyprrbrcbrK a6epcen Qaqavz Qazax BanbAruHen Oaraqalpaq Qrgz Kumrk Noqay BZrnbAIXHerr BaJr6AIIIHen Tatar ypmah IUoJIAI{e ypmah KYrOpqeHe Tiirk qulluk Tiirkmen Tuva 6zbek UyEur Xakas BAJIbAIIIHEN AOCTaK-qaaK lpuon rofi-xfparn Quvag xipenqarc u6fi nipau vnatana Yakut o6or vrypye 40 4l

23 Altay 6opo nyurrcaur/ KYtIbIf,K KycKyH Kapm Baqqrd ryprafi KO3TOH Kapra caqak Ky[ry rcy3ryh rapra Qazax trrhrmrrrbrk roprafi/ ry:run/rapa Kapra cynx ropraft KapFa raprr,ak/t praafr Ky3rbyH radra/rcrysrbyh Qaraqalpaq IUbIMIUbIK Ky3FbrH fapra ruaa" Bopo6efi Bopon Bopona Itirroiilihiue- Azerb. sorqo quzgun qarga qbiirribiicb Kby3fbyH Kbapraa mop6ar, Qr[z rapaanrr/ Tapauqbr Xy3ryH Kapra Kumlk XrtUqrtrCr'/ Klf,Ar,lA- K6y3ruyH Kbapraa pafi xuuurrrcl Noqay roprafi xy*:run/xapra xapra Tatar IIbITFIbIK KO3TbIH Kapfa Trirk ser9e kuzgun/karga karga Tiirkmen cepqe rapa rapra rapra Tuva 6opa xuprarss/ 6opa xorneut KycKyH KaapraH Ozbek symrry( Ky3ryH xapra/rara./:or UyEur KylIKaal KyTYH xara/rapry Xakas xycxaqax xycxyh xapfa Quvaq cepeu-ca.xa xafidx qdxau yjra KypaK Yakut 6apa6wair cyop Typaax --{t." :iirk dillerin-da Brrnr Ia.nrca Fa.ncryrnnrc Azerb. danqugu dola$a vaxah ciilltit Altay Bagqrd Oaqauz rrrehurerep/ryl 6wahn TAAH cayka Qazax OKIIAK Y3AK rcapra./krysrbyh Qaraqaipaq ren 6wa rax / y:aknra valra Qrr[rz TAAH Kumrk JIAKbJIAKb K6YUI x(arba Noqav IITAbBKC Tatar xyl6ora IIAYKO rada 6yr<ca Ttirk deniz 6rde$i/ alacakargal firtrna kusu kiiqiik karsa Tiirkmen xakteh 3aKbrxa Tuva TAAH 0zbek xyn6yxa 3oFqa UVEUr Xakas Quvag urur nlx.6p6/ q[rrl6ru roxynax (aral qarl Kapfa TAAH qaska./qaha Yakut ahbip ftuika 42 43

24 \-'- rurau trirr oililhnuofapruneu ftyxapr Ioronn Azerb. qar$nep me$e xoruzl/ Altay Sibir xoruzu qan giileyenqugu Bapqrrd KapJIg hapalinur hyiup cvmfa.riak effdak Qazax rqp/aapa ayp rorala vimex opmah TaByfqy Qaraqalpaq uryxapb CYIITHrI{P arrla'r rafiyru Qr$z ffr]ry(apl TOTOJIb Kumtk Kbbrp TaByxb Noqay mlxapb Tatar cyep/ yplrrah ranrt- ara qymrarak Ti,irk rbt galrhorozu/ yaban horozu giirlii kuqu Tiirkmon rru(adb IOTOJIb Tuva KapaKyrrr Ozbek Kapr(yp EBBOI,IPI VD.iIAK UyEur Xakas xarlrajr roxycr/ 'rahxafi ru/ upncxa/ xapaca6ag qekmo oaok camrbl Quvaq raplx CYJI KaLIaKe Yakut ynap opyryoc -----qsca qyaepxrau/rypym MCUTEJITI'IK Iory6r Ioprnqa Fpau tiirk dillerihde- Azerb. goyerqm qumru zagqa Altay Kffie KYVJIEqEK TAAII Baqqrd KlrOpCeH alary6a Kapa Kapra Qazax rerepuiu/xenrep opmah Kelrep {3Fuu 6apra/ y3ak xoriipquu 6etufl l6e,usru Oaraoaloao serepuiu/ Kemep KyMbIpbt y3akua r nopulon ualra rerprrenl 6arrex KoH rcapra/ qap Qr[u KCNTCD I(aDTA Kumtk r0nopuron rrup rerropqph rcbapa rcfaprba Noqay KObreprunH rapa rapral rapamabbke Tatar KYrOpqeH ypmah KYrbprIeHe Kapa Kapra Tiirk giirlii kugu kumru alaca g6kkar[a/ kareasr Tiirkmen reredrluh rympbr rapa fapra Tuva xere-6yra./ rer:- ypmarr KYroprreHe rpa.i 33I.IH kargal ekin 6zbek Kamap rcpapufurycrua rihr rapra/ ro- DAKADFA UVgur Konrep/reran rpryu/ryry rara/rapa KaFa /roxvsax xara Xakas ro.ry6r/ro.iry6ox TOPJII,II{A rpas Quvaq xdndxap.rtru ntrpnau rinarap.rihe rypax/ Eypa Ky- Yakut Xonwn eor rvoaaha DAK 44 45

25 \." liirk dillerinllerpn0,{eprau.{rmex Lzerb, kerkes qekqeki cek Altay ynap TaJrrap Bagqrrd raprafi Qazax KYTXnEH Taprap Qaraqalpaq Kapa Kyc KbI3bIJI IUTK raprap Qr$rz )Kopy raprap Kumrk Noqay Tatar Tiirk anka kugu raptap raprap Tiirkmen AaB3apKen )KOK)KOKbI Tuva ilac qbrprblpaa 0zbek UvEur Xakas KapHTa3 KH3HJIOEK Quvag rphs rcapdru Yakut rpno \---qt"" Apo3A Apo0a.{ynenr Azerb. qaratoyuq dovdaq tenbel ctilliit Altay 6opo6a.nrprra Bagqrd BAPKBIJIAAK TyFa3aK 3brpKbryb,n' TOH Qazax 6aosruar roprafi AyaAaI(.ryneJrb KOC AyBaAaKb liirk dillerihde- Qaraqalpaq CADbI TIIbIMIIIbIK nwanar lvnejlb rotryhbksbrjrabr MbIpAbr qbrn- nyia,uaxt/ axy- MapbrKb miyrr TIbIKb QrPu APO34 TOOAaK Ayneirb Kumrk XSADATABVKb AyBaAaKb Noqay APO3A AyBaAaK Tatar MHJIAIU qbi[i{bitbi AYAAK wmah vptrorc Ttirk karatavuk toykugu batak qullu[r/ yelve Tiirkmon rapa xokxokfr rorgapr/ rok- AyneJI6 nyrafi Tuva rratnaaak TOr.lIVK Aur6ufi Ozbek (xopa) uarqruak ryaa.nor/ rixra- TYBAJIOK Xakas Quvag uapnan/ xyy rapqbix IIltlIaH KaHaKe/ XYPA KAI{AK uve'ur cepr{k Ky[rKarr.qorlardxyu roxycr4 TOAAX xnp ripxrlr Yakut faqqbrrbrhbrap Apo0a ndr:en/ Jrar{ana qexxu 46 47

26 ----q,.." :iirk dillarin-da,{rre.rrr Xap-nrnqa Xypan.rr Azerb. aaacdelen slmurq durna Altay TOL{yprKa TypHa Basqrrd TyIISIpTKa yr-kom TOpHa Oaqauz aaq KaKaH TypHa Qazax TOKbrJr"qa( XfIJIbIH-KYC TbrpHa araaq rgyrtrbr rypna/ xypoa/ 3ypoB Qaraqalpaq TOKbIJIAAK Kapa Kyc TbrpHa Qrgz artta.r raflxr/ amarl KbaKbrablq AoqIryJrAaK / rcrshn BIItrTAH TFII{ TAYYIG 3yftrypyK TypHa Kumtk TOHKbTOHKb rypha Noqay TOKbIJIAAK rypha Tatar rykpah 6exer Koubr ropha Tiirk aeackakan simurs (kusu) fuma Trirkmen AAIUACIIICH cr{mypr A}PHA rypna/rypyna Tuva TOpra XAAH XCDETII KVII] AWyfla 0zbek IgI3I,IJIHIIITOH KAKHI,IC TypHa UyEur Xakas Quvaq arrun rrym/ al- roqyngadrerv{yp- TYMIIVK TYKPAH a.nac / ro6uprn yr,a xairdx/ rixpan/ ntrpnaan xlnaran / nyr rafiix rypna/raxhpa TypHa rdpna sdren Yakut Kr.rprr{,n / roucohofi yor KOTep rypyita \\---: rusca lrt< oiuhrue- 3annpymxa 3nuopogorc 3yirc Azarb. ba[ torapayr bahqcrl / suquz- Altay Bagqrd Eunu uliperefi Qazax xnnrrturu (ryc) 6anurmu xvc Qaraqalpaq bozca/ ya$rgciil- Qrlz Kumk Noqay Tatar Ttirk Tiirkmen Tuva Ozbok Uygur Xakas Quvag Yakut emircik/ iskelekugrl yah gapkmr 6aruxqs rylu 6annxq:a! rvrrap.'tox Iutu TOTEJIAAYEK 6arrrrs.Iu rhrbrp Korrrbr a[murkugu 48

27 \"" liirk dillerinla Kauenrca Kamuurenrca Kapanafirca Azerb, gaxraxgll qaml$qu$u qaravay Altay Bagqrrd ram ryprafirr KaMbrrrr TypraHbl -\-.--rusca Kegponra Ko6.rxrR Koroaof, iirk dinalihrre Azerb. sidr pugu kerkincek kegisaqan / 9oban aldadan Altay Bagqrd MYKTODTE roh KYropceHe Qazax KaMbrc roprafi Qazax 6a.rr 6aparaft rtlrpfr{ em K euep I Qaraqalpaq QrIu 4xaf6e4ex Qaraqalpaq rodraftsr MbIKbbIH xuprufi 6ar.rrrrs QrrErz,KATAJIMALI qerhprkeqr Kumrk Kumrk Noqay Tatar Tiirk Ttirkmen Tuva Ozbek UyEur Xakas KAM6IIII t{bi[qbitbi xopa6ofi Noqay 'Tatar lypbrmfirm roh KYrepateHc Ttirk bozdofan keqisaean Tiirkrnen rurprbr p YNArl Tuva rc3preh 0zbek xnprnfi renraxr{yur/ cyrak UyEur radr,rrafr Kara rexenax/xararuafi 6errarller Xakas Quvaq XAMAII KAHAK Quvaq QCPQH XYPqKH ryp r(aqaka Yakut Yakut xup6ufi 50 51

28 \.u."u firk dillo)ida Koruuqa Kongop Koner Azerb. ersindimdik kondor ant ququ Altay Basqrrd Qazax Qaraqa$aq Qr$rz Kumrk Noqay Tatar KOHAOp KoHlIOp KoHAop KOHAOP Tiirk kagrkgrn tepeli akbaba Tiirkmen Tuva Ozbek Uygur Xakas Quvag Yakut KOHAop KOH,{Op ---<1ttu Kopocre.nr Kopruyn Kpavna Azerb. givdimdik gala[an su qaranqusu Altay TapTat TEI'JIETEH Bagqrrd raprafi teiueren Qazax nrayri.ngex re:ryftpurd JIAIUbIH arr-6a6a r<tyrllbr Oaraqaloao XhINKbIIIIbI urafilmailrgic iiirk dillarin)ie- raprap T'III,IH Qr[tz raprap aftpu rcyfipyr Kumrk raprap noiiruoren Noqay rnprnrarafi Tatar raprap TI,{NfAH AHI{re3 akqaprarbl Trirk bildircin krlavuzu qaylak Ttirkmen XOKXOKbI qaft.rafiqarilia- JIAK Tuva KOpOCTenb AS3JIANTEH 0zbek rnsrfiodr Karxar/saran Uygur HeKoH TOXyCn uusau cap / xa- PIIKYIII Xakas raapt TI{NJITCH Quvag rap6ro xfuiar / HyIuaK Yakut 6yfap!ana 3JIlit3 raftdr xvpxqu 52 53

29 -----r-'o"" nirk diilalido Han nfirajll{ua Kyxyurra Azerb. sunqar ququ qu$u ctilliit Ky.nnrc Altay Kjry( ronrma/.ryqenr,lut Basqrrd urohrap/ore.rrre KOKYK xauelae/ru3faray KYKY rryisryk KyIIry Qazax cvrrap/naiuun KEKEK X6IJIKbIIIIbI Qaraqalpaq OTIUOK AnrnrAlrrc/xuzut axl UIiUIIIIbIKIIIbI Kpeuer(ra)/cren- JUTqI4H ryryx/ryxyx xapam raprap Qr[z KYKYK IUyMKap qyrayk Kumrk JIAqHII atbekb Kbyru KYJII{K Noqav KObEKCK KYNrIK Tatar rrror{kap rercriyx/ KYKE Ttirk sungur guguk kugu IXATIH Tiirkmen rryhkap/grryrl raxar x qyjryk Tuva xek KynnK Ozbek rapnor/ruynrcop xarry/naxxy KYIII UyEur ruyruiap raxryr/ KYKKYK loilxlpax Xakas Kp qet reer/rervx ror rdr 16 gex Quvaq KpeqeT KyKKyK IIIbIB iiaxxi{ Yakut Kpeqer xsfa qekoha -\'* Kypouarxa Jlacroqrca JIe6elr Azerb. keklik qaranqu$ qu Altav aryha KapJlarau KYY Baqqrrd afyha KapJryFac AKKOIII qi{ji KbrpnaHraq Qazax ryp KADJIbIFAIII akxy III4IIb Kapnbrrbaq KbYrby Qaraqalpaq KEKIIHK KADJIbIFAIII akkw tiirk dillorihde- Qrrgtz Kumk,qxa3 rayyrg KbapbrJlraaq ruaumra.:/4rla4am qhn rrarrua/ KbbIP TABYKT Noqay 6esrerer / Tatar KbID TABbIK repmer/xnp TABbITbI aqa Kyftpyd qa6uuerefi KbaPnblrqlaq (apjrbrrarx Kaprbrraq ryy / ar ryy KbyB ax KyB AKXOIII Tihk keklik krrlangto kueu / kufu kusu Tiirkmen KOKI'JII,IK TADJIABAq ryb Tuva rapa-6ecxe# xapaa'rurafi ryy i ryy ryut TOPJIAA Ozbek KAKIHK KAItrbIDFAq okkytu UVEUr KAKJIHK ranpaq/ Ka- Xakas Quvag roplarar/ TODJIAHA xnp vdxxu/ sdpmah qbos{ NI'IFAq xapnaracl xadaqxafi uereg anriyur/ryn xyy Yakut KYPYTMAACKhI xapahrarltlbl Ky6a axdut / xyp arf,ru 54 55

30 -t.-i"" riirk dillerin-da JIyur Jlucyxa Mangapunxa I --1 aoaau iirr< airr)hua Mapa6y Mocronna Myxo.nonra Azerb. belibaslr qagqaldaq mandarinka Altay Basqrd reftrauar KAIIIKZUIAK Azerb. marabu qara arlqu$u milgekqovan Altay Bagqrrd uapa6y ce6en ryprafiu Qazax ufirenril 6en- (ac\anaak Qazax uapa6y nru6un ycrarbrrx repri/ akcapbr Qaraqalpaq naapa6y un6uru'ryrkhrrrr Qaraqalpaq HHTEJITI'I KACKAIUIAK Tiirkmen Tuva ryjratbl Ozbek 6yrcrapru KAIIIKAJIAOK UvAur KoK Cap KAIIIKATIAK Xakas akb Kbyrrl Qrr$u ak KyJraaJrbr KaurKanAaK Kumrk Noqay Tatar ca: KapHbrracbt cy TaBbrrbr Ttirk tepeli doaan sutavufu Qrrlrz uapa6y qurrartnqu/ {hi- MbII{TILIJI Kumrk Noqay Tatar uapa6y qe6erl.re Ttirk Tiirkmen Mapa6y crrhek TlTrr{ Tuva 0zbsk rrlapa6y (opaqurra( nauularytkr,ilr UvEur Xakas ceek TyrqaFI xyc Quva$ xhp xiuraqe Quvag ljidha xafiare Yakut KyTyr{axcbrT Yakut s6 57

31 --1ur"" :iirk dillariido. flnrpon Orapr Oper Azerb. dal$rclmaygiilti anqut qaraqug/qartal Altay Bagqrrd cwfiurax (efipar) rvriprjr"r/rah-rep e ge 6opxot KapraJI Qazax cyuryip y@ex 6yprir KapaKyru Noqay Tatar ryr,aralax/ qyparefi ypaak Kaparyc rapanour/ 6eprer Ttirk karabatak angut karakug/kartal Tiirkmen ryr{hare 6yptft Tuva Ozbek UyAur Xakas Quvaq 6orxolAotc/ 6arurqn YpAer udurag 33I,IP 6ypryr 6ypryr/rapnryr xapakyc 6rr,ripr/6uipr raftdx Yakut wcaax xorofi / rofion xrrul -\,---q1." irk dillarinta 0p,nan [an.run fle.lruxan Azerb. deniz qartalr tovuz/tovuz qu$u qutan/bahqudan Altav iljrtbih TOIIyC Basqtd arrhre3 6eprere rayhc NCJII{KAH Qazax cy(apak+c Taybrc 6ipxaras rflbyc K6Yru Qaraqalpaq rehus 6yprmn rayhrc 6Hpxa:aH Qaraqalpaq cyqmrup (apa Kyc Kbyru OrrErz 6a,'nIxqH epaok 6wryr Kumrk K'bADAKbVIII anruu raiyru Qrrlrz cyy 6ypryr TOOC 6upra:aH Kumrk ranyc/roryrryru 6upxraran Noqay TOTbrryC Tatar.[r,rure3 6eprere TABHC 6a6a xour Tiirk tavus kaqrkcrkuqu Tiirkmen tterlr.r3 6wrvan rabyc rotah Tuva alrauu-aocc/ anabrg Aoryc TIEJIIIKAH 0zbek AeHrH3 6ypryru robyc coxoxynl Merrr- UvAur Xakas Quvaq Yakut :ruudc dulrprafiard ara xoroir/ ara rofion rabyc IABJILIH rypxdur NABJI14H KOnKyrx TICJII,IKAH NEJII,IKAH 58 59

32 --{*" tiirk dillerin)ila Ilnra.nnna IIoranxa"/qo*rra llycrenrra Azerb. gokiikburun iyrenco muymul Altay Basqrrd 6u6er</rerepner crrm<afi roporrarafi Qazax r(br3lbrlu cykcbip YnpeK/ mvperefi Yftpex I{TEJIT'I Kumrk Noqay KhI3TbIIU Tatar 6u6erdrarepner aryjrbr reu6e roprrurafi Tiirk tavuscuk kugu muymul kugu T{irkmen 'rh6fic ana)ka TOBEHCK Tuva naafiuyxlcytu Ozbok raprok KOKEHAX UyEur Xakas Quva$ rerepldr.tirrlrcsg [yrehe xypqkn Yakut \.o*"u PeMes Ponxa Pn6qnx riirr< ai))n\ia Azerb. p<isnek qugu ztpztp 9il/qaraba[r Altay Basqrrd CbIMAA CEJI T{HJI Qaraqalpaq nlrr ljllllla cy! 6a6yu Qu[rz Hsrutt/trgrrtq ryfixe/cacmr ry[xe Qazax peme3 IIIL'I Qaraqalpaq nypxrur4afi 6yn4upux vuh ralyxs QrEtz ryprynaafi 6yuypyn Kumrk Noqay Tatar peme3 YpMaH Kapracbr 6orxlrp Tiirk Ttirkmen Typa.I Tuva 0zbek Uygur Xakas Quvag Yakut KYIIIKYJI I{HJI I{I'JI crrur/cuuna ndudp 6ovyrypac 60 6t

33 -\'-qt"" liirk dillerilda Cancan Caprru Cunoponna.i cu3oboponka Azerb. lagu/gahin sar qoycoqarga Altay Basqrrd hap K\iK KAPFA Qazax axcapr/ )r MaHcapbl ara xapra/ KEK KAOFA Qaraqalpaq JIAIIIbIH KapruhrFa KOK KAPFA rdnclo,lt xdnopqioh QrErz xamah capbl KEK KAD A Kumrk Noqav ajia KT'aPfta Tatar capm./cadrtqa KYK KYrapqeH Ttirk Tiirkmen gahin turbrpa MeH3eIU ryul rokrapra 6vra Ozbok capn(cop ryrxapra Uviur Xakas Cuva$ IIIIIJIAHKA r6sak KypaK Yakut xapa cap -X"" ;iirk dillarinls. Crona CJraera Cosa Azarb. gay qaraqu$u Silviya qugu bayqug Altay Baqqrrd Qazax JI6IKCbT Kapcbrra MeqHpTKe oke KyKyMayKa x najrak M3TIH K6YIXbI Qaraqalpaq 6a.nu$nrr 6afiufnr/ xanarax/ Tuva capbr KeryrrlYp Kere- renuapreu/6a- QrrErz Kumrk YKLT rbijibrh Kbyrrr n(anajiak xskhmas/ o6yptr- 6a-naru Noqay qnarak/o6hnrvc 'latar qe6esqe r6ararc/ms.re 6aunu s6anat< Tiirk bahk kartalr gahbiilbiilii baykug Tiirkmen Tuva 0zbok UyEur Xakas Cuva$ Yakut 6afiryur nnex-coxna/ uexenqer/vrv 6ouxvru 6afircyu/ yre/ raprvfia flrrirak Tacxa TAMAHA MSKIIHPTS 62 63

34 \xsca Cofina Corco.n Copoxa Azorb. apn! qrzrlqug/gahin sassa[anlqecolo Altay rtrohkop CAHbICKAH Basqrrd 6apa6alcypryprafi bijiacbiii hafoigran carcan/carcaah Qazax xopraroprafi cyhkap cayhrckah ruprtrtfi cabyckbah Oaraqalpaq cyr{kap calucxau/xxxe :iirk diltariiila- vntrtuw/nfltrag CTIICb6IHTOKUX QrrErz coi{ka brnaaqbrh 3aruI3raH Kumtk JIAqbIH cabycrtah Noqay JIAIIIbIH CAB6ICKAH Tatar Tiirk xyruie/ypr*,rau ca9ckahbi ala karga/kestane kargast JIAqbIH akdo[anltofrul/ sunzur/toygan caeckah saksa[an Tiirkmen cofxa lavnr/uylrrap AJIAXEKHK Tuva aii'lias-caacran xaprbrra caackah Ozbek fpuon rlpmfiu JIOqUH sarrl:fon/xarxa UyE'ur JIAqHH ceryi3xah Xakas bijiaqblh caacxah Quvaq rdnuer/cynrxa xiftrip qakak Yakut cor4ka rtroxco!on copoka -----q"" liirk dillarin-de. Cnrrornra Crepnnrnnrc Crpener Azerb. mege bayqugcufu legyeyon qartal bezgek Altav Bagqrrd Qazax qaparcyc/ rvnrireh 6prsrarer 6esrerrex Qaraqalpaq xapa xyc 6esreuex ynerho 6eprere/xaoarout MbrJrJrBIKqbI KbyIII QrEu TaprFrbrn 6eg6er,qex Kumrk MypAap 3rHI4 auafiruau rcryur Noqay ryfiruu IIIHJI Tatar YnaKca auayrlbl chprma rofiprrx Ttirk Tiirkmen Tuva Macnbrx nftilan ryiir cerqu/cex qulrp KYIII 0zbek Kyprrym xlpvtt Uyiur Xakas TI{TUIIEH toy kugu 6ee6enrex Quvag Br4[e xyprlklr crpelret Yakut ctepb{thi,ix 64 65

35 ----.-{"" liirk dillarinla Crpnx Crrq Terepen Azerb. uzunqanad (quq) kor vaoalaq tetra qusu Altay Basqrrd rp KapnyFacbl hynarigu Kop Oagauz ryqa,rdyra KYPTYK Qazax cyp KapJrbrFaru 6afiru: KYP Qaraqalpaq y3brh KaHaT YKI,I Kyp CLFI vuh ralyxr Qrr[rz Kap.[blfart 6a6upraH ryp/raparyp Kumrk o6yprr6anarr KbAKbMA TABYKb Noqay o6ypryc/rnanax,iiahbbiji TABLIX Tatar rp Kapnbrraqbr 6afiruu/ rupaficrn x6aaax rup:raar,trsr/ xeprner/ypuau TABbITbI Tiirk sagan kukumav gahhorozu/ yaban horozu Trirkmon y3bih rahat daftryru torafi xoparsr Tuva ufi6aanru yry KYPTY Ozbek Y3YuKauor 6otxytll,l 6oftVmu Kyp UyEur y3yh KaHaT KarFar{ aoraax/ fiasafir.r roxy Xakas vap xapauxafisr YrY rjrprji/rjprrji Quvaq ndpur #cnp cara ral"l6x Scan udrege riuanz Yakut xafta xapanavuura Yer M3rffHpf3T:) arbrbrp rypryfiax / roryrap \'* iiirk dillarinle Terepeartrnrc Tnprynra Typan Azorb. tetragalan haqaquyruq Altay Bagqrd ciilliit furac Qazax rvftrnn KAHIIIbIP 6y,rgnpux Qaraqalpaq QrrErz Kumk Noqay Tatar Trtuk Ttirkmen Tuva Ozbek UvAur Xakas Quvap Yakut rytrtrun ryr{ryh ryfryh turac Typar{ 66 67

36 ---.r-.\-tua"u tiirk diilolifr'd,a Azerb. Altay Yaoa qanapipik (hophop) hridhiid qrrqovul $aran yapalaq Basqrd hesher KbIDTAyLIN x6arax {arah xyrynadyxa Qazax y/1y4/cacrrc KeKeK KhrpFayhur YKI arrac /nsp:n t<ycl rvsrbyh/ rrwaaq Qaraqalpaq EIICfICK Kbrprayhlrr 6affin:"ir lyxu 6afipaugxax AXa3 rayykb TbIJIbIH Kbyrrr Qrr[rz pyn/cacur vnvn KbIDTOON YKY Kumrk NOKIOK Kbhrp TaByKb s6araxr Noqay TIObIIEN $arah,inaiiak Tatar helheu (xorurr) KbrpI?Bbrn 6aftruru/uoqe Tiirk gavugkuqu/hi.ithtit kusu/ ibibik sriltin Ttirkmen xyftnyftnux CYJIryH x[ela 6aunrr x6a-uax ruhu kuqu Tuva I,ITTIIIK Qa:an yry/ru:rn yry 0zbek [onn[rak lcaccw</ TIOTIHIIIAK rupronyr/ TYCTOBVK ykkn UVgur hennyn KHDFABVN YKA Xakas xfl.rerefi / ryaer t}asah ji{i Quvag yaoa xrp uixxlr ix6lxyurar rrygla riuana Yakut Sa:an Xoqynovuur Ilan.nr {ecapxa Azerb. caydaq ctilliit bahqudan/va[ Firong toyu$u Altay Kapa qrlureh Baqqrrd CCJIOH Mucup rayrlrbl Qagauz Qazax Qaraqalpaq --q"u iirk dillerin-da- 6arr'In ryury KeKKyIaH rypea KyraH qiiuiji :UIKb llecapka Qrkrz KbITAH rlecapka Craurryn rayyk:b Kumrk qbiji Anrrapxanrauyrr Noqay KyraH Tatar qejioh Mucup rabijrbi Tiirk bahkgrl kuqu beg tavu$r Tiirkmen xorrap/cynrymrt uecapka Tuva IIIUJIEH Ozbek KapKapa cecapka robyx UyEur xaxnpafterner Xakas c$eu qecapka Tarrax Quvag Yakut qapjrah KyraH Kaftf,x'IAxd 68 69

37 {* IIafina lleruron tleras Altay IIav[Ka Baqqrrd akcapnak xuirrup ;iirk dillorin-ds- Azarb. qa$ayr qaragot gekqeki Qazax Qaraqalpaq QrrErz Kumrk Noqay Tatar IUAFAJIA rcbyk:by IUAFAJIA qanka AK qadiak uadaxr.rd uap- JIAKbKbYIII akqapnax Trirk martr (kugu) espen Tiirkmen Tuva Ozbek Uygur Xakas Quvag Yakut -1u."" t0rk dillerihtlq {epnorpyana rln6xc tlnx / qrr)nnk Azerb. ciilltit gdktikburun yalangr btilbiil Altay.rn6uc jauandafi/ 6ono xvqu.sr Basqrrd KapaTyru 6r.16ex/rarepler hapu ryprafi Qazax Qaraqalpaq rlaprak ak-kyc(yh 6airnrvr.r (xyur) 6enr,rxqr/ 6enu- Kab) I xairuax rrapjrah xoiit0 I{AMYP IryIIIY KbI3fblIII y3brq ask capbr rrrbrmrrlblk cafipartuu rrrbrmrubrk nxay6enex OrrEz bi3ibit 6og quuqux Kumrk Noqay KbI3TbIIII qllx Tatar Tikk Ttirkmen Tuva xaparyml IUEJIAI,I 6u6er/raxeplex krz kugn/ tar,ukcuk kusu '\w6uc caplr r{brlrqblk kanarya rlldl( IuNI,DKEK Ozbek KI{3FI{M cdna UvEur Xakas Quvag rerepldx Yakut,u,fiuc qux cepr{k KyIlKaq capbif naap gupdrrdppu 70 71

38 --1or"u :iirk dillarin\da 9npon IIInrox;rronra.flrncrRnx Azerb. guro bizdimdik quzuqapan/ toelueottiren Altay vopoxofi rravprvr I irl0prvt Basqrrd cyporcfi eftpar 6escyxutr haxa;rmr 6eprer Qazax tulperefi yfiper rosrmla,rafi Qaraqalpaq urypynefi KYIIIETEH QrrAtz Kumrk Noqav qypek Mbuurbrxqbr Kayu yjlrry TrorcnreH Tatar uypaxefi ypler 6eg rolrurux 6apeHxapar</ I urk baerrtlak 6epen 6epxere Ttirkmsn rii{pok 6yprrr Tuva rrbrprbrpaa yjryr xaprbrfa (eavper) 0zbek qyppax 6ypryr / 6omaroraD UyEur coxcyp Xakas crpreftex / Quvaq Yakut cnpreft 6prex mdpxfurqf, vepreff / ruprrruafi KI{I4KqI -\--r\ rusca Oaoauz Qazax TIJIAXA KVIII KaprrrbrFa anel aitals/ frvn/ fianvruan Qaraqalpaq KaprrrhlFa KbIPFbIH TAI{FbIH IIcrpe6 flcrpeil.flcrpe6- riirk diriliin-de- IIepenensTHtrK TeTepeB.flTHIrK Azarb. qrrgl bildircincalan tetracalan Altay Kapqara Basqrrd Kapc6rFa roo raocurahrr Orftz Kumrk Noqay KbapTA)Kbrrba Kaoqblra ntrmrsuft rapurura/ ryfi- TbIH Tiirk Tiirkmen rbrprbr Tuva xaptbrra 0zbek KHPFI,IH rcnfi"nap I xupruia / nuorvfi Uyfur qypryfi i 6a3 xype rypryfi/ raprafi Xakas xaprbrfa Quvat Yakut xypurca/ xvoqlka nrrupr/ uoxcohol Tatar Kapqblra 6yaono aynayrn/ 6ur6rnrur ayqbrcbi qbibiqaaxcbit TaBbrK KapqbrrachI 72 73

39 Kamil RAMAZANOV filologiya elmlori doktoru BiR NECA nirxi ADININ ETiMOLOCiYNST Azsrbaycan dilindeki vhna vs eilas sdzleri alnmadr. Djalekt vq giyejepmit tedqiq.edilerkan bahli//baff' stiziintin.gilas, alqb.qhli' // bahlf sonmun vsna sozu evazinds islendivi askar edilfrisdir. Gilas sozti evazinde islenlen bahli//bali sdz{i edebi'dile kecmemisdir. Yisna sozti evezinde iilenen alabahli sozii ise slbuh'seklinde eddbi dildo islonmekdedir. Bali sozii al sozii ile birlikde islenende onun 6olinin) saitlsri a/ sriziine uvlunlasrb. arxa corso saitlerine cevrilmisdir.'albah stiziintin ilk his sesini ril?asrdi fu ' menanr ritiewenlesdiimok iictin asaerdakr I an nozerdan kegirek :'. <dlbqh ;Tiind qfiruu rcingli, tumll, girelfmeyve, gilenar,,t{fi{!!it;;fjffi3i.j,"nas - as, san, qrnnur vo qara novtan oran eoyr- ' Bizce. albah murel<ksb siiziintin ilk morfemini - fuh her iki mevvo adurrn ayn-dyn izahrndakr qffmtu sozii ile elaqelandiimbk sehv olardr. Izahdadeyilii ki, albah lzrg gilasdr.ll soziiniin'turg menastnda iglondiyini ulca sdnintin kohinde sofmsk mi.imkiindiir. 'Oevd. Bu iki mews'nin adlanrun ttirk dillerinde etimoloii izaht zamanr Aieibayc.an dilindeki viqnavggila.s stizlerin{en istif4de.ddec_eyi\. Albah-sozii ti.irk ve oadauz dillerinde visne.' suwaii.o eilss sozii ise kiraz,e Kapsto goklinde illsdilir. Her iki drldti kiiaz, x1tpa{o.zlanne turg manasr bildiron eksi, uiwu stizlerinin elave edilmosi-ile vrsne, euwnh srizti evezine eksi-kiraz" (turs silas). uuwu ttudst'r (turs eilas) sozlsri varanr. Gortindi.ivti kimi. Azerb-avcan. ttirk ve'qaqadz dillerinin daxili imkanlan hesabrn'a visna,'visne, eiwuii'sonntin islotlilmesi srxrsdrrrlnu$drr. Oaracav-balkar diliida-6anuri'' - albah. canin 6uuir'* (sirin baliv)'- gila-siem'e(dir. Tatar dilindo qun" - albah, meqe qun'u (girin albah) - gilas sozu ovozmdo lslorur. Verilen ntimunolerden giirtindiiyti kimi, Azerbaycan,. tiirk, qaqauz, qaragay-balkar ve tatar dillarin?e albah ve gilas adlan dadbilme bryahrna etdlvl toslro soro lorolonmrsdlr. ' Oazax-vo basqird dilferinde bu iki mewanin adlan rense sore biri diserinden ferqlendii'ilmisdir. Oazax dilinda"wue'' - albah, xittti,ttue'o - silas demekdirl Basqrrd dilinde) ceua - albah." hapu certa'u- gilas demekilir. OrrErz dilinde iit' tt nn ti'- albah. zuiacu -' silas dems'kdir. Ozbek dilindo irr'zo ll onqtt - albah. eunoc:u. - eilas demskilir. ^- Uvlur dilindo eunacz' i/ aaqa" sdzii albah. zutoct' sdzii eilas monasrnda isfelilir. Kumrq dilinde maez' soni albah. 6a,uu'u sofri iso gilas menasrhda isledilir. Oaraoaloao dilinde her iki inevvo (albah ve dilas) wuud' adlarirr. Karavlm dlihd6 auwun"-// quud' [/ xupin'o - albah-, ap'- nain- silas demekdir. Noqav dilindo wud'// nn6ena^'o - albah, qepewnnl! - 'silas demskdir. Cuvas dilirlds qui'o // que cnwnu" - albalt,, -qepeuthn*' - Eilas demakdir. tiirkmen dilinde vilileeot - -albah. qepewun" j silas de,-. inekdir. Yaqut, hva ve xakas dilldrindo auwuno''softi albah, uipewna" sozii gilas mbnastnda iglenir. ' <<Azerbaycan dilinin dialektoloji ltileti>, 1964, s- 73. 'Yena orada, s.28. 'Yene orada, s. 73. a-<<azarbaycanca-rusca lii[eo>, 1965, s. 30. '' <<Azerbaycan dilinin izahh liipetil>, I, 1964, s. 86. o <<Azerbaycan dilinin izahh liisetb>, III, 1983, s '<Tiirkce-rusga siizliilor, M., 1977, c ' <laray:va-pycqa-moraobauxa larfuun, M., 197 3, c '5Tiirkce-rusga s6zliilo>, M., 1977, c. '" <farayl.ra-pycqa-morlonam4a la0:ruk)), M., 1973, c. " <Ttirkce-rusga sdzliikr>, M., 1977, c '' <larayrua-pycqa-moflaonauxa larfu uk), M., I 97 3, c. 27 A. " <Krapavaft-MaJrrcap-opyc ce3irror>, M., 1989, c. I16. 'o Yena orada. lt ctarapva-pycqa cy3nep), M., 1966, s to Yene orada. lt <Pyccxo-xaraxcxrft cjrobapb), I, Amraa-Ar4 1978, c. g9. 'o <Pyccxo-ra3axcxrd crobapb), Amra-Ara, 1981, c '' <EauKoprca-pycca hy:ler>, M., 1958, c tu Yene orada. tt <Kuprrrrva-opycqa ce3nlk), M., 1965, s " Yeng orada. s 'Yene orada. s a <VsdeKqa-pycqa nyfad), M., 1959, s.523. " Yene orada. s Yeno orada, s. I I l. 2t <Vfirypcro-pyccxnfi cjrobapbd, M., 1968, c 'o Yeno orada. s. 46. ]f <Xrprymv'a-pycqa c rruor>, M., 1969, c 'u Yene orada, s. 68. '' nkaparalnakrrra-pycua ce3ruk)>, M., 1958, c,736. " <Kapamrcro-pyccxo-nonrcruft clonapb), M., 1974, c.157. " Yeno orada. s o Yene orada. s <Horaioua-oplrcua cob3jrr4k), M., 1963, c.412. 'u <Pyccro-uoraficxufi cjrobapb)), M., 1956, c.79. '' Yeno orada, s <95sarura-nrrpicla cjrobap6), M., 1961, c.539. " Yeno orada, s ao <Pyccxo-rysarncxufi cjrobapb), M., lg7l, c or <Typxuerne-pycqa c 3Jryro), M., 1968, s.671. " <Pyccxo-rypn\,{eHcxrili cjrobapb), M., 1956, c.842. *'_<Cax,aJbrH-lyyqqarbrbr rbrjrabhrr), M., 1972, c. 102; <Trrra-opyc cjrobap), M., I 968, c. 134; <Xaxaccxo-pyccxrfi clonapb)), M., 1953, c. 43. *"_(Caxarbrbr-rrJ0/qqaJlnr rbrjrabblt), M,, 1972, c. 509; <<Tuna-opyc cjrobap), M., 1968, c.529; <Xaxaccxo-pyccxnficlorapr>r, M., 1953, c

40 MEYvaLi nirrir,en Azerb. alma araxis / yerfindt[t armud Altay s6noko rpyrua Bagqud AJIMA nrnafi cetnojere rpyma IJIMA apmyr AJIMA aprvryr/ reprma Qrrfz anma apaxuc anmypyr Qazax AJIMA apaxhc anmypr Oaraqalpaq AJIMA anmypt AJIMA KepTMe Kumrk A JIMA rbapmyr Noqay anma KepT[e Saxa (yakut) s6roxo apaxnc fpyua Tatar ilima rurafi qhkiiobele rpyllla Tiirk elma abdiilleziz larasit/ armut yerfistrpt Tiirkmen AIIMA apmbrr Tuva s6roro rpyua Ozbek OJIMA apaxuc/epduros orur,rypyr / uot< UyEur anma amyr Xakas s6nono rpyma Quvag yjrma apbrxr4c / gdp uafiipd rpyiiia Azarb. badam bdyiirtken tut Altay MHHN'IJI rcapa aranu fir.nex TYT Bagqrrd MI,IMAJI ra"n 6eplerene Tyr 6anau AYT 6anau TYT QrrSrz 6anav rapa 6y:rgypren TYI Qazax 6a.uau 6eprreu / xapa TYT 6ynaypreH Qaraqalpaq 6a4au TYT Kbapa HaHbrKb lyr Kumrk 6anau 6ropronren TYT Noqay 6aAau 6ouAupren TYT Saxa (yakut) MI'ffiIAJIb E)KEBHKA Tatar 6anau xapa 6epteraH TYT Tiirk badam bci$tirtlen I yaban dut dudu Tiirlcnen 6aaau 6erypcnen TJT Tuva ExtEBHKA rpahat 0zbek 6onou uafar,rynrxu TYT UyEur 1anarvt xapa 6e.rrxypreu YXMa Xakas MI{H,IITUIb EXEBI4KA Quvag MHHA I'Ib x6ra gupla I xypa Tyr xdnara gupna 76 77

41 Azerb. qarapat qaragile qara qara[at Altay 6opouor napa rop6ec 6oponor Ba$qrrd KapaFar Kapa Koprone Kapa KaparaT cmopoaliha Qrfz Kaparar TIEPHHKA qbllrbr KaparaT Qazax KapaKar Kapa XI4A K Kapa KapaKar Qaraqalpaq KapaPaT KapaMbIK (apa KapaFar ryrbw Kbapa IIIKI{JIM Kbapa.uyrbw Kumtk AIOB IO3IOM qepl{r4ka Noqay cmopo.(i.iha irrulern Saxa (yakut) MOOHbOKOH Tatar raparar:/ KaplblraH Kapa XUJIAK Kapa KapJlhrlaH Tuva Kapa-KaT r,rhek-kapaa Ozbek KoparaT qephlika KOpa KopaFaT UyEur cmopoai{ha qephnka Kapa cmopoar.iha Xakas xapafat HOI+IbIX cyf xapabaabl Quvag xyprf,xan x)?a chpna xypa xypldxan Azerb. mercongile piiste Altay TIIITIMTAT Bagqrd rbi3biji KepTrrBMe Qnrcramxa Qrr[rz Kbr3hIJl KapaFaT 6pyuruxa Qazax KhI3bIn (apa(at 6pycxrEra tilcte Qaraqalpaq 6pycnura IIHCTE Tiirk frenktiziimii kegi yemiei siyah frenkiizi,imii Ttirkmon cmopoai{ha qephr,rka mpa cmopoai{ha Kumrk Noqay Saxa (yaku0 TCbLI3LIJI AYfbYM XATITA KAC Kbbr3blJl nanrtrr/ KbbI3bIJl IUKI{Jr.{tt raryxr6arau 6pycnura yyjraax oroh Tatar Kbr3brJI KapJIhIraH HapaT xh.rrore fiecro TItIKJ]aBe- Tiirk Tiirkmen rebbrjr cmopoan- HA krrmrzr yabap mersini 6pycnuxa Tuva KbI3bIJI.XAT KT.IIII-KyJraa IE frshk III{CCE Ozbek 6pycxura IIHCTA UyAur (H3r.ilr cmopoar.iha 6pycnHra TIHCTA Xakas XbI3bIIFAT nnp / rlrunraqrt Quvag xepl6 xypr[xan xdruen dncramra 78

42 Azerb. qoz findrq qehve Altay rry3yk xoqe Baqqrrd 3pe cotjioyak ro$e xebr{3 xaqa rog / rtlos QrrErz xahra( xose Qazax xa{fak xo$e Qaraqalpaq ro3 noife ICbO3 no$e Azerb. kakao iyde innab Altay Baqqrrd KAKAO KAKAO KAKAO Qu[rz KAKAO xnfiae Qazax KAKAO XI{JIE Kumtk Kbo3 rrarrlna / rot[e Noqay K03 TTICTJIEBI{X xose Saxa (yakut) rpeqrcfi 3pr{3xo xoqe Tatar AcTpaxaur uraxe- roqe Bere Tiirk kaz I ceviz findtk kahve Tiirkmen x03 roqe Tuva rpek roopy( ro{e 0zbek ffoq KAXBA Uygur ffaqax KOXBO Xakas Quvaq nyrrxf,pr rr,rdfidpd xorle Qaraqalpaq Kumrk Noqay Saxa (yakud Tatar KAKAO KARAO KAKAO KAKAO KAKAO XAKAO Ttirk kakao gigde Tiirkmen Tuva KAKAO KAKAO Ozbek KAKAO quiioh UyEur KAKAO ){(HTAE Xakas Quvag KAKAO Jlox yua6u, roro6a 80 81

43 Azerb. nar heyva albah / gilenar Altay rpahat AVIBA BI,IIIIH' Bagqrd rpanat at4ba cefie Hap AL{BA I,rHlnlr KI{pe3 Hap xbauba uwlta / wtpas Qrgz ahap 6lNu,rue lurqa Qazax ahap afua ulue Qaraqalpaq ahap 6via / 6wirw Itrl4ne Azerb. alga azgql erik Altay a6puroc Bagqrrd AJIbIqA opek a6pnroc Qrr[rz UFIA EPYK Qazax anma oplk Qaraqalpaq AJIItrA MyurMyna ephk rpahar AHBA danuir capf,r 3pHK KAyrrD(aMr{rn ItramaJI Kumrk Hap TbAIIBA xne Noqay Hap A'TBA ast6enu I utue Saxa (yaku0 rpahar AVBA BIIIUH' Tatar ahap aftsa qufl Tiirk nar awa vigne / ekqi kiraz Tiirkmen Hap 6eju YJIXE Tuva rpahar at4ba BI{IIIH' Ozbek ahop 6exu ama /'*ra Uygur ahap 6uhu asvta/rwnc Kumrk arqa / gul4ux obno3bemi{iii prik Noqay IIIbIJIMA Kybpere Saxa (yaku0 a6puxoc Tatar iurbrrra / anyre lfyiiimyna epek Tiirk ddngel I titia kaysr Tiirkmsn anqa plrk Tuva a6puroc 0zbek ojir!a ypnx I sap\onn Uygur AJIqA ypyk / xr{hso Xakas rpahar AUIBA BIIMUI Quvag rpahar aftsa qne / que cblpnu Xakas Quvaq a6pnroc aoprmoc 82 83

44 Azerb. onclr uzum kavalr Altay r.rrdkrrp Br.rHorpaA CJII{BA Kumrk I{H)KI{JI rc3iom KOKAH Noqay I,I}DKI.IP ro3i.{m KObK M Saxa 0aku HHXr{p Br,rHorpaA CJIlIBA Tatar r{hxr{p HE3CM Kapa xr.rmerrr Ttirk mclf uzum erik Ttirkmsn HI')Knp Y3YM rrapiurbr Tuva I,TIDKITP BlrHofpaA CJfi4BA Ozbek aidk4p y3ym onxlpu UyEur ohxhp Y3YM atryua I uarrryna Xakas lrhxr[p Br,rHorpaA CJII{BA Azerb. gilas morcanl sarr b<iytirtken Altay rop6oc Bagqrd hapu cefie Ml'K en ro ha: e.nore Kr.rpe3 KEpa3 QrPu THIIAC KItrOKBA MOporrrKa Qazax KbI3bIJI IIII{E MYK Xr4IeK MYK KapaKarbr Qaraqalpaq qepertrtu /uol'tme K'IIOKBA MOpOTUKa Bagqrrd r{hxhp Br,IHOrpaA CJII{BA I,IIDKI,IP y3ym ephk ungxup/lrh4erp 6opna / 6opraurx apux / aluua Qrfu af{xup x(y3w Kapa epyk Qazax inxip xpir',t :rnxop6l Qaraqalpaq AHXI,IP xy3r.rm KOpeirH Qaraqaybalkar usanlrp.iixio3iom 3pI{K casr 6a.rufi KJIPKBA Kumrk 6awm ranyxu6alau Noqay rlepemht K'IIOKBA Saxa qeperuht KJIIOKBA MopyocKa (yakud Tatar TEIIE qi,if MYKjKnJrAre MOpOIIIXa Tiirk kiraz Tiirkmen qepemht XJIIOKBA MopoItrKa Tuva qepeurur KIIIOKBA 6zbek frljloc KIIIOKBA UyEur rflrac K'NOKBA Xakas qepeffiur K}IIOKBA Quvag HH}KI,IP ng c Anpnu CJII{BA Quvag qeperuh.fi rxyp gbrpjrrt Itryp gbrpjrh 84 85

45 Azerb. giyolek ba! giyaloyi clrmorsln Altay rcofi iuurex lep luurlek KOK KAT Basqrrd rafi'hg ertate ep ejlore KYK EJIOK qhjiex QrrErz KbI3bIJITAT rny6nrma rony6ura Qazax ron 6vrtl pren 6v.ruipreu KOK X(rrIeK Qaraqalpaq 3CMJI'HUKA rry6truxa flaqxalrylap / AXI,IJIEK Kumrk x(i{jiex 6as xurer Noqay Kbrp ejrek ep ejlek Saxa AbeAbgH xly6ulrxa cyryh (yakut) Tatar KACH XHJIOIC xhp xpilore KYI( XI'JIAK Ttirk gilek yabanmerzini Tiirkmen 3EMJI-'IHI{KA rury6snxa rorry6uxa Tuva qectek.kat qectek-kat Ozbok 3EMJI'H}IKA xyryuuafi rony6uxa UvEur 6erxypran Kr.r3LrJI 6enNypren Xakas qap qucten qa3br trltcreti / unp roly6uxa qvcter Quvaq xyp[u guplu gdp gupnu xlrax gupna Azorb. moruq narikgi porta$al Altay Jr{r,rneK MAIIAAPUH ANEJI6CHH Bagqrrd rypafi e;rare Marl&apHE eqmrcyh Hapmnr / rypynv Qrr$rz gan ryypafi MaHAapr.lH AIEJIbCI'H Qazax raqkypafi MaHAapr{H anejlbcrnh Qaraqalpaq MAJIUHA MaHAapHrr ANEJIbCIIH,qxu.ner / MapoKo HAH6IKb MAIIAAPI{H AIIEJIECI4H Kumrk ataaq xlrejlex MaHAaprrH AIICJIbCI,IH Noqay MAJI[IHA MaHAapr.rH AIIEJIbC14H Saxa 6us urufte MaHAapr{H AICJIbCHH (yaku0 Tatar rqfpa xurore MaHAapaH er[:rucyu Tiirk ahududu mandalina portakal Trirkmen M,jJIUHA MaHAapr{H n6lptbrxan 'Iuva Mbl)KhrpaT-KaT MaHAapr,rH ATIE]IbCI,IH 0zbok M:IJIIIHA MAHAAPI,IH nipraxon UyEur MAIII,IHA MaH,qapnH AIICJIbCI-IH Xakas a6a.rucreri MaHIaprcH ANCJIbCIIH Quva$ xiuna gupra MaHAapr.rH ANEJIbCIIH 86 87

46 I Azerb. limon xuffna gabahd Altay JIIiIMOII xypma KAIIITAH Basqrrd JIlIMOH xepma KATUTAH xypma Qr[rz JIHMOH xypma KAtrTAH Qazax JIilMOH KYpMa KAIIITAH Qaraqalpaq ]I}IMOI{ r(ypma KAIIITAH JIEMOH xypma KAIUTAH Kumrk II,IMOH xypma urarr6ynyr Noqay JII,IMOH xypma KAIIITAH Saxa (yakut) JII4MOH KAItrTAH Tatar NI,IMOH xepma KAIIITAH Ttirk limon hurma kestane Tiirkmsn JII,IMOH xypma KAIUTAH Tuva JII{MOH xypma KAIIITAH Ozbek JII,IMOII xypmo KAIUTAH UyEur IILIMOH xopma KAruTAH Xakas JI}IMOII KAIIITAH Quvag JII'MOH xypma KAItrTAH il { I ilr I Azerb. 9aftah quearmudu covtlz Altay 6ere Bagqrd nepcr,rk MI,IJIAIII MVCKAT COTJIOYCTE Qrrlu wadllazrrct I ItrarITaJry qeti{h MycKaT MycKaT xahrax Qazax rua6azuru TIIETEH xyflap )I(aHFaFbr Qaraqalpaq ura6rar px6rna MycKaT FO3br IIIANfiUI TAXCIIO3K'X Kumrk IIIANTAII pt6wya Noqay [IANAAJI px6nna MycKaT KO3 Saxa (vakut) nepcu( Tatar urernzurrr / medrary cap6uhnrax MLnAUI Tiirk qeftah [yez kiigiik MOUIKAT qhkjiobci'c vizi Ttirkmen IIIETAAJIbI ps6tlga MVCKaT XO3bI Tuva fiepchk xeeppyc / 33prr{aur Ozbek ura$rorn MI'I,nAIII CHFoK UVgur rxanryira / uan- TYJI qeti/th Xakas nepcr.rk MyHAJDrec Cuvas NEPCI,IK NI'JIEIII MycKar u5fidpd hindistance

47 Azerb. feyxoa banan zeytun Altay 6anau Bagqrd 6auan sefiryn Qtrlrz 6alran MACJII{HA Qazax 6auan :eftryn Qaraqalpaq 6aHaH MaCJIIIlHa Azerb. zulnc itbumu / dergil Altay 6ap6apuc 30ban TEIEHEX Baqqrd 6apiapuc KLI3EI.II rerfieueur Qr[u capu xrrau I 6epy raparar KbI3bIJI rfr MypyH Qazax 6ap6apnc KI,I3I4JIb rrr M\?brH Qaraqalpaq 6ap6apnc KbI3bIJI xa6afiu rcrr36rn ryji Qaragay- 6al,jlau CJII{BA Qaragay- Troprro sym rrsypyn balkar balkar Kumrk 6apias 3eHTyH Noqay 6asas Saxa 6asau (yakut) OJII,IBA Tatar 6anaH rafiryh Tiirk muz zeytin Tiirkmsn 6aHaH 3errTyH Tuva 6asarr ojilma Ozbek 6asas satrrryn UyEur 6anan :efi'ryn Xakas 6asau Quvaq 6auas 9y gbrprrh Kumrk KbaTbrrrry3iryrcb tly?t{ nrsypyu Noqay I.ffiIM ufir 6ypuu Saxa 6ap6apuc genyhyen (vakut) Tatar 6ap6apwc KI'I3I{JI relxltttlelll / rerari Ttirk anberbaris / krzrlcrk yabavau u kadrntuzlueu Tiirkmen 6ap6apnc KI,I3I4JI 6eryn Tuva 6ap6apuc hit.ka{bi Ozbek 3npK m6ypyn UyEur 3r4pft A3FAH Xakas KH3HJI mrypyh Quvag 6ap6apnc KI,BI4JI rudran 90 9I

48 Azerb. yeml$an giinabaxan sumaq Altay TOJIOHO nyrry:yx Basqrrd ArHarra xex6aruut Qrlz AOJTOHO ryn 6amrur / KVH KADAMA Qazax,uonaHa ryn6aruc/ ryn6a-rap Qaraqalpaq 6orpumsur afira6arap Kumrk Noqay Saxa &akut) Axa6rrrurr,raxr AOJIOXOHO Tatar lyleua / KaMbIp alarlbt v 6ne! nonafnax xyrsafilan noacojiheqhuk reu6arnrur / aft6arap cymax Tiirk auc ce somak Tiirkmen 6orpuurnm ryne6arap Tuva rapbrman roopyk Ozbek Eltava xrynra6orap UVgur AOTAHA autanuure: / KoHaK 6opulr Xakas T0() carxy3yx Quvag KaTapHac xdnelganpdhiru Azerb. istiot qara istiot qrmm istiot Altay Mbrpq Bagqrrd 6opoc xapa 6opoc ru:rn 6opoc 6u6ep xapa 6u6ep rupuusu 6ra6ep 6ypt / 6!6zp Qrr[z Myp'l Kapa Mypq Kbr3hrJr l\,rypq Qazax 6ypuru napa 6ypuu (bl3bul 6ypuur Qaraqalpaq 6ypuur rapa 6ypum Kbr3brJr 6ypuui AonaaHa / EomraHa rudax:s'/ uru6r,rxrra Kumrk 6yP'r / uccot / xn6uxefi rrypq roapa 6ypu KbI3bIJr un6raxn ruu:nn 6ypv Noqay 6ypruu rapa 6ypnur us6xufi Saxa (vakuo 6u:p:c Tatar 6opuv rapa 6opuu KbI3rIJI 6opsr,t Tiirk biber kara biber krrmur biber Tiirkmen 6yp'r xapa 6yp.l rurru 6ypu Tuva nepeq Kapa nepeu Kbr3brn nepeu Ozbek Lfypq LryPq KaJraMlrrrp UyBur KonoMnyp KapnMrr JIA3A Xakas reper{ Quvag n[pdq xypandp[9 xdprd n6p69 92

49 Azorb. biber badrmcan merci / mercimsk Altay Basqrrd 4ysar 6opoc 6axraxag f,cmbtx lawnca 6:pg2xrruar O:,rfrrz KfiJreMIIHp 6axnaxau XACMbIX Qazax Qaraqalpaq Kumrk Noqay Saxa (yakut) 6ypurarungu 6YDrrur y3brrr ca6nxrur 6wuur 6axlaxas 6axmxan }I(ACbIMbIK qeqebi{ua nru6raxr.r 6arlrax<an qeqeburla (mapa) 6aup- XAH 6axraxan 6arnaxan ]IEIM)KAH nourgop / Kbr3bln 6aAupxaH 'CMOK qciiebhiia 'ICMbIK Tiirk sivri biber pathcan mercimek Ttirkmen rurru 6voq 6a.uauxas qeqebuqa Tuva 6axlaxan rieqebfiua Ozbak mpmaoph 6agaxan rcml,il( Uygur FO3AK JIA3A qafi:e I xapa nhxohxah fiecmyk Xakas 6amaxas qeqebhua Quvag xymgni n[pf,q 6axraxan SCI\,If,f Azerb. boram qarerdah qarptz Altay TbIKBA Kyrqrpy3a ap6ys Basqrrd ra6ax KyKypy3 xap6ys Oasauz Kapry3 capu / 6acaAoruau rsap6yz / QrrErz auxa6ar xyrepyrvraho )KYrepY Aap6ug xao6yz/ xadrry3 Qazax acka6ak xyrepl rap6us Qaraqalpaq acrta6art / MAKKE rap6u: Tatar Ky3arJrbr 6oprrv daxnaxaul 6a- ackoai{ rra6 / xujap HapTrcx xap6us Kumrk xra6axr rta1tmpafi/ ma6mr.nafi Noqay xa6ax axu6t'mftaftl Saxa (vakut) HabprybK xap6yr xap6ns TbIKBA KyKypFa ap6y3 Tatar xa6ar Kyr(ypy3 xap6u: Tiirk kabak Trirkmen KOAI{ MCKT XOBEH raprrbr3 Tuva T6IKBA KyKypFa ap6ye Ozbek KOBOK uarxaxyxopr,r / uaxxaftu UyEur KABA renauoronar / xyrapa rapby3 TaBy3 Xakas TbIKBA rrykypfa ap6y3 Quvap KABAH KyrKypyc / xyrypysa apryc 94 95

50 Azerb. qovun / yemig bobalan avelik Altay AbIH{ KOXHO Baqqrrd KayblH rpro$em K)RFaJlaK Azerb. ktik / yerkdlcri xiyar kartof Altay MOpKOBb orypqbrh KapTorrrKo Bagqrd Kr{uep Kbrf,p Kapryt} KayH KaByH reurjp / recyp rcaprosu JIAI(b Kumtk KbaByH / racrau Kbo3yrcbynaKb Noqay KAB6IH I(O3riuaK Saxa NbIH' xnuhur: / xoyyoh (vakut) Tatar KABbIH TOM'INAH KY3m,TaK Ttirk kavun tomalan kuzukulasr Tiirkmen rabyh,qoma[ah ryprryxa Tuva AbIHq HHeK-KyJraa Ozbsk KOByH rprcsem rqy3r{rryjro( Uyeur KorYH KO3a KyJIaK Xakas.ITEIHfl noqa ot Quvag,&rHt rprosem rdmxap yrn OrErz KOOII lpm$eru at r(yjrax Qazax 4alnu rpto$eru KbIMhI3AbIK Qaraqalpaq KaybrH ar xynak xalyu / xylau ar mynaru/ AxbIJIK'trbI Kby- Qrrfrz ca6uz 6aAupaq KapTemKe Qazax ce6ir KYtAp KapTon Qaraqalpaq reinflp I(blsp KapTouKa 6rxu arypqa ltaawa rapaarrr / rapro$ Kumrk qrna / MopKoBb xbrf,p Kapron / xaprouxa Noqay TIbIXbI xbrrp epajrma Saxa MopKyon orypcy xopryonnyft (yakut) Tatar xfimep K6r.flp 6epaHre Tiirk hawg hiyar /salatahk patates Ttirkman KOruup xblflp (aptorrrka Tuva MOpKOBb orypeq raprorura / raprosenr 0zbek ca6slr, 6ogpunr KAPTOIIIXA Uygur cab3a repxuuex /,tahw xahra Xakas MOpKOBb jirjpcji s6rrax Quvaq rnmep xarp gdpylt*tt.r 96 97

51 Azerb. sofan lobya noxud Altay corollo $acon MbIprIaK Baqqrrd hyrau noror 6opcaru 6opcax corah 6awn noxyr / 6yprax Qr[z nn{3 $aco.nr 6yypuar Qazax ni{t3 ypue 6ypuax 6ypruar Azarb. ztto cre kahr Altay Bagqrd AK AHHC natyk Qrgz 3r4pe naryk Qazax 3lrpe JraTyI( Qaraqalpaq nl{.fi3 no6ur 6ypura4 Qaraqalpaq sufipe COXAH KbyAopy KeK Kr,y.qopy Kumrk COI-LbaII 6ypraxa Hoxyr Noqay corah HOTEIT 6ypmax Kumrk Noqay Saxa (yaku0 JryyK $aconr ropox Saxa (vakut) Tatar cyrah uomrr 6opvarrr 6opuar Tiirk so$an fasulye nohut Tiirkmen corah nofi6a HOxyr Tatar AK AHI,IC MapHJr Tiirk kimyon tau Tiirkmen TMHH JIaTyr( Tuva coryha Qacom IIOIIAK-TAPAA Tuva Ozbek NI,IE3 JIOBUJT HOXOT Uygur coran / nnfias xahgy / ro6r.r lryrtyr / nouaq Xakas brykcyn /yxcyr"r t[acom ropox Quvag cyxah [ftirr9a n6pga Ozbek supa / xopasupa KOXU Uygur supo / 3r{pHK Xakas Quvag xareundp I enlg I gepgu rdngu 98 99

52 Azerb. kolem kersviiz pomidor Altay KaIIycTa IIoMrrlop Azorb. kegnig nano terxun Altay Bagqrd ra6ecra cem4epefi IIoMHAop Qr[u KATIVCTA cenrgepeir nomuaop Qazax KaIIycTa ceraepefi nomr{aop Basqrrd Qrfiu Qazax 6srnsr HAH xal6rr: xa.n6ng Qaraqalpaq KanycTa cemaepefi nomlraop xo6ycra / xo6ycra nouu.uop / 6axpaxan Kumrk Karrycra cemaepefi nour4op / KS3LII daanpxan Noqay KAIILICTA noiunaop / Saxa (vaku0 KANIIbIbICTA 6agpaxan IIoMr.rAop Tatar re6ecro ceneaepei,i nomr,raop Ttirk lahana kereviz domates Ttirkmsn KEJICM cejrruepiln nomhnop Tuva KarrycTa IIoMHIop 0zbok KapaM xapar[c nomhaop UvEur 6oceft hauulyp Xakas Ka[vcTa rromr,r.qop Quvaq xyndcra cemgepefi nomhaop Qaraqalpaq xar6ns /piasdala.{yrbwa Kumrk AerepeK oqnrm tmrialzaan Noqay Saxa M'TA (yakut) Tatar 6erner Tiirk kignig nane tarhun Tiirkmon Tuva rrapkbr3 MflTA Ozbek KAIUHI{T {JINII3 Uygur ririiy3 Xakas MfTA Quvag netrdr

53 I Azerb. furp turgang cafari Azerb. $omu qarabagaq $iiyud Altay peguc / ary qankalr nerpynka Altay fperlid(a ykp0n Bagqrrd ItrII}IHAT rapa6ofisafi ykpon Bagqrrd pear.rcka netpyrrrka rapa 6aprur Qrrfrz rramrblp flerpyrrrka Qazax IIIiUIFAM nerpyr[ka Qaraqa$aq peahcka rretpyrrrka ar{kblk rypma r leh4up Kumrk pear,rcka AerepcK oqram Noqay Saxa (yakut) pear,rcka pealrcka rretpyrrrka Tatar Terle TopMa rretpyrrrka Ttirk turp maydanoz Ttirlanen rypn fietpyrnka Tuva peai,icka nerpymka # i { Qrbz IUTI}IHAT rpeqrxa ykpon Qazax cawajulbrk (APAKYMbIK ykpon Qaraqalpaq rpeqidia ykpon Kbo3y rcynarg xrapa 6yaafi / peuxa IITH Kumrk }IcnalraK rpeqrd(a xahu oqqam Noqay Kapa rpma ykpon Saxa IIIUflHAT rpeql,txa / rpe.rxa ykpon (yakut) Tatat IIINI{HAT xapa6otaft ykpon Tiirk panak amavutdamsr / dereotu karabaq / karabug-day Ttirkmen HCMAHAK rpeqrd(a ykpon Tuva Kbrpnhrr-Kapa rofinyr Ozbek pear4cka KAtrIHllq UyEur KLI3HI qamfbtp allrqamryp Xakas peelicka [etpyrrrka Quvag pegnc / pe4ucra [AXq KETIC}I Ozbek IICMAJIOK ropa6yrgofi MBU.IT UyEur xapa 6yryafi xslfiam Xakas rpeqhxa ykpor Quvag ltriii,ihat xyparyn Vxpon

54 Azerb. xardal reyhan gupundur Altay ropqruia cbekna Basqrrd ropquua cerejraep Qrr$u ropql/iqa pafi'rau KbI3bIJIIIA Qazax KbItna KhI3bUIIUA Qaraqalpaq ropquqa na6:re6s TaTbrpaH qronohlrop Kumtk roparuqa qrobroh4op Noqay ropqhr{a rrrybbijrabip Saxa xaprrn rha cy6yeryle (yakut) Tatar ropquqa pefixax rrorehaep Tiirk hardal reyhan pancar Ttirkmen ropqnqa pefr-xau rrryryhabrp Tuva ropqhlla cbgklla 0zbek XAHTUUI pafixou JIaBJIaTH / xlrsur.ia UyEur K}TTIA pefuan KH3I{TqO Xakas ropqnqa CBEXJIA Quvaq capi ndp69 uerenrep / KAIIIMAH I f l/ Azerb. badyan darqm zencefil Altay Basqrrd MoHap renurehe AApceH r.ura6npr Aap,{oKbrH /rapwn Qr$z yy 6an,{Hprau AapqHH mr6lrpr Qazax tahsa6ir / xaruxa6in Qaraqalpaq AAPIIIbIH rna6upr Kumrk AaprrnH )KEH)XCNI,UI Noqay Saxa (vaku Tatar rpraep6au AaprlHH ru6rapr Ttirk baldrran targrn zencefil Tiirkmen.4AIIqbIH senxe6rur Tuva Ozbok,4OTIII,IH :anxa6rur UvE'ur 6atruirall,,{apqrH 3OHXI{BIIJI Xakas Quvag napbm I Yaphn xengu xaxp ruuap 104

55 Azerb. zefiaran mixek sarrkok Azerb. hil Altay rbo3ar4ka Altay Bagqrrd aer$pah nare$ep Qrr[u 3aa[apaH xbrtrly ryir Qazax 3anbrpaH KiUlaMrbrp Qaraqalpaq 3anbrpaH K lnam[iltp nranaunrp / ICbAPAMIIHJI Kumrk Kapan[]r;r ceqex / Noqay Saxa (yukuq MbIXLIT K UreMI]Hp TBO3AI,IKA Tatar reru$pah rahaqep vevex Ttirk safran karanfil / 9e9e[i Tiirkmen 3aHnbrpaH rbo3ai,ika Tuva IBO3AI,IKA Ozbek saqapoh I{HHHNryN UyEur 3anps{ ralaunyp / an / qr4hhryn Ba$qrrd QrEu Qazax Qaraqalpaq Kumk Noqay Saxa (vakut) Tatar Ttirk Trirkmen Tuva Ozbek UyEur Xakas KapAaMoH KapAaMoH KapAaMoH kakule KapAaMoH XI4JI Xakas mo3ar.rka Quvag Quvaq rua{pah rurer xypdlc6 106

56 DaRMAN nirrileni Azerb. ardtg andtz I zekem acrqovut / otu zencirotu Altav apqr.rh ar 6am Baqqrd aptbrru ah.6r3 6snaM6e / canrvra6aru rnfir.m.unpors QrEz apqa alraus i KapbrHaue / xadan.q,us / rysrahar KAOKbIM Qazax apma AH,EDI3 6ar6ax / ro:rahar / yn raek Oaraqaloaq apila ah,{br3 capbr ryjr IXKHJIAH ahabr3 6anlaxag Kumrk MOXXCBEJIbHrIK elmlnqex / KbOHAKb OT Noqay ah,{bi3 uauerere / Saxa (vakuo KbITLIaH uauererefi antas re6a T*ar APTbIIII ah.iibl3 Ty3raHaK Tiirk ardrc andrz (otu) vabani hindiba Tiirkmen caper apqa ahabi3 rogra / capbr ro3ra Tuva aprrrru / uanar xamblp-cap6lr Ozbek Kopaapqa KOpaaHAr{3 uoua(afiuor /KoKtt UyE'ur apaax MOMKAII Xakas ax nac Quva$ yprau anric rqtrua rryg Azerb. ba[ayarpafi batbat baqrna$acr Altay KyH rieriek fuipaxu onou 6aran Baqqrrd rojr flrrpafsr nue6epan 6anau Qrftz 6axa xan6upar ueury6ana KANHHA Qazax xonxepren / raprap xanbrpak MeH.{yaHa IIJOHTltu Qaraqalpaq arkyjrak 6ec6ylsafi K:UII,IHA Qaraqaybalkapars I.IT THJII4 qa[bi- MbIHTbINAH Myprxy I bysk qanbrpakb Kumrk 6aruarnuparr ne3ereh eren6ararra Noqay rynpaft Kzurr.{Ha lrawurue Saxa (yakut) 6usc rnuup 6enena KITJIIIHA Tatar 6ara r$parn rme6epen opnbrrbr 6anas Tiirk sinir otu beng kartopu agagr Tiirkmen noaopoxhr,rk qr,rkxaryhay3 KAJIHHA Tuva opyk qeq39 6enena KAJII,IHA Ozbek uuxuln MHHT.IIEBOHA 6o.uperax UyEur uara fionypunrn 6ogm ausaua 6atala Xakas xah TapTqaH ot 6elena cahqblc Quvag u6reg rypdxd runn6peu narau firnsggu 108

57 Azerb. belle motu biyen bireotu Altay y6yr / yyt HAIAH IIETICK Bagqud 6eceft rupnarnr / hnsau yrsh TaTJIbr TZlMbIp ak cocka QrEz KBI3bIJI MbI' pomaruka Qazax ATTCI' KbI3bIJIMH' ryfiue.qaru Qaraqalpaq 6osH pomaruka Kumrk MI{' akb rokka xahc Noqay Mr{rTaMyp pomalxka Saxa (vakut) Tatar vave 6opvaru / necu 6op.raru TaTnbI TaMbrp akq3q3k Tiirk meyanbah papatya Tiirkrnen cyuxu 6yxn qonahtejiitek Tuva ponaaura / xoftrapaa Ozbok Kr{3r{nMIt t uofrqeqax UvE.ur.ryvyr< 6or MAI'HCqAK Xakas Quvag pomarrrka ca.nrax rluu I tl n 1 Azorb. boymaderen qatrquyruiu qrzlgril Altay Basqrd MeHbrflpaK rubrplxbr YnoH p03a Qr$z rerepek 6au / qen xyrryp / KbICKbIJITbIM qeqek po3a KbrpK MyyH Qazax akrrreruek / ax6ac qupsrrl6yun posa / payuran )KycaH Qaraqalpaq rurpnx 6yjun ryji pora / rorxa xanc Kum* rrupru 6yayx NOJI Noqay Saxa 6opyy (yakut) Tatar MeH rqpa( rrhlpurbr yneue / Hapar6aur KhBbIn rybji po3a t JIqoqoK Tiirk brnyaprak atkuyru!u siil Tiirkmen ThIC'IqCJIHCTHITK rrpx 6orylr ryn / 6ery,r Tuva XBIBbIT p03a 0zbek uunr npok rgrpri6yrun arr{pryjr / xusr,urryn UyEur Xakas KI{3I,IJIryJI po3a Cuva$ uapaul r[ppu p03a 110 lll

58 Azarb. qu$mamm qaragile qaxot / qoyunqran I dazt \ltay xapa rop6oc Basqrd KOKYK ETEHC Kapa KeplMeJ"Ie hapu raorpyur QrrErz qephi,ika qan qe[ Qaraqalpaq KapaMbIK ruafi uren / Qazax rexer reuaipi KAPA )KLIAEK ruafi uen / mafi rypafr Kumrk Noqay Saxa (vakuo K6apa ilxi,iji,ih qephnka TIEPHI,IKA mafi rypaft Tatar KYKe XI4TeHe Kapa xlulok capbr MarpYrirKa Tiirk politrik keciyemisi krhg otu Tiirkmsn qeph[ka rnepo6ofi Tuva qephhka Ozbek qephr.rka capllktiou Uyiur Xakas Quvag qephhka HOUHbIX xypa gbrpjla cap 9I4n yth Azsrb. devodabanr delibeng dernrovotu Altay aii ojioh Bagqrrd yreft une yrehe Kapa3Hpe Qrrlrz OT I{ 3HE 6aur afiiarrrrurq Qazax Qaraqalpaq KyKrryK ryiiiuard Kumrk Noqay Saxa (vakut) ryfirah aha xem orefi ana cachr( MeHA/aHa.4lpMaH xe6,mopej4ok afbyry or rypmah Tatar yn4 aha x$pamt rr.ne 6apeH opjlbltbl capbl KblHa Tiirk <iksiiriik otu tatula krrlangrc otu Ttirkmen Tuva Ozbek UyEur Xakas rypmah AJryMAH 6atlrnAesoHa 6oq / 6strn,{HBaHa,4/pMaH Quvag ama xy[ax yxuax 4ypf,rd T12 113

59 Aznrh AltaY Baqqrril (\qa-anlz, :;a-' f\tr'&rz Qaza{ - QaraqaEaq Kumrk NoqaY Saxa (yakut) Tatar Tiirk Tirrkmen Tuva Ozbsk Uygur Xakas Quvag deniz kelemi laminarya defne aeact JlaBp nabp [abp JIABP JraBp JIaBp JIaBp JlaBp,na$no araun defne afact NABD lrnnn nadua AaPaxrs JIaBp JIaBp JIaBp ozyay ZUIOS AJIO3 nn't AJIO3 ano3 AJIO3 AJIO3 sartsabir AJTOS AJI03 aroft / ca6yp AJIOI.I anos r,'verok Azorb. etirqah QaragaYbalkar AltaY Bagqrrd Qr$tz Qazax Aotqnalnao QaragaYbalkar Kumrk Noq?y_ Saxa (vakut) Tatar KVne[I4 repahb p{ei'l f,pah T'MAK 3blrhlp KA3OTbI 3brfblp Fil3 TAMAK FI,If] n0n Tiirk itir gigepi / ibretti.inai Ttirkmen -l Tuva I -.zbok I rprryyq UyEur Xakas Quvaq rurop6e'r i rereu neh JIEH repahb XI'TEH f,pah rojle rcpahb repahb raurrlp KYPry keten 3bIrblp ak xehjthp 3I,IFHP JIeH fieres kiinctid l(yi1)i(\/r KVHXW KVHXlT ryhxlt IffHXYT KyH)Kyr kuncii / susam KYHXH KyHxyl_ KVHXW IryHxlT t15 114

60 Azerb. keklikotu kekotu govon Altay Bagqrrd Qr$z KeKAMepeH KIOK'KMepeH Qazax Tac rxen Tac Ilrgn Tiirkmen qa6ep ua6ep Tuva Ozbek UyEur Xakas Quvag uanip uanlp rypdrcd Azerb. genegergek ktiyemo otu grilxatmi Altay Basqrrd Qr[z Qaraqalpaq Kumrk Noqay Saxa (yaku! Tatar ua6rtp ynsne Ttirk kekk otu geyrk otu Qazax Qaraqalpaq Kum* Noqay Saxa (yakut) Tatar Tiirk Ttirkmen Tuva 0zbek UyEur Xakas Quvaq rumkp03a anreir /rurokpo3a rejlxeupe gtilhahm rynraflpu

61 Azerb. piqikotu revend ratyana Altay Bagqrrd 6ecau ynaue pebehb Qrrprz BAJrepLrHa biiukbih Qenxem Qazax BaJrepbffHa payraul Qaraqalpaq BZrnepsaHa pebehb BaJrephfHa Bzrnepbf,Ha ramypy BaJrepbrHa Tatar rrech YraHe pebehb Tiirk kediotu ravent Azerb. sara$an sanhqotu sanmsao Kumrk Noqay Saxa (yukut) Altay Bagqrrd Qrr[rz Qazax Qaraqalpaq Kumrk Noqay Saxa (vaku IIECHOK hapurvrhar< capmbrcaff capbrmcak capbrmcak capbrmcak capbrmcak capcuam / capbrmce}x camypcakb capbrmcak IICCHOK Tatar capu6aur capbrmcak Tiirk sarmtsak Tiirkmon BaJrepbrHa biiutbih Tuva BaJrepHaHa rofi6yrytt Ttirkmen Tuva KOIrr-COryHa capr{mcok, Ozbek BaJrepbru fcnnrurh pebaha / pano.r apna6oadh 6zbek camcak UyEur UyEur qechok Xakas Xakas brxpa Quvag nanepwual pebehb Quvag KyrnaK nypdrce

62 Azerb. sena / senameki sehleb Altay Bagqrrd opxr{aefl 3rn6ap KYJII,IEB xaudud am Q wtono zuvecwu x H E! K otrtommbl B A3EPEAfipKAI{CKOM fl3btrte Qrfz Qazax Qaraqalpaq Kumrk Noqay Saxa (yakut) Tatar Ttirk Trirkmen Tuva Ozbek UyBur Xakas opxnaet opxulex TeepTaMbrp salep / orkide opxrrjlet cutn6 I B csere peruenut BonpocoB IBfteHI,Lfl lrcropl{h i[opuuponaunt t36ika, pir3br,rrr,rr ero cjlobapholo cocraba cobpemehhoe t3blko3hahne npoflbntet bolruofi r,rhrepec x iexcuqecrouy {onay t3hlka. B srou omouresit llueer otpomhoe 3Har{eHHe nccjleaobahlte TepMHHaIbHbIX noarpynn JIeKcH{ecKoro cocraba mbtka - TaKI,IX, KaK To[oHuMoB, 3THOHHMOB, 3OOHHMOB, qi{tohhmob }I r.g. B;rorHe onpangauuuft r.rhrepec co cropohbl iitthrbhcrob nussnatot Qnm- HI,rMbr, - Ha3BaHHt AHKHX H rynrrypnux pacreunfi, - B qacrhocru 6oraHn,{ecKa,{ orpacjrebac repmnhororuis. Orlronuu4 o6uue AJII MHornx, a B peaki'ix cjryqaffi fioqth-arfl BcexTIopKcK[xfl3bIKoB B cobokynhoct{ c AaHHbIM}I apxeoirorr4u rd nareooorahr.rkh rro3bojltar cyai{tb c ro}i UJII{ I.lHolI crenehbrc Bepotr- HOCTH O pacti{tenbho-k'ii,imat[qeck[ix ycnobllflx, B-Koropblx X(HJIH ripeakh HOcureneft TlopKcKI.{x fl3bikob, B AaHHoM ca}ntae a:epbafr44ah(eb, B ltepnoa pacnaaehr.u (au{t[epenuuauun) nopxckoro np It3btKa, o Mecre HX nepbohaqub- Horo o6nrasnr, nomoxer Bocco3Aarb Kapruruy qrehenut nparnprckoro t3btxa fi nocjreaforqero Jll,IHrBo-teorpa{uvecroro pacrtaaehhs. HccleAonaHl{e a3epoar,raxahckr,rx $r.rrohilmob, ocooehho Ha3BaHHll KyJlbrypHblx pacreht{x BblflBmer Qarrur, nairsse AJII H3fIeHIrs ilcroprlfi r[oprrluponanur asep6arlg2rcahckoro r:ura, He pacrrojrarabluero ttucbmehhltmn naumtulxaun panee XII[ n, Hapr[y c aruu, llgruenne Snrouutrtor n asep6afi4xahckom fl3blre Moxer cbhae- TeJrbcTBoBaTb oo oopa3e XH3HI{ erc HOCLITeJIeI{, CTeIIeHLl pibbhti4fl 3eMJIe/{eiII{t, a rakxe r3blkobbrx I,I orhllqecnllx KoHTaKToB n Aonncrm'eHHufi nepuol. B peruehr,ru yka3ahh6x npo6ireu_nepbocrenehhat pojlb npltha,4ltexnt JIHHTB]IorI{- qeckhm HccJIeAoBaHutM e obracrn QHToHI,IMHI4, Koropble crojll, )Ke cyulecr- BeHHbI, CKOJIb apxeojlor[qecrule HaxoAKH. B rlopronorrqecrofi Jll{reparype H3BecrHo MHo)KecrBo rpyaob, rtocbtrqehhbrx trcyleuuto noao6nrx- nekci{ko-cemahti'tqeckhx, ToqHee, TepMI'IrraJrbubrx noarpyfln Jlercl{qecKoro dou4a r}opkckhx t3bikob. K raxonrtu oruocfltcff, HanpHMep, 3ooHr.tMbt, QHToHuMbt, ToIIoHI,IMbt, Ha3BaHHt opyahh TpyAa, oxorbr, MeraJIJroB, TepMuHoB poacrba, 3THoHlIMbI, ahtpoiiohhmbt u r.a. Kar HAM npeactabnterct, cpeal,l Bcex 3TIIX HA3BaHHbIX fi He Ha:lBaHHblX TepMlr- HaJrbHbrx noafpym cjle.ryet noa.{epkhyrb akryanbhoctb H3rrcHl'lt cjiob, o0o- 3Haqanlr1rx HiBBaHHfl pacreunft, KaK KynbrypHblx, rak fi AI4KI{x. <l4tyvehue HassaHnfi pacreuxfi, oco6ehho KynbrypHbtx, Aaer B pykl'i l4ccneaonatenr $ar- Tbt, Koropbre BMecTe c apxeonorfiqeckhml,i.[ahhbimh qacto OblBaloT eallhcr- BeHHbIMH cbhaerejrbcrbaut oopa:a XI43HH, crellehil pa3bhthfl 3eMfleAeJIHt, a TaKXe fl3brkobbrx Lt gthltqeckllx KOHTaKTOB B AOnHCbMeHHbIH (AOI'ICTOpnqe- Quvag ' CroBa, o6osha,{anque noh,rrlrfl (JIec), (caa}, (namhtd, (crerlb), (fioceb), KaK npa' BHno, Tai(xe paccmarpr,rbarorct Kax {uronuuu. r2a 121

63 Mohebbet uinzeliwvl ft.lologiya elmlari dohoru MoNA NOv sarilcil,i BaziFELLaRiN Brifuoloii rernir,i- Mtiasir Azerbavcan dilinde, elece de diger ttirk.dillerinda ele feller v#diiia, oitiuiitio-t'ujteliitqisino eyryqag:.q-ey4-miimkiindiir. El- Hlittrlr#f#$q$q$1ffi ri:rfiinlffuffii?3,qr4lqkr **.1.l5,nlgais'*'n[,',tl"ll,uoi"t*ar#i;ffi;#'#n:"1'1?3ii ieaqiq'_ etmd! lazrmdrr. Qiinki deksikamn mtiqqyls.e!1 todgt-ql -1Xl:97 ttrli d llorinde s ozlerin nienas tntn tiziinemqxsus lnlc$alma gar. numuno- I'Ll?td;gtmfi ffi '"lh"h'l?'3h;1t%fj"e'hff ffrf PdiJ#.'ftrnnr'izi aill#:$ *#:'diu Hl3fi I di ger - trirk. di ueri nde,. d..o.ctimlp pq tiirkmen "dili idaizal- formast da moicuddur. Meselen : Volodya stiziiru uzalihb bil medi (B.Kerbabayev). **"*"Hd;ii;idiin kdkii:-$iii,liasiz, uza- felidir' I{eryin fel qedim tiirk ainerindj^isi5r;ii: iniffiir'furlt-aitferinden bezilorinde iso, o'ciimleden ;iiffiila;;lb#"ii,iliilig. e-viiiuii qrupa Oaxit olan ttirk vo tiirl<mon dillitt*tffi H;1';lPt*H;;e*,nDulf#lgfr,Jj:s'i.'ltfi 1'.1?t*ffi i?+ii$i Bu ise avni sekilde uzavacuk yann d4 (Uevdet Kudret). uv tev t'tiit 6i.iiui.fi hdv;iid;lan filira grire, <<tarixi-miiqayiseli tedqiq zamant tiirk dillerinde fel kokii diizeltme i6z ktmt meydan9 gxlr' yonl o, oeaim ftiti G qedim sekilci elementlerinden ibarot olul2'' Zonrumtzce, ;;;:'i.[ ao H-- [olifi.doil vs -a sekilqisind-en ibaretdir.. Drig{ti1,. "o4a mi.iasir tiirk dillsrinden heq birinde, nezerden kegtrdtylmz.heq. blr lllg9t: de tesadtif etmedik. Lakiir dilin o! qqqlttt qrammatlk xususlyyottonnl ti^irojiritivuli "e'en,iiiltjm t,ji<si[ vatridlentin dagrytcrst olqa 6al9 {enrsrq dilinin 6edii ntimuirelorinde - nafillarda tez-tez rast gololylmlz 0lr ii;ftt"ffi'"iii;yfn fdziyye iieti stirmo-ye imkan verir: <Aigetdr, iiz get' di, ders-tope, dtiz getdili. t.r Ehtimal ki, bu ctimladski. iiz s Zu {z stiziiniin antonimii kimi (Qoxr), (ruzun) menasnda iglenmigdir. Hemin n?o4ail ise ryx,ary-, uzat-, ui.a-, fizal- fellerinde. elece ile azun, uzaq siizlerinds gormek olui. - Demeli. uza- feli ae stiziine -a se-kilcisinin arftnlmasr ile emole selmis diizeltrhe feldir. Yeri eelmisken qevd-edek ki. mi.iasir Azerbavcan dilinde sade fel kdhi kimi s[bitlesmis idsa-, hosa-'fellsrinin de Kazrm bsv bu volla amele soldivini etistormisdif'. Getdikce hemin sekilci artrnldrer doziin terkibifids dasla-smrs. vahid bir siiz kimi fornialasdrsdrr. Lakin vasa- ve bosa fellerinden'forqli olaraq. uza- feli mtiasii Azerbavcan dilinde riz v'arherm qoruwb saxlava bifmemisdir. Uza- feline -r ve'+ sekilcilori artrnliraqld homin felii uzan- qayidrs ndw ve rzaficbar novii smele selmisdii. Lakin dilimizde uza- feli ainhqda islenmediyi fiqiin biz uzunr v9 izat- fellorini.sade fel kohi kimi gottiierek, onlan qavrdr'$ vo icbar niiv fellare aid 'Danl-. ehnirik. dara-. Bu fellerin de etimoloeivast maraqltdr. Her iki fel evni bir fele iniixtelif mena ndv sskilcisinin-artrnlmasr ile emele celmisdir. Hemin felin ktiki ise. bizce. daru'- felidir. Bu fel mtiasir Azerbavcan edebi dilinde. xtisusils x6lq danisrq dilinde qox nadir halda islenir. Meselan. I) Ne'serekdir doeruva tienzeven valanlar. Ne haqld eedenleri d ar u n ci alanl a"r? (R. Rza). 2 ) Nivs o z- ohini" d ar ry tr i an? " V.i.AslanoVun mtitahizetine gore, <nepn'ohaqa.nsrufi Kopeqb ApeBHenopKcKoro fl3hka cocroffjl TIaBHrIM o6parou D f, 2) C-f, 3) f-c, 4) C-f-C0". ' Haoomda darusdrermz darr feline bu mtivqeden vanassaq. onun da sade tdt'tcotti olmafi$rm ferz etrnak olar. V.V.Radlqnqr'lug'etindo <hirsli. oezeblir> menasm'i veron tar- stizi.ine rast eeldik'. Zennimizce. dan- felinin mensevini hemin felle baelamaq olar.tesadtifi devildir ki. tar- soztintin ifad6 dtdivi mona darf, eloce dd bu felin mona nov formalan olan dartl- va darx- fellsrinde de vardr: I) Bu giizellik ki, sends var. Durna. tann. sevsem. yoqin darilmaz ona (C.Cabtarh), 2) Tanklar Hffij;dr \?Std; f."tmqdtu {ifiiqlor, Intiqamrn yanan qolbi. eaxta udur, n- *"ble;i-:f#;i:feilerindeki -l va iirnstirlerinin mena nov r"kikileri olmast htic bii siibhe doeurmur. Oser -rft sekilcisinin felden ad em'ele setirdivini'nazdre alsaolonda datrmtq s<izi.iniih de daim- felinden em6le seldivi veqin olar. Dilimizde ritistoqil islenmevon h'emin feldeki -r iinsilrii de.'siibhesiz. qaytdts nov sekifcisiilir. Demeli, hem dafiil-, hom de daii- ve daifi- Tdldir. Olbeus. E.V.Sevofianrn dedivi kimi, <felin mor6loii tohlin zamant valntz mtiasir dil cefpivosinde -qapanrb qalmaq olmaz.bu zamandiger tfirk dillerine ve onlarui tarixine nrtiiaciet ' 1976-cr ilde miidafrs edilmig namizedlik dissertasiyasrndandf" Bax: <Felin mena novleri vs hemhiidud kateqoriyalao>. Nam.diss. Bakr, 1976, s i-b;;i; ;rropgqec1oro parnrrllr rre*cnkg lopkckl{x t3lil(ob, Mocrna, 1960, grp.1 8- I 9, h.c.auohxoros. fraronruoe ynpabnenl4e B rr3brke namtrh?ikob Apennernprcxofi ni{cbmehh0crt{, MocKBa, 1969, s t72 t A.Ka:eu-6ex. Yqe6nar uoco6ur.,(nr rpeuenxoro Kypca rypeq[oro rsnr4 Caurr,- flerep6ypr, I 854, crp.39 'B.ll.Acnaxos. O rryrxx ycrahobnel{nt nepbfirlnbrx ropxefi cnob c He[poAyKTIiBHbIMI'r a$r[nxcaur B rropxcxr{x t3blxax (na uarepuauax asep6afi4xancxoro r:uxa), Azarbaygan dilgiliyi mesalalari, B., 1967, sah.85 ' B.B.PaA,ros. Onur clorapr rlopkcklrx uapevltft, r.lll, v.l, crp

64 edilmelidin'.dair felini de bu tisulla tedqiq etdikde bu felin mi.iasir tiirkmen dilindettlendiyini giiriirtik:. $onda-dh.^cljnlep-oturanlar dagamazla.r^ Daqa- feliniri tiirkmen -dilinde i$lendiyini S.Srthkov da qeyd etmigdrt'. Miiasir dillerde lohi pydrn te-sgqm1 olunmayan fellerin.mengeyinin tedoioinde hemin felleriri mtirekkeb formalan- mtihiim rol oyriaitr. V.i.Astan6v vazr: <B iittin ttirk dillerinde komponentleri sinonirn'lertlen ibaret olan mtirekkeb stizler senis yaulmrsdrr. Bele sdzlerde Qox vaxt komnonentlerden birinin mtisisqil l'eklik nisnast olmur ve aynhqda islenniir. Bu ciir sozlerin arxetipini(qedim koktinii) onlardan eniele ielmis dtizejtme sozler ve qiirokkeb sdzlerin tam monah sinonim kompd'nentil n" gotbfoihfl$"3f7,or*o-dolrn sozi,i de maraq doeurur. Ehtimal ki. bu stiziin birinci koqrponeqti -rn qekilgisi-vasitesi ileteldsn emele gelmig isimdir. Hemin fel ise M.KasEdriniri dilinde hem far..., hem de-tara= seklinde islenmisdir: I\ bea iilsin tardv 6ex Daccem cnoe noficxo MK III lsot- Zt ainn siisin tarhdtj on oaccerr ero soficko MK III 260). " Stibhssiz.hsm dar-, hem de dai- fellelj' e'ini k<ike mdxsusdurlar. Milasirltuorlaycan dil+dg gedip dq!- felj <iz 'varh[rm dg$tl-,,lo t-, dadmw va duhmfi siizlennde. tflr- rso valntz dantstqda tslenen fara- ( n"a q) i t q r q$ la fr a q vp Eo{ giim6n. ki, t gr ryyfu sozl erind^e.qoruya b i lmi q dir.. ' 3.B.CenoprrH. AQQnrcu r.naroroo6pasobahnt B a:ep6ail4xahcxom fl3hxe, Mocxna, )962. z d i ^_ T-^---^ --^---^- ^-." D..-,,,ft^-^.--,,---,. A^--,---^-^,.,,- C.CuAuron. Tropxo-uonroJrbcKxe flapanleru. B xtt. <t]ictosnuxu $opuxponanur rrodkckr{x lpl(ckr,rx rsnxbs 836rKoB Cpe.qnefi Cne.unefi AsrH AsfiH H loxuofi loxnofi Ctt6uptu, Cn6uoru. Opynre, Oovnre. 1966, crp.l51 cro.i51 ] V,i.eslanov. cost'orilan ;;;;aa;.,iffi maqalo. <Azerbaycan ;6;)d!: {i ditgitiyi r'ii'tiifi inositeloriindi,.'* sah.88 I ] n.nraaror. B.B.Paaron. o"r'ri Onur inoeipr cloeapr lbapr rropkckr{x rropkckl{x napevufi, r, I, l, u. l, c. 10. ' A.H.MaueAon. flaronu asep6afi4xanckoro rr MouroJrbcroro fl3bii(ob. AK,{, Eary, 197 1, e. 3. t74 # f Olbotto, hemin fellarin tarixi-miiqayisali tedqiq ve tehlili gosterir ki, hgr iic fcliri terkibindeki -s qarsrhq-hiisterok ndvtn fonnal e'lametidii..ister-dcn;', ister. gafl$:, -isierse de toqqus- feli qarqililrq monasmr mohz nomln lormal slamot hesabma oazanmlslar. Bur- feli en qedim ttirk fellefrndendii. Bu fel hem bu formada, hem de yar- seklinde mtiasir ttirk dillerinde sinonim set- feli ile paralel islenir. Bar- felinin baril-, bans-, barfur- kimi mena-nov formalan olrfiusdnr. Bar-//var feli mi.iasir AZerbavcan dilinde <feroine varmaqd tidli bir hece ifade istisna olmaola. riz vefini tamamile serj feline verfirisdir- Hemiri fel dili terk etdivinddnbnudaarsrho-miisterfl< formasr olan birwfeli de artrq hissalerinb aynla bilm6yi,cet..sade kok kimi formala$mr$, vaxh ile bifdirdiyi msnaldn Oztinde iimumilegdirerek, konlaet mozmun kesb etmisdir. Bilce. dilimizde islenen. bavil- felnin va bavim sifatinin mensevi har- feli ile olaqedaldrr. Mehimdur ki. sedim iiirk dillerinde bufefi <rilmek. itmek. iox olmao> menalanni da bildirmisdirr. Gririimir. mena mtixtdliflivi 6omin felin formaca da differensiallasinasrna setirirti ctxarmtsdr. Be[e ki. <setmakd mozmununu ifade etrirek :.JiclJri bar-. mecazi menada <eetmo6). veni <olmek. itmek. vox olmao> nienalanni bildirmek ic;jin bivt- feli ilfenmisdir. Heimin fel ise dilimizde bu formada qalmamr'sdrr. Yalnrz oirun odvrdrs ntivii olan bawl- feli. elece de lryim sifetf vaxtr. ile dilimizde ir6vcdd olmug bir felii -Day- felinin varflqrnl qoruva Dumlsolr. " Dalia bir mrirash fahr oevd etmek isterdik. V.V.Radlov bavr felinin <batmaq> menasuida da islshdivini sostermisdir: <kun bavrdr"- conuqe sananuoir.rr-'. Ftl" neticeyb gehfiek Slar ki, bhr-, bat- va liayil- felleri monsoco evni koke baehdrr.' ' Osfis- felinin de emele seldivi oar- feli mtiasir Azerbavcan dilinde yoxilur. Lakin by hemin so"ztin iarftibindeki -rp qekilgisinin qarqrhgmti5terek novtin formal elameti oldulunu dahmaea' esas vermrr. V.ilAslanovun mtisahideleri sosterir ki] <M.KasEariiin <Divan>rnda <<oansdrmao> menasrnda oav- tesirli feli vardifi>3. <<Oatma-oansro>r sdztiriden avhca behs eden irtiatlif belo bir noticoye eolirt: (Ehtimal elmek olar fo, qar- V,tmi qat- da abidelerde tapriradiltmtz qa- yaxud a aw/a av-o avl kbhinden erirele sslmisdina. ' ' Dilifiizde islenen aovus stiztintin <birlesmek. oansmaq) monasr bildirmosi bu feliri ds qai- vo'sarui- siizleri ile'eyni'bir tirike^malik oldutrunu edsterir. Meselen: D Ooiir-bir-birini avlai. fesiller. Insanho aovuiur uizttlanna (S.Vur[un)] 2f Cav axrb iimiran:a taleseir kimi. Sdne qovur,marta telesiiom m"en (N.Xeznl. 3\ QovusaD daglann kiileklerine, Qaya'dan Trtinerle qalxmaq yixg r drr 0{. X5zfi ). l,{ponlrettopxcrrfi cloaapr. JIeHrHrpaA, I 969, crp,83 j V,Y,Rudlov. Gristerilen liifati. N c., II h., soh.1468 ] V.l,Aslanov. Gdstorilan mlqalo. seh.88 a Yene orada, soh.88 17s

65 Oedim tiirk dili abidelerinde. elece de diser miiasir ttirk dillerindo haqqrndi danrgdrfrmrz, fele qabq-//qaury; {onialannda rast..gelirik: l) DaE'daEa kavismlz adam adama kavrsri'. 2\... tozan ver bilen asmaru birilenk6 gap6itury qoydr (B.Kerbab3yry), Q ida qabi$ahm temis - <B lecv -uarafire coennmrrrcr!)- ck&t{u ou (MU Vtt}:. ' ' Bele neticevs eeknek olar ki. uiiiasir Azerbavcan dilindeki aovus- va diser tiirk'dillsrinde oabw-//daus felleri qat- va aaro felleri kimi' V.i.Aslanovurl oevd etdivi q aie/q frrq av- kiihiirden emele gelmisdir. Ttirk dillerinda oaiui- kimi forinala'sair fel a)o evezlanmesi ndticesinds mtiasir Azerbavc'an dilinde novus- s'ekline dtismiisdiir. Bu evazlenmeve uerams srizlef dilimizde ldfavet 'qederdir: bv>ov, kavun>qovun, kavir>qo'iur ve s. Lakin dialekt've Eivelerimizde qtivug- felinin ewelki aawi- formast da miivcuddur'. a>o evezlenmesino moruz qalms siizlere haqqtnda damsmaq istsdivimiz soval-, rovrs-. sovur- fellorini de misal e6stermsk blar.'bu fellrir bagqa ti.irk {illerinde qwd-, sdv.rt- vo sawr- gdklinde iglenir. Qox siiman ki.her iic fel sav- kiihine mecliul. qarslhq-niiisterek ve icbar nov Fokilcileri arhnlinaqla emele eelmisdir. lr,fiiasir fuerbavcan edebi dilinde bd fel oz verini ohun sinonimi sayrla bilen qov- felina verorek, demok olar ki- isleninir, Hemin fel iiz varhetnt valnrz sovul-, sovus-, soiur- fellerindd vasada bilmisdir. ZatnimizcS. miiasir Azerbavcan dilinde islenen sivr's- feli de kok etiban ile sav- felind baahdrr: 1) o. a'radan sivhdi.'2). ' Sav- felinden emale selmis sozlerden biri.de miiasir tiirk dillerinde senis vavrlmrs savos- 6lidir.'Bu fel <bir-birini vox etmek. mshv etmakl keriai dtmok. uzaolasdrrmaqd monasrm bildirir." Goriindtivii kimi, ey.ni kii.kden eyn^i qekilqi i'asitesile ^emele gelmig sovrrs- ve saua - felleri muxtollt mona llaoo eolr. Osor scvcs- malik oldueu formal elamets uveun olaraq, qarstltq menasmila ctxrs ddirse. sovrs--modal fel kimi formblasmrsdrr, Mriselon: l) Uruzun tizarinde co* savssdilar. Kitabi-Dede Qorqild), 2) insan neco $,;XXloltr*.ruf al fal an n -ebe di tiicran rna, Qarsida yeni -ieni dal$al ar Terkibindeki -s iinsiirtinti O.Memmedovun sokilci hesab etmedivi fellerden biri de toqius- felidir. Stibhesiz. onunla'evni'mazmuna malik toxun- felinin kokfi'hdqqrnda E.V$evortyamn stiylediyi frklr toqqugfelinin de mengeyini aydrirlagdrrar. A yanf: <toxanm^aq' or.ritarora-fbr-, coxoahr{burelocr Jlr.nrlb B or]iejibhbix TIoDKcMX fl3hkap)-. Uorunur. toqqusfbaloa tiirk dillerinde tokus-\ feli toi felinin qarsrhq-miistorek novii?ltir. Hemin qedim fel mtiasir Azerbaycan dilinde danisrqda islenon bir ifadsde miieahide olunur: O, balast tigiin tiztinii oda-koz'e ioxiyurdu, fellero {oqra-, nira-/saira/, rttra- ve s. fellori.misa! g.eti fefi ve apai (harakat) ismi. l) Bir yerinde:n dabarsana. 2)Adamda bir taoar - olat. - ' Oihar-. pahar, Her iki fels mtiasir dilde sade stiz kimi.baxrlr. Lakin da6lerle lfrbut olundufu kimi, bu giin sade bir kok.hesab e-tdiyimiz soz tizerinds aparll4n tedqiqat onun tari'xen kok ve gekilgiden ibarst oldueunu -" askar eds biler. - Mfi tahideler gtisterir. ki, qaparl gv.bay- felleri. miiasir.uy$ur dilinde <oalimho> menailnda islan'eir kop: ftlindan' emsls gelmiltlfr. Hemin fel dilimddri it;o-krmi islsnir. Tiirfroloeiyada bele birtrkir mdvcuddur: i(tiirldillorindo'kar samitle baslanan sdzii hemin stiziin en qedirn fonetit variinti sivmaq tazrmdrn>3. Bele naticeye golmek olarki,'gabar- feli' ne nisbetsn ohbar: feli daha qedimdir. - Biicel tabar- feli kon felinin daha qedim formast olan qab- felina -g aihii. ir-1q "q.u gekilqisi.artrrrlmaqla' emele ga lmi gdi r. Bu proses i sxem geklrndo belo gostormok omr: qab-* + -qaillyw----qabqar feli mtivcud devildir. rnallnl veren ng- feli mu.aslr gy?ts, oyralr- ^......Tripei-, iarpas-rta.rpat-. -.qr, -8, + I.ekilgih4nin tblr dilrmzds yoxdur. Laq{t qoolm vo..qualq ruk cl aimobl ffinasiia{laod- fetinb rast eelirik. Bizce, tapn- feli ds truxanda sosterdivimiz fellsr kimi -ra sekiieisi vasitesi ilb ehele gelmisdir. Bu sokilcinin artmldtat tso. q[iman n. Wr(b)- Iellolr. Yen gottlll$kon letttqiqiq e+t{r.l.{tgl kok ise, gug,*^bi,aptb)-.feli.dtr..ieri gekaigken ievd edek ki. dilirfiizde mensoee bu felle baelf olan iki stiz varilr: dibar' Dilimizde islenen qabar-/sabar fellerinin tesirsiz olmast hemin fellarin idiie novkirinin mbvcud 6lmadr[r bir dowde meydana geldiyini I V.V.Radlov. Cristorilon lufati. II c., I.H. sah.469 ] gpennerrcpxcxufi cronapr,jlenunrpaa, 1969, crp, M.$,$iraliyev. Azarbaycan dialektologiyastrun esaslart, Bakr, 1968, soh.44 o E.B.CenoprrH. Gdstorilon asari, s.483 l,qpernernpxcxufi clooapr, JIeHurpa.A, I 969, c.61 3 ' il.l"l.me4regena. fla4exnoe y[pabjiehhe nobyaureilruux IJIaToJIoB B cobpemehhom vftrvocxou mure. <TtoDxoJlotuqecxue HccileAoBaufitn. M'-JL, 1963, c' 115' t 3li.Trnu*.n. flaronu ABI,Ixes[t B rtop6cklrx s3hlkax, <llcropuuecxoe pasbnrl'le JreKcHKu rropxcxl,tx fl3bikobd, Mocxaa, 1961, c.244. ' ll:lo bir feio heg bir edebiyyatda rast gelmedik

66 sosterir. Si.ibhesiz. mtiasir Azerbavcan dilindski kiio- felinin icbar novi.i fti;niir- feli daha srinrakr inkisaf msrhelesinde emele eolmisdir. ' aldst-. aldan-. Bu fellar alda- felinin icbar v-e qavrdrs ndviidtir: 1) Vefasrz d<irendo bir dostu. van. Yarursan aldanmti 6ir sozsl kimi Sr"#??g#Jrti,;tgi.-daetiliatdattumoni,ofr ' els,derinidayazbit- Flaoornda danrsdrermrz bi.ittin fellorin ssciwavi xiisusiwsti bundan ibaretdir ki. onlann "miiasir dilde en azr iki nisna ntiv forftiasr movcuddur.bu iss hbmin fel kithiniin tez a$kar olunmastna imkan verir. Milasir Azerbavcan dilinde bu tioli fellere bunlan da elave etmok isterdik: isin"-. isir. isti' 'islan-, islat-. islaq iqar-,ierq' " gizleri-,gizlet-,gizlillgizlin ann-. ant-. anq' drrmas-. drrman- Bu itir sozlerin.tedqiqinde' te{qiqatgr giibhesiz, E.V.Sevorryanrn gostordiyi tisula mi.iraciet etmelidir. O^y'azir: i<mopr[onoruqecxufi aharu,b cjroba BHeIUHe Har{HHaeTCt KaK r{3bectho, C TOrO, qto l{3rlarculnll CTapaeTcfl BbtAeJlr.rTb B cjiobe TaKHe 3Harlaqne 9JIeMeHTbl, KOTOpbIe nobtoptiot B ApyfLIX crobax. 3ro nepnoe yka3ahhe Ha AocroBepHocru uopdorornrleckoro qlehehlls croe))*. Bu em'eliwatdan sonra. askar blunmus 6naik fel koklarini tarixi prinsipe uyeun srir-etde, tiirk dillerinin materiallanna esaslanaraq mriqayi- 'ss fodundatehlil ve tsdoiq etmsk imkam varanlr. Ele arxaik feller de vardrr ki. oniarin miiasir Azerbavcan edebi dilinda valnrz bir mena noviinii taomao olur. Bele fellerin etimoloeivastnr miiavianlasdirmek olduoca cetindii. Hetta bezen sovlenen fifurler. vtiriitliilen intilahizelor sfibhe'obvektine cewilir. qrzerd miibahiseleriri hedefi olur. Biz indi bu qebilden 6lan bir nege fe[ hiq{'rnda fikimizi bildireceyik... "1. 0cas-. Bu fel dilimizde cox az islenir. Onun mezmunundakr oarsrlilro. eleie ds torkibindeki -s bizo asas verir ki. onu bc-//iica- feliriin'oarsihcr-mtistersk ntlvii savao. Bele bir fele ise'mtiasir Azerbavcan dilinde iesidtif 'etmedik. Hamin felin qedim tiirk dili abidelerinds iilsndivi qevde ahnmrsdu. Bu. iica- feliilir'. <Oudatku biliqd abido-sinde diirs.'o'ezeb. intiqam) meirastnda dc stiztini.iri islendivini ^soriiriik'. Uemali.' dca- bu soiden emele eelmis dtizeltme'feldir. M.KasEaride bu diizeltme felden smele eelmis"yeni bir ad bildiren s<ize - dcrilroqabel edavet bildiren) s0ziine iast solinir. Tiirk dili abidelerinde hemin feldsn emele selmis dca- qarsrho-friisterek feli ve iicut hifrat, intiqam) ismi de islefimisdir. Sonrilai iiiq-feli arxaikleserok. valhri qarsrhq:mii.$terek nriv'formairnda dilde ya$amaq hi,iququ {azana bilmiqdir:'niye tale sebebsiz iicapir adamlab6le?! (R.fua). ^ lbax. V.i.Aslanov. Gdsterilon meqale, s.101. ] Yene orada, s.98. 'Yene orada. s.l0l. 1 e.v. Sevortyan. Grjsteriien eseri. I [pernerropxcxnfi cron apl, JIeHnHrpaI, 19 69, crp.37 6 o Yeno orada, sah Caln-. Bu fel haqqmda A.N.Kononov bele bir fikir viiriidiir: <<cal-rs-mdk ift owel musi'oi aletine biree zerbe endirmek menasmda qirgrliq qiivtin qekli elamatihi saxlayaraq] menaca hemin mena novtinden uzaolasmrsdm>^. Lhkin rhiiasir calu- felinin krihinii her hanst aloti idare etmek monasnr veren cal-'sozii ile baelamao. hamin felin qarsilrq-miistsrok novii savmas siishe doeurur. He-min fetin kiihinii mtie'wsnlbsdir'erken tiirkolodvadi'sovlennnis bir filai xahrlafmaq isterdik. i<urus- lvurus- - M.M.) felinin sin'onimii xakas dilinde de caala (maraqhdrr ki. onun ilkin <diiviismek. wrusmaod menalan valruz caalas' qarsrftq nov formastnda ni:{"firfr#lryt, vunil> isminde qalmredrr- M.M.)ve euvag dilinde ise '--- ^"Gdiifit#. mtasir Azerbavcan dilindeki ealrs- felivaxfi ile <driyrismek. vurusmaci> menasr olan'csl- felinden emelo eelmisdir. Tesaidii-fi deyildir ki, bu Tel vryrus- feliniit sinonimi- kimi grxrf ede bilir ve galqvri'us saklinde de islenir. Calw- feli indi do <miibarize etmelo> monastnl saxla:mrsdrr: 1) Meh ouzevli oldum. arzum eiinevli. Ona patammadtm, calwilm xeyli'(b.vahibzdde),2) Xbsdur g6zsl edrilb biittin elliyi, f,a: Ixni ao. vasdmao. sevmek. se{flm6k! (M. Milsfi o ). ' 'Mtiisir A2erbavcair dilinde islonon qlfin dizaltme sifetinin ds msn$eyini bizce, qediin cal- feli ile b,a$lama:'q 6ly: Qr$m arntlan egqine dair.'merhemet iuirmayrf saba velindei' (M. Mtisfi q ). ' 3. Dants-. Oarsiho-mtisferek noviin formal"elametini dasrvan medial menalr fefdir:l3dr nbler'darugtr o qerib siikut, Boli, si.iku'hin da 0z dili vardrr (N.Xezri). Oedim tiirk'dillerinin abidelorinde <catdrrmaq. xeber vermek> menasmlda taws- feli islsnmisdir: ol mend tahudi - oh^ir,rne coo6utur xoeqro (MK III273\. Ondn heni mechul Uanuts\ hom qarsiltq-miisterek (tanir),hem do icbar (tanue\ novti mlvcud dlmu$ur. Ohlafdan yalnrz ianuf feti Oz koktiniin' varheinr hem formaca. hein do mezmunca qoruvabilmis ve mtiasir dilde ddnu- seklinde foniralasmrsdrr, Yeriselnxskdn oevd 6dek ki. onun terkibinileki -s iinstirii 6z funlisivasrnr t5m itiimadii'ihden. bezdn bu felin oarstlto dtenasm bildirdiviiri da eoriirtik: esir, qarahr ax$arh...' Hagandrr seninla danryiamqam fr1{?r$*k ' ZSnnimizco, tgnry$- feli ozti de sade fel kohi olmaytb, de- (tb) felinden emele eelmisdii. 4. Din-. Danrs'- feli kimi drn- felinin ds kiihi de- felidir. Olbette, de- felna oavrdts niiv sekilcisi artrnlmaqla emale eelmis devin'felinin krik etiban il'e hejmin fdle bdehhir inkaredilmez sairldref hafda, din- felini bele bir inkisaf orosesinin n-eticesi saymaq miibahise doerira biler. Lakin bele gumah efmek olar ki, de- feline -iri qayrdrg nov gekilgisinin I A.H.KonoHor. lpauuarnra rypellkoro rsux4 M.-JL, I 941, crp. I I 0 ' H.3.la,uxrena, A.A.Koxmuona. flaromt peun, <Hcropnqecftoe pa3bi TI{e rlercltxil rropxcknx fl3brxob), Mocxaa, 1961, wp.4l

67 artrnlmasmm. ilkin ^merhslesinde din- feli.yaranmtgdr. Deyin- feli ise daha sonrakr inki gaf merhelesinin neticesidif. Miiasir Azerbavcan dilinde din- felini kok ve sekilcive ayilmaq oevri-miimktin ftelke'de menastz) oldueundan ona valntz 6ado fel kimi 6a'xrlrr. Dinir qemli deniz, dinir Sen daniz, Min sin frgrldayrr sahillerine fn.xezri). ' B61e fellere srn-, van-, az- (belke qan- felini de) fellerini olave etmek olar. Hemin felleideki -n iiirsiirii, gox ehtimal ki, qayrdrg novrin formal olametidir. Oak-. E.V.Sevortvanrn qevd etdivi kimi <melumdur ki. tekhecah kokde ie ttirk orupu dillerinde h6r hansi hecanrn ewelindo v'e sonunda oosa samitler (sefiinat) islene bilmea'. Tiirk dillerinin bu xiisusiwoti rie2ere almsa. b"nda hacfqrirda damsdrfumrz felin de vaxh ilo basqa s-skilde oldue1nu dempk o-lar, Qox g0nianli, qal4- feli dilip.mliqyyed inkigaf merhele"sinda qala- fgrryisrnda olmugdui. Onun terkibindeki-x ise <iedim oavrdrs ntii sekilcisidir. ' V.V.Radlov rii ltieetinde <honpanmaq. diksinmek> msnastnr bildiran kalu felini qevdo almrsdrr. Onun niimuhe eetirdivi ciimlslerde hemin fel mi.iasir A'zerbaycan'diiindeki qalx- felinn sinonimi kimi grxrg edir. <Ug ka_nn-da1r patpayla kahb - idildr (Schor) - rpu 6para rpbrrqynn B fiorrlojibe. atka kaltr cfttt ffel) - oh BclIpbltHV-JI Ha Jlo[IaAb n ycxakan)"' Maraolrdr ki. tiirkoloqdn qevd jtaivi *atft- feli'mtiasir Azerbavcan dilindehi'ualx- felinin ifalce eltdivi menada crns etmekle vanasr,-fruft- felinin mefiasmr da bildirmis. <birden durmah. sicramaq> rirenairirda islenmisdir. Bele neticevo eelinek olar ki. oali: feli bezi^tiirk dillerinde mtivcdd olan kab felind oivrdts nov sakildsi arhnlmaqla emols eelmis, miiasir Azerbavcan dilindd sade fel kohi'timi daslasnirsdrr: l) Oov vtiten torpah ayala qalxsm (S.Vurlun), 2) Tutum iizengini, qalr at iistiine, Sen bataa't tebiirin Heceii kimi(s.vufeun). \ ' ' 6. Diisiln-. Bu fel haqbrnda 5ir cieder ehaflr darusmaq isterdik. Mena nov sekilcilerihin bezen'sozdlizeldici elamet kimi crxrs etdivini srivleven dilcilef cox vaxt oz fikirlerini esaslandrrmaq ticiif bu feli ntimune hetlrirler. Onlann fikince. diisiin- felinin kohi mfiasir diis- felidir.4 Bu"fikirlo hec ci.ir raalasa biimink. Axr sekilqi ilo kok bir-birinin icinde ne osder erivib. sade bir kiik kimi formalassa da. vene de oz o'cdadrnrn niezmunuiru. azar;re da olsa. saxlavacaq. Mehz bu xtisusiyyet bu ve ya diger felin eiimolo$iyasrnr riri.ieyyenlegdirmekde tedqiqafgya istiqamet y.eri,r. B,u laxrmdan drqgiin- felinin mengeyini ddiq- feli ile baelavan dilcilere biz haqo oazandtrmrnq. - 'AoardrErmrz tedqidat zamam bezi maraqh faktlara rast eeldik. ()O-XIV esf ttirkmed'dili tarixine dair fedqiqatlad)m rfiiellifi Z.B.Muxamedovamn oevd etdivi bir fakt olduqca m?rhqhdrr. O bele bir zerbi-meseli qey{e alirirgdr: <iqutm, sana diy,eyin, qelnim, sen ddig - -IIOqE " MOff CK:DIil TEOE. HEBECTVUKA MO'. T5I NOHMI,ID'. Bizce.'diisiiir- feli de kok efiban ile mehz hemin felle balhdrr. Diisiln- moliz <<6asa dtismelo> menasmda islenmis dris- felinin qdvrdrs ntivtidtir:.bell.p...td gur deniz de tebietin tirdyidir, Bqlkb ele onunftin de msn denizi dii$iniir-am, Biz yatanda dincelmbyen qelbimizi diisiiiiiram, Deniz menden xebersizdir. men donizi diisiinfrram'(n.xezri). ' Diisiin- felinin tesiili olmast onun-hele tesiililik+ssirsizlik kateoorivasmdt movcud olmadrer bir dovrde emele eoldivini gosterir. Yeri delfiisken oevd edok kr. iftsiin- felinin qedimldikii olai drio- feline C.Cabbarhni,n'ditinde de rast'gelirik: Daldf bax, pek derin xeydle yene, Dilsiivor. kesdirir o bilmem nf,!' ' " Olbette. bu faktrn no demek oldue'unu mtiewenlesdirmek ve deqiqlegdirmek lhzrmdrr. Bunun tigtin yeni-leni axtariglar tel'eb olunur. I E.V.Sevortyan. Gristerilen oseri. 2 V.V.Radlov. Cdsterilen liifeti, Ilj.,l h., soh Yeno orada. sah o l.a.iloxponcrar. fpauuaraxa raray3cxoro rsnra. M., 1964, c.173. t 3.5.Myxaue4osa. HccreAonaul{t tto llcropil]l rypxmegcrcro ssuxa XI-XIV nr.crp.39. 'C.Cabbarh. Osarleri, III c., Bakt, 1969, seh.l

68 Elgin MOMMODOY No siminrn_ll-ffi5*l1g,,cuz o irr,eni KONTEKSTINDO Odebiwahmzm miiewen bir d<ivrti Nesiminin adr ile baehdrr. O. ana dilinin fbdaisi kimi de A2erbavcan medeniweti tarixindq Eorksmli ver tuhr. XIV esr Azerbavcan sdebiwatrmn en'diidretli sairi Iriadeddin Nesimi neinki edebiyyahinrzr derin'rirozrnunlu glerjeri ile z.enginlegdirmi$, eyni zamanda hd{qrnda danrgtlan dtivrde Ape$pyqaJr dilini poez"iya dili'se'viyyesine qalduirirdrr. Buna gqre de.nesiminiri leksikasrnin o[[rz dilleri mtihi tinde intio avise edilme sft i zeruri hesab edirik. Olbette. sairin'eierlerinin dili oeuz qrupu ttirk dillerinin hamtsma vaxndr ve bd da tebiidir. Ciinki qedim dtivrfere doeru eetdikce bu dillor arasrndah timumilik dahi da artir. Serlerinin biivtik biiqismini oz ana dilinde vazan Nesimi bu serleri ile Aierbavcan odebi-bedii dilinin inkisaf tariiinde misilsiz rol ovnamrsdrr. Buna-sdre de Nesiminin bedii vaiadrcrhdr ile vanasr. onun s'er dili de NesimiTraqotnda tedqiqahn merk-ezi oroblefiarintlan h6sab oliurur. Bu tedqiqatda Nesiminin^letsikasr oeuz 'qrupu tiirk dillari ile mtiqayiso olunur. Lhkin burada biittrn- stizler delil, ialirz ttirk msnsoli iimunii isimler va feller miiqaviseve celb olunur. ' TtrRK nirl,aninix ranixine DAIR Nesiminin dilinde islenon bir sua ssil'azerbavcan-tiirk stizleri mtiasir Azerbavcan dilinde islenmir {nosno. qamu. ailtmaq). Bir sua sozler oz feallrtrnr itirmis arxaikleserbk valrirz'avn-avn ifadel'erin terkibinde salmrs (ai-r -- avddn arl sudan drirur irair - iiaq olsun), bir srra srizler ise forietik devisiklive'uftramtsdtr viz -'iz, vrf - il.vfizerlik - iizarlik). Btitiin bunla'ra baimaylraq, Ne. siminin dilinb, onuri"ntimayendesi otdueu XIV osr Azerbavcah sdebi diline moxsus esas xiisusiwetler bu stin d5 movcuddur vo sdebi dilimizi Nesimi dili ilo baelavrr. Bu baxrnidan Nesimi dilinin tedqiqi Azerbaycan odebi dilinin inkis'af yollarrnr izlamekde. onun tarixine isia salmaqda mi.istesna ehemiwete malikdir. Tedoiaatda tiirk m'eriseli tirdumi isimlor ve felfsi lii[evi mena orunlanna tioftintir. isimlsrin've fellsrin oeuz qrupu tiirk dillsrinde leksikjsemantik inkisdfi oroblemleri nezerden-keciiilir. Burada evni zamandfmiiasir Azerba'vcai dilino nszeren ktihnelmis isimlarin vo fellerin bir oismi de mlioaviseve celb olunur. Miiqavise zamam oeuz qrupu tiirk dill'erinin XIV e(re 6id materialianndan Saslayaraq miiasir'ddvrdeki veziwotine qeder s6zlerin kecdivi leksik-semdntik'inkisaf volu nozerdon t<diiritir. B^u aratdrmalar milli dillerin aynlmastntn ire iaxtdan bagladr$rm miieyyenleqdirmeys imkan verecek. Nesimi leksikasrna daxil olan tiirk menseli iimumi isimlerin oeuz dillarinde leksik-semantik inkisafi Nesimi dilinin leks'ikasr zensindir. Tebii ki, ister kemiwet, i3terse de mena etibarile bu zensinlivin Ssasrnda ilk ntivbode isiniler ilavarur. Ciinki isimler dilde olan sdzlerin en miihtim bir oismini tsskil edir.fsim- I'er btttin varholann adlanm bildiren sozlerden'ibaretdirl29.l9). Azerbavcan dilcilivinde isimlorin morfoloii va semantik inkilafi. dlece de telisit ve bra'mmatik semantika ils 6a[h Y.Memmedovun'( ). T.\a.Mehdif evamn (94, 8-127\,F.A.Rehimbeyovamn(99, 4-25) maraqli te doioatlan'vardrr- ^'Genc tedqiqatcr B,B.Mehenomovun namizedlik dissertasiyasrnda da tiirk ve Azerbhvban dillerinde i.imumi isimlerin semantik diferensiallasmasr orobleini arasdmlmrsdrr.tsdoioatda semantik diferensialla$maya nieruz qalqn tiniur-ni.isiinlerin.m'ena inkigafnlq {aralma, genislerime'vo kecme^istioametlorinde setdivi miiewenlesdirihnis. monalair mtiqayiseli'sekilde'tehlil olunari isirirler lek6ik-seinantik 'druplara boliinmiisdtir (45,7-122). Apanlan tedq iqat itlerinde iimumi isi mlbr bfuz qrupuna itaxil ol'an dilfenn- hamsr ile'd6yil,' on cox tiirk vo Azerbaylan dittbri ile ananlnusdrr. Konkret vazrh alsidbnin leksik materiah da osuz dilleri ile nii.ioavis6ve celb oluninamrsdrr. Ulu ttirk dilindon intisar eilsn oeuz qrupu ttiili dilleri miixtelif inkisdf merhelelerinde bir-birinb vaxrnhpr, piralelliyi ne qe{er giiclii eks 6tdirseler de, zaman kegdikcd ferqle"nin'oler stidlenmisdir. L"akin bu diller kdk-dil'slametleririi bu ve va diser dere-cede sailamaea miiveffeo olmuslar. Mtitoxessislar bele 6ir fifri xiisusi vur[ulavrrlaiki. daha stiretlo inkisaf eden Azerbavcan dili abidelerin dil xfisusiwetlorihi o biri t{irk dillerine nisbeten dahh az saxlamrsdr. Bele ki. ist'ai fonetik vo orammatik. isterse de leksik-semantik cghdtde.n dgerldyga4 dili daha s_iireqle inkisgt_ederek oziine on yaxn olan tiirk dilinderi bele forqlenir. Bu ferqi XII-XV esrlerde yaalmu vazrh abidelerin leksik mateiiahnr arasdrranda sdrmek olur. Azerbavcan dilinin yazrh abidalerinde onlarca dif vahidine-rast gelmek olur ki,onlar ya eynile, ya da cirzi ferqle miiasir tiirk sdebi dilinle do iplenir, ancaq 'Azabavcdiedebi dilinde ia tamam islenmir. va da arxaik vri va a'semantik vatiide qevrilmig, givolerde miieyyen deidcede izini saxlarnrgdrr (49, 58). ' Hanrda movcud olan miisteqil tiirk dillerinin oz dialekt vo siveleri vardr. Evni zamanda bu diller foiretik. leksik vo qrammatik cehetden biri-birinden forq I enirler. Tiirk di lloriniri iimumti.irk clil xiisusiwetleri ile vanasr her birinin Oztinemexsusluolan vardtr. Bu hemin dilloriir leksika- Srndd oziinu daha qabanq sekilde diisterir. Ferqli cehefler Nesimi <<Divanr>nrn iehsikaslnrf miiqdyisesi.."--m4rrr da iize'grxrr. U-mumiyyetla, ttirk sistemli dillerde isimle'rih bdviik ekseriweti semantik coh-etden. voni mozmun etibarile ferqlenerek.mtixtelif cirirplar yaradr(63,16). S<izlerin leksi\-semantik qruplar iizre riyrenilmesi^ sistemfi tedqi{atrn sn mtinasib metodlanndan bmdr. Nesiminin <Divam>nda islenmis iimumi isimlerin leksik-semantik qruplara billtinmesinde heq bir'qrauuiratik- elamet ietirak. etmir, yalntz sbziin ifade etdiyi leksik niena es'as gdttiriiltir. Ifade'etdiyi ltifeti inena, r82 183

69 isimlor. Nssimi <Divant>>na daxil olan ttirk menseli bu tsimlerin nalannda islenmisdir: Namuz sahib-kamal oiifu blza, Anrimuz siidi halal ol& biza NDL. 33). <Obdim ttir( luleti>nds ata. baba. dada. dan (kanq) stizleri <ata> menasmda islenmisdir' (DTS i ). Onlarddn aia v a baba sozlerino M.KdsEarinin ltieetindo iast golinir' (DI.T,1,86). E.Sevortyan tiz ItiEetindo <ati> menasfida alavo afrsozlarini isl6dir ve onlann doxmenafrlrernr. coxfunksivahherni oevd edir. Ata sozunin biitiin bu menalan kisi cinsi'il'e elaoeda'rdrr. Lakiri cievd edek kr. ato.lekemi semantik struktuiunda esas mdnasrnr - <kokdd ve ailede boviilo) monasml saxlayr (3cT.tl,l, 200)$.K!orovkov bu sozti (qocad, (ifexri titul> manalannda oevd L J etinisd ir' ( \. Orti esi ttifk (6smanh) vazrh abidelerinde uta sozij, <aile ba$qtstl, <bektast sevxi> menblannda'iilenmisdir: Atast anas veddi vasmdali beri vavi kldtla'r <Ata-anasrnr veddi vasuidan sonra itirdilsn 06r.Sti2..1,268). ' Miiasir ttirk dilindd <aild b'ascrstr> vo <baba> mehalan miihafile olunub: Ev ku si)ziime huri sdriiniiiiiin. Atan sevmez seni benden zivade <cav orz.'erdztirfie sevimli e6'nintirsen. Atan seni menim qedor sevd bilme'z> TK#acaoElan.TS.l. I 00): Atular s anafi evlada miras kalr <Babalann soireti dvla?larina'liecirii0pc.t3). Mtiasir ttirkmon dilinda {<ato>, <babu. <oedim>. <vash idarirlara'miiracieb> menalannda islenir: <dta kesbi oqld xalal (6talw -s0zql <Ata lryanpayi -o{ula halaldtr>; atam diivrilnte (cox-cox qodimde> ffurkm.rs.50\i MeFqen ata, qovber meni, men bu mo'llaifom dozmt kill'edevin <Merqdn ata'mene imkan ver bu rnollanm a$zthr' ezisdirim (A. Qovgudov).Mtiasir qaqauz di linde y alnrz miioavisesi zamant homin dillerin materiallan ile yanair, qadim ttirk abidel<iri deldri.ile t_utu9{unnal.ar. tutusdurmalar.da.. da apanlmr.gdr. apanlmsdr' purilpnn. Burilann iferi,sinde icerisinde a!le- aileqohumluq miina6ibetlerini bildiren isiml-erin, demek-olar ki, hamrst ofrlz ditterinad miihafize olunmusdur. Bu da heririn isimlerin eias hissosmn ttirk dillerinin miixtolif qollara avnlmasmdan xevli ewel varanmasr ils baehdrr. Aile-o ohumlua bildiren isimlsrin akseriwetinin s-emantik inkisafi tarixen iimirmi. senis menadan daha cox konkiet menava doeru eetinisdir.bu stizleriir- beizilerinde mena daralmast miisahidb dlunui.nesiminin leksikasrnda islenmis. yuxanda adrnr cekdiyimiz ltiasvi mona oruduna daxil olan beii isimlsrin oeuz dillerinde hansr sema:ntik nroseslbri^kecirdivine dioqet vetirek: ' Ata. Nesiininin ldksi(asrnda <aile bascrst>, <torbiye veroru) mo- bir menada <aile bascrst> menasmda miihafize olunub (ORMS.57)- Azerbavcan dilinde atssdni asaerdakr menalarda'islenii: I)oz ovladma nisbet'en kisi. dede: Bu usaa'lu:p atasma oxsawr. O arfid atadtr (ADIL.I.72): 2)Bir n'ezeriwenin.indselbnin ve s.-niir banisi: rehber. yol idsterriri// himaveci. terbive veien: M.F.Axundov Azarbaican dritma- Tursivasmm atahdir. O, biia ata olmwdur (ADIL, I, 137); 3) Yash, htirmetli kisive xitab. miiraciet (<atamr> seklindo xahis. naiaahq bildirir): Atam, aidr mani da Kabanin iiya-ratii,a (C.Cabbarh)..Yuxandi.deyilerileri vekirnlasdrarao oevd etmok laamdr ki. <atu leksik-semantik menalanrfi <oan dohumltrduil elametine edro iki'qrupa bolmek olar: <qan qohumlu[rb nienalan :"do[u1a ata, blba,emi;<?qa'n qghumlufu bilf, rmelyen> rienalan: oavrnatf. himaveci. iisev iti. teibivaci.-tamolqovah. vaslr kisilere mfiiaciot formasi (9/,ll'l.'Na s6ztt ilk inki5af dowibrindd <aile bascrsu) monasmr bildirmisdir..bd mena Nesiminin Ieksikasrnda da oorunmusdur. Lakin dieer menalar sonrakt inkisaf dtiwlerinde varanmrsdrr.buradan ata soninin menpslrun geniglandiyinin Sahidi ohiruq. Maraohdrr ki. orta esr tiirk ve ttirkmon v-azrlf abiddlerinde diger mena vanantlan artiq iqlenirdi. Bu bir daha ttiik dillerinin Nesimi dbvri,inde aynldrdrnr stistdrii. - Beqiinltlesiminin leksikasrnda bu stiz <bey> menasrnda i$lenmisdir: Gdziinii turub silzarsin, dilil cana qasd edar-sin, Bu nadiir ki', san atlursm. calabi. bapiim. afandi fndl.l40).oedim menbolerde bu soz q evd gdi lmpvib. -Eyfi i zdmdnda o g'a- ort4 e sr'hiikmen, tiirk ( o sman h).y anli ibidelerintle deiast eolinmh. Miiasir eaqavz dilinde de hemin s<iz islenmir. Yalnz miiasir Ttirk dilinde bagiiilt formasrnda tamamile bascia menada <hind sahzadesine verilan adimenasrnda islonir(ts.l. I 62). Maraqh.dn ki, adl{nm_pekdiyimiz dillerin dialektlerinds de bu s6ztin-iglenmosrno -- rast selmedtlc TEiar1ivcan aninin izahh li.ieeti>nde bu soz bavinrformastnda krihnelrnis soz"kimi qevd edilmis vo-monasl da ban soiiiniin qadrn formasr. xanim seklinde iiah olunmirsdur (ADIL.I Buradan sdriintir ki, hapiim sozii'miiasir ttirk (osmanh) dilinde y'eni nfena qazanib. Sttzitui orfa esr ve miiasir Azerbavcan dili menbeleiinde islanmlesi, qedim tiirk liieetlerinde oevd edilmorfissi onun. texminen. XIII-KV asrlarde dilimizde islenmbt'e basladrernr eosterif. Yeni soz-ancaq Azerbavcan diline mexsusdur. S6'ziin tbrkibindoli Das komponenti eslinde hiu soziiui.in ffitfi- viriantr&tr.$aii.iirtr moffiiyyet iekilgisini artrnnaqta onu b.ag q- ilm flormasmda rsletmrsdr. Cavus.Nssiminin leksikasrnda bu stiz <beledci. gtizetqi, qaravulcu> nienalahnda islenmisdir. Ztihravii mahu miistari dilst elinin^ ca' vuilan. Carx ila cirx urtin bililr neca diinar bu'canbari (NDL,194\. <O'edim tiirk lti[etilinde bu stiz <kicik zabit. komaridir, diiviis haarhar zainam esqerleie bilavasito rehberlik ederil> menalarinda verilmisdir (DTS,l42):M.KasEari de oz liiaetinde bu stiziin iz,ahrm vermigdir. Qrivus I savitsta'saflart dilzelten. saval olmadtit zaman da askeri zulum eimesb b t r a km ay an' kim s e (DLT,I, 3 0 S ;-' nyli za:manda. b u. s o zti. Obu H eyyan da li.ieetinde oevd etrilsdir (OH.32).Giiman etmek olar ki. cavus iciz.i cnv stiztinden Sniele gelmigdir. Bel'e ki, orta esr ttirk (osmanh)-diline aid

70 Mriasir ttirkmon dilinde hemin stiz i$leklikden qalnirqdrr. Oaoauz dilinde celehi/celibi stizii <modabaa menasrnda islenir (ORM$537). Miiasir Azsrbaycan dilinds wtahi ve ealab sozlei arxaik- Ielmisdir. Calabi s0zii tiirkmen ve Azerbavcan dillarinda kohnelmisdii.tiirk vo oaoauz dillerinde ise senis menl variantlannda islenir. Nssimi dilinde ilfonmh mena ise yilmi tiirk (osmanh) dilindd miihafize olunmusdur. ' * 2l Bitki adlarrnr bildiren isimlar.ttirk dillerinin liifet fondunda oztinemoxsuq bitki adlan (fitonimlor) vardr. Nosiminin dilinde iglenmig isimlerin sekkizibitki adlahm ehats 6dir. Tiirkologiyada bitki adlan mtixtelif aspektde <iyrenilmigdir. L.V.Dmitriveva -tiirk dillerinde islenen bitki adlannrn etimolosivasr moselelerine tbxurmusdur. O. ti.irk insnssli ve almma fitonimleri-niiiowonlesdirrrisdir (52.1 5l -123:93. I 't.K.M.Musavev ise ttirk dilldrinde mdvcud'olan'biiki adlaniun'leksik-s :mantik xtis'usiwetlerini tedqiq etmisdir (95. I I 0).Azerbavcan dilcilivinde E. S.Oulivevin <Azerbavcan dilindo'fi tonimlen'adh tedq iq at isiridd AzerUavcair dilinds i slenen bitki adlanrun struktur-morfoloi i. lelsili+emantik analizi verilmisdir(89) Nesiminin leksikdsinda islenmis bitki adlan bildireir isimlorin bir negesinin o[u7. qrupu ttirk dillerinde leksik-semantik inkigafinrn hansr seviwede setdivino nszer salaq: B tid dti.nasiminin lek3ikasrnda <<taxrl bitkisi> monasmda q eyd edilmisdir:,far kim avdur Adami voldan braian buiiladurndl,l3t). KI-Xff ssrler Orta Asiva menbel'erinde bu sdz flohd"afi seklinda homih menada iglenir: fiofrlait'wii AppA bljmljpdlrn <@dh ve arpa yetigdirdim> (Te6..106)l Orta' eisr ttirk(osmanh)vaah abide lerinde <taxtl> menas t nda qevd edilmisdir: Konsumu) desirni 6ne buida iletmis Oar.Soz..l.68 I ). MiiaSir ttirk dilinde ds'huidsv ileklinde isfenir: Kisabd bovlu, buidsv benizli, Eiiler vi)zli). konusfianbii adam <Oisa bovlu. huidaw sifst."danrsqan bir Edamriflr,t.S.Esendal).Orta esr tiirlcinen nienbale?inde fvzodau s'eklinde islenmisdii. Oroca6 dillarinde buduil seklindedir(96.s.7il.' Miiasir ttirtcnen dilindbbu s'<iz <taxrl bitkisi>. <esnien menaldnnda nidvcuddur. Owzlvk buodail skmaae maiarlanmaft <Pavrzltq bueda ekmeve hazrdd isloilirtorms.t3i. Bu soz fuerbaican diline aid ltieetlerde <rdenin- $itisn_r.u8)."i*d,ilrn ' taxrl bittisb menasrnda- izah edilmie- fuasduinalardan sortiniir kr. hudda stizii Nosimide nece islenmigdirso, elb mtiasir ofui qrupu ttiik dillorinde ds ci,izi fonetik frirqle rslemr.. Qargu. Nesiminin dilinde <qamg,qekor qam$d) menalannda iglenmrsdtr: ' Oardubovuru siirali tuti, Sakir sozila ha"mdam o/du [NDL. 386) Qqdim tiirk yazrh abidelerinds ryud-soklin{g-<siqnal vqron go; zetci orillosi> menasrnda islenmi sdir $l C.426\. A.K.Bortivkov bu sozu wr'outormasmda oevd eddrek <ortasi bos nazik qamlsd menasmda izah fiffiqoir1l8,s.202).05u Heyyanrn li.i[etinde <qainrg>i menasmda iglo

71 non(oh.43) bu soz orta esr ve miiasir ttirk(osmanh) dilinde islenmir. O.miiasii'tiirkmen dilinde aapau seklinde <qaini$) mehasur bildirir: Co- Dantn oaril tntdvai nnlffifili <Cobaruri qdmis tiitevi seslonirtli> 'G.Keo6a6'aes)'.Miiasir oaoxuz dilinde oardi stizii islenmir. Mtiasir Azerbbycan. dilinde qar*i forytagrndp iglehiri Bu{ac yeildi-sakkiz yaslarmda ffian ozuna oosa nar cu0ugundan Dv vav va odrptaan oxmr aavtrm ry d t Pl.\zaqu luz'ade). Mii5iayisdl er gti sterii ft, qdf grt sozii o fuz'dil le - nnda hec blr semantil( dovrsrldlvo monu oalmamlsdr. l Nesimihin dilinde heyvan adr bildiren isirirlerin el<seriweti o[uz dillerinde. demek olar ki. evrii leksiksemantik inkisaf orosesi'kecirmlsdir. Ttirk xdlslanmn meseirl iwet baxrmmdan eyni yolir kepdiklehni iezere alsaq, bu hal tebii saiilmahdrr. Diizdiir. b-ezi hewan ddlan bildiren isimler oluz dillorinde miixtelif menalan ifado edir. Fikimizi stibut etmek iiciiniairin dilinde islenmis hevvan adlanm bildiren bir nege iimumi isrhi o$uz dilleri ile'mtiqaflsede teodim edirik At. Nesiminin leksikasrnda <minik. heyyam>; <<qahmat fiquru> menalannda islenmisdir: Kim ki, heyvan oldu, it& ut imii, Oynamry afr,, vali sahmat izis fndl. 32).<Oedim tiirk liieeti>nde de bu irize h-emin menida rast sefinir: Atinta aoti ti)sti <<O. atdan endi> DTC. 65). ditabi-dede Ooriuil dastanannlca bu stizden bol-bol istihde irlurimusdur: Caoarkan-aihoz aftn biidramasin! (KDO.44).KI-XIII osrlere aid Orta Asiva tefsirindo de al <minik hewim> hen6sr oevd edilmisdir: linavn qttiui jbu bep[i dapyaka kirdi <taraon atmr ireli'siirdii ve denizb girdi (Tef,62). 'Bu stiz orla esr ttirk (osmanh) yazrh abidelerinde de qevd edilmisdir: Ol bin ki;i cilmle al aikasma seldiler <Min neferin hamrsr atlandrlan (Tar.S:o2.,1,272\. Miiasir ttirk difinda ds soz mtihafize o\tnub: atlar teoisir. arada esbkler ezilir (TS.I. 00). Orta esr tiirkmen vazrh abidelerihde lynca qeyd edilmavib'. Yalmz'<ath> menasnda allw sozi.i islenmisdir(71.s.20).miiasir tiiikmsn dilinde de eyni mana qonrnub: Iki at debisei.aiastnda esek eler<{kt at teoiklesir. ar'ada essek oliin(tdc. 56). Bri doz'miiasir sasauz dilinde de islenii: Anan inifi.esaa pthdt.<<atd{n dtisdii.esseve mihdb(atalar srizi.i). <iazerbavcan dilinin izalih liieeti>nde <o6sulaif v'e minilen'ev hewanr>i menasmda izah edilmis dir: Bizim evin b 6v iiin daki diiz d a c o xlu 0,1'cap r I ar ( S. Rehimov). Miiqayisaleiden aydin'oldu ki, utsoz.;trofuz dillerinde heg bir mena devrsrklrvmo monn oalmavrb. 'Davhr. Nesiminin difinde <xrrda buynuzlu. qoyun-keai) monasrnda islenmisdir: Onbivanin sirrini bilmaz duuar. Oiimat olmaz diva rahi-xos il)varndl.234)."oodim tiirk vazrh abideleiifi'de tavar// tah ar seklinde-(emlak. diivlet. var> menalannda oevd edilmisdir: tiirsds aar[uaiv tabarin alip'<yar-d6vletini karluqlardad'vo tiirqeslorden Eldui (DTC, 526). Orta'osr ti.irk (osmanh) menbelerinde tavai formasrnda asaerdakr merialarda islenmisdir: l)<minik hewanr. at>>:isitmedin mi ki Sahrav-t Giirde bir tricir tauhrdan'diistti <Esitinedinmi ki.'giir sahrasrnda'bir tricir atdan vrxrhb>(tar.stiz..il1025): 21 <oovun-keci>>: Niie kisilerin mah ve tavarr' u{wrldn& <N6gri adiirrifr riral ve 'qoyuri-kegileri ofurlan- dr(tar.soz..il.1026): 3) <var-diivlet. mab>: Bir arvat iildil tavanntn vanst'erirye adgli <g{i aivad tildii, vdr-dtivletinin yansr erine gatdr (Tar. SOz... II. 1028). Miiasirtiirk dilinde (oovmr ve kecive verilen iimumi ad>. <qown ve ya keqi siirtisi.b menalanhda islenir:'cqbqn lavan yaymaya gdtiirdi) rus.1.341).orta osr tiirkmen vazih abidelerinde <qaiaftald. <iovuu. <iouzu nisnalannda islenmisdir(gl.85). Mtiasir ttirlinen dilinde 6oeai foimasrnda <xrda buyquzlu lieyvtaru> nienasrrda iqlenir (Typru.PCp4f, Mtiasir Azerbavcan dilinde <qoyun-keci. xtrda bdvnuzlu mlal-qara) monalannda islenir: Har il Lacm'iavlaiila'kolxozlaim on minlarla datwt ilns va oaramah cmrr(<komniunistil oezeti). Maraqhdr ki. Azerbavcari dilinin Sirsa. Oazdx. Sbmaxr sivolorinds <s'ahin>. Ouba di'alektinde iso (camr $ baladr >]nendla:rrnda da i slenir (ADDL, J. XI-XIII esrlere aid Orti Asiy'a menbelerindo mawap //m'trvan seklinde <qaramab>;<var-dtivleb inanalarrnda ini'wan vo1annaoi crs (Siz oaramal cobanlansrn:.z'>>'. Aidi baisiivlar miinb ffi ohul lciz (O dedi ki. ineno var-diivlei vo isaq qismet olacao>(t ). Oedim menbelerde <var-d6vlet> menasini bildiren tlw ur'sdzi brta e 6r.tdrk (os manh) {i.[ia$e monasml geniqlendirerek <ab, <oovun-keci>. <miilkr> nienalanrir bildinnis. lakin sbnrala inkisaf Drosesiilde <ao>'ve <miillo> menalan itmis. valniz <qown-keai> monasr qalmrsdrr.stlztin ttirkmen dilinde de seinantik inksdfr analbii qavdada blmusdur. Yalnrz Azerbaycan dilinin dialektleri ndzero ahnina$a. ttirk dillerihde bu soz mena deyigikliyine ugramamrgdrr. dilindo bu soz islenmir. ' LaQm. Nssiminin dilinds <qahin qq$u) mon srn-da iqle-n.migdir: ' San ol sultani-xubunsii bu siin alamda, ev dilbar. Ki, qul tak ciimla dilbarlar iana sahini- ltcwlar. <Oedim ttirk liiftetilnde lasn seklinde <siinqar, qrzilqu$, sahiu; (oocao. -iirekli> menismda islerimistlir: Uc k\siirck'di a[aii' Iaanai advitui'erka,r <Uc sovercin oirsu saliinin cavnaeina kecdi> OTC.332). Bezi todqioatcrlai ladn ve tiilan'sozlerini'evni qusun mtixtelif adlair kimi izah^ elciiler. Oslinde bunlar evni cinse -- qr2il'qus cinsine moxsus olan. lakin bir-birinden ferqlenen olslann adlandrr. A2orbavcanhlar ve tatarlar bu ousa laan. tykurlar lucih.'ozbekd.er locin, noqaylar lncm, qazaxlar lu+ui, balkarldr il&in, xakaslar ilagin, bagqndlar -ikstn, firp:.z,lar ilacin devirfer. Oedim te6ewiirlere soro. tiirk Lalqlan. eleco da azarbaycanhlhr bezi)reyvan vo qu$ aileleriria inanmrg, onlara taprnmglar Q2.67\. 'Orta asr ttirk (osmanh) vazrh abidelerinde bu soz <sahin>: <<lactn>> menalannda islenmisdir: Kdbuterle usar bir yerde lulm,' Oper'aizinda laguu gdgergiz(tar.sri4,iv,2785). Miiqq ttiik dilir1de ise bnun yalnr.z <seinfr freriasi mtihafils olunniusdur(ts.il.953). Lsca stizii muasu ttirkmen dilinde <gahiu ; <tayyareri meiraldnn{a i gleniri O{.xe Hu3 n aq b, H cdrun,o6 orrronozbt cnfrunn'frpnu nta adau 1ottyndutp <O hole g7ffi15 ov oviamadl sevon cox eonc adam olubdur>: Miatauotuapwl naqilhblt?:l,rrxw:tgi*wrry"avsh<<bvtutlardaqahadaeanmilyonhradtsffi : 188 r89

72 Oaoauz dilinde bu sriztin islenmssins rast selmedik. Mi.iasir Azorbavcaniifine aid li.ilotlorde lacui ismi <kecmisdiqus ovlamaq iiciin saxlarirlan sahin cinsinclen vrrtrcr.'ahcr qus) niendsurda izah edikirisldir: Esq ila-.gtypthan.cafaya di;zat:n lradn.algaqda, hamfaza(a siiza.r (A.$aid 9'e1 lelikle- oedim tfrk menbelerinde Lrenis menacla islenen lacm isnn osl.rz orunu iiiik dillerinde valnz bir -<s"arhini> menasmi saxlamridrr. MaraEhdrr?i. bu soz Azerbatcan dilinin'zensilan sivesinde <lacrn oilau biri-pgmesinin terkibindd <goygek,qocaq,faragrfuh> menalanhda iglenmekdedrr. Biitiinliikle bitki vs hewan adlanm bildiren isinleri oeuz qruou tiirk dilleri ile miiqavise etdi(de bele bir neticove solirik. Nesiminin dilinde islonmis bitki ie hewan adlannrn demek'ol#ki. hamrsr miioavise olunan dillorde msnasmr'saxlanu gdrr. Hemin isimlerde monaca data'lma mi.isahide olunur. ' 4. Badan iizvlarinin adlannr bildiren isimler.nasiminin leksikasrna daxil olan isimlerin bir qismi insarun beden tizvlerini ifade edir. Biit0vliikde bu qrupa daxil olain isimleri nezerden kecirende avdm olur ki. onlar ctizi forietft ferqle miiasir ofuz qrupu ttirk dillerinde iilenmekdeidir. Bu ise tsbiidir. Ctinki beden-iizvl'arihi bildiren isimlerin hamrsr ana ttirk dilinde iqlenrni$ ve differensiallapma zamant hemin sdzler gaxelonmis tiirk dillerinde miihafiza olunub aalmrsdr....'ayaq, Nesiminin dilinde bu sriz'<boden iizvi.b menasrnda iglenml$dr: ' Auaiunlozt. ev ruhi-ravanbaxs. Chhdnda cesmiima ciin tutivaditr NDL. 52). Soz oedim tiirk vairli abidelerinde'de islbnmisdiri fasa 6unnd sancilw adaqsa tikai <Tale avaea sancrlan'tikan kimi amansrldrr> (DTC.27 )lyjtrradlov <serab pavlavan, saq i> menalannr bi I dire n uv uicr dtinipil. cjeyd etrnigdil {0CT$l,200.Oita 5.u. tjirk (osmanh) dilin"e Eid yazrlr abidelarda ayag ii'_mi <ayaq> menasmda iglenmigdir: br avao uzre durur ha bu devu Yana-ya:na derd ile vahu devti (Tar.Siiz..I,291): Mtasir ttirk dilinde bu sciziiri <bedeir tizvtb menlsr miihafize olunub:kalabahktan boslanan insan. vaaonq svak atfi ru derhal bir inziva hostalfima tutulur <<Oelebelikdah ainlan insan vaoona avao basdrm.o saat toilraho xesteliviio tutulurr.n.giintekin). Orta'esr ttirkmen menbelerindo az.afu formisrnda <ayacl>>(91.s.55) m6nasrnda islenmisdir. Miiasir ttirkmsn dilinds <bodan ffzviil. evni lamanda (son. axrn> monasrnda da islonir:ari anrc flonauda <ay sona catandu (Turkri.R.S..6l). Miiasir aaoa'uz dilinde valnrz <<avao>i menasrnda islenir: ormsa fiuo'ailaxnnn rteiap uvuudd <ftrezarda 6ir iyaar i.izerinde dayanmaq> (fphdc,if):- ' Miiasir Azerbaycan dilihd6 qy a.g so4u I I menada i glenmi-qdir. Gtiriindiivii krim. waq soannun oeuz dillerinde'leksikjsemantik inkisafi evni ssviweda s6ttrfrsdir. Bels K. bu soztin <beden iizvtd menasr'oeuz'di lleriniri dordfinde de miihafi ze blunmusdur. Banu. Nesiminin leksikasrnda <ciyer. iirok. kontb menalannda iplenm$dr?; B a.ndqn irag. oldu{un. hs*nmi q hn eylbdi.(ndl, I 3 7). <Qeolm turk lugotl))nco balr $onfido (clyod); <<qann>>;(urak)); (qan qonu- mup menala.qnda qeyd ediirnigdjr:<ciypr>>:jdzi:da Qtiyi uljlsa evdii it b4fii frari- oz li.ipatinds bu srizii <<qaraciyen mbnasmda-islbtmiqdir'(dlt, I, 360), A.K3orovkov bu soziin <<qaraciyen> monasr ilb yandqr <dem, kel der, a[rr> menalannm da oldugunu q'eyd etmi$ir (7S,s.132). Ortd esr tiirli(olmanh) vazrh abidelsrind5 <sinsri (aqclvod):((qaraclvod): <iirek> menblannda' i6lenmisdir : S ehidleri c e m' idiio i,er ii liara finfuin v arun defn evlediler' <Sehiilleri ioolavrb verin oaia'sinesini oazrb"defh' etdileb06r.soz..i.36il: Dilimdin iitmdz oldu'yusif adm. Ridrumr vandtrdt bir ienin adfi <Yisif adrn dilimden dtismeili vo.i.irevimi vandrrdr> (Tar.Siiz..I. 369). Mtiasir tiirk dilinde <sinoi>: <ciyen>l <orta boftim)) menalannda' mtihafize olunmusdur: Yakup, ceketini, mi'ntanmt, isliiini cb karmts. hadnm vairnura vei"mis bir hevkal sibi sessiz ve hmil-ddmadan duruvor <Yaqub D;ltarlannr crx'araraq sinesiili yaersa vermis heykel kimi ses siz ve o rmildanmadan davanmrsdr>(t. Budr a\ :-N i c e ka hiam an I ar ni c e sultanlar Qelmts gitmg.bngil yarul.ozinlar,il-'lgge igidler, nege sultanldr, ' clvon vanlk ozanlar sohb setmnd(asft Vevsol). Orta esr tiirkrfien rfienbelsiinite haitr sektinde <ciyom manasrnl bildirmisdir. Z.B.Muxamedova bu srizti orocad variantr olan 6anw soni ' "' rlo. muqayrso.etmldlr.tybl)j). (96^63). Miiasir Mxaslr. turkmox tirkine'n dilinde ollmoo, 6aza7o 0 azu p.r( s=:enjinda (clvod) : (<uror>): <<roniib(tvrixm.pc.64) menalannda isletrffi4fiasr 0aoadz dilinde bu sriziin isleirinosina'radt selmedik. Miiasir Azerbavcbn dilinde ise <oaraciven>: i<tirek. oelb> m5nalannda islenir:bairum'olur s ana- s ana. d u'r n alalr (M.V.Vidddi). Miio aviselerdan avdrn o lur" ki. Ne s i- ininin diliirde islonmis menalann'hamrsi'azerbavcan va tiirkman dillsrinde _qorunmu$dw.<ciyen) vo <sine>monalan ise yalnrz tiirk dilinda miihafiie olunniusdur. Bar4aqrNbsiminin dilinde <beden lrzvtd menasrnda i gl onm i gdir: Zahidinbir barmadm kassan dijnar hasdan qaqar Gdr bu miskin asidi sar pa soyarlar ai?maindl. 134) Bu soz aasavz'dilinde'nsnitax. ti,irk' (osmanh) dilinde narmsm h ar m fuln ar m i k ^ ttirkmen dihfrffiai nar fohetik v aiiantl an nda i s l en i r. Mi.iasir oasavz dilinde <barmao>:<ffii1fr<tikan>:<ctxtntt> menallrmda islanir:ndnkax xecasu ilqnuab' <banirao hesabi savmaqd [PMC. J6Zl.Oedm menbelerde bu stiz oevd edilmomisdir. V.V.Radfov fiprmak', has'hfunak orta harmak sbzleririi qevd etmisdir (OCTH.V.I489). Orta esi tiirkosmanlr) dilino aid liieotlorde harmaw harmak vaiiantrnda islenmisdir: E/, avak. siiniikldri. barmahar resmi verli verince(tar. Soz..l:403). Mtiasir tiirk dilinde veddi manada. evni iamanda Nesimido islerieh msnada da rast selinir:uzun. sinirli naimhklut locanm kenannda uzanmts bohsiiri)n killaim kondnvordu'<uzun ve eticlii bamaqlart ile doseviri ksnannda uzanirrs bokscunun qulaernt qooa:nrdld (R.N.Giintekin)loita esr tiirkmen mendelerintle bu stz devd'edilmese de, rntiasir tiirkmen dilinde hemin menada islenir: 3truuun 6awau 1apmazh 6uqeu KHonKaHu 1acdut <Olinin bat banhagr ile diiymeni stx&> (TpC,7-3). Miiasir Azerbaycan diline aif,liifetleide <insarun ve bszi heyvan

73 lann ei ve avaqlanntn qurtaracaerndakr bes mtitehenik tizvden her biri> m-airaiindi izah^ edilmisilir: B t;tiin kandda Nazhu harmaqla gtistar i rdilar lm.ibiahimov). EyRi zamanda <dzatrh -liifob>de bunuiq stzti doqquz irenada islodilmisdir. Bu mtiqayiselar havmaq stiziiniin -menaca gerlt g- lenmesini'avdrn htisterir. Xtisuiile, mona geni$lenmesi ttirk ve rver- [,ai,iin afuaiinde?ihi eox mtisatriab olunurlakin ilkin mena o$uz dilleririin hamrsrnda mtihafile olunmusdur. -- Baa. Nesiminin dilinde <<bas>: <baslanetc>: menalannda i$lenmisdir:o[nt Mansur tak bir ahli-hiq'kim, Astla esq igind.a pqsi bdrdar rl$f. f,2i.oedim tiirk abidelerinde de <bas>; uieha-srnda islenmildir: iaiis ara'hdstm <<menim basrm qamtslara deyin (DTC,86).-M.Kagfari de iiz ltieetindo bu soztin'<bas> OLT,III;I5l)inenasrnt gostermi-gdir.v.v.rd'dlov ise onun <tepo>, kba$lanfrc> menal4nnt.qeyd.etmtqdtr (OCTH.IV.l540.Orta esr tiiik (osmanh)- Yanh abidolenncle bns s62 ievd edilmisdir (Tar. Sitz..l.4l4)lt4iiasir iiirk dilinde &a^r stiziintin monasr ieili senislonmildir. Bele ki. sdz qedim menalan ile vdnasr daha l5 me- +a**l' ;*i$%lfl 'J"Jgf n:s:h""'f, hill?liiltf iftwffi ttirtmen O1 inde genig mena variantlannda i glenir.jlypru''r.pc,79); OHyy redei&i 6ama IIIJIofianhI. ro3jlepil suhek.rh orip ajibima caran,qhl dnun nezee- basr slvapah. sbzleri evnekli -bir alime satagdt> G.Kep6a6aen). Qahaui - dilinde - do bu ' s<iz qriilrafize olunmugdur it-put.zst. N,Itiadir'Azerbavcan diline aid liieetlerde &ac s0zii <insan bodeniriin kelle ve sifetden ibaret olan wxan hissesi> kimi izah olunur. Gaimdo (Gir menasmt bildiren-bu-stiz, tgxminen, XI.esrden h9$uyarlq oz menasint geniglendirmeye. baglamigdg. Bu. geni9le.nmo., xtisg.se4' ort-a esr ttirk ve Azerbaycan dtllennde daha qabanq gorunu. Muasr o[uz qnrpu tiirkdjllorind6' ise.genig mena vananflan qazanmqdtr. -'"-'is[ck. Neiiminin difurda bu soz (goztin qaiast> menasrnda i9- lanmisdir: ' Miidawar ni)qtevi-xalunbahaktakevnaqondrrdum, Babaksiz qalsui ol gdz kim, bu xalih qadrini bilmaz ' (NDL. l2%r, it" Milasir ttirk dilindo bu sdziin Nesimi dilinde isleneri me vanasl. <kome usao) vo (o\runcaq kuklu menalan v-ardrr. Yarm seni b;;liari"y;'gofivitegtm, b dgendtgtrl pcbrgi alacadm.<<sabah seni uni- va beyenclryn oyuncaq KuKIanr aracagam) hffh'k3t"fitaracaf'am * '-'- 6rta 5sr tiirkmen dilinde de bu stiz <gtiz babeyi> menastnda i9- lenmiqdi(96,69)..miiasir ttirkmen dilinde f n6 ex formlsrnda <<belekdeki uqiqri' meiiasi nr b i I dirir: o snepnn u n gi yil effin efu e 6 np Wryu? ye1g retfuernnn annarah,ryineyapnep <(Jz evlenndo do belo Dlr u$agm dtinvava selmeviiri aliahdah'arzu edirlen (A.fosuvaon).Bir fakfi qeyd etm5lilazimdrrki. mtiasir ttirkmen dilinde'hahpnek sdzti <g<iz almast> niiiiiairnf 6it&riii Eafleuerun ar.auau? <Gtizlerin koi oldumu?> itv6xna.pc. i24).oeqauz Tili-nde bbbak srizi,i islsnmir. Miiasir Azerhaidan dilinde babah sbaa <soziin ortasmda qara dairecikr>, <korpe u;aq> mdnalann bildirir: Abbasm /afaran kimi Ermin xatlar goriinan yanaqlart yum rulandt, dalnda gizlanary balakl?ri,pq rlp& (Mir Celal). " O sozaf sevmali ol nurlu 6abak Y,tr;';;i; ;' ;;4,;' ; ; ;;,fr 6[in. s etrtreo. Belelikle. vuxandalu miioaviselerden eoriintir h. hahak soni oeuz dillerinds feioli leksik-semahtik inkisaf p-rosesi kecirmisdir. Beie ki soziin Nesimi dilinde islenmis monast'valirz miiasir'tiirk've Azerbavcan dillerinde miihafize oluninusdur. Bahak s<izii oeuz dillerinden valnz ikisinin (Azerbavcan ve ttirkmen) orta osre aid menbslerinde 6eyd edilmisdir.'miiasir'd0we doeru inkiqaf prosesinde babak sori tutk, firlmen ve'azerbaycan.dillerind6.,4otpb u$aq> menas.ul qazanmgdr. Xrisusila. bu oroses'azerbavcan dilinds daha babanq sekilde ^edrtinur. Ilik. Nesiminin dilir{de <siimi.iyiin igerisindeblan madila> manasrnda islenmisdir. ' 'Oridi ilipim. aal& siimiipiim, - Cantm isnd'ai sedir, yarlm, Saninoiin NDL, I I8). ilik sdzii sadim tiirkvilina'aid manbalsrda'da evni nianada seyd edilmisdir: Oylari iilipsiz.ovlan bilissiz <Cepisin ilivi ohnaz. usaftri bilivi> DIS. 26/,)l lvlkasia'ri da bu-srizii <istimtik icf madde>i man-asmda alevd'etmiidirbtf nz\i Miiasir tlirk dilinda <siimiik boslueunu doldufafi vaelr madde> minaimda islanir. Evni zamanda ilik soiri (<sozol>> manasintva bildirir: ilik eibi <cox etizdb)os.i.69?). Orta asr ti)rhnan dilinda da itik siizi) tslan1nisdtr'(96.95). Mila;ii tiirknan dilinda vilik /ormasmda islanir: viliofu sormak <iilivin sormao>>([urhn.rs, 367). Oitsauz dilinda" <<bend. toqqa>> manalannda islanir FPMC,2 l). Miirisirl4zbrbaycan dilinda ifieiazu bu manalafi bildirir: l)<ins'anrn, h-omginin orfurdalr hewanlann siimiivti icerisinde olan vaeaox'sar maddb: Rtzvarun ili*'l;iindabui tti'i bir ubunma sazmaya bdsfa& (S.Rehimov). 2)<aE, zaif, letif>: Nazik allaiinda ilik k{mi a! baimaqlan gdrtinilrdii (O.Velivev). ' Belolikle. vuxandakr miiqaviseler sosterir kr. ilik sozti ilkin monasrnr ohu dilleririds saxlamrq, h'olta tiirk-ve- Azerb'aycan dillerinde yeni monalar (<sdzob).(ab.detifii) da qazanmtsdr. 5l Zamari bildiren isiinlar. Nesimi dilinde islonen zaman monah tiirk menseli qgranou(qaranho). danla(sabah) ve iliin(eeco) timumi isimleri miiasir Azsrbavcah dili b"airmrnddn k<ihirelmis stizlsrdir $airin dilinde islenen bezi isimleri oeuz dilleri kontekstinde-arasdrraq: -. Abam. Nesiminin dilinde <<vaxt, zamand mszmununir ifade et- ' mrsdrr: Na silndiir, yarab, ey dilbar, camalun, Ki. ixsam anun aniara banzarndl.sl\ <Oedim ttirk ltieetilnde oevd edilmeven bu s6zii M.KasEari oz liiietindd al$am formlsrnda isls'triri$ir (DLT,I,107). Orta esr tiirk (osmlnlr) yazrlr'abidele rirnde ahgin//a{sam g.e}dfide iglenmi gdir: Iem suun. venr ansam, yeru nat Yeni devran, veni dem, yeni visal (Tar.Stiz.,I,65) Mi,iasir tiirk dilinde ise <etindiiziin son ve secenin ilk saatlan>, ((seca) menalannda islant:aksaindan beri yaimurtairyor; Akam all sen m e s e I e q tka rm a(i 5,I,4 I ).Miiasir ttirkmbntili nde d iw au formasrnda

74 (doran. alaoaranho> menalanm bildirir ffrm.pc.24).mtiasir oaoauz dilinde'aysainlrysin ge.klinde iqlenir (QBMS,-50) fuerbaycdn'dilinds <<stini.in-axmndan secenin baslanmasrna qeder olan vaxt. stinbatan vaxb) {qq_asrnr bildirir: Sakit Azarbaycan kandi iizarina bir ydiax$am enirdi (M.Onver). ' Gofiindiivti kimi. oxsam ismi yalmz ttirk dilinde monaslnl genislendirerek <seio) menbsrni da ifade 6dir. Nesiminin dilinde ifade o-lunan mena oeuz dillerinin hamrsrnda miihafizo olunmusdur. Yaz. Bfl soz Nesiminin dilinde <bahar fesli> menasrnda iglenmi$dir: Gillii lala camalundan xacildiir, Yiiziin yazt hamisa xi)rrain o/srin indl.541)., -. Qe_dim ttirkdilli men!.elerde bu yiz <yaq fesji>.menasmda iglenmisdir :auztn q at i il a ns a qi Sin s evni) r <Oeor bahar fes linde ezi wet'ceksed. ors feslin'de i"ahat olacaqsam (DTC.250). Orta esr ttirk (5smdnh) yazilr'abidelorindo <bahan> m'enasrnda iqfenmigdir: Ki W bir' eicek ilb iez,lnnnz ft ig <lb U gtil ile bahar. olmaz>/(tap. S tiz.,y[,4449). Eyni zamap- 7a <ryaz evil birle$mesinin terkibinde <iyap mdna6rnda da iqlenmigdir ffar.'s02..vi.4450). Miiasir tiirk dilinde h"orir <bahar fesli>>. hem do <yay fesli)) monalbnnd6 islenir (TPC,691); Cok srcak bir vsz iecesiydi <<Coi isti bir vav secesivdii ry.k.kardosnidnoilu\: Baziluri dalas oldu ktsliia. usz oldu'vilzl&a'vardilar <Bezileri de "qrs'blan kimi qrsliea, yay otan kimi yaylaea letdileu (Z.Atunkozaoflu).' M.Ergin (lctabi-dddd Qorqud>'ddstafilafinda ysz stiztiniin <<yat>> menasrn"da iqlendiyini gostbrir 6ztey Orta esr ttirkmen yazrh abidelerinde iraas formasrnda <bahar fosli> menasrnda islenmisdir (96.98). Mriasir ttiiffi-en dilinde <<crsdan sonra gelen fesil> - tiahar fbsli menasinda iglenir: nsblt utrxu 6auur4a_ m- trepunurl re B eperurn Ie a xrnt-ra patrfu rys;t xuxtrap, repynrlr <Yazrn evvelisrindo - onlairn evlsrinin etr-afinda alh-qarah quzular soriindib)6.kep6a6aed. Mtiasir qasauz dilinde Valnrz bir menada kvav fesli>) islonir: IIas zatwu fiedneen <Yav orsr vediren (Atalar io'ztii. Rzerdaylan dilifrg-de yalnrz bir inenad6 ig1enii, <bahai t'esli> man6srnr bildiiir: Yaan novbansan bizim diyarda, Otvnm tellarini sana. baniivsal (S.VurEun) Goriindifrii kimi.uaz ismi ilkin (b:ahai fssliil nienasrnda yalnrz Azerbavcan ve-ttirkmeri dillerinde islenir. Texminen. XIV esrden -etibaren ttirf<(osmanh) dilinde veni <vdv> menasmda islonmeve baslavtr. Miiasir tilrk dilinde de ele eh cox <lviv> manasmda isfenir. <Bahar fo5li> monasl tiirk dilinds oorunsa di. mi.i'asir sarrauz dilinde <bahar fesli> menasr itmis. valnrz <<val fesii> menasr oalriusldr. filldr'mekdn'bildiran isiml$r,neiiminin dilinde islenmis yermokan bildiren isimlerin bezileri oeuz qrupu tiirk dillerinde h'ec bir mena devisikiivine moruz oalmadril halda'. bezileri mtiqavise olunan dillerde in6na 'devisiklivi orbsesini-kecirmi'sdir. Nssiminin'leksikasrna daxil olan bu isimlerin bir n'egesini nezeiden kegirak: Qevro,Nesiminin dilindo <otraf,kenan menalannda iglenmiqdir: Giil vanah ccwasinda zi)lfi crivkan evlamisndl, 200)' oedim tiirk diline aid manbelerde cevra s<izii qevd edilneni$ir.q{a esr ttirk(osmanh) dilinde gevre geklinde <etraf,riffhit> menalarinda islenmisdir: ' ' 'D?isesine dek aru sdti;rdiiler AI d v"a s n fu n c ev r e"o tur dul ar ( T ar. S rj 2., I I, ) - Miiasir ttirfr dilinde iia cevra sozti <ehafl>,<miihit, ceimiyyet> menalannda i$lenir: Biitiin gevremiz{e bep ondary bosbo bir bos-i.v giif.medim - <Men etrafimzda ondan ba$qa br bo$ ev gormoolmd is.n.euasivamk\jler eirdisi eevreve kil,flisi ile birlikte olguive asil bir hiiui-iaidst p{itrtrdit (O"axil oldtr[u mffite kisilivi ilo b-eraber htiznlii Uii iu-liava Eetirirdi>ffi.Taner\.Ceira sozii tiirkm'on dilinde illenmir. oioiuf Aitinda civia sbzti <etr6fl'>. <desmaltn naxt$lt kenan> mehalannda istenii OPMC,sl+). Miiasir Alerbaycan dilindd bu isim <qapah eyri xettir. <etrif. drird teref> menalannda islenir: Yalnv aiac baxff bir dali baandan, Sarmts dewasini inadh 6ir can (M.Mtisfiq) Gririindiivti ktiri,. cevra s0zi.i tiirknion ililinde'taham isleklikden oalmrs. disoi otuz dillbrinde isa evni leksik-semantik inkipafyolu kegrhisaii. eift0vltik{e. ceyra sozti Ne'siminin dilinde dasrdr[r meiaru tiirk, oadar;zve Azerbavcdn dillerinde qoruvub saxlamt$dtr. - --''-'-' DaliizNeJiminin dilinde'<geniq su hdvz-esil> monastnda i;lenmiqdir: Anun sanosml oxur vfihusu cilmla tiiyur, Anun madhini oqur danii dibinda siinak [NDL, 244) <oedim turk tlfjlil,l{g ^ttli:".ly$ilde qevd edilmisdir: ffw gtttix?f *ir*f."w,,,'n;fl '#,1TlT:?-T:"'fi,1tT"i,i'?5o;T,tutt'oiu'n' artrmaola diizelib..ctinki hemin lii-eetdo ten sozi <g0l>> menastnr btldtil-6lo-re,- 55it. - -ii set<itcisi qoxlilq menistnr va:ratdrar nqnn P4U i'o-iiniin'(6ifu so"ttdin iigrmii mohasinr.bildirdiyi aythn, $\tq niltz ioai-ttritfoimaiihtdiinin sozti ttirk(osmanh) dtmm o,idosl orta osr v9 vo mtlasir muastr $Qwe ggwg aid alo yalrh ya4lll abidelerinde ao]ootannoo $*ir3,lr'{,#t*##i*:w#\!;{,#,!#.!ti{i,w:,!{#ii'atfi ff/,- f,i""iiii irii-deii h;*t'iilnnn olduiu tarafi doiru vollan& i<hava alnaq r[giin deni.q hamamlan olan terefe yollandr> (B{.SptH).-, r r.l Offi-Jsr Hrlil116n diiinde det iz soiti qevd edilmiqdir9lsi)- Miiasir tiirkmen-diunae-ae evni formada iglenir(typru.pc, 25?).Qaciauz dilinde oedim mena qorunmusdur:ierru\lc,u 0anwwu natlaudpnblry..o4' lix9'-$%1,'hf,8'f;,fl :ff fthgr.#4e,#j,ff ff f lniiww^ffi fl; tfih izahlr liigotil)nde ltieeti>nde iani? daniz stizii <ryer.hiresinin <tyer acrduzlir actduzlu su ile iirtiilg,,g!1ye drttilii-olan ve ;;;f;"uni ite-snato olunmu's bdviik sahesi> menastqd4 g-erh olunmug- Tw\."iiaffi-i"f,;;-a"ki xilaiii ae tcapiittti silsn dalgilan sahili g:a' mirirdiffi.mehtli). -- ' - -'BEGlihs. fiiiiqavisolorin neticesi onu gosterir V,t, danizso4ti o$uz wnuffi et'tli,l;t"o'iffifsd*#,ll$'*ll'tm$fi'#'ifr3fl lliuo',, r94 19s

75 Dilbara, san hiisnilna man eylama ban asiqi, Xanda kim, bir piil bitar, bulbtil qvaitndan saliir (NDL.395).Qedini ttirk yazrh abidele-rindo bu soz qeyd edilqoyib. Orta'esr ve mtiaiir ti.irk(osmlanh).dilinde ls qrw siiziilslenmir. Uinumiwetle. ttirkmen ve qaqauz dillerinde ds bu sozun islenniesine rast selmoilik. Miiasir Azerbaican dilinda <kenar.sahil.vad. 6zse> menalanntla islenir: Sai alimi masdrun oradma davavib duiilum (AlSaiq); Stolun bdsmda bii nafar da olsin draq dd,;m vox idi fl?ff f /#,'Jfi 'frfi ffit#:ffi ;ffi ffi Hdr#jryit;{#:ffi iiie'o'tfiae hnnpitiinl sozii <tiistib>;<tiitiio;<<gekilen'tonbeki> msnala- M.S.O"rdubadi). Sriziin qedim menbelerde qevd edilmeirnesi onui sonradan varandrerni yarandrerni vo valnrl yalnrl Azorbavcan dilino diline'niexsus niexsus oldudunu oldueunu sostorir. sosterir. ild bae'h isimler.nssimin"in le[sikasrnda ' T.Meiset -hovat-torzi iren isimlsr savca coxluo tesmeiset leksikeisr h6r bir'dilin ItiEet terkibinde xtisusi ver tutur. dilin msnsub oldueu xal'om xal-qm heva heyat ferzi ile balh varamr.bu tioli srizlerde xarqm xalgrn. meigeti, mol$ou. adbtoneio$,.psixologiyasr aool-onenosl. pslxotoglvasl iladd llaoo olqliil. otunur. Ndsiminin Noslmmtn di- ollinde isleninis' tiirk menseli'timumi isimlerin icerisinde msiset. hevat terzi ile baeh'anlavrslan bildirenler oiuz oruou ftirk dillerinda daha iox mona devis'iklivins meruz qalmrsdr. Onlaidah bir necesinin oeuz dillerinde leklit-semantik inki safr m n'ezerden kecirek. A[u Neqiminin.dilindq bu sriz <zahei> menasrnda iplenmiqdir: Garci uiudut faraqun sarbati asiqlara, EvlSmai vasliin saiabfi icana ol riiu kar [NDL. 44). Adu soni ai- kokiino z. sekilcisi artrfrasla dmsle sdlmisdir. E.V.Sev"ortvan bu sbzti adya formasrndd islederek liciktiniin aia <zsherlenmek> lcizii oldueuntlqevd edir.(3ct,fl.l,6l.0evd edek"ki, miiasir ttirk dilinin dialektlsrinde'rid stizri'<zehei.. a6r> monalanndd islenir (DS,1,78).Qedim tiirk dilinde"aia sozi.i <zeher, aqrd monalannr bildirmigdir: ilall qarni acsa bilip yer'atu <eger qarin feifleyirse, gtib-hesiz, ze hor ye'm e dendin (DTC. 241." trl. fts Earioz lileeti nda aht so ziiniin <zo j hed drsnasrnr qeyd etmisdir0lt'.[.89).orta esr nirk 6smanh) dilinde adn ismi <zehobi msnasinda isleirmis'rlir; Nite vere liurma atu adact <Zeher aeacr xurmanl neco vetisdire liilen(tar.soz..i. 33). Iv{iiasir?tirk dilinde d5 <zehenl manasmtla idlonir(ts.i.2ti.orta dsr ttiikmen dilinde aey formasrnda <zeher> msnasdrr bildinni'sdii (91.53). Mtiasir ttirkmen dilinde avr seklinde islenerek <zohou. <dticlil aeni <acr> menalannr bildirir ffvprrrr.pc.l9). Oaaauz dilinde i5lenmeven' aiu soni mtiasir Azerbaybaif dilinde' <<z6heb.^<cox acdr morialannr bildiri?: ' Mani bir masi qil saqi, aman, ey g(izlarin vafu, Qltl a ltn y iy a. khr g.l fiu S, S a r ab in -y ox, g ativ a$i (Neb ati ). lwacnun ffimt gazdtm sanraru, dagl Falak sarbatifri eyladi ail (Asrq Kerem). Belelikle. qediin msnbelarde qevd'olfunan aiu 6ozu ilkin menasmr ofuz dillerinin iictiqde(tiirk, ttirkmanlb AzerbaycEn) mi.ihafua etmigdir. Maraqhdrr ki. mfiasir ttirkm'en dilinde atu sonirirendsrnr bir aeder senlslendirinigdir.yoni,o, 1(.zphor, a!r> men"alanndan bagqa, hem' de <rttctti agn)) monasml oa oilcmr. - Ba[ya Nasiminin dilinde (bityiik " su qabr>,manasrnda iglanmigdir: Doludur xuni-cigardin goziiriiln liadyasi, I, Gal bani mast edani s(ir ki, na peymaryadii.njr? (NDL' l2l) Oedim ttirk diline aid msnbeterde bu sbz qevd edilmevib. Orta esr tiirk (osmanh) dilinde badya Fkliqdo qafzr genig agrlmrg oab> menasrnda islohmisdiri Baihtq tolu[ann ictiler <Dolu badyalan bos'altdrlanffar.sitz..i.362i. Mtiasir-tiirk dilinde de hemin mena sbxlaqmlgaliafs.l.l)6).mardqhdrt'ki. ttirkmen dilinin orta osr ve rntiasir merhele- ;inh-o iilonnievei b:adva sozti dialektlerda oz izini saxlamrsdrr. I akin bir oaaar 6ioii niena bitdirir. Bele kr. badvs stizti tiirkmen dilinin dialektlefrnao ij'ilfndr formasrnda olan siid'qabti> menasmt bildirir (70,30). Badva ismi oaoauz dilinde islenmir. Mtiasir Azerbaycan dilindo lse <1alt1 gqn, bfivtik^ qiab> menaslrf bildirir: Sahanglar, veilralar, qazanlar, badyalar doldu. bb sal& ffi. Mehdi). CtiitinatiW ki,mi.'badva ismi oeuz qrupu tiirk dillsrinden yalnrz ikisinda (tiirk vb Azerbavcad) feal sekitde i$lenir. --_ --BfuEu.ltesiminifi dilin{g <b0ru, ggfnur} menastnda iglenmigdir: Kec nnavatdan n. ramz olil sarm, Bui'6u cdhndwii liasr ol& saftift [NDL. 132) <Oedim tiirr liiietil>nde liornti seklind'e <nefesli musiqi aleti> *?$fihdi,$fi {*.:,9ilS#Bl'rl},1,lYi[?'f#,'3'$i,Hfif'i+i'1",tf ff C)rta esr ttirk (osman ) diline aid monbelarda burin//borfir $eklindo g'y{':*'jllsoll,?,ff+*l"g*1'o'5lyilflt'flf, "i,1llfti3*l'ri3]l#'tix llilingiio 6uriu sdzibu monalarda iplenir: a)<.<delik dqqraq iigrin alebr: {r:tlpr:i,'ru%lr' r,s:!;w!t'nr,i*i'9il:yi$l'?ffi l,'tl',f;?,hqi trittiirini e"ormeti tiqiin istifabe edilen tiula{'crq> monasrnr da bildiri(ts'b2}l) r fiirkmen diline aid menbelerde bu soz qevd edilqrqse de, mtiasir ttiikmen dilinde <desici alst> menasrnda illenii(typ4y.pq'120). Oasavz dilinde de <burgu ileti> menasrnda ielenir(itmc,98)..miiasir Me'i6ivcan Aitinae harea srizii asafrdakr meiralarda islenir:'a)<<deeici alstin ddu: Dvnafu Oziaila.gangalid,.Bt$lan bi1 pui{uy.q timsal idi is.aiimil U: (diziifr tenekleriii v"e s.-ni baflamaq.iieiin [aiik stiyld 9ubuEu (ADIL.I.328), Maraqltdtr ki, Azerbavcan dtlmtn liamxor, uonco $*rhffi '{io,#,w;;a'"t*,on::i;;':"22e.l,vi;mffi "'.8; ADDL.9I). ' tiriiindakr mtiqaviselerden aydm olur ki,buriu sdzii orta esrlsrde 1fpde. et{ryi?muiiqi afeii> menasrnr bpuz qrupu tiirr dillerinin harmsrnda t*tt$tfitiirlltiitfin.nesir-ninin-difindg <{stti>.menasmdp iqlonrnipdir: Ctx& ici,imdan diitiin carxi bova& biiti)n, Gdr ki, na atasdayam, giir na dadar ianarat (NDL,'252).<Qadim tiirk liiletbndp liitiirt siizti.<tiistiu; 196 r97

76 nnda qeyd olunmusdur: Tvmvudau KopKaH amouta dvwap <Ttistiiden qorxan'oda dljrsen>:hvmvu upaax <tenb'eki (tiittin) cekdekri (OCTH. III. 1572\. Diltiitt//tiltiin isriri qbdim qaynaqlarila <afsiiilemelor:'<cekmebi mendlannr bildiren diit/hili koklefrriden smele eelmisdir. Tiitl komnonentli mtixtelif sozler qedim ti.irk dillerinde isleninisdi: tiitsi)k <cokniek tictin xos etirli cubuq):tiitsiikliis <cokmok iiciin cubireu olau: tii\siikliik <etirli niaddslei yanihlmaq iiciin qab) (OTAS.I [4). Hazrrda ltiitttttit feli bezi ttirk dillerintle. o ctimleden miiasii ttirk dilinde islenir. Azerbavcan dilinde.ise arxaikibgmigdir. DiiZdur, dad geklinde Nesiminin difinde <ttistti; dunlan. mendsqi bildirmiqdir: Sam'i riixiin hararati cisa satiirdi qanuru, Isbu cahatdan ol& kim, s(ielara adil dudumze NDL.252). <OEuzname >>da tiitiin ismi-<il,istiiri atnlamrnda isl<inmisdir: Do v- Iatlilniln dvi tiitiiniinilan ballildilr(oeuzramo.l03\: Tiiiiinlii bv tonmaz (O[uzna.me, 850).. Orta. esr ttirk(olmanh) 'yazi\ abidelerinde <duma-m;<ttistii>l mefi alannda islenmisdir: An t' v tih p burunu d iit iin ii ne tutrcak bas ainsm sideriir(tar.sdi..il.l358). Miiasir ttirk dilindo ise ((tiittid ve <fiisttd fr enalanhda itleriir(tpc,8 7 6\;Tiitiin kokuv o rs u n diy e beni iter <Tiistii qoxu\rursan devb merii itslsve6n.e.adrvajr). Orta risr ttirkmon dilindo' tiiiiiiliin formasrnda <tiisfu_> _inenasrnr bildirmigdir (96,178). Miiasir t[irkmen dilinde <tiisttb: <tenbeki> menalannda islsnir itypxu.pc"65l).ttirkmen dilinin dialektlbrinde <tiistti> rnsnasmda'tiifeifti ve <ped turbasr> menasrnda tiita sozlsri islenir (70.176).Oaqauz dilinde de i<ttittiu ve <ttisttb menalannda'islonii: m;hir*ir 'u.trttdd (uexned)<<tenbeki gekmelo{qrms,48l)- Azerbaycan_dilifide ise tig inenada iglenir:l)<ydrpaqlanndh.pjkpiia dlan ot-bitlii>>: Tiitiin an Qox paniros istehsah ilciin'beiarilir (H.Oedirov): 2)Hemin bitkinin DaDros 'cekmek ticiin ourirdulmasr ve xrida doeranrius 'je va ovulmus var6adlan: 3) <ttislq>i: Oiuydu diz-diza qagaqlir biitiih,qaldtrt dolduidu 'saiabla rrirfrz (S.VurEun). 'Tonfldoh.Nesiminin dilinde <oaltao menasmda islenmisdir: Diirli)-dilrlii ton icinda s(irdiim ani darilbadarn fndl. 34n.Cdriindiivii kimi. bu sriz sevim adlari'ndan birini ifads edir. Xilqrn tarixi'ils mtihke'm baeli olan eevimler. onun medeniwetini dwenmali iictin qivmetli msnbelerden btridir. Tiirk dillerinin liieet terliibinde sevim a'dlan dilin en qedim leksik vahidleri kimi xi.isusi Ver tutu(44,1lli.'<qedim ttirk ltigeti>nde <libas, pal!4r2_mpnasrnda y{rilmisdii: iitdi iriyhn kedip <tevza, temiz oaltar deuotc.574). Obu Hewarirn liieolinde'de <oaltarl> monasmda' izah" 6luhmusilur(0H.41).dr1on-Yeriisew abidelerinde de don/lto n ismi < sevim. oaltin> rireriasrm bildirmisdil ODP.43 2 ). M.KasEaiiriin liieetinde diper menbelsrile <ildulu kiini <elbise. geyipl. mp_ttgl!1qd4- vedlmipdir: 0l m.ana tgp..kedirqi IO, mene. paltai Eevdirdil {DLT,II.76). Ibn Miihenna da bu sozu (sevrm) menasrnda izah dtriri$ir (IML,74). L.Budaq ovun ltihetinde <paltini;<<kiirk>; <ayaqqabr> menalanrida qbyd olunmusdur. Marlqhdrr ki,l.buddqov bu'soztin qirlp dilinde <oadui iav oaltani>. ttirk dilinics ise (sevmsl6>:<bezemek>: <srlahlandrrmao>'niehalannda da islendivini'sdsterinisdir(lb.i.753). O.Ceferolluhun ltifetinde <elbise, palian ilrenasrnda leriiririgdir 198 (EUTS, I 66). -Orta. e9r ttirk(osma4h) ypzt! abidglerinin. dilinde <<paltar> menasmda tslonmtsdr:<<daltad: Jen nmsm ve ben ffimtm neq Dtttrm$tn ki. benden ai ve dahisteisin (Tar.S0z.,II,12l l). ' Mtiaiir ttirklilinde dar ismi <leyimri <bedenin leldpp agq[rsrna sevilen uzun vo va qlsa alt paltan> menalannda l$lonr. Mustufa (bf, TimteE kaiiim t)ii;nde s(izi)lirit (S.F.Abasrvantk\:K2 ak bir kus donuna g"ffi trj'ig"'*s1lt*;,?x8f ilbtsij#ldilqit^#jio'*ffi'j'pifi #et <iiiiu ffuit<m.pe.278) menhsrnda'itlehir. E'vni zamanda tiirkmenlerin uzun ve len mitti g6yiilfi-dg bele.adlaiw/..on 1uuepnep.eunu-nraw, docm mvmadrad ohjlu-cqhllbt<<paltar bicerler ehli-yanfi,dositutarlar adlt-sanh>> ifiiatfr ldztil.oiqaut dilinde <alt'tumaru>;<ttmad>;<$alvan> menalannda i$fonii (QnIiS*,i3s). Mtiasir- Azerb.aycan 'dllinde.[oi ismi yalmz <<qadm paltannin bir ndvii, uzun qadn geylmd) mo44smdar$lqn!{! fl?iltan dyaq- Iawn da olsalar. danovuzdan i[oft sevmisdilar (H.Mehdi). Bu sriz qaracd'v-balkar vs vakut dillerinde <sub"a>(97,12),tofalar dilinde <gubo>; ltist iwimi>(100.74), san uyeurlann dilinde <tist paltan; <gubu; <<xalat> (103,21_l) mbq{1anru-bildirir.,., ra _- :_--,_^^j_,.:l_^.. '' --' -,iriti6i:ffid;-6rqua> das-tamnda <paltar, geyim-kegim, libas> menasrnda-iilenmisdirj Avni quslu ciibba don veritl'bu o1[anci, Geyqr ""fx;h#;:t:i'?ff03'?ji;91iif; f; ffi sgffi iaiifl"jflfi B''il?t?iTgl AiGnie doz atziiniin q6dim msnast mtiha'fizo edilmisdii: donluq,.flor1- dan-dona pirmakve s.donluq sozii son dowleredek Azerbaycan dllmdo <ilffi.om8f hiqqdt.(ffiiikafatil menasurda islenirdi. Hemin mona mehz ;o" sf;tind <ipdi'lar, gtyimii menairndan ttiremigdir. Az,crbaycan diligde h;;/7ii;idzni6 fin?$i eyni menada olau geyiry gp,yrm*bgim, lgljar sozleri islenmisdii. Buirlann qarstltqlt mi.ibarizsst ne-ttcsstnde tunl4lon,a.zeibai6aq ditinile 6i qedim'm6nadrm geyiln. ve..pgltgr,.s,o,4lerine <1qi'izeste e-etmis>r ve menac-a daralaraq paltann blr nownu blldrmsyo Da$lariusdrr. Ttirk dilinde ise ahnmalai don isminin monaslnm $aralrnasura iegl- ota bilmomisdir. Tihk dilinin dialektlsrinde don <<bez>>; <<ysn drfiilo) menalannda da islonir CIS,N,1558). -^-- #i;ilil1i. Nesiminin dilinde <ipaltao> menasrnda iglenmig don ismi hemin menint ttirk vs ttirkmen dillerinde- tam qorumu$'.qaqauz vo A;di6;v;an-iiiti,iinG qiinen saxlam$drr. Yuxandakr ara{drrqfalardan lir-#*t*:ntnm,ti'*lt$uill*l$lgl*'tiffi,'r'1i;$3f 'f*i niena variantlan qazanmaea baslayr. -'--- Yeitutr-ltesiminit diliird5 <bag altrna qoyulan le,vqzimatr menasrnda iiierr-ffiiiiyiliitiiaial Nasimi, ey si;ziitit huri, habib, As.itanundur ;;; i rii:;;.- ;;;;lr E * dii nt inu zndl,s 5 3l. Qe dim ttirk vazr lr ab i del erinde ;;;A;;//n;i;;3-6klinde (ibtu$;t; <olbtb;'<dimtiq, gumw pub> menalannffi ilffi:$itr:';l;i;iitstwiiasta&<logluqiiidh^bultf qoydg;lrtr^lri1 ffirffi,?;,'l?,"1,ry,ffi,'ffi }igj3,f#lirld'i3.u;]r8,t?"i*if{ho*r dilinde is'e mehasrnr bir qedei ggniglondirerek t<!4.9 altma qoymag uqufi istifado olunan, igerisi yun, pambtq vo ya qu$ titlcir olan yatacaq tavazl- 199

77 mah. balts>: <sdv-sovorti ve va krime ciceklor becerilon htindiir yer> manilannha isleriirtt?c.915:ts.ii,1603). Bu srizti Obu Hevvan da oz ItiEetinde <vashq) menasrnda isletririsdir (OH, 54). " Yastio sozii miiasir tiirkmen dilinde,sccarr seklinde <bahs> monasrnda islenii{turkm.pc.820\. Xuzun Ketuecwil flccbrza zonu' 6adwua vna zufidu <Oardasrm bhsrnf vastrea qovan kimi vuxuva getdid (<Pioner> iumah).mtiasir oaslauz dilinde <bahsx i<arabarun tekei o*u tizerinde tax- 'ta halou: <tum6nedon va[ stxmaq iiciin taxta dsstesi>; <komib menalannda ist ahir : ii il il a-c m u'x <6 abaq kbrriib0pm C,217) Azerbaycan dilinde <bahs>i: <minikde. mebelde. vehsrd-e uianmaq ticiin oturacaq)); (ma$mlann herlenen ve silkslenen hisselori iictin davaqltq> menalannr bildirir: Ev vivasinin arvadt vastrc qoydu. Aniaq Chvddfi yatrnarta vaxfi yox idil'abil, il, 509). AZerbaycan dilinin Quba dialektindo <tikijziin boynunun yara.blrirqma.s jigrir,r-bbyundurugun.gftln{an qoyulan y.um$aq parg,a) mefrfurnde monasrnda iglenir:yrisd{ l$lonlr: Yasarg quymasti!, quymasog, ilkkilzdarin^ ukeuzdartn baynu' 0oynu tez'ydrh rcz yara ilar urut (ADrL.24i).. ' Gortiirdiivii kimi. sozi.in Nesimi dilinde islanmis menasr oeuz dillarinde miihafize olunrirugdur. Hemin mena ile yanayyasttq soziiiig dilde (ttir!,qaq atz,fzerbgycan) elave manalar gazanmlq$11 -- ' ---$j ttl-5ndii vi ab,'sira v n adlanmtildirefi,isimler. $airin leksikasrm teskil eden ti.irk men'seli iimumi isimlerin bir qismi monevi ve abstrakt varholann adlannt tiildirir. Bu qrupa daxil olan isimlerin bir cismi (assi-xevir.'bilis-bilik. dus-wxu. varftu:hokm, o.v-fikir, tapuxidniet ve b.) kohrialerek ililimiide i'qfeklikdon {almrqdrf..umumiyyo-tlo, menavive abstrakt varltqlann adlarrrir bildiren ttirk mbnseli iimumi isimlerin ekseriyyeti..oguz dillerinda mtihafrze olunmugdur. Bunu a;afrdakr miioavisalei ila siibut edir. - ^' DjlokNesiminin dilindo (arrd); <lstelor-menala-nnda iglenmiqdir: naadaitlilainm;;i;i;'iki'ii)ir'iiiiti:n;a;i;t;i,'iei;l;6;;;-ionur'- iaiiin 6{Df. Z0Ot.Dilak ismi 'dila=' feline =l sokilcisini arhrmaqla diizelmiddir: dilatl. Dilimizde <arzulamaq> menasrndd dilamak feliriin iilenmedi bunu si.ibut-,9dir. -O1u 4q.qeyd. 6.dak ki, Nesimi <arzulamaq, istsmalo> menastnda dilanak felini i sletinisdir: Yiiziini bandan nihan etniak dilbrsan, etmasil, Gtizlarin vasm ravqn etmak dilarsan, etmaiilndl,26l). <Qedim ttirk lti$eti>nde tilik lekliqde <aqzuir; <<arzu.lamaq> menasmda islenmsdir: ba\ut kimki{\ersd dlek arzusi... <iegar allah klminse arzusunu'yerinb yetirirse...> (DTC, 544).Orta esr ttirkl(osmant) yazrh abidelerin'cle dilek spzu <<arzui>; <idteb; gicazel msnaldnnda illgitmlfdii:aim dilesmsiz bir cdp deyirenmez (Onun icazesi olmadan-bir gdp temene bilm6a(tar.sdi..i.l149).miiasir ttirk dilinde do evni mona saxlanmrsdrrff S.I. 376). Orta' esr t{irkme n yaa;ir mendelerinde mun ar< <<xa- Lit;-ih#;rni'bitdlimisar9a.s,0g\,.nutiev seklinde tiirkmsntilffi dialefttlerinda <xahis etmalcu'menasinr bildiren sdz islenir(70,78). Miiasir ttirhnen dilinde dunee <<arzur>. <xahis> menaslru bildirir. Atmam zanbtttiiwugzaqdau^tanuma Lun-elu dlititep <Qrzrl qaprhmn a$ac qaprhya xahisi diiser> (Atalar som\. Xuv adau'moxyuw weitre-.a3an4apq dy'lap ionnacuit - duuun ueu duwz odilapuu <Men arzu edtrem kt, heq lros bels azarlara diiqar olmaslu(a.fosryaon)-dilak.s.g.z:d. mtiasir qaqavz dilinde de islenir'(fpmc,89). Miiasir Azerliaycan dilinds <istek, arzu>>; <xahis. temdnnu:' <teleb> nienalannda islenrr: ' Onlann da var buz kimi iirayi, Bir arzusu, bir esqi, bir dilavi (A.Sehhst). Obu Heyyan da riz liiletinde bir sozti <arzu>i menastnda qeyd etmisdir (AH^ ' 341: Yuxdnddkr mtioaviselerden avdm olur L'r. dilak sozti qedimden mtiasir driws qederki inkisaf prosesinde ciddi mena dovisiklivino moruz qalmamrgdrr. Eyni zamanda soz{in Nosimi dilinde igleiren nianast oguz dilleriniri hamrsinda miihafi ze olunmusdur. Dirlik. Nesiminin dili nde <<din'li k,heyab> mena smda i gl enm i gdir: Ciin bul& Nasimi abadi rifiri sacundan, SoI dirlipi nevlar ki. zamani-acalidiir fndl. 238). <Oedim itirk ltifletbide tirislik seklinde <hevab> ftenasrnda qeyd edilrnisdir:r est ol firfslik neeii ol"(iliiit <heyat ngdi!, iiliim ne?> (DTC, 562). Orta est ttirk(osfiranh) iiline aid monbelerdo [irlik sozti <vasavts. hev'ao>. <oul. dotasivu asaet-dakr menalarda qevd edilmisdir:baia dirlift anlstz ieiekmez bilin, Beni kon varm isinize' iidin(tar.s<iz.,il,l 17 5):Ve timaritalio olanlara timurdan ve dirliwen hirimet've inavei edem <Ehtiyacr olinlara pul ile merhomet edem vo cah yandtram> ' dar.soz..ii.l178). ^ Miiasir tiirk dilinde dirlik sozi (ryasayrs, heyat. rahathq> menalannr saxlamrsdr: Bz evde baslsnsrcmdan'biti'riine' kaldar dirlik diizenlik hic bozulmrimrslr <Bu evde'ewdldon axra qeder vasaus. rahathq pozulmamrsdr>(m.s.esendal).bundan basqa Osmanh' imderatorlueunda vezifeli Sexstj d<ivlet tsrefinden verilen'avhq eelir men'asmt da tildirir( TS ^I. J82 \.Dirlik sozti miiasir tiirkmen dilinild <canh >. <hovau monalarinda illeriir: Afiiau, ceh MeHHH Aupnruruu! <Ayna,sen mbnim heyahmsau(tvoxnr.pc. 272\. Oaqauz dilinde dupnux seklinde islenlr ve <dravat. iuisboxtlib merialairni bildirir: dupnirc cvpilaa <<xosbirxt vasamacil(fpmc. I48).Mtiasir Azsrbavcan ditinde lsa dirilik formafunda islehsiek bu inenalan bildirir: 1)<c6nh. dit'r>>: Man vekalikda adarun dfuifuini danrylar(m.ce\al); 2)<heyat,yaf'?yr$, giizgqanll: $aharin gurultulu lfasawsmdan sbnra kanda maxsirs iisuds, ibsliz bir dfuilfu? adat-etmadiv- 'im'din' bir ntiv dara trdtn ff. S. Simurq) : 3)<var-vo x>>:o nun ditilfui v a I i tz iki akt;z va bir parqa akih ieyindqnibalat oldu{undan o,rancbar1ik etmava macbur olilrdi (Abdulla Saiq). ' Belelikla. dirlik sdztiniiri milqavisssi sdsterir ki. hele orta esrlerda fiiii-xiv esrl6r) bu soz bir qedor"ferqli-msnalar'qazanmtsdrr. Belo ki.orta esr ti.irk (rismanh) dilind6 dirlik sdzurriin <avhq'selir> inenasr da olinusdur.bu mdna oeuz'dillerinin hec birindo voxdur.ldkin qodim mana (<<hevat>) oeuz dillori'nin hamtsrnda niiihafize dlunmusdur.,' VhrfioNesiminin dilinde <mtivcudluq> men'astnda itlenmi$dir: Ruhi-auds ol& Nasiminiin haoiqat stizlari,varfifun tarh etdi Qfrnkim, kandi aa'& aradan NDL.523).O6dim tiirk diline aid liieetlsrde'bu stjz qevd edilriemisdir.vdrln siizti lntiasir tiirk dilinde -<var olmu; (btl, mal>;<abi'de>;<omiir,heyat> menalannda iglenir: B ir mil let varlt{mt-h ar 240 2Ar

78 sevden cok dilinde vasatr{o.y.kamk): Devlet tarih, kiiltilr ve tabiat var- Iifrki; inin v i d iieirkir inin' ko runmas iit s a{lar(/urayasa).$u. s.oz miiasir iiiitmen aiinda'flipna,tr geklinde <<movcutlluqil.mdnasrndaislenir'. I,Ixu tce6zwem\uttuk cucmetuacwqqh $.apnotnt <lftr cemtyy.et slstemlnm lifl,",ilill,fla[t1"il"*s#?]#]"i,1,fi fi $?ffry#ffi_8,'65ffo13f; "ffi den> m nal annda dilinde bu s<iz <(o lma>>, <drsyat>,<<qiiwetr> Sbollgq>>,qbe islenir:l)<olma>>: Mahbbbai 6zii db canh hayatdry Onun ygilt9tru ya'$ayfil_{f*g{l Yr*,fl$} E*:!;n:;)r,fl 2)<hevabr: Bu tdrpaqdr varwmm mayasr. ;Ymy##tr:;f #!{l*r}#ewff'""' Telolikle. aydrr otur ki,-stiziin sairin dilinde iqlenmtg.-4enaqt o$uz dillerinin hamrsrnda qonmmu$, hetta fiirk ve Azerbaycan dtllennds elavo - mona - - variantlan v?rranmsdr. Y4sabNosir-irinin difinde <qanun,nizam>;<gadapan> menalannda n':*n',fffi ;],lwifl ms:l:;l#:,ffir#-,'gf #i#x'f :;"'g* stizti. <<qur- ndbn ylrandrlr gtibhesizdir. Qflnki qedim.meqbeleldg. la,!4 mao.varatmaq>l: <tntzamlamaq)) monalannda l$lonml$olr: od nnrt Jazar y:i,r,{1,w8,"}iliryk/r;['k'tl"s]jhh'd#iit'ffjf'r'*g:"itl <o erir> r.didaehn> : <tq anunnamo D ; (q anuo ;<cerime > ; <<ce zu menal annt i;il dfaiiiii-q eid ldmisdii(0eth,lr{2 1 6).0rta ssr tiiik (osman h) di l inde idiat/yitiit - i6rii. <igantun>;<q'aydul<iferman>;<q'arhg; <qu.rulmo>; <od gnc o laraq ven lon_ I $))- monas mda_ l$lonml $ofi.:.up m e,ge c u I t -d u e r.t m ry dudarttn,tutahm Simdi ol yasa[un; Iarmytne btztm tle sttlagl ne t(!$' Hiini-si;ziiniin sanc$a vasait ne imis: Nels solunda ahl sagndadur,tler b i r i s i 7r e n dii v a s a i m d ailur(tar. S 02.,IV, )' Miiasir ttirr OitinOeiso vasafr sdz;i <bir isirf vaprlmasma karqr ola4 ensal)) menastnda islsnir: Biiim cocukluiumuiun-siirlerinde nese yas,ak deilecek kadar avdi G.R.Atav). Orta esitiirkmen dilinde nca6 <<tortrb>>, iiniiim> menasrlnda iilsnmisdii(ll,z92). Miiasir hirkmsn dilindo bu soz qtiql?f l,'ii.ffi i:ih#"#",?tif;,.1?p.'l'iait*'g'1?"&iiff fi ir1ft 'fi-h?.1: metl. v-erine vetirmbl6i menallnnda (twav sozi iglenir(70,s.99). Giiman ;f"iif;iilid iiiiiitt soztiniin de kohi yasa s6ziiiliir.qflnki ttirkmen dili iiii.fittririhiid naiiwi s02ti i<uir meclisi nizamlayan'adam> menasmda isl'iniii70:t.99). Oaq"auz ailin0e v as aq soz;j islenmir' Azerbaycan dilinde in{rt'n;{"nu"tk}il#,'/i'r*f ';,2''?"ffi trwtf v{*{xl#miii: 2)<qodimdoYolqaboyu ve Sibir xalqlairndan ah4an vergr>,'-xa-n va. qalan f odallar <aera bamaabdan puldan-,baldan va bu$qa mahsullardan ya- 's;aa tonlawidtlar). Evni zamdnda Azerbaycan dilinde yaraq-yasaq qaga soiiinfin ferkibinde <-silah> monasmr da ifade edir ".- B;Elikie.vrl"/itiztiniin Nesiminin dilinde i Elenmfu menalanndan o'nft 'xifrff iliffi Jilil1:t'f,{r&$#'ffi,*'##Hn""'\*mtH;0" 202 islenmis kilhnelmis tiirk menseli iimumi isimleri mi.iasir Azerbavcan dilins riozeren mtbwenlesdirinisik. Belelikle. sairin leksikasrna claxil olan tiirk menseli iinirimi isimleriri bir oismi miilasir Azsrbavcan dili iictin tamamile isleliiikden oalmrs ve oz izleiini dialekt ve sivolerde saxlamsdrr.azerbaican dilcitirlinde' ktihnelmis sozlerin mahiweti kifavet oed6r senis serh" edilmis'dirl <Mtiasir Azerbavcan dilb kithbrnda ktihnelmis Iozl5r iki qrupa b6ltintir: istoriznler ve'arxaizml ar(54, ). Sonrakr tedoioatlarcla istorizmler anlavrsr bir oeder deoiole'sdirilrnis ve kohnelmis's6zlerin iki oruou: tarixizinler ve drxaizmldr iniiewenlesdirilmisdir. Bp tqrr_ninlg{n rireia Luluryi4u. flceferov(l 4,61-69): A.Quib.anov (44, ), H.Hesenov (31, ) izah etmig.ve onlann farqlerini gos: termrslbr. -Umumiwetle. sozlerin arxaik oruoa daxil edilmosi nisbi xarakter dasrvr. Bu rirbsaleiva bir oavda olario mtiasir edebi dil nootevins2srinden vanasrlr.' Ona sorb"de Nssimi^ eserlerinin leksikasrnda'olan qu:lda darusrlr. Arxbil< siizleiin tevin edilme'sinde esas sort ve birinci deroceli amil hemin scizlerin konkiet dilin ewelki dtivrlerine aid yazit abidelerinde islenmesinin nozoro almmasmdan ibaretdir. Hor bir'dil tarixi inkisaf orosesi neticesinde miiewan dovisiklivo ueravrr. Bu devisiklik dillerin nlorfoloii ourulusunda no'deder a2 olursa. ldng"gedirse, l6k'simaa nozore qarpaciq d.erecdde hiss o[u4pr. Obyektiv tariliinkisaforosesi Azerbavcari dilinin'leksikasrnda da xevli sozi.in arxaiklesmesiire iebob olmusdrir( I 8.s. I 23).Bele srizlere Nesiininin leksikasrnda da rast gelinir. Xiisirsila, isimloriairin leksikasrnda kijhnalmig stizlerin bir hisse-sini teskil edir. Ciinki isimler esva bildirir. osvalar isa vaxtasrn davisdivinden bnlan ifade eden sozler d'e dsvisir. AriardrErmrz statislik heiabla'ma neticesinde sairin leksikasrnda k6hhelrnis tiirk menseli i.imumi isimlerin savmln 32 oldueunu miiewonlesdirmisik. Bu isimleri nezerden kecirende'avdrn olur ki."onlann bii "oismi'miiasii'odabi dil iiciin tam arxaikloimis. bir bismi dialelit vo sivelerde miihafize olunmus. di'eer qismi ise miiasrf 'edebi dilde miiewenfonetik dovisiklive meruz b-alni'rsdrr. Sairin dilinde islenmis bele isirirleri oduz dillsri ile iniiqavise ddende mehim oldu ki. bu'sozler mtiasir Azerbav-can edebi dili ticiin'anaiklesse {e, diger oeul dillerinin mriasir merhelesinde feal gokilde iglenir. Bu fikri alaerddkr miioaviseler de siibut edir. XilisNosiniifiin dilindo bu soz asaerdakr menalarda islenrnisdir: lk<bilik.mdrifot.elm> - Asinanr bilmemisse-n ey hilisdan yad olan, Merifetden dsm umrsan. nevkivim. bieaneseilnd[.141i: <tarirs. dost. vaxtn> - Oceb i$ler ki, eiqiih qrldf bfinyad, Boni $ahmit qrldi,. Dili$i yad fndl.154.bilis'sriztioedim ttirk dilinb aid mrinbelerdo <bililor.'<<tahrs. doso> menialanrida qevd edilmisdir: Kisikii kerir tegmi yerde bilis (Iri: sana her verda dodt-sarekdini(lltc.l00). M.KasEari bu sozti <ttanrs). <bilen. bilici. aerb> rfienalanndh'setd etmisdir.'evni zamanda biliidi formadrnda <ianis olmaa> menasmi'da sosterir: OI menin birla Alilrdi <O. manimle tarirs oldb)fdlt.ll.l07). Orta esr tiirk(osmanh) dilinics hilis s6zu aqa[rdakr monal'an bfldirmifdirrl)<dostr>:reva mdr bilisi yad 203

79 kt lmak : U nutulrnus s u cu mu v ad hl maldtar. Soz.,I,5 62) ; 2)<<marifet, bilib : fiiae Ei ola bilii kaiunda'vazilur lwl,'bilist bilinavan bigane gelimez ol?taisoi..t.565).' Mriasir tirk dilindri de' <bililo>" ve <<doso>-menalan iliimfia' irluninusdur OS.I.l8g).Bu sdz miiasir ttirkmen,dilinde <bilil"tb -m6niirndatsloniifrvilru',r.pe.9z.tr,ttiasir qaqauz dilinde valnrz <bilik.elru menalanirda ririiliafi ze dlunmusdur: Zeuuuu eu ii ii Qutuwngpu <itrititterinl darinlesdirmelo)(fpmc,84).miiasir Azerbaycan dilinde 44b isminin (bilik. elm>i menasr itmisdir, <dosb monasl ise yalnu tq46'bilis ifadosinde qalnugdrr: Bu boyda laharda zang elamadiyim tanq'bilis qalmav fi Sa*Hi8il?3"it mi. bitis soziiniin Nesimi dilinde islenmis menalan valnz ttirtiaitirioe saxlanmridrr. Oaqauz dilinde bir medast (<bilik, elm>) 6alsa da. Azerbavcan ve ti,iikmeri dllerinds her iki mena itmi$dir' Maiiiiti{rr kr. br;lrs'sflzii qedirn dowlerde omonimlik xtisusivyetihe malik -oiiiiuiour.'neld ki. qsdm tiirk diline aid menbelerde bu 66ztin <bilib, idostir menalan ile yanasr, <tant$ olmaq)) monasmt da daqrdl$r qqyd.olu: nur(dtc.100). Soniakr -iirkisaf -merhelelerindo iso sdz omontmltytnt itiniris <<thnls'olmaq) monasrhl valntz mtiasir ttirkmsn dilinde saxlarirrgdrr. iltresimiirin Afnde bol-bof islenmis Dilis stizti, teossiifler olsgn ti,q.zoiuavcan ditine aid liifetlsrdb qeyd edilmemisdir. Gelecekde dilimizjlla farixl ttigetterin teftibinde b'ele stizlerin nezare altnmast vacibdr. ' Ceri. Nesiminin dilinde ((osgor, qo$uru) monalannda iglenmigdir: Ziilfuniiz cakdi cari. saldi Xitd Cin tstiina, Xafintz oobil l{abai[an. Rum e[ina capdt [NDL. 195). Cari ismi cart/eer soztin'e 'i 'sakilcisi artiniraqla em<ile eolmisdir. Bele ki. M.KasEaii iiz'liieetinde cer'soztini,i <savasdd qar$r-qar$-rya duran ssfler> menasffia izah etmiedir(0lt,i,323). Qqdim tiirk dilind aid menbol-erde ierie formasmda <d<ivtis>: <qirsl fordf> menalannda qeyd edilmiidii:l/r Eeripdu bilpe fiiis'-de Ardid dowsde, mtidrik hbvatda> OTC.144).Csfe"roElu itz liieotindo bu -siiztin kessor, ordu> men'alannt beva 6tmi60irGlrl'S.6 1 ). OrtE ssr ttirk(osmanh) dilindb c e ri//e er ii foryraii-riaa iiidraif menht#aa islenmisdii: <os gen> : <savas, ddviis >: $imdiki zamanda1ahi cerive siden'adama' elliser dkca harcltk veiir[er <lndiki nminda ddvtido dede"n adama elli axca xerblik verirlen(tar. Stiz', II, 864). Mtiasii ttirkiilinde bu soz isleklivini itirmisdir. Yalnz tok-tok halhrda <<essoo> menasrnda islenir(ts,1,295).orta'esr tiirkmen cli.line aid m-enbeleif,e ciri[ soiii <<muzdlir qb'$urui menasmda qevd edilmildir: Pvada ceriklir iistleriae tdkiildiler <Pi'fada qosun iistlerifio tohildib) (71, Z6 tl.z h.tvtuxame dovi bu s Oztin < elsi>. <vaitri.< s erhe d> menalartnda da isljfiaivini -oevd edir(96.189).miiasir tiirkmon' dilindo bu stiz islenmir. 6;s;,ii alliria6 de ioztiri isl6nmesins rast selmedik. Azerbavcair diline ald'liieetlerdo cari sozi <ciosun. ordu meialannda qevd edilib: Xotkar Nii1;ii calr i 6uyurdu, D ciii)s ar im,d6nmanam, edar am b ingi (<<KoroEluD. Yuiandalo-mi.iqaviSel-orden avdur olur ki, cari soni qadim ttirk dtlinde senij- mana vaiiintlanna mdlik olmusdiri. Bu monalardan ikisi ljisor."savds) orta ssr tiirk(osmanh) diline. biri(eseer) Azerbavcan diline dttiititrirtiq, ibnrakr inkigaflmerholdsinde i3e i9)ekliyini itirmigdir. Umu- 204

80 sovlsmisler. Azarbavcan dilcilivinde do bu sahede mtiewen qedar is s6riilmiisdiir. Oiliinizdeki 'fellerin leksik-semantik inkisafrnr^ ilk arbsilrran O.BhErrov olmusdur. O.Azerbavcan dilinde islenen felleri diser tiifk diltbrl ilo miiqayisb edersk onlanh ilk tegekktil dowtintin aydrilagdrnlmag,?f"vilti6jl],iastt"hfi #'t13""tt#";3ffi,,ffi :#xrd,1fu,*"ff l: ba- Sariraxr. Sabirabad. AEsu -sivslerinde damu gekjndo (cohonnom)) reffi *)tti:,";irli,*t,lrmiru,^n;f ffi:ffitjl#"fi #!)-'{:;rn"l"!#rlwileffi'#ffi821ft ;r,-,r..cunrdlarrykaim d; fr:;; -Ji7i-'-16lailn - quiuri'monzirnda iqleni(96,229). Eyni zamanda V.V.Radlov iiz liifetinde lii[etrnde bu sozti rnarfiy ntguy 4 ry..r9][j.inde. gekltnde. <ztrzoml)'(uqufumd <ztrzeml)'(oqurumd menalannda isletirisdir(octh,lll, l 002).Goitiniir' zi.tzamtnln, }qurumun de"ti?in'.mjb'di;gi'ofdireunu,'eoitormok iiqiin tiedim 4it-ttgi bri.stizdan istifade etmisler. Buradai beld neticeye -gelmek miimktindur k1, tamu sriztiniin ilkin msnasr <derin quyul>olmutdur. ""-*' ti4irtvisoi;.rdan avdliliilui kt, tiiiu sozii qaqauz dilinde arxaiktesmis.'az'ji6;y-can Ailiriin Ueii diil'ektlorindo, mffaiir tiirk ve ttirkmen dillarindo *--"'yelak. isa niiihafi ze olunmusdur Neiiminin ditintle <qug.qanadrnda boytik tiillttl Fonai:,ffi'?:ffilnf lli;##;,u&bf :'{t$:fr W!{;i't"tlr,!!t'iafl "ry,: t-" trud eiii lmo fii a af. Ortt esr t&rk ydzr 1 rirenbel erinde y qi(m etek v a- ;i;"iiri't - ;$Eitiili-menalaiaa isterimitdir: l )<qu$ qan-adrndatu. bitvuk tiib:so/ uc:uiu kwlan ki, Hak TAqh ailart nite yaratmryttr ve o.l knnat' 1;-;i;; - '-;; ' v:elekierden //celeherden' nitb -. QiizmiiEtiir?T*lS-Oz..Vi.++q0t"l2koiun ttiklerb :izal de o klarmm yilekl e_ri b at il ian a liri.stiz.]vi'. ug6\1'ftii ox mssafe,si>i Deli Karsar'on yelek yer astrdt (rar'soz"''vly't3r?io,,,no, r<jaket altrndan geyilgn qolsut vo.qrsq pqltar>:<lelek>: (oxun arxa hissestnde yerls$en tul1>; msnalannga.r$rorur: S;'t'elimi'i;leE iihtntie ittr (O.Sev{ettin). Orta esr va-miiasir ttifkmen iifna6iii"dj aii 6iqiu/ oil iiai- viti* sii# arxaikleemi qdir. <<Azerbaycan dilinin izahh ltileti>>nde kohnelinis siiz kimi {eleloi;<<-oxun..ba9 toratmm enit^ hdilsl;:i<qtlsuz sodeii paltanr menalannda ilah edllpi1dir:oxun iiirrt'oi *ii iid o i *r'tii rrrritx.oasrm). Dilimiziq Qub.a' Nu.xa dialekt- Giia;' ; ;6 E i6iti <A it Jtoi rirenisi riitc, iievan, Ax4ls4i di al ehlerinde i se <colsuy'eiidek paltanr menastnda iglenir:bu yeleglari saxla giiregnaxl$ddmata(ouba.'addl. 243): Yelakini gev, voxsa iisilyarsan. (lrevan' ADD[. )44).'nelollkle, velak sozii tiirkmen vo qa_qauz dtllennde tam iii"tttbsnii(' m,ffi ii' -itilf ditinde-ve Az-rbaycan dilinin dialektlerinda mtihafrze o liinmus dur. '"**"I..iliniiiiin'AtinOe islonmis ttirk mon$oli iimumi isimleri o[uz dil- '3n''}3fi $31,1',',:*,?l$",15ffi :Tly"#''"'Tffi '*?sf'tig'?'il'i'fl,i'tigl ler Azerb'ycan tliline aid liifetlerde qeyd olunmaytb. Hemtn rslmlor agafrdakrlaidrr: as$ xeyir; safr; hesab, cavus - sd2etoi: tamu c?lonnom 6atoT ' [ttatr;' tapu xidmet, (elabi - aea; tu[ra - gerb, issi - yiyersahib; ugqaq g?{mot, qalmaq bqt danryan; ynr$u- f'gfm, qaraqgr - talang; yafgu hokm,. nosno [qy, yagmagl - qarowl. ov - fiklr. Bir oruo srizlsr ise Aierbavcan diline aid ltieotlerde qevd edilss de. onlann Ne^s i minin dilinde islerimis menalan go stbrilme mi sdir. Menalan qeyd edilmeyen hemin isimler agdgrdakrlardii: ba$ yara; dun - 8e9o, Fitiq" liilik;dost; kiipa 5Ugu, Durpu - sevdur: var - aglz suw. Dofrudur. bu isimlsi artro ktthn"elerek dilimizde isleklivini itirmisdir. Likin diser oeuz dillerine aid ltieetlarde hsmin sozler ktihnolmis sollar kimi oevil edilmisdir.klassik irsifirizin daha asan tiwenilmesi bal xrmrndan gofedekde Az<irbaycan diline aid liifetlerin tsrtibinde bele srizlerin nazaie ahnmasr vacibdir. Nosimininleksikasrna-dl*}fl lft ii*tll'ril"ofuzdillerinde Miiasir Azerbavcan dilinde oldulu kinii. Nssimi dilinde de fel an foal soz qruplanndandrr. Bu fealhq felii'cox islenmesi ile mehdudla$mlr. Nesimi diliirde fel leksik-semantik ve qiamftatik cehotden tam fo-rmalasmrs haldadrr ve miiasir dille miisavisdde ele ciddi ferqlere malik devitfs6.lstl.sairin lelsikasr tizsrinde'abanlmn miisahidoloi bir daha stib'ut edir ki.dilimizin milli xi.isusiwetini. briiinalhernr oziinde mtihafize eden leksik vahidlorin ekseriwoti'birinii ndvbede' fellerden ibarotdir. Nesiminin leksikasrnda esas'ier tutan feller 6z mena xiisusiwetlorine, semantik rengarengliyine 'gtire miiasir dile uyeun gelir,'bz sabitliyini mi.ihafize edir. Arx'aittes"mis bezi fellsr nez'oie alinmazsa, Nsslmrntn dilinda islenmis fellerin eksriryyeti hem gekil, hom de mozmun cehetinden miialir dilde islenmekdedirl Tiirkolosivdda fellerin semantikastntn miiqaviseli tedqiqine dair kifavet oeder -drasdrrmalar aoanlmsdr.v. Isenq aliyeva tiirk' dillorinde fetldrin s'ekkiz lelisik-semantik qrupunu eosterfr(85,20. K.M.Musavev canubi clncao dillerinde islenen felieri dieer qohum.ve'qohum olmavan dillerle'niiisatviso etmisdir. O. fellerin s5mantik inkisafina sebeb <ilan amillorden 6iii timi cokmenahhfu ssas sotiiriir(95.3 I 0). E.Z.Kaiibeyov ti.irk dillsrinda takhec'ah fellerin irenasuiin devibmbsintlo osas s-ebebler srasmda ilkin komnonentin ssklinin devismesiv'e va sait evezlenmesini xi.isusi oevd edir.t6khecah fellerde bir'siitin dieei saitla evez edilmesi ds menh'diferensiasivasrna eetirib ctxanr.mese-len, si?- <sumaq, stztb kecmak>: siiz- <stizrirek stfteocden kecirmelc>(86.106).tiirkoloiivada fellerin'semdntikasr ile' baetr V.V.Raillov. 0.Vamb6ri, C.KlErison, A.N.Kononov, E.V. Sevoflyan] A.M.$erbak d'a nitixtelif qekilde fi kirler '

81 smda vaz lh abidolerin materiallanndan istifade etmi,q{!r, Q,B 4[-rov miia- ;f Az'oi$t;tn OitinOet<i felleri qedim ttirl<_ ya.zfi apidaleiiqddki.fellerle mriiav-ise 6aeisk Uele bir neticele eelmisdir h, tekhecah fellerin oztili.i iii-iiluiaa fetlar kemiyyetce artmisdri. Eleqe de to-d.qiqatgr.miiasir Aze{- 6avlin ea5ui- difina5"istenen coxhecal fellerin bir qisininin.tekhecal f;fldiabn. bir qisminin ise mtisdeqil ve yanmmiisteqil'felle^rin birlegmesinden erirele deldivini stiyleyir. O,fbllerin semanttk mkl$atirun rgl yolunu miiewenloedirmisdir: ineiralann $axelenmssi ile; omgnim menalann iiuitteiirieii v'eni isim. sifet ve basda nitq hisseleriirin fel rolunda grxrg elm Jsi' iier6. t'g - t ql. A.K. olekberov miiasir Azerbayc_an di linde. iqkinen sade fellerin leksik-semantik sisteminin oxgar ve felqli cehetlerini qeyd etmis. semantik inkisafrn esas amili kimi CdxmenaltltQdan stihbet aqmr$drr(74.82),n.memmedov fellorde leksik-sinonimlivin yaranmasmdan i+9'. 0:tOtl.i.Velibavli ise miiasir Azerbaycan dilinde fellerin goxmona- Lhdrndan(6'l ----e. I behs etmisler. B.dXelilov rirtiasir Azefuavcan dilinde islenen birhecah ye ikihecah Tdllerin fonosemantik inkidfmr $yrenqreli onlatda gedolr fonetik aeviimenin iemantik devismevd sebad oldlfunq giisterinigdir (33,5-7 5i \. Son tedqioatrrida Azerbaycan dilindeki-sait+sainit vo samit+sait{jamii heca'tipli fellerin tesek{dil tapdrer ilkin kdklor berpa olunmus ve onlann bir gbxu miixtetif dillerle miiqayiss edilerek tutu$durulmusdur( \. ---T:f.bfrinOivevl <Azerbavcan ve ttirk edebi dillerinde kok ve diizaltm;felleriniemantik difer"ensiasivast> adh dissertasiyasrnda kok ve arizeiiffi -feueri sqgr4n{k qruplara.b6lerek nezorden kdgirmirylir.o,bu semantik btiletinii H.K.Oulivevin prinsipi esastnda aparmtgdr. Eyru za' manda miiellif tiirk ve Azeibaycan dill-erinde kok vb di.izeltme tellenn i6mintitiinfilaffi Uq - mgnqiun ga.xelenmesi,monarun konketlegmasi va mana kecmest tstlqamotmdo getdlyml muoyyonlo$olml$or \Lv,zt). N-shavet. rl.k.oulivev' ttirk dilleffnde fellerin -s-emanfikasrna aid aynga ieaoidar'eieri vlinirsdp. Burada fellor 1l semantik qrupa boltiniir, qnlq: nn 6ii nece tiiik dillerinde menalan verilir. Her bir sbmantik qrupa daxtl bliti feiioiiftgdfielitda iedqiq editir. onlann kecdiyi inkipf yolu izleniiii -ig8 I 0- f S3).Disei terefdsir. H.K.ouliyev fellsrin semantikasrnr riiiiidifsfitemtiditleroe (Azerbajycan, ru-s, ingilis v.e. alman) aragdrrmrg vo onlan on bir semantik'qrup ve yanmqruplara bfllerek unlversal br tesnifat leorurs! teodim wyuur etmisdir w'tiili. (40.'s.3-59). tu-jiniluo i6'dqiqatlar en Qox dillsrin miia-sir veziwetini Jlatii 6Oir Konlaet vazrlt 'a$idelerin ililinde i$lenen fellerin o{rii dillerinin ddrdii ile de evni vaxtda miiqayiseli aragdinlmasr heyata kecirilmemisdir. Halbuki bele tarixi-mtiqavis'oli araqdrniralar oguz qrupn ttirk dillsrinin aynlmasr tarixini _deqiqleg.diimeye ktimek ede biler. $a$n dilinde islenmii feller miixtslif seinanfik qrublara boliinerek ryiiqayi-se edilir. Ciinki Gemantik qruplar daxilinde'diferensial elementlor daha diizetin'secilin (90.256). -*'- A;iiliurlnui-stdtistik hesablama naticesinda Nesiminin dilindo 27 I fei-isftn&viiri mtiewenleidirmiaik. Bu feller bes leksik-semantik qrup dixilinlte6fu Oitto'ri ile miiqayile olunur, qedim inenbelerlo, o[uz dillerinin orta esr vazth menbeleri ile. elece de hemin dillerin mtiasir meitielesi ile tutusdurulur, sairin dilinde iglenmig monailn bu dillorde ne derecede -l.harakat mtihafiz'e olunm'air avdrnlasdrnlir. felleri.nesiftrinin'leksikasrnda illenmig fellelin bir oruou here-ket anlavrsrm bildirir. Bu fellerin ekseriweti vh tam formast ih'va da kicik fon6tik devisiklikle. hem de o zamahkt menalannt saxlaiiidoli indi dlt islanii. Bezileh iss Azerbavcan edebi dilini tamamile terk etnri$ir (meselen, rgmq.q - qal4graq; ql-?lelq - gatmaq; irigma! - yetismek tavrnmao - siiriismek Nestmmrn dilmdo l$lonml$ norokot anldvisr ifadd edsn fellerin liamtstnt oluz dilleri ile miitlayjse'etmek imkan iririlinae oldutundan onlardan valnz bir nepesinin- niimunosinde bu dillorde seden leksik- semantik prbsesi --_ izleveceivik. g{pmaq- Nesiminin dilinde bu sti/ <stiietle getrnek> menastnda rslanmlsdr: Zillfi)ni)z cakdi cari. zaldi Xita Cin iistiina, Xafinuz adndu frabbidan. Rum 6lina candi NDL.192) Cai- leli 6rironim fel'kimi crxrs etmisdir. Oedim inenbolsrde bu srjztin i<rdrrmiq>ol atni 1ibiiq birle fapti i <O, etr gubuq ile yurd.u>; <siirtmek.vaxmaqd:(d,izmek>:ktapmaq,axtarmaq)) monalafl qeyd edllr rntcil9l- Cao: felinda onioniinlik'brta esrldre qeder m0vc'ud olmus, ionralar is'e tedicon itmisdir. V.V.Radlov bu felin <<oynatmaq,terpetmek, dovmek. atrlmaq ) menaldrurda i slendivini gtisterir (OCTH,I I I, 1 9 I 6)' ' 6rta esr tiirk(osmanh) vazrh a6idelerinds capn aq bu menalarda islenmiidir:1)<qaroietmek. hiicum etmek, wrmad>i Caiavtn ii v*avm thhnn dnm.cerime taladawm rahttn anin(tar.sdz.,il, 826); 2)<stirstle heretei etms?,t>:he*on lihza dtindi) atm depti ol,'eecil ilse iarr- gibi canfi ol ffar.soz..ii.827): 3)<<crmmaq. vurub - kesmek>:kintin y*ubenin kiini n v ai as m. N i t e' as ilei' tn' b ov iun cdp astn (Tar. S <jz.,li,8 2 8 )' - "Mtiasir' ttirk dilinde <atf capmai>,<hi.ibum etmek>,<q.aqmaqd monalannda islenir: Diisman iizeriie'captilar <Dti5men iizerine hiicum etdt- 6rDiTS.i.278). Ora'osr hirkmen m6nbe-lerinde gapmaq feli.qeyd edilmese ds.-kriktinde cao sozii davanan qanbtmahat stzii <qeddan monasrnda islanmisdir. Z.E.Muxametlova bu stiziin <<kesmek, dbframaq> menasrnr bildirai cap- kohinden emele geldiyini qeyd edir(96,187). Miiasir liirliiiisri dllin6'eisa qinr,tai <<viivuniek,qapmdq (ah)>;'<iti albtle kesiiiet],iitatamaq>,t<otqtirmekr> nisrialannda'idlenir^: Cefiubnepuuus moilda amwh qflnannap <ttivarilerimiz tovda atlannt qaparlam(tdc,..7.39). Miiasir sas{uz dilinde sspmaq feli islsnmir. Mtiasir-Azerbaycan dtltnde PJ#*r'l?irfli$:ff tgi:'txit3$5?')#1l1,'*mnq*"t*llf'l n'ece qrupa'bttliir l)i<giiilii getmbk,g'apa6qi1;2)(9aprb-talamaq,qaf,ot etru?ldb:{tiihi*}"",1f,hifi :ffi sfl ti,1t35q":tr#r,ffi a$ffi;fi 'tilfi'ffi 131 iuninusdut. Nosiminin di{inde islenmit mena ise ofuz dill.erinin tigtinde (ti.irk, ftirkmen, Azorbaycan) miihafizd olunmug, qaqauz dtltnde rso soz isleklikden oalmsdtr. ''' - -.^-Diii-rriJf.-tteiiminin dilinde bu sdz <mtibtela olmaq> ryenasmda iglenmigdir: Visalun isteyen agiq eceb sevdaye diigmtigdiirf Cehanu cant 208

82 *--'-'itilimrti feli iiifr dillorinde"diisl/tti6lln6tmslkiisl/tis//kisi/tiis va- tork evler. dtiser her hm bu sevdave[ndl,254\. ' Dusm?l( D ii s mik feli Ietl ttirk mrk di olilonnoo llerinde-d ii s//ttiv/tuv riantlannda i isloniroct.lijii.330). glonir(3ct.ll,[i,3 3p). <0ediin tiirk liia-otfunde liil formaiinda <yrxrlmaq,erimek>'msnalannr.bildirryldg*! "Sqtttry -qg di m,eni meni oaidt' oa-idt' <Hiiliindar <Hiikrndar atdan enib meni ment caerdr>i(ntc,600). QaArdlxAlu,ouu). M.KasEari M.Ka$gan "tiisr1p dz oz ltieetinde ItiEotinde sozii <d0smek.enmekt men'aldnnda(dlt,ll,13), V'V.Radlov ii5-llviirtmaq,aga[t' iss-llviirtmao.asadt' diiimbk, diismsk. h-qras4 harasa y^r4rlgraq, vrxrlma'q. g-[mqq>i. afmbq>i. menalannda i6crh-ilt. t I l?j o"evd etmisdir. Hemin fel Onoh-Yenislev abidelerinds ias/titns: viriant[arin'da <diis'mek, yxrlmaq, yerdeyitmek>i monalannda isfenmisdir:zenri varltksdi,vavdiruz, iisi;2ha tfisdi <<Tann yar oldu[u iiciin ddertdro(vavdrq). cava"ttikiildrbr(sql l8).orta osr ttirk(osmanh) y-azr'l r abif,eleri iide' dilfihdk'feli <vaqe dlmaq; <me[lub.olmaq>; <hijclm etmolo>; <iyaiagqray'au; (qonmaci,enmekii; '..<girmek, <gehjd. olmaq>1. srernmao>>: <crnxrlmaq>:(aclz. caroslz) monalannoa l$tonml$olr:.['y suf tinm. vhiipbudur lcim ewel Istanbula diisesin <Ey 'sultan,vacibi budur ki. ewalce istanbula hticum edesen(tar.ssz'1l,1349); Ey Jur4.-may-g, vtrmt kttt diiqilrdiin, dilkelinin intikammt sgnden.alaytm-('1.?r...!o2., Ll, llsot: Kafesi sdm'bir tahta ile suva diistiim, tahtafi vel'siirdil on giin sittitil (Tir.SOz.,lI,l350);Yusuf turdil kdskilnii tepti pagit,titredi saray ki, "az kal& dilse (Tar.Soz..ll.l351). - Miitiir'ttirk dilir'lde d.iilsmak feli menasrnr xeyli geni$lendirerek 30-a vixrn menada islenir:melelen. <ryuxandan asaeiya Enmelo>: Havadu uian qus vurulmus sibi birdenbiie iokqia diieliyor <Havqda ugan qtig vurulmud liimi birdeir-bire hiceve diistindr.n.gfintekin). Osas monasr i<iiiirt-mihi0ri: Cocuk kosarkeh iere fristii'<usaq qaqarken yero yrxrldr ffs.l^422i.orta bsr tiirknien menbelorinile lvr form^asinda <ehmek> moirlirnhiijtenmisdir (96.178). M{iasir tiirkmeif dilindo dwmek feli <tokiiiiiie'b: <i6nmaki> vs's. denis menalarda islonir: Kabina&ih qaru krivnekli v, i o i t xb m m a $ m d an d iii di(t D5,28 I ). Miids ir qaqavz di I i.rlde t fian Eii feli i<dnmek;>: <<dldiirmelor: <<kasrblamdq>: <anqlarhaq, zeiflemislo> manalannda illehir: s-a deled d- q eketti. dlgritdi <9.q11da. sqrun seviyyopi enmeye itrh*l3[t#?ai]f \ithfi t'\,*fi?,il8t'ffi f;l'.*ii1,'f,x'?ffi Bh,f i,i$'/i Lakin Azbrbaycdn dilindski-esas menast <bir yera diigmek, bir yere enttbdt6urr o,..nesiminin di linde <uzaq la$maq >, <kegmek> melalannda islen-nilsdir: Ci.in eede ortadan hicab,tyire niiiboddbl ol elrn, Buluna ande kim. kimiifi qel6i selim icindsdir (I\IDL,444). - - Bri Gl tirrli dillsrinde iet//sit//ltit//qei//qeiy/ket//kal ve s. varian!- larda isleni-ii3ct,a.m.t+). ffit- Eti se- sinkrdtik kohine -l elementinin ffiffiiribii nbliiesinde eriiele eelmi$?ir. Bize bele selir ki, ki- va1,antt a;ffi'a;dlmaii:eiinki qedim nienbelerde ft- kdhi Getmekl> menasmda qwa ohnilusduiftrrc,333). H.Mirzeygv k9, ke, ge,.{a se-s birleqmasi ila 6a(tivin rellb-ri Jsiani vefinden uzaqlasdrrmairl diilamik hereketi icra itrirjt msnisrnda'6lan ilkin tot kimi ciebul eiinirdir (52,55). <Qedim tiirk liieatbnds ket <vox olmaq, itirmek, tilmektx <riziinti saxlamaq>; <vollan"mao. setmob) inenalannda qevd edilmisdit: Ben bir otuz yqsimida sizim ka[tjim <iyirmi bir yaqrm'olanda men trziimtinktileri itirdim> 2ta zfi

83 ii}'*lji5*#"otf3' irniih?,il'rff?fi#.?ij$'?xi1j,?',lhi:'%ei#s% *a,y$!:iffiffi,#,\#3l'ufiqi[?tu:firil.'.,)ordugutisiinonun *a 5s1 ttirk {d.smarih) yyazrh abidblerindo aynca gazmak.feli qeyd edilmevib. Lakin <dbima saitin>> menasmda gezegbn ve germeli yer soztori ist5nmisdir (Tar. 502:III ).Miiasir"tiirk dilinde <bir verde dolasinao>.'<saimolo). nsev'ahet etmak>, <avaralanmaq> menaldnnda Kinduiatarmt qtkarr, satar, yatti ayak gezerdi 1$:f1;[iffir#): ' Bu fel mriasir tiirkmen dilinda z%jvtek formasmda <gezmak,seyre crxmao >.<olmao.vasamaq D.(dolasmaq> monalannda i s I onir:b iz bir nbc e h, saieide aezilik' ffvoiru.pc.168).' Mtiasir qasauz -dilinde eesude// ebrt * feli i<eszmek>i,^<oxlaq irzhq etmek> menalannda itlenir(fpmc, 1 0 8). AzerbavEan dilinile <cyerimek3olasmaq >,<seyahet etinelo>; (seyro crxrino. tama'sa etmob) : <axtarmaq. kecnielo> nienalannda i slenir (AD-IL, Itl.1S0\:Kollida eazdi. dolandi,' Eollarm icinda bir edl' tapdt (S.'Rehimov).G6riiildtiv0 kimi. Nssiminin dilinde islenmir <idolaqmaq, eozmolo) menast oauy'dillsrinin dtirdiinde do miihaf-ze olufimuqdui. Eyfri zamanda o[uz ofirou tiirk dillerindo bu felin ferqli menalan tla varahrusdrr: tilrkmbn dilinide <olmaq, ya$amaq), qaqauz dilinde - <exlaqsrzhq etmelo>: - Azorbavcan dilinde - iiaxtdrmaq, ketniek, tama$a etmek>. Oonmaq.Nesiminin dilinde <metkerf salfraq, dturmaq, yerlagmek> rironalarinda iglenmiq{ir.naxsiruxun surati eyniima qonmry magar,grizlarimiln saqtst dedigi d iirdanadiir [NDL.4IO) gu fet ao- iinkeiik (tittine fonosemantik rol ovnavan -z elementinin oosulmair ile varanmrsdr.oo- sinketik koktindon Yaranmlg qonsozti de' sinkretikliv'e malik'olnfisdur' Sinketik olduati iictin adlbrda i-inai. aonsi sdzlsrinde. o ciimla'den miiasir tiirk ve {aqauz dillerinde h onui' fllinde qorunub saxl anmsdrr( ). Q on- feli ila' q o n aq, q oniu ie konus sozleii arasmda olan elaqeni-h.k.@liyev de nszsre almtg ve oeuz dilferinde milqavise etmisdir(88. 7 I ). 'a Bu felin ilkiririrenasr <verlesmok.'mesken salmaq> olmu$dur: Be- 'tenm:#"w!,{r*ui:tyi,+yitii-i?":#l'tf*"1't1,m hsmin fel ko n//ka n<<davanilraq,veilos mek, Aecelemak> (OCTH,II,5 3 I ), M.Kasdarinin liieotinde ise koi: <qodmaq; {ecelemelor menastnda qeyd edilmiffir0lt.-ill. 185).Orta esr ttirk{olmanh) vazrh abidelennde fiimdk -'<otuimaq: mesfen salmaq> merialannda islenmisdir: Her yere kin ol kondu ve avaim basfi ciimle imaret oldu <O,harada ineskan s'aldt, ora imarete dond[illtar.soz..ly.2632). Mi.iasir ttirk dilinda menasmt bir qedgf genlqlendirerdk <bir ydre 6nmek>(qug haq), <qona+ olmaq>; <qt sa miiddete br vero verlasmolo): (catmaq) monalannoa l$lorur: Ay;e ae vann ob'ilr siln bir lise'hocasi olacaq.'belki de senetb de koiacaktt i<avisa de sebah - biri gi.in, bir litsey mtiellimesi olacaq, belke do vardriildte - sahib olacaqdrni(m.e.adrvari. Orta osr tiirkrhen diline aid yazrh monbelorde qonmoq sozii qeyd 212 edilmevib. Miiasir tiirkmen dilinde isa zoamq//zonaatt feli <enr-re1o{qup l"l*ti,{lmlg;,:*flil'i:;i':;rxl"h;2h?#idffi 'J;}liti jl"r1l: th'"9",1ffi,f wgt"it$'?if fi,mr#{{#t{!i{;reng;{:{:ff i";i;i PC.187i. Onu da qeyd edek ki, miiasii lt{tp-o.ndtlmde?onytu^/?otyuluak s$zleri de' qonmaq soztiniin- btldrdtyt^ pon?lan,llaoo edlr (Tvnxu.PC. I 87).Milasir qaqauz dtltnde konmga f.el I (9oKmo ) (to? goqdull <enmbk. 'oturmaq)(ql$ va teyyare hqq.) - menalannda. r$lonr [p1vlc.27 9).'Hemin fel niiiasir Azerbaycan dt ltnd-e (qqnql?q, havpdan. [ni,ib'i[b-iii.iv iiiirinde-oturnaq, daygnqnaq> menalannda iglonir: Oziiniii' iir- iiriiia-raii'6lin-iortoidn xilh kapbnak bir E rmtn iigaya qoryu! s ah d in d an s o r du(h. Abb aszade).eyn i - zamanda mo cazt r-non4da- (t zahur t"tinoii.if;a;";tft6 ;il4rnltnit 6a bildfir: Qev.r1-qdi bir kad24.uea{m sdzlaiina a o nmu sdu (M.Ibrahimov).Giirtindiiyii Ytmr,qo nmaq Ien Azars.al..usl, yerl e9- B""td"' "iifria; -ilkii'ininatanru (<igecelemek, 4qslien msnt itirmisdir. Lakin dilimizin' xiv esre-qederkt y gzrlr. abrdolonndo ii;dii?i ;ffi;ffi4;aa-&n$ol iilonmiedir: Ol namardtar daxi biv vgrda i"i*isniiiiu'ei viiaii aiii biztrgailar galilbani qara Darvand dgzrna donmtstrdt (5P-%lJlien menalann itmesina es4s sebeb.miiasir Azsrbavcan-diiinde Fiirliiii, y,erlafmak, maskan salnraq sozlerinin yaranmdsr olmusdur. ciinki dild6 olan bu sinonimlik goxqenahhgtn qar$lslnl alii. onun iaianniasma mane olur(79,5). Bele Y,r, Qon.feli e.wellorbtr gox meiralan(decelemek.verlo$mek,riesken salmaq) btlduse do,qoffan mxtilf ilildbliie"ri"n?j fii,iiriiiiim boaarin yaranniasr neticesinda. f-e! hemi.4 fir" didri"i"iil*iiiil. VAri' ft;inan- iindnimlit< he m q oxmana n h[a se dd o'*"2l"rtffif,hltf#1fs*th#yit#it8'hbe{e.qedimferqruprpnndan biri is felleridir. Bunlar iqlek olmaqla ya.!a$i, telloldlr. Noslmmn itiiiiib"iil'"il*i'ubje Tetteisavii qpxdur.bu_felleiin o[uz.qrupu. tiirk diltjii itii"{tiiryi'irii aia^litlnimaiioritann tetsik-semanti[ inkieatr haqqrnda fihr viittinrieva imkan venr. ffiffi X;:Hnfjli:il'WWwi;l"E#??itftttrf;ii8i Basmaa feli qedim menbelsrde <ezmok, baspaq, tapdalamaq, Iem etffi h;trfiidzlt'tft,:lmfa*"i8a4tff htffittpr,#iiri6i [9fl llfr,hl,lof:$:*n3ffi '"1*'ihi,ttrtl"$]fiif i'&%i'?f:tr*8i *'$'lgl$:$?r.9:iitl:laifldfif :##iii' #fioo#=oiffi;'$ili',?'.ffi 'fi; davanmao. salmaq. hticum etm-ek> menalannda. tglendtytnt sosj?: riif5ei.f,n.78). Otta esr tiirk(osmanh) yazh abidslerurde bssmat( telt icvbnme-ti.vrlmiq,6ldiirmelo>,<dasdtrmaq,ustiinp., oturmaq>, latmpq, vhedrrmari>.<btiriinmokr> menalannda tglenmtgcltr: bger oeru DQSamr,?:i,*;:^!W"?e#X?If ^f '#it'#f 6;P$,T,frilir$i$ltk'ff ilhff i,ia'; 2t3

84 birlesme daxilinde <daxil olmaq>: <hticum etmek>,<bir yaea girmolo>, <<baslamac>. (sumaq> menalanni'{a islenir: Kriy evinin iqing ayak basari;fi;fi.afb;tte bir stiman ve hafif tezbk kt)kusu'duvulul;-adgpa4anru ba' ;F,,!{{:wiL",#w.ii'f liif ;i,nl,of"i#..on':,*2:hf,:e!};:a!,i:t ren Muaziez 6deia olgun ib yetiskin bir kanm ktz oluvermi;fi (Sabahattin Alil ^ --6rta esr tiirkmsn dilinde flacwwdtt stizii <<tapdalanmaq' baqmaq, avao lamao > menalannda i slenmisdir(96'67)' Mtiasir -ttirkmen di linde ts e f^)iirt- fdii <ltstdan ati[r 'srxmarj, erim<ik, m.eplu.b-. etmek,iisttin Bplmek, vanrsdrmaq. toplamaci,ci-rtmsk, dustaq etmok, ytiklomeb monalannda ffiiiiii- DIi7. eit' s ov ei' iildanii qiin-dd q ar md d 6as q dt er en kontr r ev oltii'iiitbasihk bilen mesqul&; Eiiz bolip duran d{izqiiltsiz nlzamt.bozup, atlan eselona basmuqh'xohiim berdi (E.Kep6a6aer). Maraqltdtr $' pgsmah sbni tiirkmen dilinin dialektleriide <<ateq aqmaq> monastnda tglenir (70.33). ^*^ '' -badiuz dilinde basmaa feli <daxil olmaq>>,<<stxmaq>,<qef,tlden eelmek-- bhsqrn etmelo> menalannda r{enr:suuklai basn <$axta defilden ilusatufpltfc.t3). Azerbavcan dilinde basmaq feli <tisten sxmaq,.tapdalamad. rjldiirmdk. qalib eelmek, tepmek, battrmaq, islatmaq>, <ehate ;hiraf:6'rdil]imehalinnfa islenir (ADII-,!, 202): Firtma vaxt t dalfiqlar Bdviitr adadah tapalivi basmn: Madaneilai,rin bazilarini sag-,saqqal bas- ;;ifiintsiilevma'nov1. Aierbavcan dilinde i$lanen bogqt'- faqqin, bssuficay. basui, bustct,' basarat,hasma$ sozleii de hemin kdkden yryann$lji;"{r,rir'9rui*ffi ^ii?';[i]tr##f :,;ih'lr;\#iiili,b;ryf:]'i,ti IirADDL.5fl Goriindiiyii kimi, bu felin Nasimi dilindaiglenmig manalan oeuz dillerinde m{ihdfize olunmu$dur. '-'- -'e;tfraq, Neiiminin dilinde <lqrpmaq,vurmaq), <hava- gqlmag> y:hitx:,i'k"nf j:"*u',trlfr!'ilit,f ij!'#ah11,?kfii',r?li!,{;f,# ttirt< ltieetbnde ialmaq f6li <vurmaq, ddymek 94Pma9, atmaq>, <sal- H#i,,rtri':r*,ri,8.:"qJ'?;#tlfi isbk1,fi'firl\iff i"t1ii's'8? Lil$;gtffi-lhfJiig'Tffi yllht'?fitlnta',tri1fr i,tpjte'+'l',fi ilr,t?ff ' Orta 6sr ttirk(osmanl) dilino aid m-enbsletde galnak t.elt <qanqdrrmao >.<siirtmek.dlan etmok>.<srfallamaq >,<kesmok>, (vurmaq, 9-lrnmaqri. kbaflamafi> manalanrida islenmi$_dir: Bir ottur silde galarla.r bevntr'ederler: Kdrum ahp viizilme islmu demissin ana sen, l-ery rytqryt?,ril;rt:l;,t'ilrrw;[:ul';,5:tt#l'&f n;,f"#;:;of ';ilf:jfl,:#:, ',;llir,xtlf!;u;ng'lif,':,2"0#s,f #'o;f;,!i,f iw,2'lt'fi'(f #'ft:ollii, 81s-819) Mtiasir ti.irk dilinde galmaq feli <ofurlamaq>,<seslenmek>, <qa

85 s<iztin <kosmek.dolramaq> menalan dilimizde itmisdir. Lakin bu mena owmfl-qwma ioir-amaq birlasmesinin terkibinde halmrsdr. Eyni zafn"anda bi ifade <ikitabi-deda Oorqud> eposunda da iilenmisdir: Iki talusmdan cansala sancun, qwmajqu:ma ae atindan cahiin <<11<t hireyinden qengolo sailcrn, qiymo-qiyme ai etindon- gekin> (KDQ/7). Mtiasif Azerbav6an dilinda isl'enen oatd. sw,a. owtna, qnmiq siiileri de hemin feldeh toremisdir. Miioavis6lSfdar{ avdrn "oluf fu. o winau felinin Nesiminin dilinde islairmis mdnhlannrn hamisr valnz mtiaisir ttirk dilinde mtihafize olunmugdur. Hemin msnalardan. biri(<eslrgemoqglo)) tiirkmen vo qaqauz dilleiinde. <kesmelor monasl ise Azerbiycan dilinde itmisdir. Salmaq.Nesiminin dilinde <trikmek. asaft buraxmaq> menalannda islenmildif:sal biirqa'i yilzilndan, aya siraiiiahman; Ziilfiini xaki-pah kib i' s al tu hy a gi. alt m a' (NDL, 3 20),Bu "fef <Qodi ryr ttirk' liifdtbnde <{oymao. atmac. Tullamaq.'wrniao. dovmek. c-rxanb atmaq.- el-qol atma-o. ton#tmoloimenalanriila qeydtdihirisdiri 0n eliin itli6 ursd salip s6l elii bilii nen iiliisd a/ib <Holcmdar sae eli ile hrhfic tu-tub zerbs endirmeli."sol eli ile iss miilk'paylamahdrn> Suv iiw6iy sald[ <<Su aeaclan vurub kenara qrxardr>r (ATq482).V.V.Radlov "bir felin <qoymaql dikeltmek, sostermek. tevin'btmek. o ivmetlendirmek> menalarin-tla islendivrnr eo- Iterir(ocfH,lV,, 160;.Orta'eir tiirk(osmanh) yazrh abidelainde' s alniaq feli. <londermelor, i<buraxmaqd, <<atrnaq>,' <yaymgqr.somg\, sagmaq>, (sallamaod.(uzatma0d.(hucum etmolo monalannda lslonmlsdlr: Kovlere adam ssl:ihlar ki,.tu; setire; Ol aradan atm basm salfular,'segirdim ile oanrvu silrdiller: Itleriactknrdtlar. veziri valmcak idiio itler tiniine ssldb Iaift afioz'v.izl I -lztl0). Miiasii tiirk dilinde <burdxmaq. stindormek. ooimao. diiiemek. hiicum etmek viiklemek. sallamaq) nien"alarrnda islbiir: Bunuhla beiaber pesine addm salmaft serekir i<bununla berabor ewelce adam eondsrmdk eerekdin (A.Giindiz\: Aw insana salar <Avt insana hiicum EdenOPC.I4g\;Ona elli bin lira'ialinglar <Ona elli min lire ytiklemislen>(ts,il,l25 1).0rta esr tiirkmen dilin-e aid menbelerde saltirfu <qoimaq. buraxmaci(itleri). ise eirmek. qurmaqd menalannda oevd edilfiisdir(96.145).miiaiir tiirkmai' dilindo salniak feh (qurrirdq))"qerlssdinirelo>.<dtmaq> menalannda islenir:casalar ellerinde qar tokdalab onit salvardtlar-<<usaslar ellerindeki qar -todalamr ona attfdtlani(a.fosurvnosi Oaaauz dilinde salmual/salmdft feli<hiirmekr>. <stivi.igmek>, <<m5ised, heiokeo> menalannla!flonir: Krinek saler,' $'zqar hatwer <it hdrer.'ktilek anaran [PMC. 395). r r Azerbavcah dilindd bu fel <bir sevi hiindiirden asaft buraxmaq. tullamao.itirm'ek.kecirmek.taxma0 D vo s. fironalannda islohii: As ta q anati calm, a?;fil tellari.flevifdii snluriu dilza,durnalar (M.P.Vaqifl. Bundan 6asoi. 'sil- feli bir srrd isimlere oosularao miixtelif menalf ifadeler ve birldsineler emele getirir. Gdrtindtyti \rllri' sslmaq felinin <giindermek, oivmetlendirmelor irenalarr dilimiids itmisdir. Maraqhdrr ki. bu proses dr{a esrlerde de miisahide edilir. Bele'ki.hemin manalalr orta esr ttirkosmanh) dilinde mtisahide edildivi halda.dilimizin hemin dow vazrh menbelerind'e islenmir. 'Bu da dilleiin avnlmaea basladrernr soitorir. Bele kixiv esrde hele zeif sekilds eedefi aynlfra - rirtistdqille-smo sonrakr irikigafda giiclonir, artiq milli'dil meiholesinde diferensiallaqma daha da derinlesir.o inkisafin esas amiline cewilir 8.4l]lSalmaa felinin Nesiminin diliddo islsrimis msnalan oiluz qrupu' dillerinin'ticiinde (ttirk.tiirkmen.azerbaycan) miihafi ze oluninusdur. dilinde ise bu felin'tamamil6 veni menalarr (<hi.irmsk.stiviisrirelo>) vdranmrsdr, Yanmad.Nesiminin dilindo <etinelo>. <tilflir6lo) menalannda islenmisdiri Asiqiin meman haqdi)r, yapar anun batinin, Ey evi haqdan vanilirts. saisih ahli-etibar(ndl. 538): Bu fel oedim dtiwleide hem ad. hen de fel kimi islenmis. ad menasr sonrakr rirerhelelorde itmisdir. <Oedim tiirk liieotilinda yib- omonim fel kimi verilmiqdiryap- <qurmaq,tikmek,etmel, ywatfiaq>;!ap- <rirtmok.btiriimek.baelamla si>ivad- <viemaq.qatlamaq.- yaprstltrmaq> (DTC, 235).Orxoir-Yenisey 6bideleririd6 isd' y ap - <6tme(dii2el tmek> menalannda islenmisdir(56. I 89). Orta esi tiirk(risminhl diline aid liieetlerde vanmah/vanamakfeli ((oadamao. ortmekr) menal6nnda oevd etrilmisdir:eeni sdvdti kacfi bir mbicide girdi, kapusun yapfi gmehi gorende'qaqrb bir"mescide-girdi, oadlsrnr trtaiirfa?.sdz..vtl+loot.lr,ttiasir ttirk dilindo vadmat feli <<eme- I'a' eefirmek.teinir etmdk.rireseul olmaq. verine vetiim'ek.efmakr>. <evlenilirmek. Sahib olmaq.' vefidinnek. da'wanmalq,olmaqi menalhnnda islenir:arliadastm on dafttka icinde istidisini vanmistt <Dbstum on deqicieve istedivini etmisdi>r(s.f.abasrvanik)ibr.r sti coft soiuk vaplr <Bu qls cbi sovuo olduffs.ll.1595).orta ssr ttiikmeir dilli meibe[arda vaomhk feli <sizl6nmek.'ortmek. ofirmao. etmsk. meseul olmaq. vaptstltfrnaq) menalannda islsnmisdir(71^.292).fuliiasir tiirkm'e-n dilinde^is-e bri fel <ortmek>. <boyriuna vfft<teme'tol. <<yaprsdrrmaqd, <qurtarmaqd, ((turmaq) menalanndd itlenif:ozi pilot kelie&gesinde qaltp,- iqmeqinf onun iistiine vap& (B.lvo6bnos). Qaqhir_z dilinde ygpmald/yapmaa fe\i..<etmek,.emel etmekr>, (ounnaod. <bawam etmek>. <hazrlamaq). (ldaro etmolo) monalannda iqfenir:dfir? lslonf r/w udnuas uotxlt4qg <toyu ('ow idare loaro _etrnolo>fpm eumok))l I Y LvLv.z C,214). r+ l, hzardaycan Azerbaycan dilinnnir:q,asm iivrati Hqlimi - 'xala- olllndo bu fel?bismek iictin fendirin divanna vaprsdrmaq> menastnda islenir:oasm 'aminii rivrati Halimi ' '.".gi)f.ak ctirak yapirdt vapirdt (C.Memmedouluzade). Gortindiivti V'tmi. v anmaa feliniir ilkin menalanirn ekseriwe'ti oeuz rlruou tiirk dillerinin'iiciinde (ttirk. ttirkmen.qaqauz) miihafize ze'olunmu-gdurl blunmulsdur. Alzerbaycan A2arbaycan dilin{e dilinde ilkin nienafann menalann hamisi hamtst iimig, itmi5, valntz <vanrsdrmlo) monasl cialmrsdrr. Oevd edek ki. bu mena tiirkmon 6i tinde de'o 6runub.' Y ao m a a felinin'nesidi' dil inde i sl'snmis manalan ise yalnz Azerb4ycan dilihde ftmiqdir.diger iig dilde isb bu nionalar miihafize olunmusdirr.. Bu qrupa daxil olan fellar insanr4 nitq fealiyyeti zamanr mevdana crxlr. Njtq Nttq fe fbllgnnm lfe ri n ln ej osas?f xti xususlyyon s iyye ti onlann I anrr-s soslonmosidir. sl01f. Nesiririnin Noslmmm dilindo ollmoo islbnmis l$tonml$ bele 0elo fellerin lellonn savfazdrr. sau azo[. Bu ttu fellerin reuonn ipo- lqo- e s I eirine - risinda risinde valnrz hiri biri (evmn'n (avmdo - sdvlemek\ sdvlemek) s6vlemek) dilde 6z islaklivini itirmisdir. Tiirk lurk dillerinde dillerindo dlllonndo nitq'felloriaz nito'felloriaz ruto lellon deyisikliyb devisiklivb oovtslkllyo meruz monrz qalmr;dri.-bu qalmrsdri. ctir-d'oyi- ciir d'ovisiklik giklik srizlnrin sozlerin honi heni formalannda, formalanndd. hern hem'menalann'da menalanndi hiss olunur. Buntn 6sas- sqb_ebini. dilin._inkiqafi zamdm. yaranan sinonimlerde axtarmaq la' zrmdr.nosiminin zrmdrr.nosiminin dilindri iglenmig islenmis nifq nitq fe^ilorini.qgu? feilorini o[uz dille{ile dilleri ils miiqpyise miiq8ise edendo de bu ciir ctir leksik-sdmanti( leksik-semantik inkigafin qahidioluruq. Onlann bif ne- 2t6 217

86 T.IIL290:3 iminin dilinde <deme Iabdan ravamidiir, menalannda nlannoa iu- miihibba san aq soz la <stivlemek. dantsmaq> deme[>(dtc.5 I 2)i sdrfti i?'h*ilkf m6k. ucadln rd#n*f#ffi#rrli$?6ff:f $?6"nf,fiffi tii*ij+m'uji"","lil,i,gno.g?'g;*it$ao'li',i,n*#"'$t?lt8i lit$',ffi :l*$;hff ;#l?3ffi"ithi,ii,'dliltiftt'i$'i'g:jrffi :iii ki. bu felin sdi isminden emele gelmegt daha agl-abatancr'b.u.iel owol ;7rr&fr;ft - ti"f variantinaiomus,s"onra-danisesiiyla-le!.lif tgdllptil$q' Eetb Bela bir uir fonetik tekami.il. tekamiil, -yeni. veni z-ly z-ly. evezlenmesl evezlenmesi tiirk nlrk dillon dtllen qqun iigtin ff ffi Hi*{T#iHl*tPffi l:*'lgl;fijtf l?&l''s$ift ",ioi,'ffi ; htrsii*g*t', ;if lli';';''{ur,;tfi "r.ffi r,{f rf, i'l'p*[?3r1'j*il* iiijrimisair. Sonradan rsa s 6zla- varianfi amaiklegmig, soyla.-.. vananh tql nmisdir.miiasir dowde bu felin her iki -variantt qrglz dilmd-o. rslonrr iiit't :tdj: d;t" & ii'f ( dinio?i tiir.i ui a ffi u eiqel q I v r e ry,i!. $ I i ilso-h-- b'"i?tri(in- mdnasmd; verilmisdir: Atim olniayan kisi'cahildiiriir, Cahil ilesiivtffix{i{tr!{gif; fi tst'f iaydj"lltrl*,bldivinisozre.demers>; <mahnt oxumaq>: <xeber vermek>; (yazmaqt monalannoa l$lontr:ta i;;;:k'iai,;a;'ii"i,iiiieriia,iniyiii,wl,/.'f ld,##ili3thlxq,)?"il*: l:ff,i[?'i;i;!:tr;k;1;;fl]2v:,:"7%1i!'u,tiivordq(lrener)ortdesr fiiidffi Afiia"-' t iiiii - feii "<.6adr smaq,deme$> frrenal dnnda i lenmi 9 9d ir. '-.t;#tmrul,:,itlk;'l?gltif *?utf'nfi'ifi3.il'qlir'ria?,i:f f f t-z:f i/ ;i:i;;;:i"f;tr -<loiliijt<ri-iil-en'asrn6a iflenir(t[c,607); Maraqhdrr ki, ttirkmen dilinin dialektlerinde <arzulamaq>,<h0rmat etmeb)rco$una solmelo) msnalannda islenir:govniin ry2mani ;till-e;p, $ol bolar <<5on - o ilaciq ry ff yp6'a.pc, I 8 8 )., Q a q a uz di lindo ff;'';ilfl; ;il ;^ 6ils ii,s d, fifff, fr 'ft;gfllf iffi f;+jsth{ffi #,}'f u:,},}"f '}'ii13"ry,',5a,;"iirig: fv^ toft.vttiasir Azerbavcan dilinde siivlamak fblt <demelr' danl$maq)) mdnalarinda islenir: Har'kas ona sdvlasin: Riistami-dostan imis! Baxtavar olinnbg'iudaxtnf'l-#a'ntfyi?'?fl1,1*a/<reri4innesiminindilinde irtanmisin'iiffi ;$;aidjriiriricioialtindedemtihafi '.-eo-lgnmuqdur.eyni zamana'a bu felin Veni mena variantlan da yaranmqdtr.me.selen, mua.slr tiirk dilinde <mahrir oxumaqd,((yazryaq>,mtibsir ttirkmen.dllmdo <<atnjlail,iliii.il"iili, 1 m;'nit dn ittiri fnen alardan ferqli yeni manalardr. il6; Yalvarmao. Nosiminin dilinde <xahiq-etmeki> menasmda iglenru;ff bf gtr#r,fr,"!,i#t,i"lqt8'#{ifil^'#fe',t#:^{'itf,xii,ffi; 218 <xahis etmek> menasmda verilir([tc.228). V.V.Radlov da oz liiaetinde v alvai//v alhar felini <xahis etmek' valvaniraq> menalannda qeyd etmis- "Oiif0CTn.nl.189).Orta esi ttirk(osriranh) dilihe aid yazrh abidolerde bu El' v aivarinao seftlinde devil. vhlv ansniak formasrrida <stizle$mok, darusriraq> merialannda islehnii$dir:pei bular yalvar6ry ya.fuur. dileyii bdslafilar <Bes bufilar -sozlesib vaats arzulamafa ba$ladt- I arb(tar. Soz. :M.42 60).Mtiasir t{irk dil i nde i{a' v alv arm ak {eli <xahi$ etmek'. valvarniao. xebrir tutmaq. vola getirmeloimenalannda islenir: Eviela'beni sen"sevdin, ualvalilm, fakardtn <Birinci, sen meni sevdin.valvardrn-vaxardrru>(0. Sevfettinl fa lbarmuk feli - mi.iasir ttirkmen diliiido <<birin5 iiz tutmab. xahis etmelo> menalalnda islenir: Merde yalbarsan, peseler, namortit yaldarsan, eseler <<Metdo yalvarsan alqalar, namerde valvarsan. lovealairan> (Atalar sozii). Oaiauz diliride ialvarmaa//yalvarmak feli <xahi$. e!mek,- yalvarmaq> deiralannda islenir(tpmc,2l1). Azerbaycan dilinde yaliqryag feli' <acizane xahis ettnek. rica etmek> menalannda t;lenn lanil.tt.+sl). Azsrbivcan diliirde valvar feli ewsl <xahis etmelol meirasrm bit0irniis. inai ijs <acizane x"ahis etmelo> menasmr bildirir. Bu felin Nesimi diliiide islenmis monast oiiz qrupu tiirk dillerinin dordtindo de mi,ihafizs olunmusdur. Felin s tik inl.jsafinda diferensiasiya plosesi hele tqm getmediyi tigin o[uz dillerinde iilonen menalarda rix9arltq oalmaodadr. ' 4.Tefi.Bu qrup.feii an biri ttfg! glylt:..te{gl "'1,?J'rliiiiil#fr#'66ifi il6irffi "Tffi ;d# j;;^l,siiil jfr ii.ii''uv" cirub t<imi xarakterize edirler.mosslen,ttk..quliyev ^ gorme ^ Y.o g$ittna fellbrini <<firaro.nu BocnDHffrnfl>(qawama tellen),tatekkur lellenru lso <fr4ror-r-r Mbrrurrentrn)) bagh$r altinda leksik-semantik qrup kimi gtistermisdir ----'---IG;iminirileksikasurda ( ). hemin qrupa daxil olan fellorin sayt nisbeten azdrr. Bu fellerin sayca azhfu ttiik dillerinde de mtiphidri olunur. Siirin aiiinal istenmis b6le fellsile miiasir ttirk dilindeki feller arasmda intiewen miiewen fonetik ferqler mtimhide olunur (aldamaq - aldatmaq; qlp- mq.r'i ' maq flrrnmrlr: qlrpmaq; fnlfrran talmaq - ilalmao: ilalmaq; ooumao oqumaq - -oxupaq;.dgrotmok oxumao: dsretmol( - 6f6tmdkl:filii-d onlanri osai msndlanrlda o qeder de -ciddi,dqvi giklik nitisahide blunmur.bu qrup feller icorisinde Yalntz bir fel indikt monaiild;n foroli mena filaiinfisair.beld ki. siizatnak feli Nesiminin dilinde i<oorumao-iaxlamao> menalannda isleffiisdir:gdzat ol giin ki, can qusi - - -fiintamet.nesiminin dilinde bu fel i<eqitmqk,qulaq asmaqr> monatannda- islenmisdi r:nlii-nimailan bili)rs an' b ir b 6fi sal, e11!1bfti m, $ pn ^N;;lmi ii)iiiiiii,ain iinla. Fizlullohr gor INDL,ZIA) Dinla- feli Qiil/tin- ;diiaan ;a":f; i6titiilinaen amele estmiidir.b.v. S'evofi an bu felin fon ii'fl'nkisaiini-gf-siiioii: nn"ita + dinqle -+'dinle (3CT'fl' III.318).frir q//titd/din kdk{i tiirk dillorinde <sakitlik, susmaq)) monalannia^'isjefiir.'tiilii, qiqaut iiitlorindo dii- sozu <day'anmaq, 'sakitlegmelor 2t9

87 monalannda i slenir. Ttirk di linde drl- <saki tlesmek. davanmaq. qurumaq. istiralret etmelor menalannda'.ftrtma dinmde baila& <Tufdir sakitlesl meye ba$ladr>>; Gtiz yaslan dindi <Gaz yaglan quiudu (TPC,233); Qdqau? diliirde dinl<y,irulmaq, elden diigriok, dayinm.ag, cjgrtafolaqi) m-ori alan nda i slenir :l-risr{ e rcm iiii d i n m ta: Y a am i r di n di(fpmc,l 4 6\ <Oridim ti.irk ltidoti>nds anla//finiila feli <oulbq asmhq. dinlemek. esitmek>t monalannda" i slenmisdir(dtc ). VI.Radlov'di nl d felini <bsitmek.oulaq asmaqd menalannda oevd etinisdir(octh.iii. I l.bu fel Orxon-Yi:fi iseli atideleri4de $q iglenrhiqlir: Tokuz_ o{u1 b a glari' bo dunt bu sabtmtn edsiiti esid. knn6& iinla! <Dooow oftui bevle-ri. xalor bu sriziimii vaxsrc"a esit. mohkoince dinle>(56.i30).orta osf ttirk(osnfanh) diline aid vdzrh abidelords bu felin dinbmift foimasr islenmsvib. Lakifi <dinlsmok. qulaq vermok> menalanm bildiren dini//dinii sdileri qevd edilmigdir(t*.s62.,11,1161).mtiasir tiirk dilinds dinlemek feli <egitmelo>; dtaot'etmbk,ba$ eymek,uymaq>;<miiayine etmek> menalarrndd i glenir: Genc memui kth dtkkat[e'dinl6nijikten'sonra bir az diniindil <Genc memur 0zl diooetle dinlavenden sonra bir az diisiindti->p.safa). Doktor kalkai.kulaitfu bu itisti:rilen yere dayar. Dinlei... <Dolktor qalxar, qulaerm sostefrlen ver*e stivkevili niiavine eden>(o.sevfettin). Miiasir ttirk difindi dinle- ofronim feldir. Bu f'el evni zdmanda <istirahet etmelor menasmda da islenir ffpc- 233). Orta esr'ttirkmlen dilli v'azrh abidele:dra ilinlamalr formasr islenmevib. Ancao Z.B.Muxamedbva <davanmao)) monasmr blldiran tmdt soztinii aevd elmisdir(96.1?9).miiasir tiirkmen^dilinde dinleneh feli <oulao asmdc'. esitm6lo) meinaldnnda islanir:aoitator konciiliqin radio din- Iefreaini liurhvar& <caoitator camahtm radiova oulas adma,ernt temin edirdi>(<itorfos rvhnebn>).oaqauz dilinde' dinlbmak form"ast islenmir.yalmz <davanmao>'mehairni bildiran din sozi islanir(fpmc. 146). Azerbaycan dilinde bd fel <qulaq asmaq, baxmaq. mii2akirri etmak, em6l etmek> menalannda igleniri Nahaq yrira mani'dinlamadin (ADIL, [, 322\. '. Giirmak. Nesiminin dilinde_ bu fel <gdrme. ile qavrar4ag>)i. <<hiss etmelor manalannda islsnmisdir; Bir daxi iilnnak canialun ktjhlum, ey can, arzular, Hii s niina' dardii' firaqun darda"dar man arzular ; $ir i-s arabt ica s1rdtim ki. aiudur banandl.437\. Gdr- feli"onon-yenisev metnlerinde tamamile basqa -(tabe olmaq)) monasrnda jglerynigdk: IlgaA giin togsfta, birigdrilgqn ortu smaru, kungaru giln bhtnkmit, ytn{aru tiln ortislnaru ania iglap bodryyt lgop mona aorur (50roo sun doqana. conuba - sun ortasna. 00rDo - sun Datana. sfmala - seba"ortasrn-a oriun icindald(oradakr) xhlilar btifinliikle mene'tabe otunt(s6.20).azerbavcan'dilinda' bu mefia rcr felinin ifado etdivi menava uiprin lelir. Bi2e belo eelir ki. <tabe olmaq) monasl <ba6lanmao>i anl'ahr il5 seslesir. Ona edre de trirmak feliniri niive semaritikasrnda dagla;mrg <bagldnmaq > m-enastrun"olmast da maraq do$urur.demeli.sdrniak'felinin tssekkiil'etdivi ilkin sinkretik kokiin nilve semantikasnila tarixen <baelaninao> anlarfir da olmusdur. Giirmak feli oedirfr ttirk diline aid ltiestlerde <stirmok. baxmaq>. <gtinahlandrmaq>, ^<tabe olmaq>, <ryoxldinaq, srniqdan kegirmek>, 220 <qay[rsma qalmaq. saymaq) menalannda qevd edilmisdir(dlt.il-8: ATC317;OCTH,II;157):OrIa osr ttirk(osmanfil diline aid liieetlorb6 Sgrmqk- variantr qeyd'edilmeyib.lakiri, <g<ir,'bax> menalannda giire. itizti iplenmigdy: \i..siryli.{es& y_rr,.yasilp'tas,dahi lxiikm-il gqget ry.ti sdre kardq$ -Oar.So2.,III.177l)Miiasif ttirf dilinde siirmek feh <soz Vardrmr ile -qawamaq>,<ybxlaniaq>.<tabe etmek>.<<hise etmelor menilairnda i glenir i B i r d,enbi rb y o r lunl a$ fi gtru, arfik.d ah'a fazl a ko S a ca q kuw eti olmadrymt siirmiis, bes sen-e kadarbwel bu kendiiinden tcim oi bes vas kilcilk k Ela" evl enii erniisti(sabahattin AIi: Ti)rk irades inin n e dem dk' oldu-aanu da sen sdrecel$in(re.unaydrn).'orta esr ttirkmen vazrh abidelednde!9- giirmak formasi qeyd eililmeyib.lakin <grirende,g0riib> menalannr..bilcliran qdrqec sozii'islenmisdir:.yiizun qorqec, qovnum sadt kan b o I & <<U nnii edrbnde kdnltim sad oldu(7 I. 52).' Mfi asir'ttirkmori dilinde rsa qiirmek fe-li <s6rmok.baxmaq).(savinair.obbul etmalo>.<aid etmek. tabe'etmek> menalannda islenir:fenin,'icenih'tiziinki. qdren - esidenin'- deu xa6ap 6ep <Yevrb-icdiklsrin hamrsf senindir.edffi esitdiklorindeh xeber ven>(typru.pc.202). Oaqauz dilinde aiiiinaa feli <uormob): <yoxlamaq>. <hiss etmekr>.<aid 6tmeb menalinnda islenir: Cok kani qbrm ii ii<<srddetli qrzdrrma hiss etmek>[pmc. I I 9 ). Alerbavcdn dilinde bu fel <g6.zlqri. ile qavramaq>, <<rastla$maq>,,'<ba$a diigmak, anlamaq> m.ertalannda rslarur;<man arttq onun na istadiyini gdrilram> (ADIL,Iil, rgil. ' Mi.iqayisslsr eiisterir kt. sdrmah felinin Nesimi dilinde islenmis menalan <i[uz dille]inin dordfifrde de miihafizo olunmusdur. Bu feliri ilkin mena-variantlanndan <tabe olmaq) monasl Azerbavban dilinde itmis. hirk. ttirkmen vo oasauzdillerinde oorunmusdur. ^.". 5.I_Ial-,va'iyyode.ilori, Nesiminin dilindb iglenmig hal-veziyyet felleri oslinde sd'iiin btitiin varadrcrhernr insana. onun monovrwairna. hisslerinin viiksek seviwede ifade o"lunmasrna'hesr etdivini d6sterirl Onu da qevd edek ki. sbirin dilinde islenmis fellerin coxu'hal-feziwet felleridir. Nesiminin leksikasrna daxil'olan f6ller iceridinde bu orun'fel- Ierde miiasir dille mtiqavisede daha cox fonetik feriler mtisahidd ofunur. Bu fellerden yalnz diiidti fbandurma'o - islatmao. eirimek - kefli olmao. annmaq - tehiz-lenmek,'incinmek I azab cekmek) miiasir dilimizd'd tamamile krihnelmisdir. Oeyd etdivimiz kimi sairin leksikasrna daxil olan hal-vaziyyet fellarinin sayr ioxdur.lakin burada hemin fe llerin y alnz bir necesinih'senis mtiqayiseye'celb etmevi lazrm bilirik ' DofmaoNosifrinin dilinda <doemaq>:(anadan olmao. doeulmao> menalanntra islenmisdir:ma hammad hilmmiti'ndan s an do datt'. S ailt pazillariin sultanr'sdrdii:m NDL,254).Bu fel sairin dilinds" eyini zafianda toi ur maq//toimaq vanantlannda' da islanririsdir:^lo' levi -h as to iu tmaia ciibba qida iarak,vali;baxttim siinasi tbidivii'isbal tli saldt NDL.346). Doilntiq feli<qedim tiirk ltiistbnile tdy- t<doeulmaq: ema'le eelmok. meldana gelmgb> menalannrla iqlenmiqdir: OIiiilkA tutar bu toiuf,i krst - <Etitiin tlolulanlar olmek iictin doeuhibd(ntc.570). V.V.naAt6v rso oz li.iietinde tof, sriziinrin <doerilmaq.d'alxmadri menal6nnr oevd etrnisdir: KErm iip y m'm t o fia y o r ry <Karmeri'daff na q^alx arkeu (OCTTf,n, I I 5 I ). Orta esr ttiik(6smhnh) diline aid lti!^etlerde dolmaq forniasr ybx- 221

88 dur. Lakin (QlxmaqD monasml bildiren dof a ilurmakifadesi.qeyd edil- "frailffii;' l"ei' ai* riii-6ii ui iis it tqt ft 4 & kim.butardan b fr ki4i dir i k;l;;a;";iciiriliiariisn uii sei ucatar ki, bunlardqn bir adam salamat ffiifi;a;rii;.^soi..il. iigsl.tvtlisir tiirt dilinde hpmil sdz bp me.nalarda H:#wfi.Ptrfi Wt:**T$ft l$;liiffiru$eil, Wwr'ffi ',iiiina'.i-?eifr--uctrci'#ndlri menaii da flglenmbkde.dir(tpc,325).miiasir ;ili.il;"^iiiiit d; d,;;;;;i iozli?anadan cilmaq, giirtinmeb. rqerialannda *{:#,mr"gs'if r;:""rb,rxrruin*'rix:tr;l:g!;"*^lx's' ji1lliji [,iil":u":ui'tiili s6?irii6triiu[riimaq, eitriinmob)(griy cismleri haqqrnda) mendlahnda isleiir:r4y doidil, isq ieidi,yara yarqslq 1terydi \paya\).... Nesi minin dilinde -islonlni$ mana ogf? drllenndon u.gundo(rurk, tiirkman. Azerbaycan) miihafi zo olunmug_dur. llkm mona. vanantlanndan i'?t"* iiiri*:.<qiliriiaqiiriienasi oauz ilillerinde itmiqdir. Miiasir ttirk tilinde ise bu fel veni bii menada (<ciicemtek>) ig-lenir.. -""'-"d;idnniliiliriin dilintld <iiailanmacf,tiikonmek2 mgnala'nda islenmildir: S-ani basarda bilan kim, na gizli) i vharsiry, Bu. kainata na iitii.^ei"n'riii-t"iltiaril!:fa ii'sali;n"dan ciida dtisliim, hav.atum qal' inu&ndl,388).<qedim ttirk ltipeti>nip qal- feli <qalmaq, qalrq 91ry39' ftnr#:t;1#i,trxxlitjldfrffis,'fiffi H{#'#l?ffi til$'i oalmau feli orxdn-yenisey abidelorinde de genie igtapmtgdrr:. Kuntm Fi&iiircliitai';;l;i'i;;;Elcaldii <,Atanxaqafi'vefat'etdikdo tizlim sok- 'ittffi;iil6'idiii;6 J/t:otd esr trirkosmintr;. dilino aid rlan vazrn abid'olrirde kalmsk' feli <baplanmaq,qaptlmaq, ettbar etmel<, Ilklr vermod;k;;d;t6tiiidi rstrinmit?li:-[aliii ia qryih eltigine kolvo <Lakin sen iii'r'ii'.iiit"ivi"r'iikn-i,;mlo;; Ii*ii saii)l hayalevalma,nus evle belavt bala kaln;a ffar.siiz.. IV.2 I 9 I ). "-"" '"M,jisii tiirfailind; 6u?el <geri -qalmaq,dayanmaqgecikmek, davam etmek,davam etdirmek,yaqqmaq,e.laqenl kosmo t!)) _lflinl.monalafoa i sl6it ii Lcriliunag) :fii u i s "i in { u i i iml, 6 er ab e r k a l & (S.F' Abas1v..qnik) ; <ioonmhalmagi : H emen karar gaha y er lee m ezs em, ne ge n don eb ilirt..ne dd otetd,i kalabilirdim <Hemin qerargahda yerleqmezsgm' no gen oono g*;iil"iffi l1f,,l$di.gsl?'n*'# fftru;ifrt fi :?Ybi'i;fifr f iiift *Jii ll',fi*li::,g,gl#if b!;/;,"f::,"t1'il??,0affi H?,ilidu8"!fi luaiiiff'"fj'; l:i;l:#,''i"':xl:pi'l'9l,lt$ffi :sairahrrmrpr**u1" "#Wflffi!,f Miiasir Azerbaycan dilinde qdl- feli <ioldu[u yerde durmaq' y nnt *?Xffi f ifibii:r:jfrih#t#g.f 'f,ffi al'1;tj?,fl'lfilt?iltif,",ilt??,?',ffi S fiazeoldii birlbsma'de emele gelmisdir. Meselen, yadda qqlrygq, rytgaran aalkas, sdzii dalmda qulfiaq ve s. Miiqayiseler giisten;..f't'r.ga!mqq felinin NeSirn*inin dilinde iglennug monasl o$uz dtllennm dordundo oo miihafize olunmusdur. ----Onftaimail' Nesiminin dilinde <xilas etmek> menasmda -ig!enysli;;-!h;!,rx'n'xu:t,if ';f k;f,,!:e:lf ';:nz\,t::i,,i1"i:!,:f# NDL.400.(Oedim ttirk liieeti>>nda qurtqat// qurt]ar- teit <nlas etinek.azad'etmbkr> menalannla verifunisdir:.4y tiirp siz bizni.qurtqar i-q (ntc.469).v.v.radlov ise bu feli <b6galtmaq,a2ad qfine\,xilas etmet, dlmao(zor1a).merhum etrnek.ortmok,biirtimekr> menalannda l$tetqr$dr $CTH.ll.947).Orta esr ti.irk(osmanh) diline aid liiaetlsrda Eurtaltryraq I:);,;n#:w:*y;i,:#,:;y:,T:#)rffi17::;'dtrf a:liv,li\wiizkim Mtdaiitiirii ditinao kurturmaq feli <xilbs etmek>,<ryenid<in ale kecirmoli>.i<uliqhsdttmaq),<<komek dlmek>,<buraxmaq>i vo. s' menal-ada i.liliil 'Uittifn'istidtattfi vine milletin izim ve kiran kurtaracakfir. ifltittirt). Mtiasir tiirkmen tlilinde qytarrygq variantr <ttikenmeb),.(.tamamlaniao>.<aradan cxmaql>.<olmeku,<xtlas etmabl monalalnda l$loili :U iiii ri iz el dtiirhnm duiqrdt(t IC,209). dilinde kurtarmaa 6ii--dii;s'-etmat<.azad eimelor,icr'ombk'etirsb menal4nnda illeiriiifpme.zqtl. Mtiriir Azerbaican dilinde qurlarmgq.feli.<ttikenili^slir,.ibitholdt.dilas- ;tmek"azdd etmek>,mehalannda igienir: ((bil ila-l6io-.mtrhtribonin qurtaraiagrna inanrrdr(l.htisey4ov),<<xils etmak>: Sirvansah ibratrim htirufileri defelerle qurtarmsdt (I.Htlqey.no-v)' '- --F;iin Nesiminin ailinde iglenmiq menasr'o[uz dilleiinds miihaf,rze olunmusdw.iikin menalardan biri - <uzaqla$maq'> menast miiasir Azer- 6;v-Aii'tiirkd; vs qiqauz dillarinde iimildjr.eyni Tamanda bu felin tiirlndh ve AldiUavcaln ditterindo osas menbdan $axelenen y_eni <bitirmok, tiikenmek" srina qatdrrmaq> qnenalan da yaranmrgdy.ourtarmaq felinin <uzaqlasmaqd monasl ise yalntz miiasu fulk dllmda laal l$ronlr. Mldiiiituirrl-i. 6u mbna ttirk diliniir orta esr yazrl ali{_elerindg de.iqlenmisdii. Bu fakt eslinde orta esrlerde(xlv esr)ofuz dillorintn terdt xt]susiwetlerle inkisaf etdiyini, bir sozle, hynldrfrnr gosterir' "'" "- SiEniio-.i'l,isiiniiriii 'ditlndo i<v6rlesrfielo>" menasrnda -iglenmisdir:buiilffi i)iii'a,"*iiiiiiniiii'fiiii:6han,oqlislimazbihekavat.tarci)mhni sqn;{adur?(ndl.324). Sdmaq feli q-edim menbelerde de q6yd olunmu$dur. <Qodim tiifk lii[etiilnde- bg fel-.<qpn1maq, -qaltqmaq, i,u#";,rui':;)fj,ilhgl1tr'tftft:3sb:+i?ff 13ffilLgi'g',"f"s3'i$,r{r F,lib;triluttit8''tr*rltT?11il'#l,Thlii*T:iit'ifig8fi felibu meiralarda'islenmisdir: l) <verfuinaq: Is bunun gibt halet lqlnqe beniim ile seniin aianda Cebrail sifrmaz <Bd veziyyetde olan t$m.lgmdo menimle senin aranda Celraylla fer. yoxdun ; 2)<itiypa+uygun-o,- InX4P: Hev herif,bu mevhanedir, buida Sahltq ve qahzadelik st$maz (lar. uoz., V.J+tOt.lvttiasir" tiirk dilinde -ise -bu -fel <qang.maq,. g4tl${nag't dpc.778).(<bir vere verlesmelor,<uvaun olmaq> monalannda t$lenr:bir iiiti''iiii'liilol-titiliciie iri, bir qadm'iki qqcu!.nasil qgar? [',s*;?ui'1i,]ijr,'{i:ifut;k.;6*"!jlot(ik"t:h^#wf i,itj,t{jx{{f,i #f; I.,,ffi' 222

89 xilq ati ammara banzar N D L,9 D. ijr k- feli ttirk dillerinde iirh/urh//hiirk //xiirv/6rv/iirilh/yiiriilr'/iirkii' //iirki variantlannda islenir.bu fel iir- <qorxmaq, diksinfrelor monaslry bildilen mprfe4q -/c elementinin birle^qmesi y^oiu ile emsle gelmisdir (iii*-nru. E-Sevorwan 6ir-ei-e-mi'i- tiri sonraidan sonradan birlesdivini-qeyd'ennisdir(3ctt,i,63 etonisdir(3ctt,i,635). Azoibavcan Azoibavian dilinde aihdb islenen iglenen htirk vaianinda'fi'- van elemtinti'sonraki'inki6af dtiwl5rine aiddir. Ozii do da bu forma yalnz ve yalnu Azerbaycan dilinde islenir. H- ele- mentinin sonrak dtiwlere aiil aitl olmasr qedim vaah yaah abidelerde. eleca do da de Itiletlerde b} felin iirk-uanantrnda igftinmesiilo izah edile biler-meselei,orxopye$lpymstnlerinde.lj$-,variantrn{a.(qorxmaq>>menairnda iglgnmigdlr;.eb!_ir. gin Qnr2 iirkilp. barm,,r. (Evr on iun Swel qorxub fggk e.tn{9din(56, I 47).<Qedim. tiirk.[geiipn! e _i!fi:, t9!i <qorimaq, V.V.Radlov ise bz liiletinde hfirflk: foimasrnda i<u re$d.olmag> menala;nnda qeld etrnigdir(octh,il,l81 1). Co liieetinde ise itrk- feli <od 2n). 2n\, (ila O1a esr tiirk(osmanfi) tiirk(osmanli) diline aid ltieetlerde felin iirkmak formasr qeyile ahnmamrsdri. Lakin <birden-bire qorxmaq) monasml bildiren yftre-clsnet.rladesi qeyd edilmisdir.:yiiz4ryit b.akaikis.i ilrke diiser (Tar. priz,,vl,4,q79) Sriz.,VI,4078).Bu Fu, frl fel,trfu rirfa es.r..ttirk esr edebi_ dilindo dilinde q4qlr+lqpme omorfimlssme prosdsini irosesrnl kecirmildir.bele ki. hsmin dtivre aid ltieetlsrde iirkli sazi'<<oofou. hevocirur, <ibela,mi.isib-ed> monalanru bildirinisdir:ol ile iirkii d;iitt; ol ceiiden, Ki korkmuslar& anlar ileriden(tar.siiz..vl.4078). Soziin bu' ciir omonimik xtisusiweti miiasir tiirk dilinde de rirtishtride'olunur. Evni zamanda iirkmek f61i miiasir ttirk dilinde asaftdakr'menalarda islonir: <ibir $Qydan qorub srqramaq>, Grjlsesinden iiilffiils bir Arap afi sibi sahliifr (O.Seyfettin); <qorxu drivmaqftorxmaq): Bei de herkbs kaflar ialruzitiian iiiker im,' fakht.ev leninek fh sh ry buidan lryy 1a.y ry ogar? (P. gdfa) ; <btr yqmamab:$eftaliler yqtrnallnl,k))defianw bu Du wl ytl iirkrnijs(ts.ll.l530.- urnnu$l I J,ll.l)JO). Urkmak UilcmaE feli lell muasr muasf ttirkmen diliide < o q orxmaoir. orxmaqir, <dilainib' oacnian qacnias > ) (li evvan eyvan h haq. ao. ) menalann-a I an n - da iqlelir: Qiile iirkilp biihiirdini ird4binoi dikiinib qaciraq ipi qrrdr>(a.fosui-y.uos).mfiasir qaqarz dilinde de #rkmaa feli ((0orxmdq,diksinrhak,eekinmolo> ^'monalannda islsfrir(fpmc.490).mi.iisir Azerbaycan dilinde bu fel hiirkmak varianhnda <sas'don o6rxdb cekilmek,tirkmek,qos$qq?. Senalannda iglenir:,sargalar ma$m sas'indan hiirkiib_y7du ( 497), "-'*"Y.il*U6'ilffidrJier sosterir Y,t. iirkmak felinin Nesiminin dilindo islenmis msnalair'oeuz dillerinin d6rdiinde do miihafize olunmusdw.ilkin mena variantlanfr'dan ikisi(<<uzaqlasmaq. redd olmao>) ise oftiz dillerindo i^tmigdir. itmisdir. Oluz OEuz qrupu tiirk dilleii igerilinde iceriiinds valntz yalnz nitiasir uiiiasir tiirk ttrk dilinde bu feliri veni <<bar vermemelo> menasida varanilsdr. 6.Kiihnafmis fellar.dillorde ktihnalma piosesi ddha cox asvarun adrnr bildiren siizlerde miisahide edilir. Bunun ila sebebi avdindrr. Ctinki cemiwat inkisaf etdikce ybni varanan nredmetlor veni adlin ile biilikde krihn-e-predmdtleri ve onlann-kohns ai4lanru eve2 edir. Lakin stizlerin krihnelmesi tekcs esya adlan sferasmda devil. evni zamanda asvanm haraketinl bildiren siizler cergesinde. de miiialijd.g olunur. Upriipiyyatte, fiirk dillerindeki ktihnelmig-sozler igarisinde feller on az kohnelrne pro s

90 il sesi kecirmis nitq hissesidir.fellerde kiihnelme prosesi daha cox sozlerin fonetik'terkibind'e mtisahide olunur. Bu ciir ve2iwet Nesiminin dilinde islenmis. miiasir dilirhiz ticiin ktihnelmis felterdei do edrtini.ir. Bele ki. shirin dilinda islenmis k<ihnelmis fellerin ekseriweti Tonetik cehetdori devisiklive meruz qalimsdrr.evnf zamanda Nssidinin dilinde mona vo fofrn'a cetstden kdlinelniig, dilimizden tamamile gumt feller de iglenmisdir. ' Statistik hesablama neticasinde sairin dilinde islenmis ve mtiasir dile nezeren tamamils kithnelib. isleklivini itirmis fellerin'saymm 35 oldueunu mtiowsnlesdirmisikbd filleriri bir oismi'tiz izlerini dialekt ve sivelsrimizds obruvub saxldmsdrr. OEuz orupir ttirk dillerindo bu fellerden hansrnrn'lekdik-semantik inkis[f pioslesini kecirdiyini.elece de Azerbavcan dili iictin kiihnalmis bu fellerin diser miibsir ohh dillerindeki vdziwetini hvdrnlasdrrmab i.ici.in Nesimiilin dilinde iilenmis hemin felleiin bezildrinin bluz qru1iu tiirk dilleri materiallian osasrnda mtioaviseli tahlilini vermevi zeruri savrno. - ^ 'Agpa+Nesiminin "dilinde blr _fel (Wxan qlxmaq, qqlgnaq, ytikselm"elo> fironalarurda islenmisdir: Ltivhi-ixlas eyladilnsi'kiiitlunr, ey milnaai. Kiirsivi-rahmana addun.'sdeda arsallahi sbr NDL.44). Bu f6l tiirk diflerind{ ak-//ad. varientlairfid[ islenir. Evni?am'anda'ao! variantr da miivcud olub. l*lmorfeminin aq- vuignfi.irsemantiklepmsye do$ru inkisaf xsttini keqib baga vurmugdui.v.v.radlov sk- van'intrrun uyaur diliride <qalxmal,drrma$maq>,darhnaq,qoxalmaq,boytimek,gticlanrir-ek, senislsnmek> meri'alannda isfendivini i6sterir(ocrhl. t +Z1l Ai- sozufitin'de <oalxmao. ucalmao. vtiksslmsklbdvi.ikliib mdrialari ait soztnde asemairtiklepriiigdir. Anla'siya livesinde'ataya vo bttyiik qartaga hrir-.met mot manasrn monaslnoa 4q' o i aga deye oeyo miirdciei muaclol edirler(3 eorler(j),4y), 5,aD...AEq Ag& Sozti soztl qedim qoolm men- monbaiorda dq (b6y[k qaldaq> menasmda igionmi$dir:1ff_en titsu'agam arcug bila ai tsip<<men.trtsuboviik qardasrm fucirkla ra2rlasdrm>(trtc.48). '",4d-soztiniin At-slniun <dalimaolucalmao.viiksolmek.bdvtimskri <dal*mao.ucalfnao.viiksolmek.btivtimsk> m'enalan menalan ile cox vaxin olan bir nisna da'vazrh adidelerimizd'e atidelerimizd'e i6lenir. islenir. (Kitabi-Dodo QptSiUd,t Oorciud> gposunda eoosunda ai ad morferirinin allomorq allomorfu af ai sqzii sozii <hiindiip <hiindiiu monasrnr monaslnl b\ldikr :A 6' m ev da m n"o r t a s md a b ax d rt u r & : B av"a n d a r x a n m q d m ev d a n t n - da lu oflan bang etmisdi)r(tdq,36).(qadjrir trirt ltigeti>nte,ir felil, <oalxma"o.ucalmat>.<drivisniek.solmas.sdmlmacd meilalan oevil edilmisdir:..kriv:ultk bila kbdka aymas ftisi <insai loveaher ile^utala bilmaz>>:olilm kr)riin iiizi ardi' <Oltimti vaxrndan- stiriib.iizii devisdil)(trfc:16).orta'esr'ti.irk(o{manh)dilli meribelerde a[mak feli asaeiddkr frena{arda islenmisdir:' <crxma'q. yiikselmek>: Kdyna& ktipiikfendi, buiu aidt(tar.soz.,t,5o) :Haiun ndlrirt as*a elbetti sirandi', Kldai a frr ef s u h t erazu -i i' mith abb e t(nedim.xwii.tar. Soz..I52). Miias ir ttirk dilinde da admaa feli.texminen.hemiri mendlarda islbfrir:1)asaerva ennok eyi lqltlrqeyl ejnoku, Hig.konu6m ad an giineg batty a qginigy;.a dek cal6tiar(r.n. Gilntekin): 2)<w[ikselm-ek. vux6n cixmao> :G\niilsuz namai sdklire aimaz (At61ar i;tizti).corundtw kimi, aimiq feli tiirk dilinde <a-safi enm6k> mbnasrnr XV-XV esrleide oazanrirsdri. 'Fu fel mtiasir ttirkmen dilinda sqmak fofmasrnda bu menalarda islenir:1)<dsegmeb: Ol xarmana baranda, qije yanmdan aendt (M.Ibr6- ;i i 'i a & Bl t.!. i I fi, g. r i;r,glr.3,f#ffi ;,la';tl:#,*ik{:'ji,it!;'ti?!(#":roll,ililtliiffi #"fiilidi'#'d;ho?irita,ilmiit iit"ziirua:ii.q{tvaqasauzdilffi?d3"fiy.i'iiffiaiifiifr1-i$dii.lrkilatelbavcafi dilininfugulieiv"e; sinde <qrxmaq>i,<<qallmaq> m6nasmda iglenmelccladff"aoyun daga agat (oootj.tijtl*"- miiqavise neticesinde Nesiqrinin dilinge iglenmip aimaa felinin valmz'tflrk ve ttirkmen dillennds.qorundu.gulu4 $qntot oturuci. Bu fel o'asat]edilinde tamamile.itmig, Azerbaycan dlllrun lso Dozl *l'{#lnmf"h# ;#ftl}tji*tl'1"5ruryrt'lisllvis'"fi1fri* kpux*tnri"kn*l#trffii*#'r"#ft lles#"1'.##;i"'ll'l's; 1"'qtiT?l# jfl f Sy#l#fr oall#s$"il$ttrti*'lt.*,ro.>menasmdadr: r,'nsffi ffii$,g,f#[s?l'f;?j#'rum'a'xltni,::#la '{idi,tr:#!#it{#f #ffikhffi;{ffi^#i#:w#t:i*x ^df ;t"i,;;iri.i"'uii ttiffiti';il;inffiiiiiiiiyreti itmie,<qedim ltirk.fti[atbmde arl soz16- <temizlenmek> menasmda.qeyrle.a[nml$0.1r: Yu er iil,iakmca arimas ftiri(dtc,51).epi zamanda Neslmmln dlunco flr' rorri?oitlteriiiiiin -inbnilii-nda iilenmiqdirlru giiftar, ey. sanam., sar- Zrffirfo-hini-ifiidir. Har dili bsrida'voqdur an gdjtgr' tstama W,,Nirkquntir,fu,y'wpi'ffitriy#?ifl,llff$:fiH belo bir neticeve eeldlek oldr ki, arttmaq telmm. koku fl/- nl! b: H;#til",iil.i^i fr"liii?ildilias.53 l. Si,nrutu marhe le do t v e't tin stirl e - inin r rrrrrr Rtile AvAv oosulmiiiarur- forinasrru yaratmr$drr: Yw#^frff ar**t-+arfi ' ^ 6fi;;it)'Aiifid ;id-iiiih abi{glerde,an tnak' feli fr:;r'i^f*;i/^fri4";;f ffi {i;;ffi ;!;i\ffi,:##t# [m!,*k,y{t^!,wg{i1",,yy,,, sotirmeloi menalanm bildiren antmaq Stat4izlanmolo.monaslnoa lso Zimzsixirn:im,e'i,:ffif@r'iUtl{UffiS:#i##:tn ftl,-""#;wi,ii!#ti";'#fr ;":ff f;y:,(fi :ifj3ftill#hri'i;ffi q "i1f li'il'#ii"6;' ffffi;td;l siaii:; :' iuli Aa, iis ir,, n' ti : ziin ar &ver <Apq, lgn'[r,::"1*,p'hsgtg9''i];'?3'uffi afi'!1''itri"yy{i'.bif iiii5 sigittxilrh,r#**ffi lt*?*'sffi,gi'$#trtr"l.:'ith: $ailior, $ahbuz, Ftizuli givelerinde mflhafize olunmugclur. (lemlzlo

91 molo) manasrm bildiren arulampq feli ise Zengilan givesinde iglenir: ly qe, o diiy[inli antlayarsan. Elniiamanla an sdzii <temta monasml a/- fiit ait.'sidin duniifad siniri torkibinde qorumu$dur. Beleliklo. Nesiminin dilinde islenniis arfimsq sozti menalannl vo formasrni mtiasir ti.irk ve tiirkmon diflerinde, Azerbaycan dilinin dialekt- Iorindt miihafrze etmisdir. dilinde is6 stiziin formast qalmrg, lakin iamamile feroli menalbr (vdrdlmaq) varanmtsdr. Eyni zamanda drta asr tiiili(osmanh)^dilinde bu lel basqa 6ir monada (beriat almaq) da islenmisdir. Bu h6te orta esrlerden (XIV esr) oguz dillerinin ferdi iiisusiyyetlarla inkisaf etdivini edsterir. - fv'mao. Nesiniinin dilinde bu fel <sovlemek,demek> menalannda islenmg-dir:bi na aydur,ey Nasimi, sabr-qil.,' etma f?eqn, Simdi.fartan etrhasam vann faiaii nevlaram(ndl.55).0edim meirbelerdb ay- feli omonim olfirusdul.hemin fel asaerdalir mehalan bildirmiqdir:l) -<dantgmao.siivlemalo>:bularda tdhisin aiaiin sana <<Men Sene bunlann en vii3iiuir dinisaram>: 2)<adlandirhas>>:fezikliir aiur ani afrasiiab 'irahhlar onu Ofrasivab ddlandrnrlan: 3J<amr etmekix <idare 6tme-lo>:,qirlo bulariynegil itisa qil <Onlan oft.u've no omr ediilerse, yerine yetib (DTC.25). -' '- Aiiiad feli t{irk dillorinde avt//evt variantlannda islenir. Bu felin semaniiftasr ile baeh N.K.Dmitriv6v maraqh fikir ireli di.irtir.o,gosterir 1,,t. avt- feli valnrz-adi damsrir bildirmir, hem de insan nitqinin-ytikek seslsnmesini ifade edir.bur'adan aydrn olur ki,ayt- feli <soz[ ucaclan demeni.iruiadan danrsmaq). hetta'<mahru oxufinqr> menalannr bildirir i8i.57ii. Maraahdrr'ki. s'oriuncu monasr tiirk dilinin dialektlerinde miihalzi otrinuu ds.i.421')lvr- feli (Kitabi-Dode Qorqud> eposunda da i<rnahnr oiuuiaq>l<ideniel6> menalannda iqlenmigdir:pn aydtr: Ayftma ozar / ${DQ J?)ir*ror*unh ) dili monbelarinde <stivlemek>;<demekr> ; <anlatmao> menalahm bildiron avfimav/evitmek iozleri iglenmi$dir: Evle kim'pirdiivdi) avitfi diisi)n,evittiler nitmek serek bunun ryin(lar. S6z..l.323lMiia',sir tiirk dili li.iletlerinde <demek> menasrnda kohnelmig Jrii kimi nitmek feli qevd edilmisdir:kul Mustafa evdiir coqtum,aslgit derv as ma'dii st i) m(kul Mustafa).Ttirk dilinin dialehlerind e avitmak feli iiitivtemetir inendsrnda islenm'akdodir(ds,l,42i).orta esr tiiikmen dilli meribalerde avil feli <danis> menastndd veiilmisdir:men unar sdz ayrtfim <Men ona s6i dedim>(96.58).mtiasir ttirkmen dilinde aytmak feli ge.ni9 mana variantlarr ilo fbal' sekilde iqleni-r:<daruemaq>;<<xebsr vermok>: Diilm ai6,nl viizine avf:'<<naetl dtmek>:<mahru oxumaq,ifa etmekd; <<adlandirina q>> ifulun a n am 6 d iv ii av dilar? (Turkm' RS,3 5 )' dilinde ii,{i"i felib/ istattivini itiiniisair. Evni veziwot Azer$uican dilinde iflj riiiis'a[ide olu'nur. Lakrn avfiau feli Azerlidycan diliniir Ftizuli vo ',mil*lljb,llf i*fa;ffi 'r**tttl;llt'r'$l;";1":lz"#e'i$dl?f ; 228 ADDl.2fl.R.Riistemov qevd edir kt, avmdq feli serq qrupu dialekt ve sivslerimizdo eyni zamdnlla <besleindb,<<yoluxriraq->>,<ixober tutmaq> inonalannda da Islenir (57.26\. - -Gdriinatiyii t<imi) ai,mdq feli Nosiminin dilinde ifado etdiyi monalan ile valnrz mi.iasir ttirkmen dilinde miihafize olunmu$dur. Hemrn msinlaiitirnalar tiirk ve eioiblvcan_ Azorbavcan ditlerinin dillerinin dialekt v9 ve giveleriride. $ivelennde-qo.lunrnpq$adrr. Miiasir aasauz dilinde ise bu fel tamamile ktihnelerok, islekltkden oalmrsdrr.evii'zamanda cv- felinin ilkin i menalanndan biri (<<emr (<<eqr et- qorunrnaqda- rireb>l rheb>l oeui oeuz dillerinde itniis.<adlandu itniis.<adlandrmaq> menast ise miiasir ttirkman dilinde ditinde elinde -cfilmrf oilmrsdrr.bu oilrmidrr.bu An. nu felin ilkin ryglrqd+ menadan fe. fsrqli i,<<pplt4t <malmt oxumaqd rnonasl miiasil trirtmbn Aitinde ve tiirk dilinin bezi dialektlerinde mtigdhide olunur. Randurm ao. Nesiminin dilinde <islatmaq,battrmaq,bulaqdrryqq> tr:#:?#l^,,:ilffiliif ;?;;ir,:rww';:i#i'di{i^trs\(hf tr6f #t bandtrmaa varianfi da islenmisdir4s'iqlariniin qanina baidtrmq alin #*f,riigxl-r;#&##:i:{,'-xir:,!#;of Y"lifl ;?i"*l"oglf"t ha- seklinde bema etmek miimldindiir. Bu sinkretik koke qo$ulan:n, -/ elenientleri ile rfiiasir Azorbaycan dilinde batmaq feli yaranmigdr. Sinkieii[- t;: lidhine ewelce -z'elementi birlegmiq <!a!mpq>1 mehasrru bildiien bin: iell varanms/do +n ->ban), sonralo merheleda ise -n elementi -iiie ev6-zleniriijvs ne'ticada bat- feii emale gelmisdir. Mtiasir tiifk difndo isifi-# vo' (bue$dmnaq) monasmr bildfren-d'anmak feli.$e bunp itiliut 6aii.fantlutr- felinin ikinci hips-esl olan -dur geki!9i.s1.ila bafilt mtixtelif frkirler m$vcuddur. Bele ki,v.asl44ov qryd edif ki,bu s<izfin ierkibindekin'drrhis?s3l{lji3'ltti"""ultt9#fi'9f,'#tlrdebandurmah/ o;:i::rrlf:l;,:f^t*n*f ni:nrwn:l.tul'ii'ui:#fi:$l'#:kifia;iit balr7t rntak fell <batrrmaq>r; diziim sfll,r,qrlanr.r1 ve ya inciri tez ourumasl vo ronqmln parlaq san olmasr iiqiin hillii ve ifuq sriya sal1b.griarmao> menalailnda islenii$s,i,l4q).orta osr va miiasir hirkmen dtltne lid iiirll menb-oloide' bu fble'r6st f elinmir. Maraq!1{rq ky. I a!{r Uqq felinin miiasir formast olan batnaq s-tiz i tiirkmen dtltntn dtalekttennd0 11i,;lgr d'moft Jur[i-i l tnirf z 0,3 3 ). fatias k di.qaoatz linde b arutu m a a feli lf,ngiaru'*iml"6'l'mg:'f's#h*#'s#i''[iil*[:f i';;iw;t fiitlimdn AilinAo do inti$ahide olunur. Gprtiq$t, banfirmaq feli' nin bhtmau. batrmaq sozleri il-e evezlenmesi bu ditlerde homm tehn "]iji['iix i ^''-'-^ slenme sini.davandrrmrsdrr. Mtiqavidilei sditorii ki,nesiminin dilinde iglenmiq banfirmaq feli forma vs in'enasrm-tiirk ve qiaqaw dillerinde saxlamtg, Azerbaycan ve ttirkmen dillerinde isa itirmisdir. "" ^-" -Cizidnii6*"Nesiminiri dilinde o, <dtinmek,{ola4maq,dtivr gtmgl-o> menalffili-lilenmisdir4fitabun tal'6tindan maftltpfum -bizginiir, Vai;i'ii-i;;;;;;f,';A;;'a';;;i:i;ii;,, iizp.ircndl,l86).bu fel q'edim ttirk *i'grf, t$#h5?lzl'i":tr,:i'hf#'nlr't'f 13fi ili*l-$:,h?*i.trf; iiairiitoniiiiivi offi riusdw. Orta e sr ttirk(o smanh) diline aid y a,zilr ab i dg - 'er#'awtxrlj/;f:':i;!,1:'i,i'f,i,iltf 5#2::f W',,Hlli?f, lf 3o;: 229

92 II.9l3).Hemin dow tiirk(osmanh) diline aid vazrh ntimunelerden melum ofirr ffi- bu soz vahtz <idolasmaq)) menasrnda islenmisdir' <Donmek> menasr'voxdur. fi4tiasir tiirk dilinde islenmeven bu fel hemin dilin dialektleriride ciz.senmek formasmda <bir seviri dtiwesins firlanmaq> menasrnda isldnifiekdedirds.lll.l252).ft4 osr vo mtiasir tiirkrneh dilli vazrh maribelerde bu fel isfenmir.hotta ttirkmen dilinin dialektlerinde de bu srize rast selmedik.mii'asir sasarn dilinde bufel iinqilmdd formasmda oalmls. <Tdtinmek>.<dolasrb yrxrlmaq.mayallaq- asinaq> menalannt uitalitrf OKVIS. I 80.Miiasir Azer6avcan dili ve ontrn dialektlsrinde ciepin mali leli iiz islsklivini itirmisdir.' " Belolikle, Nesiminin dilinde iglenmig-cl'zgi4.nplt goz.u tiz forma vo monasmr orsmon qasavz dilindo ve ttirk dilinii'dialektlerinde mtihafize etmisdir.tilrkman ve^azerbavcan dilleri iictinse bu srlz kohnelmis saytltr. ' D siirmak Nesiminin dilinde bu fel <Qatdrmaq> menastndadr: Mii.staqii fradi)r cara, bana bildi)r aru kim, Gar'fursat ola 1lara dagiirmak b,u'payamt${d1,245). Hem dagirmrlr.bem Qe.daymVk fellerinih <qar drmao>. (toxunmaq) monalanru btldffrnost bu sozlonn eynl KoKvuvaddn toredivini e6storir. V.V.Radl ov da//del/tr- morfemlerini i lkin kdk kimi oebul edisrekiazrr ki. rr- ilkin kohi teleut. altav, barabin, qtratz, tobol^razan tatarlanhrn dilinde <cvaxtnlasmaq> menasrnr bildirir(octh, il1.1j43).orta osr ti.irk(osmanh) dilli vazrh menbelerde deirmeu/ dehi;rmbk feli bu meiralarda' islenmi-sdir:l)<vetisdirmek,qatchrmaq>: EFer andan sol melike deii)rdi)ftleri s6zlere' fielik bir likir hlsafi... 2fi<toxundurma s>> i Ev I adt ofmav an hatunla r am ekle deler " dahi dis lerin e dediirmeden vidalar ffar.sdi..il ).mtiasir tiirk dilinde de d &i rm ek feli "(bildirmek, catdrrmaq > ; <toxuntlurmaq> menalan nda i q I e' niiits.l.345\.deqirmek feli mtiasir ttirkmen dilindo <yannla$maq, toxurima'o.catriraof msnalannda islenir:^stoft divqra'de(trip' qotmak $ilc:,z!z) Azdrbaycan ve qaqauz'dillerinde bu fel igleklilirii tainamile ltrrmrsdlf. 'Gbriindtivi.i kimi. Nesiminin dilinde islenmis ilasiirmak feli oz forma ve mandsmt mti'asir tiirk ve ttirkmon dillerinde Saxlam$,miiasir qaqat;z, ve Azerbaycan dillerinde ise formasmt deyigerek bagqa stizle evez olunmugdur. - tsrir,tna olunmu$ odobiyyar l4.ceferov S l5.comsidov m_egmuisi),b 16. oalelor rfacmu ft.demircizado l8.ellazoi F. <l I Azerbavcan dili.ll hissa.bakr. I 982 simi leilerinde'<dede'qorqudr ifadeleri, lmadoddin Nasimi (meqalolar edebi dili tarixinds Nosiminin miivqeyi, imarladdin Nesimi (ma- L edebi dili tarixi.lt h,.bakr 1979 orqu$ dastanlannda'anaik stizler, Dil meselelerino dair temafik ve tiirk sdebi dillerinde kiik ve diizoltme fellorin semantik diferen- 34-i{;iililB-At#6itCan diliirdt ikih0icah fellerin fono-semantik inkisafi Bakr,l Xelilov B.Fellarin'ilkin krjklori(miiqayiseli-tarixi istiqametde), Baki,l Xudivev N.Azerbavcan edab i diti tai'iii,bah, imad'<ledin Nesimilrao divaru. Bah, Kticerli F. Azerbavcariodebiwatr tarixi,l c., Bakt,1978 ii:qilr-mzado Fldiidsii-Tiir[ry6'alimlari Nesimi v5 hiirufilik haqqrnda,azerbaycan, 1969, lt7, s ti.6utiiev H.K.Miixtalifsistemli diltardo felin semantik tesnifatr, Bakr, i:d"fii,;r;'O.Nilliiiiiii'tiiiiriiiiint:ntift xiisuiiyyeileri,elm va heyrt, 1987, 1"b6, s.22' Ouldzado M. Bbviik ideallar sairi. Bakr,1973 ii:fiffiil'il,i."ti6;il'jddie'1'!'[{a-[,liianizm vo mehobbet problemi,imadaddin Nesimi 1kr.1973.i rhhvcan adebi dili.bakr. I 985. G-A6ibatian dill'arinda iimumi isimlerin semantik diferensiallaqmast, apancr tislublan,li h.,

93 1973. N4. s.5-7. Si.SdiiiLot Y. i'iesiminin esorleri Azerbaycan edebi dilinin tarixi abidesi kimi, imadeddin Nesimi (nieaalolar mecmuesi) s Sevidov Y" Nesiminin dili. Bakr i.Ve'libevli l.miiasir Azsrbavcan dilinda felin coxmenahhir. Nam. dis.. Bakr. l99l 62.Zevnal6v F. OEuz-selcuq 'abideleri ve Azerbaycan dili,"adu-nun elmi esbrleri, Dil vo Od+ biwal serivasr N2. si3-9. 6l.Zeynalciv E.Liirk dillerinin mtiqayiseiqramqr_4ikasr,l hisse, Bakr,1974 &.Zeynalov F. Tiirkologiyanrn asislan, Bdkr,l 985 fiirk dillerinda es.ersin N4.ezeri h"h;i. isunuut. t spisar 66.ErEin M.Dde Korkut kitabranliara KifkciioElu K.E.Sewit Nesimi Divdnrndan secmeler.ankara. I Necniettin Hacremiir6Elu. Tiirk dilinde vaor bakrmndan fellei. Ankara. l99l 69.Yaman E. Bir ulu ginfrn dallarr, Tiirk dili ve lehgeleri, Tiirk kiiltiirii dergisi, sayr 378, Ankara, s T0.Afarrynxe.u,C., AraHumor C. Typrruen Ar,rnnnr.ru rbrcraqa Ar{arerronorurx ce3jryru.aiura6ar.l 977. Tl.Mepelor r{.,a&imr C.TyprueH Knaccbrr(br sre6urnrnbrh TgKcrnepu donnqa rbrpraqa cesrvi.aura6ar.l963 T2.Clfiut bhuaaearyh Hecuul,r,llluruprap,Aurra6ar, I 9?2 73.Xu4upor M.H.Typxn,rex aujrunnn iapi,rinhgnxfrenuamap. Aur.ra6ar, T4.Alexnepog A,K.*[e-rcurecxat cemahrnxa fipocrbrx ilrarcjrob B cobpemehhom a3ep6afiaxancxorrr sruxb. Barv craBor B.l4I npb6neue p KoHcrpyKunu ropheblrx ruopqeu, Conercrm rnpfiojronan, Ns2. c.6'1-75. T6.Atrranor -!.ll.hcropuuecxar JrercrrroJrorfifl a:ep6afiaxaucroro mbrxa,aok.at{cc., Eanv.1973.c fl.eacxirros H.A. TtoDxcxue rruxu. M /$,5opo.r5oa A.K.glaaan a,r-ryram,cnbrapu Tarr I,luam leparcxoro K cor{hheh[ru Aruuepa Hanoi. Mocxaa. 196l T9.Eylaros P.9io raroe pinbhthe H cobepueucrbobanne muxa? M., fierrepena T.A. Oopilra npoflbjlehhr 0er,rauroloruqecxrx rarouob,3axouu cemtcil0n0filqecxriio odrsurm s crhixe. M c Sl.llurimuer H.K. Cmofi rrooxcxri cruros.m..l962 S2,Xrnurbuesa Jl.B.Hd:saHr.ri pacreuril s r6pxtkux H ApJrr.lx arraficxnx rruxax.orepru cpannuiirudofi JrencunoJrorrf, a,rirrftcrnx mufton. JL. I97l. c.l5i ihrumilesa JI.B.H: rrnuororhn HasgaHufi oacresnil i rnoxcxux. MoHroJrbcKHx H rvhrvcouaiiqxypcxux muxax, llcureroba[itf, B obirbcil rrnuorohuu urailcrnx mrmor,il.,l979, c Eropos B.f.3Tul\4onorr'{ecxfift c.rorapr uynauc[oro f,3hka, I{e6oxcapu,l964, 85.3cqilralueqq B,Troprcxue rjraroirbr c'ocubeaurpauucrsoshnhhlt{h l'is liyccroro R:ur4 Am'ra- Am.1966.c Kaxu6exos E.3.ftarorsuo-uMenuafl Koppenrqnr romorenhblx nopuef, B nopkckr.rx,r3brxax, Anua-Ara Kooomh X.f. TvorlreHcrafl Jrr{reoarvDa. Mocxsa.l Kviuer f.k.ceilahrura marolo_n'n rkipicrux mrixax,eaxy, I KirHes 3.C.tDl1osruu n asep6ail,qxa'hcxor'r r:ure(cinurdircropunorunorornqeckor0 aharhsa).akn. Eaxv.l987 9d.Jloili6n T.fl.06uee n Dyccxoe muxoshaxile.m..l 976 9l.Maneaos I0.Hur cyruqtrriltejrbnoe. B OpxoiroEnuceilcrux namrtur{kax (a cpaouehur c arep- 6afi.uxanbqru r:urou), AK,{, Eary, I Maupa6ps A,A.3n?iuenrid repilrilhor poacrba r{ nx Bbrpa)fteHue B Kr,tprr{3croM n yr6excxor*l csuraraiui-ehurxex g3.mexruebd C,f.Hacnuu H.[HaJreK$r cobdemehhoro arep6afinxaucxoro rsuralllsecmn AH Arep6.CCP,Cep[fl Jrrreparypbt, f,3ura r hcnyccrna, 1980, Nsl, c lvlexrrerirJlvl. Il-oluder'liri xfuer cyqecrnrierrhux r crirpeileunou arep6afi.4xancxou mu- Ke.Klr.Incc. Eary, Mycaen K.M.Jlercnxa ropkckux r3brkob B cpabhnrejrbnom ocberqehl.ri,r (:ana.4no-runuarcxar? I ( rovnna). M dMv{6ueiona 3.6..}lccreaonaHnt n0 Hcroouu TynKMeHcKoro ssnra Xl-XlV ss.. Auxa6an Oiaoos ll.m.iioofieccuoua.nruu lercurd raoa,iaeno6alrapcxoro nuxa. Haniqur.1978' 98.IIox'pogcrnfi M.MHs6paHHue pa6oru no rsfixorhahro,m.: Parrir'l6erog-aO,Cexaq'1r1xa naaexefi tlmeh cyulecrb]rrilulirx B cobpemehhom asep6afiaxaucnorr,r rshxe.ai0i. Eaxv-I988.!pQ.laccaariH d.ff.p-oirlruxa u lercuxa roqarapcxoro r3hka, Vnau-Y4e,l97l- _!01.Q-ayoiln-o-nm A.H.Orepxx no ncropufi ryilxueucrofi rilreparypn, r c6. Typmuenm, r.l, JI c.130, l02.ceaoprnu 3,B.A00nxcu uaroroo6pamaanflr a asep6afi.uxahcxom rluxe, M.,1962, l03.tenufues 3,P.Crpo} capuyfi rypcxorro murqm.,l975 i. Bah i..b.l q :l 987. m6si.l-lll's.ankara. l. 1939: II. 1941: Ill rliifii; I-XII c., Ankhri, ' DLT_ DSgEE - EUTS - 0H- IML, KDOrPMC OTAS - ne- NDL. OCTH n.[il- Tar. Sriz.- TStr TPC - TS- Typxt'r,PCr3LrKoB, r.l-lll, M., , ol-etak, Bakq

94 Elnare OLOKBOROVA OODiM TTJRK - LEKSiKASI VO MARBAYCAN DiLi (<Qedimtiirkliifetbnin materiallanesasmda) Tiirk dillerinin. o ci.imledon Azerbaycan dilinin formalasmasmda miihi.im rol oynamrq qedim.tiirk dili tdrixi qay4aqlardan olub, daim tedoioat obvektine ceirilmisdir. Mtivciid vazrh abideler tizennde ananldn'mtisahideler avdrn s6iterir ki. miiasir ttirk dillerinin liieet terkibi eramrzdan daha ev'volki?dwlerlebaehdrr. Bele ki. qedim tfirk vazrh abidelerinde zamanma eore ictimai vb sivasi hevafn'biittin sahelerini ehate eden leksik vahidlere rast selmek miimkiindiir. Hemin abideler xalqrmrzm, dilimizin, bedii tefskkiiriimtiztin ve meneviyyahmrnn tarixikokti. bavna[r kiini de cox deverlidir. Qedim siizlet'daha-qox zengin foltlor enenssine malik olub, adet-enbnelerini ve leksikdsrnr miiftafize edsn dillerds dztinii sosterir. Bu baxtmdan Azerbaycan dili secilen dillerdendir. A.Rehimov oevd edir ki. <M.KasEari <Divaornd6 isledilen ve Azerbavcan dili ila'badhher blan 500U-den artro siiziin 250-ve qederi miiaiir Azerbavcafi edobi dili iiciin arxaikleslrnisdir. lakin'onlhnn da bovtik ekseriweti Azsrbavcan'dili dialektlerinde'oorunmaodadrr... AZerbavcan dfli tictin artro i<olii> olan. veni na Azeibavcan bdebi dilindo. nb de dialeki vo sivelerde radt'eslinmeyen s'tizler ciizi miqdaidadr)) [21,s 'Her halda, esrldrin yadigan olan yizlgr]e soztrn bu giin Azrirbavcari dilinde faaliwet eos[ermbsi damlriraz faktdrr. Bu baxrmdan da'edebi dil. elsce "rle di6lekt leksikasmrn tadqiqi mtihiim ohemiwet kesb edir. VII-XIII esrler oedim ttirk vazrh'abideleri osastn- OaiSrtiU olunmuq ve texminon leksik vbhidi ehate eden <Qedim tiirk liileti> de DTS) bu menada diqqofi celb edir. <Oedim ttirk llideti>nde oevde"ahnmrs iimumtiirk sozleri Azsrbayian dilinin ilkifi' leksik qaildnna aiddir.' Cemiyyotin inkigafi ile bael zamantn stizsscinden kecmis hemin stizlef "mtixtelif veziwetl'erde dovriimiiz5 selib catmrsdrr. Bu baxtmdan da mtiasir AiSrbavcan dilinda qedini"tiirk leksikdsrnrn tsdqiqi olduqca aktualdrr. Oadim tiirk sbzleri miiasir Azarbavcad adebi dilinde Mtiasir Azarbavcan edebi dili vo bnun ltiiet terkibi Azarbavcan xalomrn tesekktil ve tokamtil tarixini dfrinde eks etdirir. Odvnavrb-oinsdrEr dillerin tesir ve tezviqine moruz qalan. lakin 6ziiziinti'ooruvud sixlamaer bacaran Azsfba\tcan dilinin'ltieei terkibinde de nitieiven dsvisiklikler emele selmisdir. Tebii ki.-azerbavcan dili tiirk miehseii dil'oldueu i.iciin on--un es'as liieet fonciu dieer'tiirk sistemli dillorle iimumilik"teskil edir. Azerbaycin dilinin 6zi.inemexsus srizlerini diser ttirk sozlerinden aylrmaq. yeni mtistorek sekil almrs oedim tiirkteksik vahidlerini difeiensiasivb etmek tetindii. ' ' Ttirk dilterinin leksikasrnr riztnde cenilesdiren.dnemli menbelorden biri olan <Oedim tiirk ltieetil osasmda ttirk sozleri ve onlann tarixiliyi haqqrndi fikir ytlrtirds titorit<. Mehz bu menbodo qeyde ahnmr$ siizlelrin ekseriyy"ati miiasir Azerbaycan edebi dilinda qbrunmaodadr. A.Rehimov bu mesele ile baeh aqqllitinativlivin belli miihafizekarhenm - osas gertlerden biri -olmdsrm xiisusj vurfulayr 121.s.631. Mtiasir Azorbavcan edsbi dilinde islodilen qedim tiirk sozlerinden bir oismi ilkin"forma ve mana xiisusiwetlorini saxlamrsdrr. K.MlMusavevK.ibrahimova istinaderi - bildirmisdir ki.' qedim tiirk abidelerindd isledilen ttirk s<izlerinin sau miiasii dille miiqavisedo cox azdrr. Mss.: 6 qus adr abidelerde 20, miiasir dilde iso 50 sozlo'izah olunur t37.s.6'4l Srizlerdoki devisiklik tiirk xalqlanrun miixtelif xalolarla kbntaktrridan ireli selir. Buhunla yanasl. <Oedim tiirk ltidetin>tle qevdo ahnms kifavei qeder stiz miiasir edebi dilimizde dldueu kinii'rtz eksini tdomrsclrr. Bu sirada tekhecah siizlorf xtisusi qeyd etmek isterdik. Melumdur ki, k6k ttirk seviyyesinde.stizler se_s t-erkibine.gtire.tiakhecah, semantik cahetden ise siirlaetik olmusdur. Bu tekhecallsrizlerin bezileri mtiasir dilde asemantik ktike cevrilse de, bezileri oldueu kimi oalmrsdr. Bunlar adlar va fellor adr altrnda iki hisseve awtlr:- ' '1) Adlar: ad IDTS.s.3l - ac: Av ldts.s.24l: Ai, (planet. av): and tdfs. s ahd: at IDTS.s.65l"-bt (h6wan); az [DTS,s.7l1-?f iut?i,p#'b'ijlt;it{gnttl"u;t"'nl"a;*h'[,",[fl#11rt[tt fdfs. i.931 -bel (insanh aid):'be5 [DTS. s.961 -bes: bir IDTS.s.10ll I bir:'bos DrS.s.ltlt - bos:'boz IDTS.s.ll5f- boz(renel: bu.[dts, ',J+gl;'oibo-x,Prffi,'aii91-i3x,,:ifJilkiil',?ld+gl9a,it diz: eln [DTS,s.1 75]'-_eri--ev. ID-I!,s.!!].- I ev; i6 [DTS,s.2O 1 ] -- ig (daxil): iik IDTS.s.208l - ilk i$ tdts.s.2l4l - is ve s. ' '2) Fdller: ad [DTS, s.3l --aq'al [DTS,s.32] al; art{dts,s.55l - art: a6 IDTS.s.S9]'- as: ai TDTS.s.62l - ds: af IDTS,s.65] - at: az ldts.s.72l - az: b1i ldts.s.98l -'bil'bov'[dts,s.l09l --boe; bol [ors.s.t t7t - btil: biik t-dts.s. t321- btik bid tdts.s.98l - bic -ve s. ' 'Coxliecah stizloi de iiisusi maraq do[uiur. Onlar-da iki qrupa boliiniif: adlar vs feller. 1) l) Adlar: adholdts.s.6l - achq: arqa [DTS,s.53l [DTS.s.53l - 1. l. ktirek, Kirek, tf Jr6i*g11tslnidfl l,ffi#+iffi1tf ffi t;ff;',1i4 attan [ffrs.i57l - adlan: axia lors.s.zlt - axsh; bhvi5la [DTS,s.78l - bavla -bgslqfu;.hdla td]$,'.7fl1 ll. b.ells 6g{d IQT.s,p.l l3j -.!gpn;.b-fl osan 132.l -t TS.s b;r ililrdtsj.2tat- r IDTS.s rs'n vo s. Mfiasit Azerbavcan edebi dilinde fono-morfoloii dovi$klivs uframr$ qadim s6zle'r de.az deyil. Bqle ki, fonetik hadiseleild - sirit vtsamifdeyr 9 me ii, s e s dti giim ii metfieza i I e miigahi de o lunan s ciz I e - ro gox rast gehnr.

95 boviik rnarao kesb edir- ' ister thrixen. isterse de hazrda tiirk dillerinin liiast terkibinde diizeltms srizler ohomiwetli movqeve malikdir. Soz VaradrcthArnrn miihtim faktoru olan seldlci morfefrrlerin bdytik qismi'miiasir Ezerbavcan dilinda 0z funksivasrm ve ilkin fonetik terkibini evnile qorumrisdur. Lakin bezi sekilbi morfemlerin varatdrer qrammatik funksiva miiisir dilde sintaktft volla. bezilerinki ise molfoloii yolla ifade etlilir, Bu v4xj ya-l9$lginin terkibinde fonetik delgiklikbag verir, ya da o. basoa bir'sokilci ile evez olunur. '. luc >'+cr:'jirtu6-[dts,s.268[yrtrcll-+q > taq: jqtiq [DfS, -ro*,:'"".;"'l'.",;9:rrliai;3f tbt$f iiitiin':";?,1:r-i$8p$j -li ain5'tdts.s.30l -'avnl: lle > Jen: eblii IDTS.s.1621'- evlen:.-ci > -bai: bdyci tdts,s.771-6aeban; -an > Jafi: atan [DTS,s.66l - bdlan; -u )-al: rizu IntS.s.731- azdl: -ie > -ov: buzay [DTS,s.l30I- buzov; :l*,i-1g,o.jt%toffi 33t'trng',*,_lXir-ll"tiuJoT,ti:rt#*l',tt tdts.s.327l : stihbatair. ktiritorsuo'tdts.s.327l - siindoean: -Eurj lat: o6"ur IDTS.s.362l j ovafi -a i'-la: ota IOTS.sllT3l-- cidle od vurmad: -ue>-m'a: qo$uv IUTS.s.460l - qosma'(ser); -iik i -ic: Cdkiik IDTS.sI143T - cekic: -irf > -it uzirt IDTS.s.62fl - uzat; -sart > jlasdir: biranirt [DTS,s.l02l - birleldir;'-il j >'-ir: bitil.[dts,s.-i04]..- Uiti,r; -9i 1:gpri evdi'[dt$s.189] evdar:.bolma evdi'quli.'(fq. giin evdat sozu rslomovon ev xanlmrna a10 eollso oo. mnxon evct. umumiwetle. <a'rvad.'hevat yoldasr> monasml bildirib); -caq-> -cik' indaq [DTS,s.2l9l - incik (qemli); -uq > -m: iayud.[dts,s.225] - vaxui: ltaor'> -da'ln: iavuqtdo-i tdfs.s./261 - vaxurdakr: -Iur > -rrt: iar j vrir tdts.s.248l vatrrfi ^-iis > -iilii: drttie tdts,s.39sl - ortiilti tgizli); dda ai [DTS,s.3l - adrqla=maq; ada siizlh [DT$-,s'.41--agq soy- 15: aii ldts.s:661 - ad vernr'ek ad'oovmaq: etdi tdts.s.l8'7t- -ot <d+"31f gt:.lju$ott [Drs,s.77] -' 6adal'dq vermek;'as birsdisi 'Gfttindtiyti kimi, morfolqji deyigikliye ugraqug- stizlerin s.ayr.o qeder de gox deyil. Bri da tebii"ki, dilin mlihaflzekarh$rnrn netic'esidrr. Diooeti ul000tl celb c0l0 edon eoon moselelerden mosaloloroan biri 0m insanla msarua baeh oagll mefttumlan II ifado edefilekseqrlelin :derileksemlerin )oon leksemlonn a. c, 4. g, a. o. xiisusile xususuo 6 D sesi sosl ile llo baslamahdu. baglamahdrr. Daslamaslolt. a sosi ile baslanairfrir: ana. ata. at(<ad>). ada5(<dost. voldas>), avdi (<ovgu>>), rovgu>), Ea,'?,f2, aya,' ayiz, alin, azd azii (<<azr (<azr diqi>), diqil));'axsaq, avud (<ovuc>), avao. uvuq'ttg$nii8t?il"""lar: asuo l(toduo)l. baba (<ato). bala (hewana aid edilir). baltir Hl$r(ft (<ibaldrd). xilliiiflfff xilliiif.fff ban ((hdn -ltffiii'*,ii5'.[iffi -ltffiii'*,ii5'.fitriti]'bb,ief,$hgfisilitfi til'bb,iet',$hgfisi]f'ff; i]* '* ( <bard'at>), ard'ag bqlit bayii (Sdaiac (<tiaiaciyr i yel qa4 n, tlielor),.bdgi.[sb_.gtquqii), b qqtp (<baxrtir), tllislllt'lblf,$?lt#,fi barit (<ibrinqnyiq 'Jr',},tffi *,f?,'oo3o1i'[.[ooifr ffi it'i]"'f'?f beliik (<h'ediyyeir, bu. giin: ti#till,lh##fi il'n*'t'.tn*cft1$h*t].drl;h#l:'{{?,'fu fllb:ilil];bil,$l',g:fi 3j.,t$P*ili!i3'{,$Stltltf iif?olu'#',bi't gek), burun,.bqrquj (ldondg qm$d,.bu gun: buruq (qlvnm)) vo s' \ Semantik davisiklive ueravan leksik vahidlor de xiisusi marao doeurur. Dilin daha dox devi"sen vahidi sdz. onun da daha Qox deiisei terefi semantikadrr. Oodirirde az soz QoK mona vo Qox fuitkiiria verine vetirirdi. Miiasir dirk dilleri ilo miiqavisede qridim ttirk dillerinde siirkretizmin eenis vavtlmast da bu fiki tesdiq edir. Ttirk srizlerinin sonrak inkisatr nieira' geni$lenmesi, mona daralmast, mena devismesi kimi hallarla neticslenmisdir. Her mefhumun oz ifade vasiteii djl{e ehtiva.olunryugdur. 1) Mona devismosi. CJedim tiirkiede <dost. voldas> menalt ada5 [DTS,s.9l bu eiin hec birlonetik devisiklive ueidmadan <evni adh adamlan'a aitt edilir. -' - Altto - cidd. sa'ds. tevazdkar: alir iayida, al6aq daylda <htinor diismenle (r'astlasdrcida). dadelik miibahis-ede (dvdrn blar)> [DTS, s' 34]. Mtiasii dllds atcaii sozti <pis. xarab>. <rrizil, namefdri menalanniia isieoitii: Bazanntir ktinitinite tikikiris dtikbmn icindo qedekden. bdzden. saldan. alcau citlarden tokiiltibdtir. (M.F.Axundov)' Bu iii'alcaq ve 'rehimiiz 'adlnlara bir deqiqe de olsa heyat haraindr. (M.S.Ordubadi) t3. c. I.s. I 001. ' adim tiirk lazrh abidelerinde islenen diizeltme anad [DTS, s. 43] siiii anava aid olub azizleme bildirir. hsm de kipik qrz-lara aid olrib <aerllu) monasml verir. Azerbavcan dilinde anaya kanacen>> deye nevazigle mtiraciet edilir. Bu zaman morfoloji deyigiklik Oztinii sostonr: -c > -can. "-----6nu da oevd etmek lazrmdrr ki. anantn adm dasryan u$aea, bezen de azizlenie'k iictin qtzlara anas'seklinda miiracist edi[ir. Anac ise <<defelerla bala doeub. vaxud bald vetisdirib qartla$mr$ heyvan> (anac ourbaea. anac tofuql R.c.l.s. l00l ineriasrm ifade ddir. ' -_ - liaet? - movq6. ilo'sti eikliein erksizin ba6ay sidimiz erstir ffi +11,1'fi.'Slil,t'"4Hil;liotf'To.('k'&,00nff 'H,ff ff,l.,"tft onii irtiitti Crt'mao iictin ocaern iistiinde kerpibden horiilen ve ya demir- $ffi,*l',*'t;gi"1il,9in"?u+jwr-,!tifl,#+{,#it;$:yr"tr niii uj aiibarlinn ddmrnda^poncoro Svezine qbyulan delik. Tovlenin i,ist terefindski iki baca qairn i$tatnt, ayazrn gaxtastnt lqonyo qlrraxnl'l*,[tfm';jf i,l'#+mr;llr,'"'o:i''l;llrfrtl:"i]5f 'T'Elx{i

96 zatrnnda (hoyob) soz{ini.in sinonimi Y,tmi, hayat'baca, bacadan 9u' maz ifadalet'rnin torkibinde qalmrqdr. """^d;i'$--r bir+irine ^doani setmek gla-r bir-birkii. ban5dl ldts.i.&il. Kohi bar <seb olen bu-fel indi de bang goklinde, lakin i<s{ilh'hhl'r3',ht3a?#jl$i33.f$1'f lxt'-tl'.'.ntikdotrikriyous{lvaraq. dilimizin liiadf foridunda <kdrpe uqa$ belqmeye t4exsus sar$, 6und5o> menastnda qalmrsdtr. Diirdane xarurn dad topdl lo, monlm l,ziillie-li-'totiibairi nj bifim, uete[aen tgze exr6. (M.' onver) **b:#d$,;l#:n?ufi,ti'8#.,01a?{,.ri},t,:,fi '.*?fti,uli rntsstlel'rut"*trl#jr'rldffi l3i#ur'ffi *siff;?i.'1ef'f{..1{ i}?{"9#,-eif,1l-# ctrrrndercr t sbasasozrerinin I hissesi (ns-//tts) canad lekseminiir sinonimidir. El arasmda geni$ yaylmg <<qanaq ma- 'nt i, b dsi i Ai e itl a lo> mose linin tsrkib indd g ah iq'kok moifemi ilkin semantikasmr saxlamsdr. eoban - kend tosqntifatr k0mekgisi [DTSrs'l5l[...8u^gry <covun-keci siiriisiinti eiidtib otaran adam> monasmda l$lodllr: suruiiiff ilvunl;i cobii famacda otladar; Alar ele papaprrir, oxur gikeste- fitbdlar. (A.-Setrhet). [3,c.4,s'4451. ;;;L#ffi :'H'#.'$#,5:tnglleii:sl''*tff T.Ts,,fl$; avin sozij <bodentn basdan qeyn butun ftssosld vo (paltar, ust-da$) rienalannda mtihafize^edilmiqilir: QyniryQ.dopu ypxr "1!;'f ba$tn1,pgpaq?rffi,rr,(t{lm"1.'-.t"!;ffi ffi 'f$1$?ff 's3,ritrb#il] HiJfl 'utf il"'',?ldtf l,"v?$'f.'liff ;'Jryi#'jtxl'';f iifri#f 31"'d?i,i'Ei (s s'afttfolthttis'i3+3]i.r s+r. utiasir ditoe rono-sema4tik deviuhilfffi?ii;;h,ffi1-i,tr?",3,}$,#?;'dr$;',?}#{$t',hl;a Eiliin - bztine ei dtzbltmsk:^ol bu evni evliindi <10, brl evi ozii tictin diizoltdi> [DTS,s. I 90]. Qisqren selnantik. deyigikliye. ulrayalaq <arvad almaq. aile qurmaq> menalannt ttade edr: '.. lylrml ya$l olarl,'ff '"siffi 't'o'i#f; "#f "rl,i#lh"t,lil?iit'iitrfiiliihi$i{?1i; s. f891. -""-'Erkek - er, kisi: erkiik ti5iqa qavu5tr <sr arvadla qovgtdpl IDTS s Erkak sozii XX esrin 'ewbllerine qeder insana da atd baiiid ri6. b'u siin <kisi cinsine msnsub ferd> menasrnda iqledilir; Asl;;;; erliai{. Eisisi olmaz (Atalar sozii); Cemisi bir neqe giin ewel ffi".ii6fo Qm'abagdan Bdl"vu gelen Geray a[a, Cavan'qirii metbexi iiqtin teze erkak eti, qit ya$, ela diiyii getirmigdi. (S. Rehimov) {t.c.2.s '-'-'-'E;i(-'- eiic ixtiyar. hakimiwel bee erkimli sizimii adinld'rm <sizdon. riz be-vlik hakiniiwetimddn aynlchm> [DTS.s.179l. Fonetik deyiiikliyo u$rayan ark s6zi <bir pexsin yasca boytikltiyii, yaxrr qohuinlueul vaxird' dostlu Eu sebebile' baso a biii si i le' serb6 stc6 davranmasm al reftar etme sine"vol veren yaxdrlrq mtinasibeti>menasrnr i fade edir: Tiikez awad arki vetenleri setmev'o oovmadr. (O.Obtilhesen). Orft edib suva sono: Zehs vuracai' evin'e. Z'. Xslil11c.2.s Oik so'n arkiiiiih (<<tredilindei artrq eiizlenmek, biittin'arzu ve grliaqhqla.n. yerins yetiiilmek netices.inde. xudbin briytimiig>) lekseriinin ieikibinde aseinantik koke cevrilmisdir. Evltis - evi olan tdts.s.l90l. Fono-semantik davisiklive ulravan evti soni <<arvadt ofan. eii olari. aileli> menalannr ifadb edir. Evli'ktsi, evli arvad [3,c.2,s Evli-esikli ifadesi ise <evi, ailesi dirrivi blan> anlamrniladrr.'onu da oevd etmek lazmdr ki. iarixon evtiii soziiniin antonimi olan evsiz <6vi olmayaru sozi.i ise dilimizin esasliilet fondunda eenis islenme tezlivino milikdir. Eziik - yalan.-saxia:'kimni ld,zd,iemd ezi.ik tanuq tinmiiz <hemcinin valancr s6hid olmavanlann elevhine devil> IDTS.'s.192.l. Sernanfik ddyitikliyb u[rayardq, aeafrdaki menala:n ifrde ddir: ll ezilmig: uik rtewe."azik-pcimi&ii: 2. fittisti. saxher. hamarher sehnis. hamar olmayari: azift kd'ynsk. aiik qazet; 3. bd'tiq, cohikl Samovann bir bovrfi azikdir: 4. wmsaq toxdmalann zedelenmesi ile birlikdo qan dainarlarmm 'ornlinasr'naticesinde emele selen zede veri: Olinds azik var 13.c Oslinde. azik sozininbueiinkri meiasr ile tarixi monasl arasrnda mtibwen uveunluq var. Bele ki. her iki variantda bu leksem oziintin dtiz,'fieqiqi'iormadm, geklini itirmig mofhuma aid edilir... Idala - imtina etmok. redd etmek: isis ozin idaladi <<0. tiz hevatmdan imtina etdil I'DTS.s.2l71. Fono-seniantik devisiklive morui qalaraq miiasir dilds'<keskin, aru_bir hereketle, teliarila bir qey.e toxuimaori <ctekanla bir sevi bir ierefe doeru hars(et etdirmek. venni devisrfreve mecbur etm5t. verinden teioetmek> monalannr'ifade edir: Riisterir kisi Telli arvadrir'vaxasmdan ttalavib kecmek istedi. (M. ibrahimov). Axirnd qelyanr keriara italayib dizitiste qalxdr. (Mir Celal) t3'g&6'43jlit,n suv IDTS.s ilrusrizii mriasir Azerbavcan dilinde <dr'eraretce iniilayim>.'<<tamdm Sismemis>. <nevazi$li, xo$> (mecazi) semanktikasrrida idledilir: Giinesin ilk iln stialari iularda dynasrrdr. (S. Volivev). iliq yumurta..l.l-bevim ialannl iltq tqbbsstimrindq, yqrgltr- baxrslannda bir mbzeftrmet duyuidum'. (i. Hiisevnov) 13.c1Z^Jg Sql. 'Jotdi'- beledci:'qamuy iskti ioldi bilis bar uqui <her isde beledciye bilik ve aerl kdmek'edin-[dts,s.77ll. Mtasir dildo yolgu stiziiile <sefere crirrus adam. vol se'den adam>l <dilenci> menallannda rastlasmq: I/o_lg.111ol{a brlqk" (Mesel). Yolgudai yolguya pay du$moz (Atalar sonj) L5,c.z,s.))

97 Jorul - diismek: ovul be5iktin vomldi <usaq besikdon vlxrldr> I3J5,r:?iir,#t9",:ffin{;},f rue'#n5fitffi,,tt'fl i,j't',ajl; eticden atisinekr> menasmda' qalnugdrr: Nizam:intizam barede danr g- traodan vorulmusua. ffi. Mehdi) 13.c.2.s ' Jfiban - rirshel qovmamiaq.'vavmmaq: er i5trn wbandl <kisi isden vavmdr> tdts.s.2?71. Odebi dllils vuhan feli <bii ise vaxtrnda daslaniarirao. telesm6k. secihnek. leneifielo) menalannda eks olun' mtitdw: Daigralarda-!a[q9rl_a1-gyanmig; Bir pargast gox gecikib yzbaims.( A. Sehhet) 'lumurla t3.c.2.'s.5621: " -menah -'<<toolainaq> bu fel tdts.s.28ol haztrda ##rifyf:{6j.{"* eikle sal maq, deyirmi le $iimekr> qeklinde i t l s - ' Keriri - oedim tiirk vazrh abidelerinde (qauqd menasmda qeyde almmrs tdts.s.296l bu soz haznda <su tizoriirde hsroket etlen aatri U6viit<"neqliwat irasitesi>no aid edilir: Ele bil sanilar surda iizmeviri Olvan bi"c6klerin icinde tiziir. (O.Sanvelli). Beltinin -[3,c.3, samisi Dti$ib qa'srr[aya, tufina gedir. (M.Rahim) $irr3rflrry*rnda; 'Kend - u$aq: kend siit sgrdr 1rugaq si.id emdi> [DTS,s.298]. Ganc sozid. oismdn bemantik devisiklive'uiravaraq. <cavan. yeniyetmo> mo[4sriu bildlri_r: Mirza[a iyirmi beg ]a91an nila bir gani idi; (S. ntisevl$tp-lsrltuuliou, tikmek: ol ton kobidi oo, donulrrda tikisle tikdb [DTS,s.3ll]. Fono-semantik deyigiklik neticesinde ftaba lekli alan bu.soz <<ppl{anq yaxasma, qoluna, eteyne.ve s.-yo ba$qa parqadan hlfllon enslz nastvo vo s.d manasml uaoa eolr. Kiiniilsiiz - kr5bud IDTS.s.316l. Kiiniilsilz stizii dilimizin liiaet fondunda'<<arntsuz. hevessiz. iireksiz. razl/rrkr olmadam semantikaif33.gliffi1.drr: Gtilperi qox'kiiniits iif cavabnerirdi. (H. Seyidboyli) L ' 'Kiini- oibte IDTS.s.3l6l. Giinii sozii miiasir dilda asairdakr menalan verir: 1. ktihna m'aisetdo: birinci arvadm i.isttine ahndnikinci ve ya iiqtincii arvad: Crmaql'ama, diditme olrlr,gii,niilarln birisi digerinin xirah saclannr cenee-censo volurdu. (S.'{ehimov): 2. diismon, rsqib menasrnda. Ela bifki.' so[roile: qanhdrc -Rza). aq, siiniidiir. (R. Beilii essrlerin dilinde siiiiilamak <idffsmon'oliirdq, giinii krmi baxmao. vola eetmemelo) ifadssine ds rasi selmek nitimhindtir: Avna kimi, Obiilfez de onl xoqlamrdr. (O. Veliyev) Billr%fAniiladiyi, ' 'Pus j sizlenmek ldts.s.398l. Pusmaq strzii bodii eserlsrin dilinden de avtlm oldueukimi. <sizlinco tizefinde soz olmaq. sdzdsn oovmamao. etdmeloi menadtntla islenmok hiiqudundadrc:if,zaqdan liir'k<tlsa 6nlanousur. sizlice teoib'edirdi. (S. Htislevn). Dur eedok o biri otaea. burada bizib"asarlar. (f,.. Hacrbevov )13.c l.- 6alit - oatlanfirao. burulinao tdts.:s.4071.'serirantili devisikliye ulrlyan.qajtlekserii mtasir ditde.<g6tdiyi y.oldap vq ya y6rclen g6riyo] ehalfti yerine dtinmslo, <ryenidai mtlraciet etmekr> menala-

98 baflar, bilqrzikler, boyunbalrlar, saneaqlar sifarig edordi. (H. Mehdi) Hl';3;li[;,[?,oJf*JRill,'f llli,'f#f,oo:;ffi f "ugiuliif!afd,? dtiint: (0. Haqverdiyev). Ne sarsati'sarsaq damgrrsen? (M'N. ietife- *n) ttu;ffiilll'rtir,ir, etmek: ol meni4 uirta savtxoi [DTS,s.4e2]. Sav <soa kdktinden diizelmis, dilimizin liieet fondunda savgsma-q seklinde <<dalagr-naq,. -wru$maq, hisiigmek, {oytigqlelo) menalannda lilmiidrr: Doit'aosi'ite ebbs vdie savismai: Sevehin sevenden konlti biulanmaz. (M.P. Vaqifl. Gah xosluetthan, gah savwmarl; K<iksiinti asmarrnrte'9ffi $HiYb'+{*lfr l';fi?i),hrshiieji,ior'eetrondunda asaerdakr menalan ifade'edir: 1. ev. bina: Kenddeki evlerin hamtst :l,r*t'l*ll"l1tjif,l"ru*'*ktrl;r{n";}ff 'J,l$lio$?.?5"*ffii]i,?: io. Memmodxanh): 3. bir. va iki terefr acrq, tisttiorti.ilil ver, tikili: A lc1i. indi bu dumailla, ciskinde kazaklar fariiam ilam altinda ylb$lblai.'(m.f. Axundov): 4. hewanlan saxlamaq i'iqiin qapalt yer, tovls: Ooviln. ouzu. dana.'xtitek-mal-qara dolur ilania. (B.Yahfuzada); 5. irblisxainrilinfrl aima gireride aflin bagrna geler. (S.Rehman) f3,'a'2, s.271. ' Tamay - boeaz [DTS,s.529]. Damaq stizti miiasir dilde <<a[rz hosludunun iist tei"efui <aeiz> stimantikasrndadt: Damag saitleri. OtiAiSt iri barmaqlan drasrfidakr papirosu sakit-sakit tivkeleyib daiahna oovdu. G[ Mehdi) 13.c.2.s'.2'11.,.*"Tstt[;r]fJfu.fftP:fli'"tf,t,ff 'ff,ig?',#j,ttrr,ehff l: S aft rm'- salxrm olacaq dtr ai tiziim ta naklari;\ Elinleri dolacaqdr i yeno sa[mal -:" ineklerin. (S.VurErin) 13.c.4.s. I 63 : l. feis - sehi; qetin"tdts,s.555l. rars sdzii edobi djlde agaltdakr menalarda ehtiva olunmu$dur: l. br geytn ol$ toroll,.arxas-l:... selioesiz oara brilannt elinin-tarsi ile silib. borc ve nisye dattorlsnnt eittii'rdti. f5. bbfilhesan): 2. biri o birinin evezine ve ya eksine olan: Avaqoabrru tars sevmeli: g. tiz dediyindon, tiz emelinden, 6z xasiyyetifida^ri el cekmsveh. torslik eden, inad, hticet: Riistem dayr el qatrhail SiilaitEi dtililen devil- El'o bir'tarsa rast selib kil- (M,lbrahimoii:]. aertfi- hirsti. oasqdbaqh: Mirze vene i.izii-me fars baxdr. (Mir e6tit);'s. fiiai'ujte gtifuirdr hei geyi lars'demisen. (B.Vahabzade) [3, c.q.s ' ''-. - To't - Oedim ve orta esr ttirk vazrh abidelerinde mtixtelif monahrdf a"evde- ahnnus bu soziin <x'alq, ktitls> monasl [DTS,s.572] busiinkiik6vlsnme mbrasimi. habelo htimin merasimle elaqedar olarao" dlizeldilen senlik. sadhq'meclisi>> semantikasnda olan-loy sozii ilduveunluo toskil edif: O. kasrb da olsa, tov Qaldvanda var-yoxunu osir-65memisdi. (H. Mehdi). lonlarl.bir cah--calal aqdtlar, bir loy vurdulaiki, biitiih ralon toktiliib goldi. (L Hiiseynov) [3,c.4,s.194]. il r"j Wi t,t lr l1 't l{i'i I II &, F' f

99 monasmda dilde qalmrgdr: Onungun da, {ofiustl, yeznama yaztgrm seldi ve bu sebeb'clen doltuo cibirirden deftelceni'crxartdm ve uzar drm v ezn ama toref. (C.. lvlenimedq uluzade) [3,c. 3,s KiSi <insan> inenah [DTS. ir.310l bir stiz bu siinkcinsce qadtrun eksi> semantikasmdadri: Arvad iztu kisidan, ftiei tizlii arvaddan elhezor! (Atalar s<izti) 13.c.3.s.77.l. <calao> ve <de'iltib'msn'ah avaq [DTS.s.27l lekseminin ise valnz birinci menasinitoda islenme tezfivine nialikdir: Olinde tilov. basrnda sebet $lyapa, ayafinda brezent $alvar ve ktiynek Ohmedi: biciem selir. (M. lbiahiniovl 13.c. 1.s.671. ' Arxeolbii oazrntrlar iimanhehim olmusdur ki. tarixon qedeh insan avaer ftaldir ve avaodan ibaret) formasuida di.iielmisdir. Buna esasoghele_bilerik.ki, dyaq leksemiriin yuxanda g<isterilen I menast osas. Il lso toromodf. ' Ovlan hem <erkek usao). hem de <oeul> menalannt oziinde ehtiva e&en IDTS.s.363l bi isiin dilimizin'iiieet terkibine <erkek usaod monasi ile daxil obnusdur. Oiul <<ovladl sozti iso mi.isteqim srireide Azerbavcan ditinin leksikasri'da fealiwetdedir: Usaql annclan bin odlsndtr. iliisi qrz. (Y.V.Cemenzeminli). Son zaman Rtistem kisi rtrlrerng:l) f :s":'.tt3il' no bir giinatr iqlemesinden qorxurdu' ' Oilur. Vi'riils ham iirsana. hem de hewana aid edilen bu <<sonsua [DTS,s.448] sozti bu gtin falnrz heyvairlarla olaqelendirilir: Qtsrr mok 3) Mena senislanmesi. farixi infrsaf nsticesinde stiziin semantikasrnda diqqeti celb eden faktlardan biri ds senislenme. yaxud diferensiasiya prbsesidir. Mes.: Ous balasmr ifadd edbn bala TDTS.s.80l stizti bu iiin Azerbavcandilinde hem insarun. hem de hewarun <korpesi. usalt> monasrrida islenir: Oulaq asrn. menim.balalanm. iireviine dariub ki, mon bu vataodan dulmavacaelm. (M. Ibrahimov). Gah vetismis meweleri derib ydyetdik, gah-ggi yuvblanndan batri diigttuiib byn-ardr{.(s. S. Axundovl I3.c.lIs.l 871.' " Oddiin'tiirkcede <arvadrn kicik bactsurna istinad edilen baldiz [DTS,s]O] siizu Azerbaycan dilinin ltilet fondunda <arvadtn vo ya brin bacrsi> menasmda tozahiir edir: Mdsmenin heyatmtn i.iciincii -baelayrr. se- grxdrfr iarixden hifesi riz Qglfuunry (S.Htisevn) -geyyumlufundan t3.c.l.s.l69l. ' - - furk tili materiirllannda <tsk qollu. qolsua semantikasmda mtisahido etdivimiz 6olaq IDTS.s.l52'l sdlii bu siin bir qrcr qrsa vo va iikest olaniaxsao. tooil {bozeir de qblu sikestf olanlard hid-edilir: []l1ii*t iotaq 6lduEunu da bilmirmi$.'(m.n. letifeleri) [3,c.1, " Tarixen <deste> menaslnda miiewenleson sap [DTS, s.4851 siizti dilimizin ltieet fondunda asaerdaki'menalarda daf il olmusdurl Lpambtq liflsrinden. yaxud siini'liflerdennazrk esiknil ip: Qer-enfiI bdcr sau evirirdi. fi. 0fendivev): 2. deste: Baltarun sapr. Kti-liingi.in sapr. Bblin'sapmti:xdrqca [Senied] owclanrun qrzrgdr$rnr hiss eilir,

100 ezelelerinde tarus. lazzetli bir srzrltr duyur. (i. Htiseynov); 3. bitkilerin budao. vamaq.'cicok kimi hissslerinf dasrvan ve deaclaida odunlasaraq griid'e hhlrlt alan hissosi: Armud a$zima,sapl Savalana. (Atalar ioztil 13.c.4.s thpoiqiniri.. <<dostsk diizeltmelo; menah sapla [DTS,s.485] feli bu etin <iynenin goziins sap keqirmelo>, <el yeri qayrryqpq>r, <ucu gig, alat'i saouia osdefkecirmolir> [3.c.4.s.281 menalaniu bildirir.. Qqp Ooo <qalxma{> <<oalxmad> PT.q,b.45ql ldts.3.456l fe-limiiasir felimiiasir.edebi dilde aqa[rdakr asaerdakr menalafud mtiewenfosmisdii: L ddrtrlmaq. cekilmok ve s. ndticesinde kesilmek iiztilmeli. qirr'lnaq: Paltanri. diiymolsri qopdu. Kolun budafr ayrmn gric]rno davam etnieyib qopdu. (S-. S. Axtuido-v); 2 ay- It*?'.l?ifl'r,fi i'hl#t%f lf, l?,i1,ff{,{gjid,t;#,i:sl'tab3x: romani romanl remani cald calo celd norokotlo hereke-tlg horokotla yennden Yenncon slqraub. slqra$d. yanbmq$ yar.yerinden ireiayrb, yqnb]h;t; hatda halda torpaqoan to,rpaqdan oonmar istameven Mefibusinin qollarim'acdr. M.lbrahimov); 3. lirdeh de-n ve'siddetle ve'.giddetl5 baslamaq. baglamaq, zahir olmaq. e'sidilinek // qalxmiq: 4ahir glmgq, pgid Ata o$unu bele g6rende sjng{rqde,n, odlu bii tgiyup qonlu.llv{.rzdqulu- rh];$itffit^#ii9+:l3fllgfi ;;'ff?s'3tf *,t:$nrl'rdenqopan Oedim ttirkcede <sefin> anlammda olan el6i IDTS. s.169] leksemi miasir Azerbavcan dilinde <bir dovleti basqa bir dtivletde'temsil eden diolomatikhiimavende. sefin>. <oflan v'e va onun adamlan terefinden'orz istemek ficiin qrz eviire Etinderilen soxs)), <timumiwatle niimavende>. dliiidobi) menaldnnda normativldsmisdir: Zeihebin adr bir ele stiluet iapdr ki. elci elci ilstiinden eelirdi.- (C. Mdmmedquluzade). B'aharla birlikdo oq-un $ux elgilari. qaranquglar... hareni bz dilindq qargrlayrr{rlar. (M. Rzaq'uluzade). Qinden gblinig elciviz. {H. Cavid) t31c.2.s.204.l. '" -O'edim tiirkcbde <<xestefsnmelo>. <aerrlasmaq> (xestelive aid) menasrida oevde almmrs aii [DTS.s.4] fefine liu eiin ifln-aciparelilinin terkibinile <voreuirluq liissid: <iestelib semanfikasrnda rast selirik. Bedenimiri a{rlacfir qrxdr. Taxtabenddo adam 4o rahat yafirmrs. Adam vuxudai avrlanda da hec verinda airuau duyrnurm'u$. ro.obtilhesenl t3.c.l.s.5ll. Actmaq fefi mtiasir dilde miisieqil isldierek <<vazrfu'eelmek. iirevi vanmaq; hevfsilenmalor menalannr bildirir: Sdmadultava aafuie 'savini ciiwietlsndirerek maa$tnr... arandi. (Mjbrahirirov). itirdiyiin v'axta actyffam. (Mir Celat) 13.c.l.s.l63l t ' 'Oodiin vo orta esr ttirk vazrh abidelerinde <qohum>, <qarda5> menasfida oks olunmus qada$ tdts.s.4oll lekseriri qarda$ Ionetik terkibinde miistsqil sekildo <qarilas).'qohum-qardas ifadesinin terkibinde ise- <qohtinuj.semantik^asrnda -ifledilir: -Btitijd.qohu.m-qardag ba$rna toplanim$ oldugu halda,... [Gtinegin] qelbi- agrlmf, iizii siilmiirdti.^(a. Saio) I3.d 1.s " ' Qedim ttirkcede <qrrmrzb monastnda rast geldiyirytiz qtul IDTS. s:4501 stizii miiasir dilde <san rone. bahah bezak sbvleri vo s. baynlan ve ileyer vahidi kimi islodilsn q'iymetli metab>iqrzrl rongihtle olan>, <gox qiymetli> semhntikasrntld yayrlmrgdrr. Bununla ya- Fi:;tffi,#if."ixritsi;;,kffi*f#iritr'*vtl*'!f in!# ' ---"-Tdriii fekiikolosivada <berabbr, uvaun]'seriantikasrnda eks olunmuq tu3 [DTS,s.5fO] leksemi Azerbaldan dilindg getdikce ilkin mjnasrrir itirs'e de. evni'menada tav-tus i<vasrdlan ifailasinin terki- Uinds oatmrsdir: Sahinar nenesini dek dovirb, hara sede bilerdi? Eloba,.tai-tas bna ni devsrdi. (B. BawamrivJ [3,c.4,s.129.l. ' Tediioatcr K.T.Ramdzanov ise iai-ius 'qosa -sozi.inii dostdiismen o-oia'sitziintin sinonimi kimi izah eclir [18,s'.56.l. Lakin miiellifin'bu fikiiile razrlasmaq mtimkiin devil. Ciinki a,tav-6s leksik para' lelini izah ederken,'oby^ekte mtiasir tlil friz4ssindan 11anaqm;, /rl s0ziintin tarixi menasml nozoro almamt$clr. Hom do ozttnun Da$qa meaalesinde de qevd etdivi kimi. qosa s6zlerin birinci kompone-nfinde e'sai, ikinci koinlponentinde isd ktimekqi siiz (antonim yox) sabitleuo t'of',fj -ruo6,1i.. dilimizin lti[et terkibinde masteqil suratde (q?bpq, oarsl. oonser. onl). <birbasi. diiz. bilavasite> dronalannda Ohtiva o=iuirmuiou?: 0datsi canavaia'tus eolmis quzu kimi, naqar nazerlerle iiieidair-vuxan zabite baxrrdr. (Mir Cslal). Daim sevini axtaran daim qerfie tzf olur, (8. Vahabzade). Bu yarfamn ba914dan tqq I-stisuya s'ozel bif funikulior cekmek olaidr. (8. Bd'wamov)' [3,c.4,s. Zl 6.. " Turk dille'ri ra:rixindo <parca. tike>- menasuidl islenen-kes?ik ftir kesiik etmiik <bir tike c6refti>)[dts.s.302l s0zti intiasir Azerbavcan Aifinae <<quruyub b-efliigu9 palqtq yumrusunu bildirir: V-qrh$r 0ai trmi. kasaklimiiert; Bir insan" eftifa gtilmeyenler var. (S. Vur[= unl l3.c.3.s.55.l. Istiden terlsmis Ismavil... ctnq Qustlanndan Qtxan birmiilrn' das'-kasna vurmamaq iiciin'volun keriairnda biten oflann tistti itff gedirili. (S: $amilov). D ag:hat;pti torpafr qa71maq miimkiin devil l.3.i2.s.451.' --'- 'dadim tfirk siizleri leksik paralellerin torkibinde. Biz svvaki blhilerds ttirt menseli stizlbrin inkisaf noticesinds mtixtelif (fono-morfoloii. semantik. fono-semantik)' deyisikliye ugfayaleq mtiasir Azorbdvcan dilinde'eks olunmasmt miisvisn qeder $erh etdtk. Laiiin aitimizds oalan btittin tiirk sozlori valmzbunlarla niohdudlasmir. Bele ki. bir tirup qedim ti,irk siizleri vardrr ki, relikt halda yalniz oosa srizlerin terkrtiirde mi.ihafi ze olunmusdur. '-'- -lariion <ioauir monasml ifads eden qada [DTS,s.400l ismi mtiasir-azeibavcdn AinnOe avnhqda hec bir frnksiva da$imrr. Yaln:z iia;bhr;;amariiitiasintia otai qabiqacari tet<sit< par-alelinin terkibinde qilmr$drr: Kiiieloio itittitmtis's m{ q gfi'-qac aqldn gortirken "' yolguriunffi xrld""(#;r?*l'ilrtt'*t'f fi llutrrrirkvaalabidelerinde de bu par4lel6'rast gelmek miimktindi,ir: qa {aca <qab-qacaq)) [DTS'''400]' fiirk leksik qatrnda (rya*n. tan*> menasrnda funksionallaqm)s qonum [DTS,s.455] sriz[i miihsir.dildo <iz iqleklik xiisusiyyettnl ittrmig, tekco <ryann vo uzaq qon$ulana a10 eoilon qonum- 247

101 aonsu oosa sdztiniin torkibinde mtihafize olunmusdur: Bu qeder qts- 6rn&a dinitu oonum-nonsz tamam. (M.O.Sabir). D'ervis o qeder s62ol t'eqfi_{ edirdi'y,t, qohufi-qon;u heyran qalrrih. (S.Rbhmbn) [3,c.1, s.54) l. 'Tarixi menbelerde <xalq. camaa$ menasmda eks olunmus kiin leksemi bu eiin mtisteqil sdkilde islonmsse de. eyni manada etgiiz ifadesinin, tdrkibinde qlgf riugdrg : Elinilan-gilniindan ayn diigiib. Enm. sunum-obam sonson. 15. vursunl, "LUiaetbrin oevde ahndrer do-vrde de el kiin ifadesi artrq funksional xarakter dapiylrmrq: sin4ini5 ki5j bildi el ktin i5i <tecrtib^oli (srnanmrs) insan xald isini bilin tdts.s.326l. Oedim ve' orta esr 'ttirk 'yazrli abidelerinde sav <siiz>> tdts-s.49ll seklinde aevde ahnmr5 bu leksem 6z tarixi formasrna yaxrn' bi1 v6ziyyetde mii6sir djlde.sfie-sou paralelinin terkibinde qalinrsdrr: Oadanifi ahm. qzlar. bir de ever-e'skivi voxlayur ki. sdz-sov o trirasrn. lu. ibrahimovf. O sder bostarf suvaranlarin darirsrerm vs sdesovlannt'qaldrrmaq iiqiin Ko-sanm bostaruna gatacaqmiqilarda su artrdr. fs. Rbhimov) If.b.+.s. t OZt. ',Say ismine'a"sdmairtik k6k seklindo savasmaq <dalasmaq, w- rusmao. stiviismek. hisiismek> ifddesinin terkibindo de rast solmek rniimkthdtii. Hq m mo rfo loj i, h_em de- s eman tik _ deylp i kliye _u[iamr I - tarixen savla5 fonetik terkibinde. <sohbet etmek> IDTS.3.49tl monasrnda itledilmiq bu leksemi oz d6wii tigtin diizeltnie sol hesab etmek Iazrmdir. Tarixi leksikoloeivada <nilfu2. h<irmet> menasnda normativlesmis san ldts.s.483l ismi bu eiin'arxaiklessa de. ona arl-san qosa sriziiniln terkibinde evdi semantifiada tssadiif blunur: O. senin mahalda adrn var. samn vir. balam. bu ne isdir? (S. Rehimov). Owelen, rnalmz, pulunuz artar, ikinci,' ad-san qrxardarsrmz. -(M.F.Axundov). iran safrdsine her bir ierefdon adstz-s.hnsrz--iisypng-r[ir piyada esg6r kimii.iz qovmusdular.( Mirze Adretizelbey) [3.c.1,s.59.l. ' - Milasir Azerbavcan dilindd <tama-mile' daertmaqd. <mehv etmek>. <alriist etmeloi menasrnda olan darma-dailm leksik paraleline rast e-olirik ki. terkibinde arxaiklssmis darma stzti mtihafize olunmusdur: Partlavrslar bas verenden sbnra cox bovtik bir sahedo tordaq ilaimailaim edilirdi.( 6. Sadrq). Orzrn bu sozti yene de menim fikrij mi darmildadrz etdi. lm. S. Ordubddi) 13.c.2.s.381. Tarm"a stizti o'edim tiirkcede'<<cirmdqlamaq) monaslnr ifado etrnis diizeltme stizdiir ki. kdkiinde tar <leet'etmek. bash-basma buraxniao. senmek> feli dwur. Tarma soztin?on ise diliririzde'fonetik deyitililiye' ufipmrp tarmaq <drnaq, caynaq) ismi diizelmigdir. IDTS.s.53e.slTl. ' 'Oediin vd orta osr yaah abidelorinds <hisse, olcii, hedd> monalannila oevde ahnmts iflii5 IDTS.s.625l stizti de Azerbavcan dilinde isleklik'xiisusiwetirii itirmis. (b6ltisdtirmek. pavlasdrrnn-aq)) monah p hy-biiliis etnaft ifadesinin' ierkibin{e (piveforiie,' hemgiirin. payr#r^t?;{#"l'#rgf, j;}-g}',fr '$J',,?ro'fi H;,xi,{tlifi f,iy'-fii: Qedim ttirk leksik qatln$a. (anq).semantikastnda olan turuq IDTS.s.589l lelsemi (aruo sozti ise <<voraun> tdts.s.58l semantikal irnda'olub)- mtiasir dilde tohnelmis stiz"ler sirasma ke0mis. valnrz qng-urqq.[3,c. l,s. 1 23] (\9ft9{a givbsinde an!-turu!) leksik faralelmm terkrbmde drooetr colb ed[. Ttirk dilleri tarixinde (tanl$d menastnda eks olunmus bili5 ldts.s.1001 sozii dilimizin esas ltie'et fondundan ctxsa da. reliki halda ianw!6ili$ paralelinin terkibinde {'algugdrr: B.u--tioy{a gfh-orde zeng eleme{!t' ni.tarue-bilig.qalmayrb. (I. Hiiseynov) [3,c.4,s. I 34 j.. Tlrixi menbelerde i<vanilrmaq)i semairtikasrnr ifade eden vaotur tdts.s.2381 feli Azrirbavcan edebi dilinde miistaqil isleninek htioirouniian rdehrum olmris. lal,rn vandtnb-vaxmaqi vanfivaxilnai kimi oosa sozlsrinin tefkibinde-qalmrsdri: Oziziin baxar "dowazi YandrydrJyaxar, doymaq; Bax{rqca gozlblmden; Qanh yag ax6r, doyma z.(day"ati. (.jsi 1t anlb-y qrylar aq 6u defe cavab vermsye soz taoniadr. (il0fendivev) l-3.c.2.s 'Yuxanilakrlardain bir'd'aha'avdui olur ki. sinonim sozlerin birlesmesinden varanan veni leksik vahid her iki.komponentin ifade etdiii menanr liemiwet6 stiro qtiwetlendirir vs senislendirir. ' Asemantili'kiik-morfeme cevrilmis -qadim tiirk siizlori. Azerbavcan edabi dilinde srizdiizeldici sekilcilerin arttnlmast volu ile varanmis diizeltme sozler eenis vavtlmr'sdrr. Dilimizin li.ieet tdrkibine Saxil otln vtizlerle lekse-mi as'anhqla'ktik ve sekilcil5re avmnaq miimki.indiirl Bu ntiv sozlerin ktihi rhiisteqil leksik vahid kimi islen: mek htiououna malikdir. Lakin bir qrup dtizelfine stizler de vardir ki, onlann ^mbrfoloii ourulusunu Azerbavcan dili materialt esasnda miiewenle$dirnirk 6lmur.' Hazrrda lerkib hisseleripe aynl a bilmeyen bele"dozlerin ekseriwati kdk morfemin asemantiklesinosi, voni semantik vtikden-menlatlan morhum olaraq oz miisteql I livini -itirmosi neticesiide mevdana cxmtsdr. Tedqiqat'arlann bozilori -bu qalibden olan sirzleri saiie. beiileri ise dtizeftme'hesab edir. Y.Merirmadov oevd edir ki. <aseinantiklesme qedim stizlerin ve ba$qa dil vahidleririir{ bii oisniinin dilin soniakr inkisaf merhelelerindd miisteqillivini itirmesi.'oaho seklinde basqa sbz've ifadelerde izini saxlarirasidrr. Bu. ttirli ditteitir0e s6zleriri bir hissesinin tekhecahhqdan Qoxhecahtita OoUru inkisafim sertlendiren dil proseslerindendin [16,s.12-. A. fehimo'v ise edsterir ki. asemantiklesme iki sekildo tazahiif edir. Birinci halda soz tamamile. ikinci haldd iso qismen arxaiklesir ve mtiaiii Azerbavcan Oitinae 'formaca asemanfik kiik morfems cevrilir. MtieUif I hah leksik asemantiklesme. II hah ise morfoloii aseinantikle$me adlandrrmr$drr. [Bax:21,s ]. Biz de bu btilgtinii esas.j.. r-r sorurduk Leksik asemantiklesme. ast <dalan, donge> [DTS,s.6ll - astanq <{r4ndql,qap1nn-a[n>> l3.c.l.s.l35l: bah <<hbnkrirtti ile aflamaq> [DTS,s.8l) --^ banlamaq Itis:ffif itfi lffi %&t;rlf iisigi[{fln[lg,lfgl1,?$il.[b]f; (qudiq) [nfs,s quc-uq,iu[ut, [3.c.1,s.588];!s' <azalrnaci>

102 (eksiik) IDTS.s.l68.l83l - askilmak <azalmaq) (eskik) 13.c.2.s g ql; dil. <Audgq2 {DT $,s_ I - - il al a s m qq < s avaq maqi> ll,c,1,s.24li iabd'<vohti> [DT$s yabant i<qolde tizbdglna^bifeh, vehpf> Il.c.Z.s.466l : i iv <vixrnla's>(viyuo) IDTS.s vaxln <<me safe eti6arile'6<ix'uzioda olindiau.?ihamlmrs> [3.c.2.s.5 1 4l: ia5 <vasrl. teze> fiasil) I0TS.s vcsrl i<oi rbneinde iilin: k'al> fli$wg'*r,ffi:',,h1'"?is'#i,1tl't?1&:'i3rl^;'#i'i:#rt 5Zll; ioq <<kasrb>i IDTS,s.273]' - ytiisul <kasrb> [3,b.2,s.561];.k.. <obi6i>.'<srizetlibi IDfS.s.31?l! siirkam (nancl. umumr sonmus)) I3.c.3.s.1961 (kiir (ddrmok> felinden diizelmis sbrft sdziite edebi dilde' <ni.iniayig> m--snasmda tosadiif edilir);.bf <biqmek>. [DIS, s orad <at ve s. bicmek iiciin qrsadesf6li. vanmdairevi. kesrcr kend'teserrtifatr aletb [3,c.3,s.4471; bs (afui,'fikin [DTS,s.378l - iivranmakcmenimsemebi.dvratmalr<t"elim-etmsl,>>.iiirasmak<<adel eimak>. dviid <nesihet> [3.c.3.s.463]: ta'yar <torb# ldatar) [DTS. s [nrtargtq gpox vdrri AeriAeniit<itdn kigik torba> l3,g'2,s.12]i tiin '<seco;) IIfIS.s.597l diinan <kecen stin. irbliki suru) t3.c.2.sl76l: ttn <idtiraha't etmek> tdts.s.586l -"diic <sakiu. /rncbtkati. <is'firahet etmekr> I3.c.2ls.l11l: sile <sikayetlenmok> [DTS,b. I 95 I - gilc! <<srkay et>>,' gil elilanm a k <<$kay stlbnnielo>, gil eyli knarun>> [J,c.3]s.l-631; tot <kot, dolu [DTS,s totulqt/toiug <kiik. konbris> f3.c.41d.201.l: iizii'<vuxan>'tdts.s.629l - iiz.aii <<isti> f 3,c.4,s.2451 i ba" <isarimaq>i (bar, bhyla) IDTS,s.76J 8l _ b ag <ip, sap i'e s.>i. bad,lamua <bend'etrirek.' sanmdoir l3.c.l.l l: bar^ <iset'- meb ibafi5 <birlbirine teref sdtmek>) fdts.s ns <stilh> ftansmaa\ 13.c.1.s.197.l: bo5"<azad. bds> ldts.s.1l31 - fiosamaq <iizdivacrii lo$v titmekri' [3,c. 1,s.31 l]; 6iy rtses-kiiy> [DTS,s.1 35] : QAga. (KO{pO)), Qagrmaq.. (Oovot etmop), Qggmmaq (qayna- Ff il#{,*ft f,f }l'fr r,,,:b'i:;s#'fr'ifffrbisi,fl#";ft lj <devinmeb] (kevim) fotss.zq+t'j sevim <<oaltan> T3.c.3.s.138J: soz <3tib (siizle) DrS.slst tl'- sailafiaft <deinek> t3,c.4,3.1031;'suv <su [DTS,s.Sl5l - iuvarriaq <silamaq>, suvaq <mala> ' [3,c.4,s.110]. 2. Morfokiii asemantiklasma Morfoloii dsemantiklepme de dil tarixinde geniq yayrlmr$ proseslerdendir. Mesolen. qsdifi ttirkcede melum n6ido blari qarj i(qansmao) ldts.s.422l feli mtiasir Azerbavcan dilinde mtisteoil sskil?le isledilinii. Lakn edlinde oar- felinin'oarsrho-mtistsrek dovti olan dans- feli mslum ndve cefrilarek Azer6avcari diliirde oorunmaqdadrr.'qar - felinin ise'tarixon melum hovde olmasinr qargrlqmiisteiek bi ldiren o ari5 soziin{in movcudlueudur. ' Melum nqvde ol4n si - <<smdrmaqi> 1ots,s.502l feli miiasir dilde smmaa seklinde ifade edilir. Melum'novde olan sor- (sorusmaa> [DTS.s.524] feli bu etin miisteqil igledilmek hi.iququna malik' deyil.'lakiir eslihde qarprhqmtigterek bildiren s-qutmaq feli melum ntive gewilmigdir ki, kttkiinde asemantil< sor- tell durur. bslinde oavtdu bildiren vumsalmaq feli melum nov kimi qebul gdilmigdir lii; k6k[nde aseinantik jufi5a <yumqal> [DTS,s.279] mortemt dayanrr. Tari{en (ya$mmaqd menastnda olatl ja5 [DTS,s.246] {eli qismen arxaikleserdk vasmtraq soziiniin terkibinde asemantik kiike qevrilmisdir. Bu fel de silinde qayrdrg n<ivde olsa da, melum nov htisab edilii. Ttirk dilleri materiahnda (ryaragmaqd menasmda qeyde ahnmrg iara IDTS.s.239l feli dilde oz isleklivirii itirmis. vali:.j varasmaq 'soztiniin torkibidde mtihafize ohinmufdur. Bl fel -eslindd qargrhq: bireelik nrivde olsa da. melum nove cevrilmisdir. " Oedim ttirk vazih abidelerinde <viikselmek, qalxmaq> sernantikasrnda olan iiikdii l-dts.s.285l feli dilimizin esas'liieet fondundan qxsa da, meluin nov kimi Qabul'edilmig yiilwalmak stidiniin asernanf ik ktihina diinmiisdtir. Tarixen melum ntivde olan iad <cvanlmaq> [DTS,s.223I feli miiasir dildo vavilmaa stizlintin aserirantik k<iktine Oeviilmisdir. Oedirir ie ort6 osr tiirk edsbiwatrnda eks blunmu$ kiii <<vanmao> tdts.s.3121 Azerbavcan dilinin ltiaet terkibinden qrisa da, piivharhak frilinin ferkibindd asemantik kdktimi qalmrsdr. o! Mflasir Azerbavcan dilinda asemantik kokd cewilmi$ siizler strasrna silk <silkelemsb [DTS,s.500l, it <itelemekt> [DTS,s.215] ve s. kimi coxlu savda lekseni daxil etmst m{imktindtir. - Btittin bunlar dilin liieet torkibinin esrlerin yadigannr qoruyarao bize teodim eden zensin-xezine oldulunu bir ddha siibut edir' ' Oadim tiirk s0zler'i Azorbavcan ilili sivelerinde SOeUi dil seviwesinde dil varuslanridan iller kecdikce daha cox deyis ikliye meruz "q alan leksika oldu[u -h-al da,- di4lekflerde b agqa menzeie' ils iastlasrnq.'bele ki. valntz dialekt leksikasr cemiyyetin intiian lte elaqoddr liieet terkitiiride bas veren devi$ikliklsrd<iri nisbeie'n kenarda iturur. daha mtihafizekar'xarakter da$ryrr. Melurn ol' aufu timi^ edebi dil iiciin arxaik savtlan tiirk sozleiinin bir qismi Az"eibavcah dili sivelerihde eenis islenme diapozonuna malikdif. Bu haod; K.M.Musatvev vazrr kil Azerbavcan dili'ereb ve fars dillerinin :B"'ffi Jt'ffi Heniin siizler elimizdeki Ht'tit,t::lHif.*'$3i?ilJ'",i'$'drti1'fl'5i-':ffi en qedim m.enbg sayil.q.n {y[tt, Orxon dslarinden zengin xezino - -giveler hesabmd ddwtimiiee geltb gatmlsor. ---'---E.Ozizov dahaqh olaraq qevd edir ki, <eger miiasir edebi dili-- miz ticiin-arxaiklesen. lakin siv'el'eido miihafize Edilsn srizler miixtelif a8ftldrin vtth tdidolerindei islonirse, siibhe voxdur ki, hemin leksik vitriatei atidenin yarandrfr ddvriin giveleri tiiiin de iglek olmuqdun> [0,s.223]. 250

103 . SQ.4siiz ki, homin leksik vahidlerin hamrsr dovrtimiize.oldufu kimi eelib catm-amrsdrr. Mehz bu sobebden ds dialekt leksikasrmn qedidttirk l-eksik qafilra moxsus sozlerini iic oruoa aid etmek olar: ^ l.miiasir A2erbaycan dili sivelorindd ilkin forma vo mona xiis usiwetlerini saxlavairlar. 2.Fono-morfolo"ii devisiklivs ufravanlar. 3. Semantik devisiklivi udiavafilarl I. Miiasir Azdrbavdrn ilili'sivolerinde ilkin forma va mona xiisusiwetlarini saxlavahlar. Aba. Tarixen he'm (anil), hem de <atu menalannl ifade eden [DTS,s.ll bu stize Quba. Gedebey, Ordubad. Zensilan sivelerinde ida seklinde <ata>[5.s.1.l. Neftcala. Cebravrl. Oax. Semkii sivelerinde aba seklinde <dnb.1pa sekliride iso <aiai meiralanndla tasadrif olunur. Aba lekseminin.neftchla sivesinde isledilmesi qeyde ahnmam$ faktdr. Gortiniir, bu sivetle hemin sdziin<anu men'airnr da ifade etmesi cenub - Tebriz dialekti ile elagedardrr. Qtinki mehz Tabriz dialektinde aba <<ana>> menasrnda isledilir. (Ata>) menasmda aba sozii ile tiirk. tiirkmen. balkar. uveur dillerinde, (anid) monasrnda ise (miixtolif fonovariantlarda) Triv-a ve s. dillerde rastla$nq I39,s dilinin Knm dialekti iiciin <atu menasridabdba termini xarakterik oldueu halda. btxada iba leksemine de tesadtif edilir t36. s M.KasEdri liiletiirde aba sodi <<atu menasrnda Tibet, <ani> inenasihda iso'diuz dihsrine aid edilir ldizin, s.ll. $tibhesiz, hemin lekseme Knm didlektinde tesadi.if edilinesi oeuz-qrupu dillerinin (miiasir tiirk dilinin) tesirinin neticesidir. Zha slzu fono-sema'ntik devisiklive u6ravarao abau seklinda <lezsi qadm> (Seki). <xalo> (Oax)'tZ.s.15t. a6'a s'ektiride <ieire: ana> (Btrfrik^ Qar ah,ilse\,' abaci (Sabirabatl\ I I aia ci (Dmanisi. Mameuli) // fuahgi geklinde (Qazax, Tovuz) <mainu mdnairnda 12,'s.2l2l igledilr. Av - qalxmaq (wxan): avdr bulit kokeii.i <surultulu bulud oalxdr> ldts,si I 6l.Bri sbz ailrh ax' sekjinde <crxinaq;) menasrnda Fiizul i ravon sivesinda isledilir: -"Oovun dada aldi t2.s.211. ' Aragdrrmalara gore,llft men[sr <idafir'almiq>, <da[r qalxrb, onu astb - kecmek> 6lmris. sonralar hemii'mdnani dlmrsrlrr. Basoa ttirk dillerinde've ya onlanir'dialektlerinde bu soze geniq t'esadtif dlinur 128.s.25.. ' Lyur'_ ineyin ilk sndii. [DTS,s.24l. Dialektlerde eyni menada, lakin mtixtolif variantlarda mtidahidd oluirur: aiu (Zaoahla. AIdam. Qax'$eki'Zerdab)"r3f, gf, "q*-xl?)rf sf,'lbiglil,r{;r:j7};: P##Ji"1:4{*( {deq - slde, tovazilkar, miilayim: koniil tutsa al6aq... [DTS, s <Sadri> mona3mda, alcux sehinde Oay'ax sivesinde isledlir: - Usuvun yaxsl xosvotrvar. a[cwc -adamdr l-2.s.35.l.'<xosxasiweb> menastnda -Seki sivrssinde oevde ahnmrsdri:'- Filankes' alclhxasiwat adamdrr [2 8,s.28]. Ordubdd givesinde'al gar kiiniil <sade qelbl i>" ifadesinin terkibinde mtisahide edllir. Alcs"r <sade tebietlbr s0zti Azerbavcan - r dilinin Unniva sivosinde de islenir I9,s.231.l. Abak <<xos fasiwet. mehribaiu lekleinine iniiasir ttirkmen dilinde de iast seliiik I1'{s Alcaq ifadesi <rezil, namard> monasmda mtiasir Azerbavcair. fiirli. Krim'-tatar dillerinde. <semimi, mehribam menalannda i'ss tiirk, ta'tar dialehlerinde, bagqrrd dilinde qeyde ahnmsdrr t39.s Avr'rla'- ciivmeflendirmek: miikafatlandlnnaq, merhomet s6- stormeki ucaltmalq'; saymaq, htirme! etmek. -[DTS,s. I 9-20]. Ismayrlh, Xanlar. Cebravrl.^Sadth. Sbmkir sivolerindb assimilvasiva hadlsesi neticedindo adriama $oklindp formal-agan bu soz <ihdrin-e! etrnek, hiirmetini sax'lamaa. Ezizlemeb menaldnnda isladilir: - Men sevi hemmege'cgrrramqsm' hayrf ki, qedriini bilmadiin (Saath) iixyo?t" Adda feli ile evni msnada (Kitabi-Dede Oorqud>da (-Ozan, evin tav"aer oldrr ki. vdzrdan-yabandan eve bir qoriaq gelse, dr adam evds ofmisa- ol am'vedirer-icirar. afurlar-azizlai eddilerer), M. Fiizulinin eserlerinde (Bir icim su tla'afiflanadry me\ryqlrn) i-a5tlaqrnq. Tiirk dilinde addh feli vuxandakr frenalarda islenir 122,s Bu fel fyii <qiymetli, eziz>> sifetinden cfiizelniigdir [DTS,s.19]. Hemin sifetin bsasrntla ise 'afirlih <hrirmet, ehtiramriismi de formalagmrg-drr [DTS,s.2Q]..Qatal iayoiru.givelerinde ise bu esasa stiykansn aatra (yaylaaa l(oqorken aranda saxlanan aglr $eylod), agffaqt // a!rt1g;g I ti.firfrat <lcaqraat da[a ktigerken kdndilti qalan gozetcldl z.s.lul lslmlon oevco almmtsor. ' ' ' Avfl - mal-odri saxlanan ver tdts.s.l8l. Seki, Balaken,Zoneilan. Bilesuvar. dli Bayramh, Neftbala $iveleriirdo de uiil <<tovle, fewanlar iiciin 6trafi haiarlannirs. i,istii aciq ved) monaslnr-bildirir: - M6n bu adld oovun salmaram (Cdbravrl) f At: hivle valan: altn aislan tut6r. litidin sidvan tutmas <hivle ila aslan tuhnic o[ar. eticle sican tutmaq blmaa [DTS,s.31l. Bu sozle eyni fono-semintik' Variantdb Afcabedi, AEddrq, B.qkr,-.Qebrayrl, flizuli. Bsrde. Oazax sivelerinda-rastlasinq I5.s. 8.. AI dil ifadasinrn iorkib hissesi kiili ise Susa dialektinds mii$ahiile olunur: ' Aldilnan vazrlr aoanf iss sahflar 12.s.321. ' " (l{itlsri menaslndd al som XVII esrde Qovsi Tebrizinin qezellerinds-eks olunmusdur: istadim har sah lelin veslini sehba kimi Badnmt oan"evledin bir sl ile mina kimi. VaEifin ditinds al leksemi (qtrmlzr> menasmda sekkiz yerde isledilmisdii t Semed Vurfunun varadrcrhemda ise <kelek g'elae[>'grepb{nda'ala qoydu ifadesine iast gelirik Laqrn mehkemesl mgnl an 00vaa. l/ isminin"izins mtiasir edebi dilde leksik baxrmdan asemantiklesmis aldan-, aldat- fellerinde rast eelirik. Bu fellerin osasmm irti: otrlrrsr sol qabaerndadrr. Bele ki.-al k<ihinden dttzelmis aldu MKasEari difamnba q?vde almmsdtr:'ol iav'rru aldadi <o vaeinr aliiatoui IOr S,s. I 41. Nosiriri qezell erinde de 6u stiz mehz al d d gdklinde 2s2 253

104 igl.enmigdir: Al.ile ala g<izlerin aldadt, c/dr ktjnltimn, Alini s6r ne a/ f^?ft,yf ff :"'ifdtx,frf ::t?,1,?l#;iihii"w,r*ats;ver,gah mantik- soziiniin riz ttiremesi ile evez olunmasi miieiir dirdrin'cox-ro* $f,i$s"atfi i:'i${":ti,'ifi,.1i'#den$daianmaiiissiriiia'",ti"d'i i* mue ahrde.etcrry mr z bir fakt da. tasdiq.oo, - M*J1?r"HrtT$t"uf. 4tttg tel.r noqay, bagqrrd, tatar, qrku ve s. ttirk dillerindaindi do aynlrqda.rgleryr. Gri-rtinfrr, alda> aldu.t ink'tsafi XVI esrden sonra baqa qatmgdr. Qtinki XVI osrden sonrakr ya:jrh abidelerde helelik alila formasrna fast gelinmemigdir. Tiirk /olmanl/ dili abidelarinde ll,fjfo#liilr3(fisllod;ilqrsfi6imu$dint-simtuigiitiiiriii.tiqu" til:'lp?,tffi '"tgi,?il:'lff iind;dtd,iif fdf ffi in,"s;]ffi,$d#'- B4fi ; qaraciyer; i.irek [DTS,s.78l. Tarixen miixtelif mona brldrren bq qqz gqaraclyod) menasmda Gence, Krirdemir. Oax. Mi_ tff Siltia'isfrsliTf lal;ffr'il,tj;*fl u'ittfi m".9ii,irn: 53ti*ofit$,u',S1ft J?f#iT,?o}fi ftx'lx%' ;,li3j,rjigi;;r. Fgtii.rtadesr <lirek> inenabrnda, mtixtelif fono-larihntlarda bagqrr{6zbok,uygur,altay ve s. dillerda do qeyde.almmr gdrr[4es. I 8]. tsu leksem <qaraciyeu me-nastnda Cetiayll Bilssuvai, Qazax, #tffi#sii'#t,'bfffi13ffi?s?h,rl$f;.,1?rff thideed'ir:-o'qara r"airrtvo.?,,h}[1tr't):'df, i:'#,!tgzi:t;:y':*:^jl'ft H'fl*h*,it[ ugun -qarabairr (burada q ari reng bildirir)- ifadesindon isii fado olunur. Neca kt- civar sozii miistoqil iglenehda, ciyagtary terkibindo <airek2 bildirir: : Ciyaiim yanai Jusiiiffiun; * Lryarrn yanmasm, vazl0san. '.-,,,,Bq&r srizii,asemantik kttk geklinde ba{rsaq leksik vahidinin terktbrnde oalmrsdrr. Ay - dem'ek, {arugmaq: Bularda talusin aiaiih sana <bunlann il.ffi ff lff '11i111,'iff r?''ef'm;?fr :,!#,f f T;,F'lo':Hf {!g:,r. bend livelerinde isledilir:- O. malio?iiin 2's.I6L*--*- ---"' ^ - Hemin sriz trirh tikkmsn, qwftrz,hazix.noq'ry. sarasaloaa. ozbek, bqqrrd, uygur diflorinde bu dtifi db islenmokdoilirlsts.flt: r,,c,a$ji'xiifljh,:f#?fi itsj:lltt#r.f :go,l,*:sf,i',?ff :f - nndo qeydo annmtg.qaruz; -l.ocaq iigiin qazrlmrg yer; 2. yafre suyunq1 qpb getmesi ligiin qazrkmg yer;3._alagi[rn iqin'a suyui dofmamasr ugun onun otmllnda qazrtmrg. xendek; 4. qeper gekmbk iigiin qazrlmrg ensiz yer menalanrir bildirir: - Tez'oluh,'qarim qanq, qazainart Sqax- {QaAnx), - Qanm. olmaseydt, sel alagrfa girerdi (Gence) [5,s.31)1. Bu doz q6rav <<icairsindd teirdir olan dvimejbox> ifidesrnur ferkibinda (qanmtev,yeni <qanmr olan ev>) $ahbuz givesinde miigahide edilir 12.s.1171.'' I /' '-' Qimiz' -. qr girz [DTS,s.45 2].. Qrmu siiztino (mayasrz siid, iizsiiz suo)) monasmoa tsalakon grvesrnde rast gelmk: - Yax$ gtmq yor, yiyirsenmi? <Turg>-menagtn{a ise A[dafr qivesinde teiadtif ebilrr: - Bu cdrek lap wmizfi 12.s ' M. Kas:Eari ltieefinde ile bu sriztin <turs> monasl qevdo ahnmrsdr: qi'mzamila <iturs alma> ' I'DTS. s ' Q^urut - qurudulmus stiznie lots.s.+?ot. Bu ifade hec bir fonetik ve semantik deyisikliye ueramadan'oazai. Sahbuz vo Ordubad sivelerinde isledilir: : Awair tortrada siiztiliir. suvu'sedir. olur crtdan. g.frdfft da ltinde qunidub qarut amele gatiriller l0rdubao; [2, 'Qanda - harada ldts.s.4l8l. Harada? sual ovezlivinin tarixi formasr-ile Devegi gives_i4do.{a_sjlaqinq: - Qaglann qandadtr, qanda? Kipriklerin durub sdnda ^ t2.s.110.l. ' JemiS - mewo. tbxum: i6mi5 ii.isdi <mewelar vetisdi> IDTS. s Yemk sont mtiasir Azeibaycah odebi dilinds s'emrintik'daralj maya momz-qalsa da. <<her ciir m6wa> msnasrnda Balaken (- Bu il yehirimiz bol olub), <iquru meweldrin qansrer>. <iiziim qurusiu me" qalannda ise $amali ys Qpnltii Azegaycari ilialektlerindb iqledilir: - Bssir bawamstnvemis ahb [2.s ' ' Jtineii : qirdasin. eminin ve'rlavrnrn arvadr IDTS.s Yenga lekserfri Azerbav6an dilinin Kirovakan. Amasva. Zasitala sivolerinde <qardasrn. ominin ve davrnrn arvadui menalarindai Tovuz- Oazax. Bortah sivelerinde ise <qardasrn ve emioelunun arvldur mehalannda oziinii giisterir: -Maniniyenlarr be9 yag"monnon bdyiikdi.i. (Kirovakan) 12.i Ojtig' jn]agarfi prosesindeki deyiqttliklerle balhdrr ki,. bu gtin {:ff"uifrfiffr oo: (toy gunu golmr oglan evne apafan qadrn)) mo- Jeil - yaxsr: OtUkan ii5da ies idi ioq ermi5 <Ottiken vavlasrnda yaxsr hokmdar vox idi,) fdts:s " duba. Derbend siv5lerinda i<yaisr> monah 6u s6z ele'ves seklinde t34. s. 18.l. Oazai sivesinds rye tj,//eyi $qklindo qeydg d'hnlruqdrr: - Nfenim kefiiniydi 12, s.2l0l. Qnax siveisindoki bri i'ariant mii6sir Tiirkive tiirkcesinilekiivi. fnmrdtar dilindekr evi. qaraqalpaq dilindeki eqi t39.s.2461 s<iziinii'xafirladrr. <Kitabi- Ded'e Qorqufu'da hem vesi frem ds eii variantlan ilo rastlasrnq. Yalan sozbu iltinvada olun6a."rilmasa ves fdrez.4.lll. 'Jiyla - aela: Ovlan ii'vladi <usao'alladu> TD-fS.s Mtiasir edsbi dilimizde-aila iekliirde oalan'bri sdz Seki. Oulia. Deibend sive_lorinde <i z tarixi fo_rirasm saxlayaraq, ryahi y $l a] e klinde i 9 le di li r : - O orzno vaman wilhwr. (Seki) 12.s ^ Tutmac -"efisle sehinde' iemir'xrirsvi idts.s Tutmac sozti ile <xemir, ovslik ve lobyadan bigirilen'xti?elo>'mendsmda Qu- 255

105 Gortindiivii V,tw:i.. asrimalc mesderinds hem e sesinin a sesi ile evezlenmesi. hrim de i i'e r seslerinin verdeyismesi bas vermisdir. Bu fele r.1" qedim airi iii.ii-,rizr tiirk yazrh abidelerinde esrir <seixog olmae> [DTS, s.184] sekliide seklinde "6 rast sefirik. selirik. ' Ola jti biliin Uifiin ki, bu.i ifadenin ktihi as (kifleye aid) felidir. Qtinki sorxos adam avao iists davana bilmevib ssii. lenser vuntr. vurur. 'Miiasir'od'obi vliiasir'od'obi diliririzde hemin soz'asihlcosma4 soz'asihtcofmaq qoga qoqa terkibinde oalmsdr. Enra'va isriik sdzlaini bazi tsdqiqatcrlar anra Ya asriik kjmi oxuyurldr. Sadece olarpg, biz <Qedim tiiik lti$eti>n-o istinad etdiyimiz ' ucun l-cl vananta osaslanmlslq. Kenil5 - meslehet: kends birh etmi5 ki5i tiz isi <insan riz isini meslehet ile sortin)[dts.s Yazrh abidelerden melum olur'ki, It*iruf,l',i 3, Rtr?'f:trJ*Ti'*1{3,fi#i,{$id; BT$ l1tb'}f Azerbaycan dilinin dihlekt leksikasrnda kerl ii asemantikle-qerek, g qni$ (e>a. l6s. n>n\ I "lil"fl I saa.'s (meslehetles> felinin terkibinde-qalmrsdrr: - Ged nenft'e"gaals, o"bil6r (Neftqala). Oli Bayramh glvesinde isa kgyiii ismi aseftafitikloserek sinasii <mesleheol soztinde saxlanmt$dtr: - 6lar bize panasiia eeldlar [2."s.281.l. Bu leksem M.KasEari liie-etindo Eeides 1D12in.3.30fl. (Ohd kaearui dastanmda lunqai-$arhk iarlab ken"qastilar. I l/91), <Dade Qqrdu$ dastanrnda ganap-(qtivmltl q0v' mivla- s a na s dimi?' ldr ez.z D.- ---'- TiiI l vuxu flfs.s.sqgl'oazax. Zasatalave Fiizuli sivolerinde tuitf,3lt''i:'o*yrf U,ll*n,#ft #l''slr'ffiu'l,flfr'1ft1i; ray6ntrnun Sabirkeqd kdndinde gzp <iyuxu, riiyu formdlan qeyde alinmrsdrr 110-s.2631.?rs'<vuxu irenasrnda qrftz. Qazax, Altay dillerinden bapqa btitain fiiik'clili menbelerinde;' <6nxdeorma> nienastnda ise ttirk, fnm-tatai- karaim. oumuq. balliar dillerinde (tiis), Altav dilindo (tol), ffi afl't?il'1hi.1ftt"t"93'??t$'j3,'j:m$ot"n*il't1"13'5ttll: t1l tj#-r1if;,ttiin tunlar rrip sii ztiniin heqi qeton trirk me n s e I i olm as m B'ildui - Oten il IDTS.s.l05l. Neftcala sivesinde evni menada, t>i, u)i evezlonmeleri ile formafagmrgdtr - Bildir havalar yaman tt-* \f,ftilfiiif variantlarda ttirk. tiirkmen. qaqauz, Knm-tatar, karaigr, balqnd, 6tbok dili ve dialelitlerinde ve's.'tiirk dillorinde qeyde almmlsolr. -- Vy.nadlov haqh olaraq gosterir ki, bu-s<iz bir yllhr <artrq bir il,xl',$ril?i{i!#5+;'.1"$81+:ru#'r[#l:r,$'rilff 'tsiiii edirler. C.Kloson'ise heq,bir lza\siz, afma qetiyyotle V.Radl-ovun etimolosivasmr -_ inkar edir [40.s.4 ll. Ilrirr - toium: nbsil' tdts.s.6l5l, uriy tany - qohumlar [DTS,s.615]. l.;;erbayban dili g'ivole;irnde itrug Sozi.intin <nesil> me-

106 q fi 3iir,i5tl[J#tr$f ixlt,ff 1i"ll,?i&Si',xli,?,?'i.qo"'dc51],:'fv..?' r'#f,?ltitf g3#fitl,1''i,'ti#r#t's?jtilr:}j;'^f:fr Eara $lvoslnao l.se..b!l lekslk vahldden konkret olaraq hansrsa bir tay_ tbya rgare etmek tigiin istifade edilmir. Yalnrz qarftsirn terkibinde t5- sadiif olunur ki, oiada <kok-sop monasrnr ifag'edir: : UinEnAturudualenat., ", Eyni ifado ils <nasil, ktilo> menasrnda <gkitabi Dede eorqud> tun{tn tammadugu soya q,z v'ermose $3i,?S.t16frilpl[h:,T#iil, t.*,oy:iiia;?n,iffifu nfl tt33',1h,f 6?f li"1il51,'",lrer.oji*ru $1#il:rllmnda ise hemginin <rayfa, nesil> menaiannda ig(ediiir [36,,*notli'li,l,lB#$,-irHi'Jfi',li.t/1,13?fl h,,ili;.'f#i"l,tlt'j,1,'jt'i xl,#tlv,z,"ff r"ngl';:tf!if,({&lli,{i{ ig''fl$}x',ftj}fls?.'ffi.pu,i#sitif"'-'?fi ffi li:il"?ql,8ft1t'rj?h,1,'d,fl ffi'$1,{elia,',i[ llnco lormala$mlldlr, I anxon bu rsrm esasrnda yaranmls fel de evm manada. Geryco, Naxgl van givelerinde dii rm axl a ia ax, l-2.s :2 08 I s aklin_ de r$tsdr ltr. 9Er{4 liveqindd ise dtirmalamax.rfonetik t'erkibinde'qeydo aknmrq bu sriz bif qeder.sery?nrit (eyieikliye ufrayaraq, ni{rb yumurlamaq> menasrni bildirir t2. s ' Hr#l3fiji,###fii",:ffi i;:j';ffi :ri:3,i':?p,trun?xillrus: u^n.1n?fi f*isf &,il1t?l?$:"'jf Jl.wF?ft 5,';fi fi#j1,"-jsis [t't''tdlon abidolor ki,bu,odebidilimi"jttt,.,lgtj;yr'fr1'ixhllll$,3ff.to"ahnmredrr nrr8l1;p#1i,,*cffi kt{r?dffi t,3f,;'[x'?l#.i},'fi,lot',l**;; g.yqp r4r.y e_tigt, [KIlm.9, Yn..{,!2 ] leks em i de he min krjko baa I fr r r. ligrun0qyu lcqu, burada yetimhk ana ile olctiliir. IV1i.iasir dilimizde 1$lenon bir atalar s<iai de. bu fiki tesdiq edir:'ugaq anadan yetim lar. Bu rladenr hem heqrqet, hom ds matriarxat drivrtin izi timiqf,s qebul ede.bilerik..egrd-sbzti de <her hansr biivarhern. Giuar e-s-vintn anasr, sahibb)ni bildirib: - O u$aern yiyesi monaml,"o evin Vivssi menem.-bu giin ise canh isimld b-a$liolduqda hem kigi, hem ddq'adrna aid edilir.- I I t i t. ieiis - esaslanmaq: toqqu$maq: ki5iliir i5tii bir biriee ieii5dilir. Iki borr[ igaidi [DTS,s.204l. Tyasmai'Towz givesinde <StizlSgmek>, Neftcdla stvesin'ds isa $vaisniail <tenbellikd6n isi bir-birine buyurmaq>i mehasrnda islodilii: : Nive ivasirsiniz. arahrza ne tiistifl (Tovuzl12. s. 233.l: ' Bir-birii:zo ivism{viin ("Neftbala). ' 'Kirit ''acw IDTS.s Azer6avcan dili sivelerinde: Cebrayrl, Qax, Kiirdemir, Ordubad,'Qubadakilid (!>1,>d\ (aqar>, <(qaprva'daldan kecirilen uzun demiini menalannr ilade edir: -Oapimrzrn kiliili xarab olub (Cebrayi): - Kilitla qrfih agrllar (Ordubad);'- Qaprnw kildini vur (Oirba). t2.{.'2611. ^. Azerbayc'air edebi 'dilind6, elece de Neftgala givesinde ftifrd ((orttd) monaslnl venr. ' OaIYa - hewanm almndakr a[ leke: - aa5ya at IDTS. s. 431.l. Oazax. Maineul i. Dman isi. Balaksn. Semkir. fovfiz. Seki ve Neft cala sivslerinde qiliqir (E>q) <dlm>, <dreyvarun alnrndakr'a} leke> menhlairnr bildirir: '- Gfillfcanavann qasqnstnnan devmisdi ibalaksn): - Bir aasoaatda men mimmisdim. 6ririrkir) t2.s ' Juor - ince: c0rok tdts.s.28ll.yuxa (d>x) soz0 Cobravrl vo Susa sivelerinde (iavma'vs riazik 6orelor. Nefttala sivesinde iss i<nizili vavrlmrs xeinin> menalannda'islonif: - Mbn bir ovnede iki vuxadqh iox v6vemmerem (Cobravrl) 12. s Neftcalativesinde hemin m6voeile'ereb m<ivoede ereb mensbli menseli fotlr fatir ffitii ffdtil <zeifli) siiziindsri siiziindsn istifado editir. edilir. Bu sivede siiede uuxa vuxa hem'de <iinca. kovrelor mehasmr bildirir: O:un elelisine 6axma.'iireei vuxafu. Oatinx. Tovuz va Susa sivelerinde <yurfi galma>, <irisafl -ohhaq>, r <<koire!{ekr>, <azalmdqri menah y uxgtl fdline'de rasf eelirik: - Da:tircivi vuxalf.qavaxkr kimi zahm dov - Su wxalrf. taxr I u"ssus q alai ax. ( daiax\ I 22.s.201. ' _Mtiasiq tiirk dlinleju'fka. <eaaik ail-rpfr, yayma), qaqauz dilinde isa iufka <zei0> monasrru bildirir tl5.s.158.l. " TuSaY - ahn oabao aiaslanm' [DTS,s. 59 0I. $aman sive sinde e]ni-semant ikada, tus tix qoklinde qeyila alrirmrsdir :l Tus uc' sattr. ae tis axl a I2.s.3 9 I l.' Gdiiindiivtikimi. rarixi tu5ir- <cidaild l-0ts.5901 feli de daslasarao Samaxr sivesindd tusarla stiztiriiin terkibinde drivitimiize qeder ieliti'catmrsdrr. Tedoioatcrlann fikrince. tusa- oza de isirhden dtizelma feldir (hri +a). Miiasir ttirk dillarinde de bu sriz qevds almmrsdr: tusa /at\etz. Lobnor).tnia (Altav). tusa haraoalda'o. rakas dilinin Kdvbal'dial6kti). tuia kaiax).'ilza (xakbs) id s:' dusak f$itltti#n:k (Altay), tusav (qaraqalpaq), tuiav (qazax), iqav(ta-. ' '..Xal$a( - goxdanrgan, uamgu [DTS,s.235]..lgnge{ sozii Quba srveslnde de <<coxdanlsan. uanncu)) monasrnl btldmr.- Uru men cox iaxsr taruvadarh. cux'vahsai ddamdu t2.s Yazir abideleide intisahiae'edilen'<iox damsm"ao> vansateli isa Ouba sivesinde vansailamai asemantik kdk morfeminin terkibinde ialrrusdrr: - Urii iiz balrn a blraxs an oxgomocon Jrc n S a{l ar. [2, s.240].' 2s9

107 TiimkA <aftlsz, arunaq)) [DTS,s.597[. eazax givesinde rr?rga g4$d,:<antafr'nz,yaddaesid'meniilnrdiairiil-s'onffi ;r,ignz-,,, ',Qar,ipga,- qqp$la [DTS.,s.427]. edgb! dilimizde qgrysqa Sekunoo r$loolron Du soz Q4z+x.$lvosmde tann tormasrnr nrsbeten qo_ x;5nq.ffitffri?fffqiln alrusdr: - Qayne:r qanxsa teki, iisdiihe '., ', Tff,esr Q'tivsi tobrizinin divanrnda da eyni menah qannca sozuno tossour edllr: Qarmca oz qedrince ygra1, yr[a1, da$rdar, Haman morum ollml dovn -fuztsff acmaz. Bu leksemo qarynita seklinda3edir sd-din ibrahimin sserinde (XIV..esr), heinqiqr_n:tiirl( G ttirtmen-aiji6[ttanirlia'i'irt!itmsk miimkiindtir I38. s drcrivoojghinr8;litl,r#t#rt;},9ffi11";'""1311j3"?li1ihi?f,1': Ova ovanw ttiyini bayatrvnan soziir 12.s Epmiik/etmiiK- corektdts,'s.1zst. Dialekt leksikasrnda. " r"to U-iidi-t#1ir'ifi $ rti I i vasin de e p b e *. AEd am. B olni s i. c #'f; 3: rok, Gedebey, Goranboy, Qarakilso, tr4inesce:vir, Sski. Tor;ui. Vevi?l,r"#:;:'ttt:i!8#a,l'#*txlitli{,',a*lil;;gr,ldam il.tfiilffi tb:ffi i6ii"fatll?otl*;t3?il,lfi I'JL;A'i{3tliK!i{' nnoo oo qevoo almmlsof: Kififin ki, oldu hesibi ezelds haoden ess. Ana na sdrbetii mocun sersk. ne'aonadii'as 135-s.871. Bii5kel - krjke formasri'da inbe cdraktdts3.l33l. fiu leksems biiriisda. (Qiipka!>Qiiriiskal>biiriiskaSbiiriisVa) fonetilc teikiblnde fy"ff,irr.'rh#bitl filto qrzarmr$ eoreb menhsrnda Bakr qivasindo.en{, - lesryoj<, qt$qqla41q:_- ^Ol qoyin entidi <o, qopnun qulagm r kesib ni gan I adr > [DTS,s. I 7 3 ]. Qaza'x give sinda.hdni a'z ax. <h y - vanrn qulagrna vurulan-nipan> ism-ine-, hern de evni kokle baiil anamax' tblinq rast gelmek miimkiindtir. Bu fel Gddebov sivesinde'de ili?iiili-df?l'i$l'f; ilt'n"ii!,ni[,,?,rt;lerxttiqmesiridzganinkinen ta.dampa3rmenatri,mf,i."iiii"ari?ti"aiifi,'i$ifr?**tt'r?$lii'*tr3: cinin qulalrnda ' envar. (Meiri) 'Qnimakfeli 15.s.162]. g.l. Xetdinin'ditinde'ao qeyde ahnmrpdrr: Ooyun quzusuna nasrl meledi. Okiiziin qulaqna kimler anadi' 13.s artrq - feftai, xarakter [Df$s.4+ll.'Seki sivesinde da oiltx tffi hit?:lyilf iii?[tl?"$ii,?mfe'tla'l'ltd;,i8ffi il,fjn+;;i; maq <<aldatmaq>i, <dilo tutmaqd (Marneuli. Dmanisi). arl&liimaa Hsf 'fi?ff %[H:',i,?}slil;T{#i,'#"v#i{^f HE.H'#%J',Ift $sj'i I I t' I dur. Yazrh abidolerde ise qilihlir iimumi anlayrs olub. <hansrsa xaraktere,.reftara malik olaru>d aiil edilir fdts,s.1la]. 2) Kombinator devisiktik. S'osdtisii mti nstica"siirde formalasanlar : AriY-temiz. pak l'dts.s.s1l. Azerbavcan dili sivelerinde evni menada, lhktp an (AEddm, Etizuti, Qwax; Quba, $ahbuz, gemftr, T ow.z),'..ari.(p ukr,.iqg-q, azl l5,s.l7 l, ofr' 6{rftqul{)?opalinn 4u, -E ses dtisiimii ile mrisaliide bdilir: - Avdan arl. -sudan dun' bexdever fneftcdla). (Kitabi-Dede OorqudD da-stanrnda ila bu ifade ile rastlasrnq: Ay{6n an, gti.nde:r g<trldi^rlrz qar{aqr4 Banrqiqog... ldrez.83.l2'1.. XVII asi 6debi dilindo iri i<safl>'siiai riz'iglellik'xtisusiyyetiiri itirmemisdir: Inftahan lazrm devil. ciin andt dinanmz (Oovsi): Bu devavi ribderfaiiiturur billah rivadendiii M6iihi)....Ary <terhiz>>_soa) ttirk, tatar, qrr$rl, xakas, Tuva dillorinde de igledilir [39' s't-tt*h" DTS.s.592l. <Girow menah bu leksem susa givesinde rrin qekiindelqqz Sgng1rd-q -g _dti$_iimti ile) miigahi de ediliri Bir xe:li tutuveijlf oul aldr t2.s.592.l. Oada5 - qardas: edi-tik sefiiridi qadasin ktiriio <o. oardasmr eortib. clox sevindir> IDTS.s.40ll. Odebi t/rde qordas Sekliird'e islddi- Ien bri 3oz Seki, Zasat^la'15.s Zardab sifeloriirde qada fdnetik l2r$ht{?t$ saidti$mii ile'qeydd' ahnmredn: - Qadam tarhya getdi. ' tabl'aq - dis. oerezli IDTS.s.221l. Sabirabad. Salvan. Neftcala. Sahbuz. Cul fd. Kel6e'cer. Lalcrn. Ktirdeinir sivelariirde'evni monhda. -i dtietimti le) iqledlir: - Sofer yava dal {fj# '?R[ l[*3 'Utriik'j ft:jn'fiyoa hivlee'or ldts.s.629l. Hec bir semantik devisiklive ueramadan. AEdar{r. Ordubad. Cebrajvrl. L'acrn siveledinde iltilt fdrm-asrnda (s6z o"rtasrrida r diisiiririi ile )'miisahide 6lunur: - Son mennon iitiixsan. flacrn) [2,s.40 I l. Sesarfmr hiiticesinde formalasanlar: Anit orrmzl reneli. suda tizen. <irdeve banzer ous l'dts.s.4?]. Dialelct leksikasrfidi anuut sakjlrrrila h>io\. evni menddd Afdam, $ir94, Neftqala qivelerinde itleililir. A[ddm, X'aki, Derbend, Simai Neftcala siveloiinde anout kizti <ace6zliikle veven. hor ne geldi y6yen> hdania da aid. edilir:'- Zahr4 ele 6rl onqutilu'(afidam); - Vnauildmino versov udadr (Derbend). O[uz sivesiride anhu7 <<avam. qaninaa). Seki sivesinda andut oalmdx <t6k. denha oalrnaq). Cembej fek, Ftizuli, Qarakilso tivel6rinfe anqutu iwmax irtreddinitrin artrq ancilamaq>, Bbrde gjveiinde g4qutbofiaz.<{ox anq, bopazr incelmig, uzunbo Eaz tadam)>'[5.s. I 5 - I 6l ifadele?i i]e ils rastlilsrnot. Sin -'siiztiler6(tomaea'setmek (su haoomdai: sirv ierkii sindi [DTS,s.500]. Naxgrvan givo"sin?e zini (a se'dartrdr) soz[ <srzrldn, siiziilem mbnasrnr'bildiril. - Sarab zina sudu [2.s Qatma - yaada bisirilmis corek [DTS,-s Qatma soz;i qatdama qb$inde Boigah, Gedebby, Qazbx, Naxgrvdnigemkir, Towz 261

108 givelerinde, qatda geklinde ise Borgah givesinde <<yagda bigirilerek iijerins pt<6r toiu sepilmig qo$ab> 'menaslnda- lormalagmrgdrr [5's'315]t - clmmao. u.ll"t*rk tdts.s.500l. Qazax, Gence sivelerinde <<Cimmdori maiiat bu soz -siliniax fonetik terkibinde (-f -artrmr ses ithtevdo ahnmrsdrr [2.s Miiasir edebi dilimizdo is-e asemantiti (ok6 qevrilsrek,'silkalafiak, silkalanmak leksemlerinin terkibinde oalmrsdrr. Assiftilva'siva noticasindo formalasanlar. Unan -"caeirmao: - ol meni i.indtidi'ldts,s.625l. Un <ses> ismindan varanruf bu felo Gonce sivesinde bu fele-eyni menada, iinnamai'seklintle rast eelirik. Burbda z sesi tiztinden Sonrakt d sesins tesir edorek. onu tiz-qelibine salmt$dtr, 3) Morfoloii davisiklik i(tei tarixeri. istrirs's do hazrrda tiirk diuerinin liiaet terkibinde diizeltme srizler mtihiim miivqeve malikdir. Oz qrammltik funksiyailt'"f 'ffiiu.'1,"#'t'*%'*?ut,'ii;uf 5l,hlr\H"#,ri?Jii'ifiTi'g'fJ edilir Erindiin - tenbol tdts.s.l78l. Dialekt leksikasrnda evni meffi*lji',ih'jl;;'x?;til,tf;fa$;."#f; :_?,i,ff lti*oy,li#:osj",l;oui31 i.tz6t. Neftcala s'iveldrinde isledilir: -Lumi' arinsac adamdt. Gortindiivi.ijkimi,'qediin ttirkcedski -car tekilqisi dialektlerde -cax//'gac i#ilcitori'il5 evez olunmusdur. Sditin ktihi iso er (<<ige etinalz, iavmhzhqla vanasmaq>) olmus. ondan erin feli [DTS,s.I75L ondan isd ;;i'i6en iifeti' Otiz'efmisdir."Dialektlerde bu diizeltme sifet daha eilesinde arinma g <tanbellik etmek> feline f:*,:lllitflft -- - Jlefteatt Oars - dsvo vunundan i.ist paltan IDTS,s,429l. BorQalt, Qazax, Semkirl Tovuz sivrilerinde <yaprncr>rmiinasuida qdrfi fonetik iorki- 6inde - -- miisahids 6dilir t5.s.3i31. ^ Bri3ut - kedorleirmek'[dts,s.l28l feline Neftqala givgsinde i-;s,ntliif!6yokm;;;1,$'ihipim:?+;nt"*nulu'fl'tlil': ite m"<ivcu0orir-ki, bu dahuialfelinin d'i?eltino oldugunu siibuj edir. Sivelardski (Neftcala. Ismavrllt) <qas-qabaq> menalt mtsmrrrg sd4 de onu biiaiha t6sditrlevir:'- Ns fifinfiruiit saljryrb {urmusa-n? (Ismavrllr) [2.s.3281; - Misfimhu: noltin sallaimsan? (Neftgala)' ' fti. Semaiitik devisirlive ulravanlar: Dialeti leksikasuiui terkib fiiss"esi olan qedim!t[k siizlerinin heg_de hamtst iiz semantikasmt saxlamamtg, mena ge4t$lgnmesl, mona daralmast. mona deytsmest Klml prosesloroon Keqml$or. 1) Moha senislsnmasi Baba- afr: aridulaju amrar erti sizni tdziigti anasi [n] p[abqsilj ovlani sevilrda <onlar serii usaq anasm ve atastn seven kimt sevtrdt- $'lj#f;'/"1,1il'niitj'l,hgif*'illulo,:.,'#fi,,9t,3h,uffi1 sivelerde iso <babu monasnl bildirir: - Babam maga kitaf ahf (Bagkecid). "-'--'- Baba leksemi <<atu menasrnda tiirk, tiirkmen, tizbok (ve onlann dialektlerinde). qaqauz. karaim. Knm-ritar dillennde ; <bdba"r> menasmda ise tiirknian'. titar, 0zbok (ve onlann dialektlerinde), qaqauz, nooav vs s. dillerde bevdsahnmrsdu [40,s noqay ye s. dillerde (eydeahnmrgdu [40,s.10;1.1]..,.v: ' ' Oart r. - ooca: Oviz oavannun zanida... bir qart ki5i turur bar erdi. (OFuz xaqimn yamnda'tecrtise-li bir qoqa vdrdrpr [QT.S, s'429]. Oarr ldksemi dialek leksikasrnda (Gtiycay, Qazax, Qaxl MingeQevir, Hi$iHgl;',x;ft"il$s"5f;i{8ffi ffi dif tu:fi]',ffi ft Uif '$l*#?:tg'i; iiv'elerinde giv'elerilrde.qart-qart aart-aurt danwmaq daryyn gg d6vtik+6viik, doyiik-bdyiik, lovaa-lovaa lov$a-lov$a ddntg- danrgmao> --- rtadesmo do rast golmk l).s.j lj l. ' -Dedii - ata l-dts.s.l60t Okser'sivelerde <<ator, Neftqala $ivesindo ise hem <ad>, ham dekbalu dtenastnda igledilir: - Qox vaxt atrva - dsde divirtis: -'Mon deds:n dede:n bti:tie b6:iis nevosivem. nevesivem. '- -Mtiii;i ttirt diunae de <babu-menasmt bildirir. o.tahirzade oevd edii ki. diia va buba sozleri eweller mtiqeddes $oxslere (4es.: Pe1i8Tffi*'ll*i,ffi,x*tttl',,$?i?$dai"i?HY#fi l".?"'uoifi; iiitiittiti -O$mtvrlovdan silit sethir: <Mustafa bev xalq arasmda (bdviik dede>. vbni <ikinci Allab) titulu ile meh$urla$m$dtj>. --'-$ki 66ldesinin Outqasen ve diser sivslorinde'avboba <ay baba>; silibobil?gtin UiUbi; yilboba,tii-stlii -boba kimi te'iminler.vbr ki, iljir?!-ii i6mp6ftnrf Fnidri[iri-nioxius baba- soztinden diizelmi gdii [a2"'!leris - t.rur, toxqn [DTS,q.255], Yeml$ sozti Balaken qivesinde <her ctir meyvo>, $amaxt, Uenubt Azorbayca!. $lvolonnoo <auru- mewelsrin ciansrerir. <<iiziim qurusu))nu bildirdiyi halda l2',s.245l,diger siveleide'vb odebi dilde <qovun>a aid edilir.. '-'-'- i.na;imi'divanrnda da <toxum, mbyve> menalt yemie sozij. qcvdest+,r:i*[tbf$3'3t'f,59h,'i:fljgiittb?i;f th"inde<mesede ias'ayan nb-h-$i-6yv.an>- J2,i.f631, Qazax livesinde ise <inek> lijriairnttri i sle di lil. Bu' gve dd i gy gi 1<nd7r 94 q $ y x.an a.<qar amal saxffiiian titaoii irft/ ilaru <<m6l t'dvlesi> ifadeleii do mtivouddur. UeST;rli-E6at#ii ki; si{rien iozti.de bu lcokle. baflr olub, malodranrn tisftne ve buynuzlairna qonub, gozel terzde,ohrya4 quq deg**rf $if f ;?11#,ffi feli olan sai ktikiindendir. ^,,?ihlr"slltrti'jl?i'ii-i'#i;:gr'fu* <ilnek; menasmda as4sgn qlpgaq dtllennt ahate edir. Lakin ttirk dilleri arastnda inak sdni daha geniq yaydmga" tt01;8"f1- bawaq IDTS,s.584l. Turt dialektleksikasrnda-hom (tb4yssiljlhlh.l,"s#:tt'];,*n,ffirgiitrii,off fi l*(tll";,eif'l iiiolliilii ----iilev?iia-hei desde oz tufiuynan gelmillli.($pla) t2"s Oslinde givelarde fr$ soztiniin <Stipiirga> menasrnda l$ls- 262

109 dilmesi tesadiifii deyil. Bu, tarixon bayraprn - tufirlrl,at guynlfupdan haarlanmasl vg nann suplrgonm do ona Donzomssl lte elaqooarqr. Gibin - milcek. deciqanad IDTS. s.l45l. Cibin sodi Neftqala sivesinde <milcewe.'lvlasalh sivesinde ise <<ba[ ansd)na aid edilir LZ,s.++ll. - Uq yelugihin saxle:ram (Masalh); - Qara gibin qalmryft ilav eve dolmamts (Nettcala). ' O.N.Tuna etisterii ki. bu ifado sumer dilinde zibin, ti.irk dilinde ise cibin <milceki> (z>c) seklinde formalasmrsdrr. rcinf'lii,,"'litr",ni'*arur^ext#i'e,lx"vfl'^t*i'i#11i")hifi H ilnde <iririlcelo> menasrnda isl edilir 38. s Oild - siinorta IDTS. s.3s2l."dihlektlerde iina // iivna seklindo miisahidb edilen bu sdz Oriba. Derband sivelerinde <siinor6), (gtinoria istiraheti>. Neftcala-sive-sinde isa <taxt, cae> mdnalanm bildi- $; - ].{qxi1o.pe{e yeylq[agatdr',(quba) [2, s.3501; - Se:r oyne piitiin t$donml gonb qltardrm (Nen9ala). ' 2)Mona?aralmast: Eelsii - nisan. slamot IDTS.s.93l: qut belsiisi biliq <xo$boxtlivin elam6ti bilikdiri> IDTS.s.93l. Dialekt feksikahnda batsa (Genca, Kelbecsr, Kiirdsmir, OEuz, Ordubad, $emkir, Zengilan) ll haliya (Seki) llballa (Lenkbran') <belan evindeh qz evine dpanlan nigad>, bblsa' (Aftdan,'Salyan) <<ekin- sahelerinin serheddini bildirsn nigan> ls.s144l v"e s. menalan bildirir. OaYadaS - oohum [DTS. s (Ata>). vaxud <bovtik qardas> menhsnda aaea seklinde Oazax, Towz. AEdam, $enikir, Gedabev. Oli Bavrainfi sivelerinde:-aa; joklinde isdftizuli, Qebale sivelerinde islodilir: - Ay qnis, soirlletrire, uqaxlar ozderi fetirecoxlor. (semkir): joa:m soldi. fffiaili) ' ' l-21s ciira--baxinao IDTS. s <Gtizlerini zillemeb menasrnda bu kokle bafrh oaraldkax sont Kfirdemir. Samaxt sivelerinde [5, s oaralu:mai variantr ise Bakr. Neftcal6 sivelerinde qevde ahnfi lll#' n'exgrfsnl?rnm]1?ai'jjihil'x$*.'t*trl"tttru ' cevrilib. Tabar - emlak tdts.s.526l. Tavur leksemins (6>v) Quba sivesinde (avara - camis> menasrnda tesadiif edilir: -'Tavar-utlarda utauvadu lz. s. legt. Orta esr abidelerinde <mal-qaru menastnda miljdiiar' ifadssiniri terkibinde isledilmisdir. Bu ldksem <hevvan> n:mky*1,'hi;:l.ri'lt1t'l'g',f;?i,31',-#dlllitl","to{il;lsh: [ak> menasrhda iso ibn'tvttihenna ltieefinils, Qiitbiiir yaradrcdrfirnda, <Yusif-ve_ Ztileyxu.esorinde qeydo ahnmrgdir [4],s ]. - 3) Mena davismosi: ^tvaia - toolaimao: anih tesrii ki5i avaladi <xalq onun efrafina toolasdrr fofs.s.l6ql. Seinantik d6visiklive ueravaraq, aval seklinde ffi ld"ff ffi$rr'li#tntft,iil,t.h",ufl ld,#f l$i,tr'/ffi i (xorcd menalannt bildirir: - Ya$ann baytist u$aalan da galib, uvali yap agrnagrb. Yuxandakr. ni.imunbler igerisinda yblnrz Qai givasinde- Rt uval rlkm mgnastna dana vaxlndlr. -_ - Ad;q - ayaq [DTS, 8]. AEcabedi, Afdam, Berde, Ge.n-ce, -Qoycav- Oazax.'Ssnikii.'Susa. Grtei sivelelintle adirx <tusaarn ilk addlmta6:vins'oievii slv6sinde ailax durmar <ilk addrm'atilraq>; AEdam livedinae "atax-adwc <addrm-addrm>. (ryavas-yava$); Gedebev -siveilnae ida*iecaxu ll OE'uz sivesinde' aducjciicalfnzuli Sivesinde iiax-ciia <<ijiiern ilk addrmfan>: Daskesen vd Fiizuli sivelerinde aiaxlhrhax <<ilk"addrm atmaq> t5.2., Neftcala sivesinds hdaxh <<niganlu, adaxlama{ <niganlanriraq:rr kimi qedim tiirkce ile balh ifadelere -- ^ -' rast -A sslnk. fiit- - pi s- ;O1 S,s.45J. Anw-is mayrlh g ivo s inde <iistiiortiilii> - monasml venr: - Bu ts unacdt I ).s. l5 l. Bafirdaq - q r'saq o llu gbdek qadrn toyneyi [DTS,s. 7 8J..B gevf gfr,ttifr l,hbut#3. 'tti'ff 5li#ffi fih,l',""-*tlflf rlh;'3i""#* 5trit*i$lti,Y:3.tit,l.nna barttdafi berk sek ki, vti:rtigilan vtnrma- -,-' dai.'iarh IDTS,s.lgl. Qaz.ax qivesinde Dcy. <<xoqbex!>>, lay olmax <xosbaxt olmaq>: Gonco slvoslndo,4y (orkown>>, Daytandtr m wc <kdksltmelo>, b dylasm ac i<ktikalmalor'[5,s. 3 8 ] stizl erinb rast - selirik. " Basa - ardmca. sonra: men anda basa keldim <<men ondan sonra seldind) IDtS.s.851. Basa kdktinden diizelmii basulax scizti <<nesil, ta\ffd) seklinde Berds, Da$kesen, Gedebey, Gence, {a4lar, -Mingan:Xirfi#:ofo*t'qiveferinde' ieledilir:' : Burda altr b as atax v ar., EdXdo *'ox uclueu IDTS.s.87l. Bu leksem <bicin zamaru yero tohilen siinbiib> menasinda AEilam, Fiizuli sivelerinde Da.taxj Kel- 6riiei iiviiiinae bassax:0uba1 Neftcala sivelerinde bassdrt fonetik te*iulids isteaim:': IJlailar'basso* yrfmafa gedifler. (Kelbecer) [2't'6tt"odao - cavm sel kimi axdr[r ver [DTS.s.420l. Dialekt leksikasrndis,5mantik'ddvisiklivs ufoavaiad. <su qabt, su iqilen qab>r meth,ilfi,f ssffi i's3yffi lif#lfiilljit#ifld$'1tf.",i;xtw[f tra [5,s.29!,30 1,305] iqlenme iliapozonuna. malikdir, 'oii8ft2l;m"*,m{m,$1"iq"*p;m jfig'tfit"uffi*l <<qiiiwe-tlii menalannt verir: -'Qardaq, p.day qa{anfu, adam-maqam n{mr"gr:e{k9r9,gf$1f,.iftxfi #l,g/'tt'll#'f'ffi,g'.t{[ffi t bede'6diout'>7 da Oaiar aslan qdpdi Depegoz), <Dastani-Ohmed Heramiird6grlgT#t?H,;';lpatfi{tl'i?11i"r'lnh'(orciivahidi) DTS.s726l. Dialekt leksikasrnda qaru <cyar7m metrlik iilcii vahidid (Balaken) [2,s.118]; qaru <qolun dir'sekdan yuxan hissosi>, <qoyunun s

110 qabaq ayaqlannrn dizden wxan hissesil> (Berde, Borqah, Ktirdemir, 6azak. Ucir). oari (SeV,t. Tabasaran) t5.s.3l l.3l21solleri tarixin vadiean kimi di'o6eti calb edir. Odsbi difimizdeki oairs <bas barmaqdan olan hisse> sozti de qaru leks-emi 6sasrndaTbrtri,?ix,t3ffi:$a'qeder ' Oirrao - sdz IDTS.s.425l. <Baxmaq)) menalt qara felinden varanmrs bu ifalceie Sbmkif sivesinde qarov sayjinde <<kor> menastfida te sadiif e-{ilir. tzanadr m, gozderin- qarroy olmugdu, soffa doxdurrar sabaltdr [2pJ]n#u otr*"t nrs.r.+iqt. o arsmwcsektinde oarakilse. Min-socevir. Susa sivolofinde'<eddoltfrok>. <diualnnaqd monasuida: Kirilemir Sivssihde <srxrsdrhaq> menairnda. Zensilan sivesinde' <<i.itmslo> menasmda qeyde ahnmrsdrr: - Gittii'Quxairn qolunu bir az aars (Susa): - Anam mlehi bir az qdrsfu Ktirdsniir): - Yal-av tizgqz,umii qaridi Q,a4gtJan) [5,s.313]. GOrtintir, qarsa <iilgii cilgmek> feb aart ((arsmd tsmrnden varanmtsdtr. ' Qut i 1. can, ruh, heyati gtic; 2. xogbextlik, seadet, bepket, ufru1 [DJS,s.47l]. Cebrayrl, Qqzql, Qarakil6e, Me[ri givelerinde qut soan (suc. 0uwoD) monaslil llaoa eolr: - trr UKo opdox Ye. UrAYme qr4t- oliun'(qnax); -. U9. glin{ti qu.tdan.diigtip (Cebiayrl) [5,s.149]. Neftcala ve Salvan sivesinda bu leksemrn (dumurcuq)) menasma tesadiif edilir: - 4Eujd4t y-ava.g-yava$ qut ba$hyr (Salyan) [5,s.349]; - AEacrn s utm taikma ( Nettcala). " Atacrn tumuriueu bnuh ueuru. bereketi savtlr. Bu baxtmdan Neficala've Salvan sivblerindek i" t ut' oz tarixilivini miiewen qedor saxldmrsdr. K.'Oulileva ise sdste'rir ki. Salvan sivesindeki qut^sonr ovanmahr bildirirl vdzrn selis;le baehdri ve'qrreiz. Tuva dillbrindeki <'canlanan>. <stic'vereo ironalan ilo uzlasr [34,s.201. O.$. Tahirzada vazr ki. ailt anlavrsr samanlarda <rtisevm. insan. hewah ve bitkilorih hevati baslaniicr>>.' hemcinin <insarun helbi>' menastnda qorunub. Seki bolsesinde sut inaiil ilo balh dis^or qahqlar da qorunur. Meshir sovetirxeolootr S. M. Oazrvevtrildiri'r ki. Outqasen eiazisinda 6tioadcrlann mebeileahlan aikar olub. Onun fikiince. qut termini hansrsi biite ai{ edilib"ve Qutciagen toponiminin tizti de bu sozdon tu'untbt#l:li8ul;rt"o" uut <<k.olmaq. oulafu batmaq. dens olmaq> i3f, 33,lt1tt'ft,;ll:l#l;;t#^oti+t3{:e;Hi#:;f,l'r;I;#iit33i sinin terkibindsde rast delirik - Ele soz de:r kiiadamrn qrylq qurayor. sozde taooe:r danrsfiaia: - Ohmed vazrx ele xarav oldf ki. iiirend6 manm-aitiam suridutoazax\: - EIo stiz danrsdr ki. vap'tilatmsufim cekildi: - O6mdan minm1qunm qunfu fndftcala). Bu frazeofoii birlesmerii Vdoifin dilinde de irormek olar: Onlan siirendo zehrin o lur qak;' 0z tun q ir ur,nitq in batar] a#arsan (Osorlori,-l 9 57., s.125). ' Birinesele ile baah M. Seidoi ygzr:.i,azarbaycanhlhr daniprq dilinde oorxu. toecciib b'ildirme( iiciin devirler: <<martm-s atam q arufii>. Mit siizii bezi ttirk dillerinde. o ctifrledsn teleut dilinde <<heqiqi>, <safl> menalannt bildirir, qut iie {<ruh>, <iirelor menalanm bildirir. Yuxandakr ifadeni bele basa diismek olar: teecciibdon, qorxqdan menim saf. stinahsrz ruhum meni terk etdi>. K.Quliveva iie-bu fiko e-tiiairnr brils bevan etmisdir: <Biz qobul edirik ld. dut <<nlt>t, <iirek> bildirir. Lakrn niafin <saf>> menasrni ifade etmesi ile razrla$mrnq. On ewel ona eore ki. Azerbavcan dialekt ve $ivelerinde nal t<garbet>bildiren"s oz v ai. <'JVlaturh-q atum q uru du>- ifadesi Qox gtiman ki, bu mena ila baahdrr. Hemin ifldeni b6le baqa dtiqmek lazrmdtr: qorxudan serbet mbnim ahztmdaqurudu) (34.s.19-20). Yuxandakr fikirlere esaben, onu dejys bilerik ki, K. Quliyevanm osnaeti ile hec ctir razrlasmaq olmaz. Owela' onun gdsterdtyr mat <ser6et> stizti erob monseli na <su. <pivo>, <sire>r [efl.,-s.32ll k6hinden yaranrb, ikincisi, sorbetin bu'ifadoye heq bir -deal1 yqdur. Disoi terefden da. eser iiat sont <serbstri mon'astnda islonilibse, onda out s<izii han'sr firenadadrr?! Belke. tedqiqatprmn izahrnda eks olundrieu kimi. <aemr menasurdadrr?l Qiinki' <imhnm-quturn qurudr> ifailesinde'afuz-sozti eks olunmavtb. ' Matleksefrtinin dieer izahlania gelince ise, tedqiqatqr alimlerden M.Sevidovun <sa$.-<heqiqid versjyasr bu ifade ile-baelt dztinii a;-[nilhnir. 5wela. ona ebre ki. burada'tereflerden biri dieorini teyini Eevil. bunlar leksik par-aleller. qosa siizlerdir. Qosa srizlsrin ya biri disefin6 sinonirn olur. va da biii dieerini tamamlavtr. Mes.: dd-san, el-"siin. das-kssek. zuffi-balaban. top-ttifene, qab--qasrq ve s. Buna I s-exs mensubiwet'sekilcisi qebul edib. Onu da elavs etmek isterdik kil Azeibavcan'dilinin Nehcafa. Aidam dialektlerind e q aramat, Quba riiitettincri lis uaramat scizti islenilir. Bu da (qom, keden> bildirlr: - Oizi ete br 'snramal bastb, hec bir iei' aftnm1r (Neftqala). Bt.B.Ohmedov bu leksemin I ferefinin qaral, Il tereiinin- isa neybar//nivbat fteca diistimti ve 6> rn ovezlonmesile) koktinden yarandrurnr bildirir l-13. s.'143.l. Biz iso bele fikirlesir lu', qaramal so2tintn tiiiiefi mohi h6oqrnda'behs etdivimiz mat'sonidir, burada <ruh> antimrnai&i.-oiihlkai - <<bed ruh. ser qiivve> demakdir. HornQinin ;ahdtownnn?i istifade olunan mai elakak (qar$l terefin qiiwesini iiikstmelb ifadosi de bu baxrmdan diqqeti calb-edir. Belslik'le, biitiin bunlar siibut edir l,r. qut ve mat leksddrleri sinonim stizlerdir' Unutmamalrviq ki. sivel6rdo bir qeder semantik deyilikliye usamrs mat' iiniiit hqitinhq <teecctip^ qalmaq>, mattm-fuhtttri boxmuq-<heyran-hewan baxmao> Iflml ltadolor da var. - - Ziqatuti iiv'esindeki qod//qot <qarardah qrqasr) 15,s.337,,.3421 LoZrl dp qitun <rgiic>r menasrilo balhdri. Qar$rda1f ozeyinin m<jlrkemlru --'- belo oonaoto golmoyo - -6o'ai osas venr. - siif,ii l-dfs.s.452l. Out <<sidtc>, ismi esasmda formalagmrs dr. 7ao atala sivrjsind el,t q o't a-kstituiu [5,s.3 42], $eki qi ves inde iiili <caiii cekinek iictin v6re basdrnlan'afiac> f5,s.3371's0zii de iodi ismiriin stimantik devisiklivo uaram$ seklidir '- --Eidtmlo - levaqstli (afo men erdainliq men), erdiimsiz - loyaqotslz- (erdarfrsiz tiisi) tot$s Azerbhycan'dili Sivalerinde 267

111 ardam fimisti. Naxctvan) <htiner. bacanq>. (Qax) <gorkom>, <<bovbuxun>'medadrnda:'ardainli (AEddm, Culfa,.Fiizuli, Mingoqevir, Nakclvan. Ordubad. Sdmax. Ucar)-<eiiclii. bacanq h, qtiwot-li)i; arilamsiz (Imiqli, -Naxqry4{ $"*) <zeif, gfcsiiz, bacanqsizi> [5,s ] menalannda rslenmok nuququlcladu. Biisruid - gbrek [DTS,s. I 3 3]. O$uz- giv-e_s n$9 -hiiy cah (biisgac 1b iis cak )b iircak lbiircali) <drxu i6rol<ll [5,s.67], Zaqatala givesinde ise <erisdo> l-2.s.93.l semantikasrndadtr. Bozla - nerildemak (deveve aid edilir) l-dts.s.ll5l. Ftizuli, Gence, imigli, Qax, Qarabilsb, Mingegevir, $enkir givelerinde Dozdamax (oxsava-oxsava aqlamaq)" ((rlcaoan oxumaq v0 Ya Qalmaq) msnalannr if?ide edir: - Kisi seldibasdadr bozilamaila (Iniisli); - Veli davr. bir vaxsr KoroElu boidi sorex' (Semkir) 15,s.60.l.. ' ' E{di I oadrnlarvad: bolma ev6i quli l'dts.s.l89l. Ofci seklinde BasarkeeeliBorqah, Godebey, Heqtamli, Xoiavond, Q6zax, Tovuz_qive_lgriirde <qadrn igine gan$dnkigilr, <xirdagr,.giiriikgii> menalanndi: Minsecevir sivesindb <xebeici. stizsazdiren>'menastnda miisahide oluriur: - Oadrnnann isine qdrisan kisivo afci de:rix' (BasarRecar): - Nebi vamlan afcilnsidi. (Gedebev) t5,s.166.l. Dialektlerde (Qembefok, peddbey, Qiiax)' afs!1 afgg- lqni{ni ao <bo $-bog, monasrz danrgmaq> tadssu!_o do rast golmk: -ajqbaif oaru$ma, yax$l oanl9. (Gedobei,) ' 15.s Efriih // ewiin - soma. ebv [DTS.s.195,165]. Qazax sivesinde afaran. AEbaba. Basarkecer. Cebiavrl -sivelsrindo ifarda'seklinde 6rmal'asarEo. <<stic. qiiwet. taqet.' nefes> menalainnt bildirir: bkizun' afa iila siq afmavrf ki.' kotahr'ceke (Basrkecer). - S eni gozdemax' den" afa r d a ni.ke sf,if (Afbab a)^ [ 5,s. J 6-6-] ; - ;Qb-niejen. e I e a$ rrdr krn. afaraimi kesdi eetirehaion. Odzax) 1T.i Gtictin, nefosin Allih"terefinden verilmesi. veni bila--vasitb stivden helmesi bu sdzler arasrndakr semantik baehher siibut edir. Heinciniil xalq arasrndakr <nefesimi Allahdan // gd'yds-n ahram> ifadeqi de'fi trimi zi.te sd i qleyir. -Javahq.-. boglu!,'heg na. [DTS,s.248].. Ne.ftgala givesin de- ya' vannt( vannw 0z tanxl monasma ztdd zlcd olaraq, olaraq. (Kalonlt (Kalonll yemoys_], Yemoyg], osason <terki6indo et olan x<ireve> aid edilir: - Yavanruirmz qfianb. Je! - capmaq taq pid edilir)^[dts,s.254].bu kok.esasrnda diacan ad): - 5u at-.cox vedao, t)alyanl; z.vett, lne[lqala,dalyan, (sut' 0a- 'm dez, stiretlo>: : Oye ielli get,'bayrum ($alyan); 3.yegi4pqkl Salvr/an) <celd. (Brakr Qubr <c6ld, tez>>: - Yeiinil,apEr lneni alo;uir Vqn$a (Qilbq) p,s.243,.244 3ln Jiin - vaeldts.s.276l. Ion lekseminden dti: hec vonnu 'la ve Ce1iavrl 'sivele'rinda <vaxsu> monasln heg yiinnii,gey innii sev $ey verson yerien'ki, Kl. omol emel olosonr elesen? (uo (Cebrayrl) ].- O, sen diydn deydh vi;hiiilhash n iilb tu ad6m,{qe adilm dii:iir (\g$s (Neftcala). d^u), kdf - cosur'. oocao IDTS.i.328li. ALsftavcan dili sivelorinde (Qrdubad, rad, $ugq, $uga, Qagpx, Qa2al,Tdrtrz,.$amaxr, Tddrz,. $i Salyan) e.yni fopetik te,rkibde, lakrn <pq :(nls _xas-lyyotlt)), xaslvvottr)). (tanbgd, danbod)- (aclz) semannkaslnoa qevoo qeyde a[n- alm- mrgdrr:i Frlankb"sin ugl[r ele kiiidii kiin (Qazax) 12,s Kiiz - oavz: ol iil kiiziin <o ilin Davtandu [DTS.s.33ll. Hec bir fonetik ve's6mantifr doyisikliye uerimadan Borqah, Imilli, Qax, Ordubad sivelsrindo miisallide olunur] -.Oownu vdz otar, iaz ot:r'- madrn dui otar. duz otaniradrn. hiz otar 0misli). Ki)z//siiz sozleri dialektlerde (eecabedi. AEdam.' Bakr. Bdsarkeier. BeIde. Bilesuvar, Cebravrl. Celilabad, Imisli, Kiirdemii, Qarakilse, Laqm, Meff, Saath, Ordub'ad. Salvan. Semkir.' Tovuz. Zeirs-ilan. Zefdab'v a' s.) <iquzu saxlanrlan ti'sttioritiluyen>, (MeEri, Orduba?) <ekin sahosinde kigik arn, (Celilabad. Ftizuli: Gtivbav.-Xocavend.'Ouba) (m$rn vo va kotanm icdrer srnrirla miieweri hisselere bdltinhiii eliin sahesi), <<ekin saheldrini bir-birinden'alrran srnm)) msnalannila da vavrlmr jdrr. Bununla yanagr, kiizdax (Qaiax) <payrz otlaeu; eiizdtx ($eki) ll Siizdqx(DaS' keseir. Ftiiuli. Gddsbdv. Xdnlar. CEdridad. Zennlanl <plvrzda iitvoren oti>. <yayda calmnidmrs bip6nskr>, <cybz otrb; iiizda* (Or-d[,bad) (paj1? ffiui,.fqarakilse) <<pay lzda ietiien xiy ar>\.giizda! (Bilo suvarl ll diiulai ffovuz) <<riavizda qovdn-quzu saxlanrlan ven>: siizdiix (Bdsarfeq6r, Cember6h Xanlar). i<payihq.taxil>> ;- kii idiix (Et!zuli) <inavrzlroir: 'piiz.am (ekser diale(lerdel ll iizam (G0vcay) ll' kiizam Galu, Ffirufi, Ktirddmir, Sabirabad) <qayfzda qrirlan'yiir>; giizam' Iandiimax (Kelbecer) (oovun \nmunu coxaltmbq. arttrmaq>." si]ilak (Ordubad) <ipayrzhq taxrlir [5,s.209,210,298)va s.'kimi diizeltrn-"e sriz- Ier do az deyrl. ^-'-- 5k f 4'vasr kecen hewan: ok at tdts.s.382l. ismavrlh sivesrnda. hkbali <c'eshretli, iirekfi > soziintin aqemahtik kbkibe-qevrifmildir: hkbali adamnan bdyir-bacaaa cremae bed do:li. [2,s.349]. OneS - baousniao. ddvffsniol. Gnco sivesind'oki hhasdirmax < ez ik-e zik etrn oki i dft as fi a x keirlmek>. ii ka s'- ii ka s ol m ax < e2 i k-e z ik olmaq>, dkasix <azilmi$> anlamlan rrniil iihdi feli ile yaxtndan ses- Iosir. I Paltahm iikas-iiftas oluf 12. s ' BitiY - l. suila bisirilmis (qidava'aid): 2. qavnadtlmrs (saraba aid) DTS.3. I 05.l Neftcali sivelbrinds'<cavrn' pucdli, coktinnisfiir menali difereirsial ksil //'niisiil // oiiliis // iiilos // pliisiii // psol leksemi diooeti celb edir. Herir tarixi 6i5iy. hein de diflekiddki rrirl ve onun vafihntlan bis kokii esasrnda dtidrilmisdir. M.Kaslari ftieetinde pis <daear ve tulum eibi sevlerin dibind'e kalan criffiintii. Tortu ldizin.{. 4l 41 s emantik"as mdadr r. Neft cal a si ve s inde ln uvl (ve onun variantlan) <<qayrn biqmiei, qtiktinttisibr menastnt ifado -edii. Qtinki qury cayrn inaliiiyeti dem dldrqdan - bigdikden sonra tize gxf ve o,-90- hihttive ced'iilir. 'Sai - bos diizonlik: sai iazi tdts.s.48ll Neftcala sivosindeki sav (sacf <di.iz 'sac>. savn fu'er\ <drjz. hdmar veu; Bakr iivesindeki sci'sr) <<denizde diryaz ien"ifadoleri'qedim sirv ktihi ile'baahdrr: - Bira saya yerdi; -Usafrh qe$eng sayp{9{4n yar-(neft9ala); -Dayi qabaee se'dmiviin.' divdssn s ivi u du 6akrl l-2.s " "Si'z j l.'srimaq. daincr-daincr t'<iki.ilmak;'2. anqlamaq [DTS, s.506.]. Odebi dilde, efrcg do.dialehlerdo eyni inenah irz.feli^i$lense {r, bu kokle ba$li Qafan givesinde stzpigt <<W-aV yapan y.aer$>, uence qtvesmde stzqontu <<azca,az-az>r, Qalan $lvosmoa sru{a (suyu 268

112 az olan bulao>. bezi sivslerde ise srsqa (samaxr) <balaca, anq> kimi ifadelere rasi [eliri-k:' - By guz yzajufr bir;a[r9'ya$dt (Qafan] -. Btnilin apar, sizqadan su iglin (Qafa0; - qaya'sftqdnti sru gelir [2,s '-r Sirf - mohksm tikmek IDTS, s ^Srru (voraan, do$ek) oz tarixilivini oorumaqla eksar siv'eleri'ehate edir. Lalin Qafan $ivesindo ferdli mbna kesb eden smmlomai <<'tamamaq)) lekslmin<i de tesadtif etilir: - Dedem canermr srnmlaih t2,s.364l. - Tarim - xan rieslinden olan qaihir ve usaqlara verilen titul ldts.s.537l. Bu leksem semantik dovisiklive meniz qalaraq Salyan iivesinda tdnm. Neftcala sivosinde iis nnfi <bezek' siiab seklihde isteainr: - Ozine bele'tarrk verib $, gel goresen (Salyafr) 12,s.3731; - Ga: tvtmlunfi hara sedirsen? (Neftcala). - - Tarxan - titill (h6kmdbrlard mexsus) [DTS,s.539]. Bu sozlo baeh akademik Z. Btidvadov vazr: <Kiir v6 fuaz Cavlari arastndakt veilerde hunlar dlkesi emelo g"olmitdi. Oreb mtiellifloii bu hun ba99tlanm ctarxan> adlandrnrdilad) I7.s Bu stin oreb dilinde <ien- Uettito monasrru ifads eden 'taiaxi [OFL,-s.6211 sozti illedilir. Gdriiniir. hemin soz tarxan leksemiirin fono-serirantik qalandrr. mkasfdri ltieetinde ise gdsterilir: tarxan - islamhktan <ince'verilmiq olan diadtrri<bev > demektir l-dizin.s. 577.l. e.s.t6trirzdde oevd edif ki. <<(urxanv tarxan tinlu ile <calban tarixi> es'erindo <a[u^ rirenasrndd rastlasrnq. Seki ve Qutqasen $iva- im seciyyesi dairyi, ideten, nionqol taiirla- lr.;5{fr Saiff,f,ei:.ng Tarxam lekiik v'ahidi Neftcala. Salvan. Bakr sivelerinde <erkitvtin. tenbel> menastnda tiz okrni iaorrusdr: - Taixam adam oxtiaftimaz (Salvan): - Sen o:u tarxam bdhidririsen (Neftcala). Bu Sivelerde tsrian;lasiis.i Kkorlanmaq, xarab- olmaq>r, 'tarxdm olmaq <erkiiviin olmao> kimi"ifadoler do m6vcuddur: - Bt u$ae vaman tarxamlafu,nei sti2e baxqqr (Sa!y4) 12,s.3731; - Tarxari olmsan, bi de: i9 - siics vammrsan (Nettcala). " fekii5 - titul l'dts.sl5301. Lactn. Susa sivelerinds laftas stizi.i (tiziinti ceken, forslb mbnastni bildirir:'-'bizim Memmod yaman talcas -- -' di lllacrn) I2.s j'qdvaq: Terek 6ir tizie teriik <bir srra (diiziim) -qo.yaq> [DTS, s Neft cala livesinde salin tara (Dencon) leksik vahidi terak rsmr ile bafilrdrr:'- Targl! dofa:n'ayn lezzo6, var. Pencer ile qovaq agacrrun varnaolan arasmdakr uvsunluq belo qonaoto golmoye osas venr. '-'- Tiirlfis - mtixtelif fsrqfi IDTS. s.5991]bu sdz bezen edebi dilde evni men-aaa diirlii seklrtdd Oz aksini thpsa da, Tovuz $ivesinde <mofriutllii, bol mshsuflui meuasnda (diirrii) ipledilir: - Helalix'de hizim ba[ddn dilruiiba\ voxdu I5.s.I :-- UFu^/ - toxum. "uiuvla I ioxuniu toplamaq ldts,s.615l. Gu soztin <ttavfa> menav haqhrnda bir qeder^irelidri behs -edilmrqdir). Oedim tiiikce ile elaqedar Neftcala 'sivesinde urt <<aftac;rn balmda dalan ionuncu mewe>i Cobravrl.hEddm sivelerinda ufalamax <bos' iirnda mohsulu airnnci defe iarirafr yr[riraq> kimi leksik vahidlere tesadiif edilir: -Boytin qalxozun bosdanim ur ahyacaxlari. (Cebrayil) 12.s.396.l. *uad uzmak (suda saopildavaraq): er suvda 6apdi IDTS.S.1J9]. Neftcala. SalVan. To'vrii sivelerin"de cap <<avar>> meffruinunu ifaddedir: j Qipkctlotee4i,sapnan sqn! ($plyqn) [fs.4.39]; - Lotge :n g ap in sal y6rine..(nef( ala). Qap.soziiniin' dialektlerdeki msnasl Onun suda olmasl - uzmosl lto oaqlloil. Amrlin // imriin - sevmek tdts.s.4l.209l. <Balasrm isteyerak sos Qxarmaq> (ineklere aid) mehasrida imry4inmag, All Bayramlr; imralmmax' Ceriberek. Daskbsen. Gedabev. Hamadh. Karvahsarav. Oazax sivelorinde isleirir: I inex' selif qabida inranir. dur eet buz_b;runu'altrna,bluqir-saf (Qazax)J - Brizbyu goruf ihranef inex' (Karvansarav) I ).s.2) / I. ' Gaql6: ieil tcsua 6liivay, qorxaq [DTS,s.l38]. Qismen fono-semantil( dovlslkllyo uqrayaraq cana. <<pts, yararasz, monaslz)) seklinde AEdas." Berde. Geico. Grivcav. Imisli. Ismavrlh. Kiirdemir, bax. Mins5ce'ilr. Oluz. Seki.'Zaidali sivelbrinde: 'canita ssklinde Zas6ta\a sivisinde: {an'axlamax <catlamaq. vanlmlaq> (qoz6 aiddir) seklinde ise Kelbecer sivasinde denis varnfmrsdr: ^- Naxosun hah 'canafu (ismavrlh): - SdAin v.ar. sdz danis,'cand dant$ma (G'snce); - Desirmdn vab cdfta isdivir 0misli): - Tdze vaxdt qozun tisda gozel olui. s onra " c inaxlu v. aezr abrlrr (Kelbecar) t5.s. 7 0I. ' Una - razrfasitaq' [DTS. s.6l2l. Neft-cala sivesinde unamai, Oazax sivesinde un'amrh-formastnda'<<basa dtisniek. giiman etmek, e}amiwat vermelor menalannda dialekt dasrvrirlan.tairefinden islenilir: '1 Dodrusu. sovledivini esitdim. embe ne dedivini unamaihn (Oazax) l-2,i396.li - Men dd edrdtim,'ancaf unamailuh;' Etiddim, iicas inhkvam'ht. o. ele adain ola (Neftcala) ' Belalikle. Aierbav can dili dialektlei'inde ttirk dilleri lesikasrnrn daha oedim dowleri il5 baih lelaemlerin. vaxud onlann izlerinin miihaftze olunmasrnt miisahide etdik. $iveleirile tesadtf edilsn, edebi dilimizde ise Oziinti sost'ormeven ve va formaca odebi dil silzlarine gxgayrb_, mozmunca 5aqq1 mpha dagryan bu stizler tarixi leksikoqrailva ucun ovozslz matenallarolr. ' Netice etibarile asaerdakrlan deve bilerik: Oedim ttirk dili dbideleri miiasir ttirk dillerinin tarixi leksikolggiya ireselelerini aragdrrmaqda gox bdytik elmi ehamilyeto malikdr. Oedim tiirk dilinde qevdo altnmts ve XIV esre qederki dow tiirk xalolannm vaah abidefoii ile baeh blan timumtiirk sbzleri Azsrbavcan ditinin d6 ilkin leksik qatrna aif,dir. ' Oedim tiirk dilinde ve mtiasir Azorbavcan dilinde islenen sozlorin bdytik ekseriyyeti qedim ve orta esr A2erbaycanyazir abidelerinde ddmovcuddrii. Oedim tiirk leksikasrna daxil olan sozlsrin bir qismi hec bir d.eyr.gi\iiye u[ramadan miiasir Azerbaycan edebi dilindg yaxud onun qrvelenncle qorunmaqdadlr. 270

113 Oedim tiirk sozlerinin eksoriweti fono-morfoloii vo va seman- tl!?"ifr?i"qla miiasi r AiSrb aycan e deb i di linde, hemsinin :i $f,rii'h ' Oedini tiirk diline aid siizlerin bir qismi sekilci qebul etdikden sonra tli mtisteqilliyini itinniq ve mtiasir Azorbiycari dilinde asemantikleqmiqdir. ' ODOBiYYAT l. Afayev e. nrerrayc#ait:tt:ril':ti3t?rinda ierenen bir neqe arxaik sriz haqqndall Azerb.SSR EA-nrn <Xeberleri>. Odob., dil ve inc. ser., 1978, It4. 2. Azerbaycan dilinin dialektoloji liifeti. Bakr: Azerb. SSR EA neqriyyah, Azerbaycan dilinin izahh lii$sti.4 cildde. Bakr: Elm, Azerbaycan dilinin leksik-semantik qurulugu mosololori: Elmi eserlsrin tematik mecmuosi. Bah: ADU negriyyatr, Azerbaycan dialektoloji liifioti. 2 cildd-e. t +i c. Ankara: TDK, I Azerbaycan dilinin tarixi leksikasrna dair tedqiqler: Elmi essrlerin tematik mecmuesi. Bah: ADU nagriyyatl, Biinyadov Z. Azarbaycan VII-IX esrlorda. Bak: Azemegr, Qurbanov Z. Q. XVII esr Azorbaycan edebi dilinin leksikasr. Namized.dis. Bakt, Ozuov E. L Azerbaycan dilinin tarixi dialektologiyasr: Dialekt sisteminin tegekhilii ve inkigafi. DDA. Bakr, Ozizov E.L Azarbaycan dilinin tarixi dialektologiyasr. Bakr: Bakr Universiteti negriyyatr, ' I l. Ozizov E. Siiz xezinasi: S<iz haqqnda aragdurnalar. Bakr: Maarif, Ohmedov B. Bir nego siiz ve ifadenin yozumu // Maarifgi. 1999, 20 noyabr. 13. Ohmedov B. B. Azerbaycan dili givelerinde fono-semantik siiz yaradrcrhft. Bakr: Bakr Universiteti negriyyatr, 1994, 14. Zahidoflu V, (Kitabi-Dodo-Qorqud>un Qorqudun leksikasr haqqrnda bezi qeydler. // Azerb. SSR EA-run EA-nrn <Xebsrloril). Odsb., dil ve inc. ser., 1998, Ns Zeynalov F. Tiirkologiyamn ssaslan. Bakr: Maarif Memmedov Mbmmedov Y. Azerbaycan Azefo-aycan dilindo srizlerin leksik-semantik inkigafr Bakr: APl negriyyatr, Ramazanov K.T. Azerbaycan dilinin qerb qrupu dialekt ve qivelerinin leksik xiisusiyyotlorine dair qriyd ll Azerb. SSR Ee-nur <Xeberlori>. inc. elm. ser., 1962, Nt Ramazanov K"T. Qohumluq bildiren qoga sinlsr ll Azarb. SSR EA-nrn <Xeberlerb. Odob., dil ve inc.ser., 1970, 1ft Ramazanov K.T. Ttirk dillerinin cenub-qerb qrupunda qoga sozlor (Yemekigmok adlarr) ll Azaft. SSR EA-nrn <<Xeberlerb. Odeb., dil vo inc. ser., 1974,It Ramazanov K.T. Cenubqerb qrupuna daxil olan ttirk dillerinde alet, geyim, ev geylori, dag-qaq adlarurdan fbaret qoga stizler /l Azerb. SSR EA-nrn <Xeborlerb. Odeb., dil ve inc. ser., 1973, I* Rehimov A.R. M. Kagfarinin <Divanii luqat-it-tiirku essri ve Azerbaycan dilinin leksikasr. Namized.dis.Bakr, Riistsmov R.O. Azerbaycan dili dialekt ve givolorindo fel. Bakr: Azarb. SSR EA negriyyatr, Xudiyev N. Azerbaycan edebi dilinin sovet d<ivrii. Bakr: Maarif, Ceferov Q.H. Azerbaycan dilinin leksik-semantik sisterni. Bakr: Elm, I l1 25. Ceferli O. Qazax dialektinde arxanmlerllazorb. SSR EA-ntn <Xeberlarb. Ict. elm. ser., 1960, NI. 26. Ceferov S. O. Miiasir Azorbaycan dili. Leksika. Bakl: Maarif, T.Hacryev T. Azarbaycan adobidili tarixi: Tegekktil diivrii. Bakr: ADU negri, r9' Hacryeva Z. T. ilk anadilli abidolorimizin arxaik qatmrn leksik-sernantik xtisuiiwetleri. Bakr: Elm $iroliyev M. Azerbaycan'dialektologiyasmtn asaslan' Bakr: Azertedrisneqr, 1962' Rus dilinrla 30. AcraHos B.I4. I4cropuvecxar JleKc[KoJtorl{t aeep6ail,txancroro E3bIKa: npo6leu pexohcrpyrqn. A,II{. Eaxy, Bbnpocuiuanertororun rroprbrux rshxos. T. 4. Eary:?ba-no AH Asep6. ccp, , fanxnes T.,{2re6paumcxril rorop asep6afigxancxoro mbrxa. AK,{. Eary, t ,{peruenoprcxufi clorapr. L: Hayxa, Ky*repa k.o. ApeaHsnopKcxl'rfi ilercttqecrufi nlacr ry6rncroro I-r Aep' 6eurcxoro Aualeiror arep-6afigxaucroro t3hka. AI(1. Eary, I 989' 35. Mexruera C.l. Hacrur ll Aqalemht cobp Meufloro arep6aiigxancrom rgura i/ I{g-ro AH fuep6. CCP. Cep. run., ln, u tlckyc'' I 980, Nel. 36. Mycaer K.M. Jlexcsxa rlopxckux mukob B cpabhurejibhom ocbeutrenl'ls. M.: Hayca" Mycaeri K.M. Jlercrxolornr rrcpkcxlrx mbikob. M.: Hayr Hfuxsu 3.H. Hccreaosausr nb ucropru riopkckid( rsuror XI - XfV ss. M,: Hayr Ceroprru 3.8. Srnuolormecxru:i cnobapb ilopkcxl{x r3bii(ob' O6uernpr' ckr.re r{ MexffropKcKlle ochobbl Ha HIacHbIe, M.: Hayxa, Cenogrxn 3.B. Srrtt'o.nom,tecxld c.norapl rtopkcxl{x t3bllg!' O6rqmoprcKHe H MexrIopKcKI{e ochobbt Ha 6yrnw <ie>. M.: Hayxa, CeroprxH runronorrvecrnfi cjlobapb riopkcxi'ix_fl3brkob_. oblqerlo^p^kcrr.re r.r naexcuoprcrfie ochobu ua 6yruu (BD, (1"D u <r$' M.: Hayxa, Tarupsaae A.LiI. flperhertopxckllf nel(cuko'rpammarl'rqeckfii nrlacr B AI{a' JreKTax H robopax arep6afilxahcxono fl3blxa (Ha Mffepsarbl lllexrhcrofi romr). AK[ 1972, 43. go6anon M.H. Jlercuxa asep6afia,xahcrux robopob Eonnuccrom pafioua lpyruncroft CCP. AKI. Tarurerr, lli6neuora ii. I4..{naaemu xak [croqhi{k lu{mojlorfiu, Tortrcx, 1977,

114 BarenrnHa KAPAHOIIJI Karirraon uir o6ndnvxiuu repuutt qaba n 3HaqeHHI4 (HaKI'IAKa paoa) (vrn' I; 461)1 C.ll6parai,rbn r,r M.AcavyaaNHoBa ormeqanr, r{ro 3ror rep11n^h.racm'rcrpeviercc s nponrnelehdlx;lroencrux no3tob-kiiacchkob, ooo- 3HilraJr AnirnnFO lfldkcrrylo oaexay'. IlocpegcrnOu TIopKcKI{x t3bikob cjloiv, EbITOBA.f, JIEKCIIKA TATAY3CKOTO.fl3bmA (ua ocuore Harnas[fi oaercgbl u 96ynu) (KolAa roboprr, rrro fl3blk npeacrabnter coooh KJIaAoByIo HcropHlo HapoAa - elo HocHrent, npexae Bcero I'IMeerct B BI,IIy JleKcl{Kq,Koropan HenocpeAcrBeHHo pearnpyer Ha Bce rcmehehllt B xl.i3hil HapoAa. fin qohe- THKa, HH rpammatr{ka f,3brk4he Moxer [oka3atb HaM ycnob]tq x43hh Hapo- Aa rar noriuo, xak JreKcHKaD)'. OdqensgecrHg, qro n rbxcnxe lrc6oro sgrlxa nueercr IreHMoBepHoe KoJILIqec{Bo clon..{.nr ycfielxhoro HccJIeAoBaHLIt BCeX JleKcr.rqecKfix e$,ihhil, geooxoal.tmo pirlaenl{tb JIeKc}IKy Ha remarhqeckr.re rpyflnbr. Tqy4rn.recrufi uema ur]nt-esm JIeKcHKH npuuehrerc.r yud- Hsru4 0iq n XI-Xil nr. Tar, uanpnr*lepinuaarcuuficc soctoqnufi {unolor als-3anaaxuapr,r n apa6cro-nspsiucrcofu -remarnqeckou croeape.. <tm4naa- Ar{Mar ar-aaao) [pe.{ctaplin cnobapl$h Marepl,ltu, pac[peaenehhbll4 no remarulrgckr,rm rpyffram'. HaquHa.s c 50-x ro4ob, HccreAoBaHHe JIeKcHKI,I tto TCMATI4qECKI'IM H JIEKChKO-CEMAHTHqECKHM TDYNTIAM BE.[ETC' H B T}OPKOJIO. run. K qucjry rakux pa6or uoxuo orhecrn'hccneaosah4r K.M.Mycaera, M.AcauyalriHonofi, Il.Orapor4 l4.mar'reloba LI ap. K.M.Mycaen hryuul JreKcr.tKy TropKcKr,rx r3brkob B cjleryioqrx pixlaenax: Ha3BaHHfl xhbothblxj HA3BAHHfl DACTEHHH. Hff}BAHWI qactch TEJIA XI{BOTHbIX. HA3BAHI,I'. qactei,i pacreuufi, repurahrt'po4crna, Ha3BaHHr Auefi HeAetH n ap. a{{nxcor. I,fuyqeHr.re [ekchkr.r mray3ckoro t3blka rlo TeMaTI{qecKHM rpyflnam HMeeT Ba)K- Hoe r.{cropnqecxoe dtraqesne. JLA.[IorcpoBcKuM otttleta'et, qro <seo6xoati- MO AanbHeHIIIee H3yqeHHe JIeKCHTIeCKOIO COCTaBa raray3ckoro t3blka, OCO- OCHHO B NJIAHC BbIflCHEHHfl COOTHOUJEHH' TIOPKCKHX I,I 3AIIMCTBOBAHHbIX cjrob B naxaofireuarnqecrcofi rpyflte, Taxsu b6pasorrn, MoxHo 6yAer nurrbeb ochobhol.r, HaHooJiee APeBHLIH cjiobaphbilt qoha raray3ckoro fl3bl- KO)-, KaK H3BeCTHO, IATaFC_{I!4 t3brk CTaJI (otkpbltl,lem) Ant TIopKOnOroB B HaqaJre mopofi uotosnrin XX seka. OrcrcAa ile rpyano Aotaliarrcl, qto KOJrI{qeCTBo I,ICCJIeAOBaHHn KaK no JIeKCHI(e, TaK I{ IIO rpammatuke COCTaB- Jrrror JrI,IIItb KaIIJTTO B MOpe HayKIr. Ila,rano nryre,4nr rex0uxtt Haqaro HMeHeM BHAaloir1erocfl rtopkojtora.{.k.[runrpnena. B 1950-e rcabroh paccmorpen ratay3ckylo rexbnxy c TOIIKH 3PEHH' CTO IIPOHCXOI(AEHI4', 5 AAHHOH CTATbE OHJIH BbIACJIEIIbI NJIAcrrr sanmcrnosaun0ft Jrgxcr,rKlr (rpevecrnil, pouancxufi x claerhcmfi). Jlexcnra apa6cro-ro n nepcu4crcorb npor,rcxoxgehns He BbIAeJreHa B 0T- AemHuil nlacr. Heroropile ua uux p-accuarpubalorcfl B ppae1e crarbn (UeMaHTI{qecKHe orirhqxr raray3ckoh JIeKcHKil 01 TypelIKoH). b AaHHoI,l pa6ore H.K.[uurpneBa MH sdxoaurit xoe-kaklie Herbuuocrn,!l AenaeM NONbITKV NATb IIDABI4JIbHOE IDOHCXOXNEHI,IE HCKOTODbIX CNOB. N3YqCHHE 1q1apcftofi'rexcdu 6uno npohorxeho B 60-e ro44niorsr.r c pa6o{ofi naa PMC t,t ]rccjreaobahueu An'a.nexroB Lt tobopob, E.II.TyraHorrl'6ura HanNcaHa AHccepraul{r, rae oh HccneAyer nylxatteurcxult luatercr mray3ckoro r 3bl Ka. l43yqeh r,re JleKcI{qecKI{x 3aI,rMcTBoBaHu I{ It3 oojlrapckof o, pj_c_cxoro r.r rvrolaanircoro r3brkob 6ulo saqaro E.K.KolUa N E,[.T.ynauoru.'M.H.fyboruro trcyvujl repmuhojlorno no cnoroboacrby. B ]0;6--roabl HaqilJlocb reyreuue raraysixofi ohomacri,ikh n tonosnul.txa. C.,C.KypouIy H3yql{n.fir,rqHlre r.rmeha rarav3os, HsvqeHu]o rarav3ckl4x reoroaduqdirnx sa:nhusfr nocbrr[eha u xunrd H. 8.,,[poua. B laiurofi pa6or6, irpeluergla HaIIIero uccneaobahltfl tbjrrercr osrrosat JIeKoHKa ramy3ckoro!3btxq, llauhar re- MarnrrecKat rpyfifla tbrrerct rax xe o.reru o6ur.rpnofi. fur 6olbe nolsoro, iltroaotbopholo I,I pe3yiibtatnbhoro llccjleaobahnt Mbl peruilnll paccmorderb -""'t rojibko Ha3BaHHfl OAe)KAbI H OOyBH. B rid;ile"ipenaeha Haurn npelftu oaex,ry!ocunr'r'^1196^t'^:$'- rlttbcfl or eupenux Mopo3oB lljln fianfllleto cojihlia. yxe CKopo-o4exAa ctarra HoCr.rTb il SCTerHqbCxoe 3HaqeHne. klr ucmprueckhx, 3THOrpaQI'IqecK!D( AaHHbrx HaM H3BecrHo, tlro oaex'ua HapoAoB paryry9-9-19pl-: glnl{- qaracb Apyr or Apyra. Tar, BolIHbl pnmnth H rpekob HocHJII{ rc-okl4' TorAa rax rroprtri _ sor,rgbt Arnllu uocnlu ruapobapbr HJrr4 utahbr. /un cboerc <rohho'ro> o6pasa xh3hl'i c KoHeM I'I.Ha KoHe ApeBHHeglopt11,l!!1ryYann onex,(y: uapobapbl, ne.ult'tsnufi xat[ran, canoix cxaorryrauu I, Bce ocrhnugde. Mypan AAXU cupabe4irltbo brmeuavr, qro EBpona Bnep_BhIe-yBLIne.na urraurl'v riopkob. B cnoefi KHI'Ire oh nhiiier' qro IIlttJIH.uraHbI H3 ureocna n udira yke ane rblctqn ner Ha3aA Ha llpebhem AIITae'' uo oaexne iroleft Arnrur'u llpucx fli,iuer AoBoJlbHo c)d(o:,,uhh HocfiT KoporKI'Ie b\'ronirlre noryca0ranrt H3 HenpaueHofi urepctll, KgropFo ilpta)n! rkyr r*. xeurt, 6erire uinporne papo'napu u roxanyn ooybb' I11-ry-1qflry Ha no[r ue'sorn peunrun... O.q xaa rx (xe,ntutl{ BecbMa- gnptrha 14 npbko clejraha. oga ctlcmsr H3 I'lcflo.qHfiIlu n ro@ru1 remho-cnhe.to ubera' o-oliihrlii cnemofi rafrrrrofi I'utu 6es, 6elofi py64ru, cnyqehhor HH1*e IooKH H y6pahhofi ckjiaakami'l okojlo ueil u pyr c-o6opkoto,r lloxox rc H-a Kp-y)KeB4 ;tebvmk[i xo/ur c orrputofi rolonbfi, y6npa-r cebe sorocrl pa:l.rgrlhblmn iio#emun. Bce onu udcrr ceprrn, sanr6mr H KonbUa Aaxe c TpexJIeTHero BO3DacriD)-. ' HauuoHarbHat orelrula ApeBHm rlopkob' He Il3MeHluacb 3a BeKa' [auhufi <rapaepo6> uu o6uapyirubaem y 6cex ceroryrruryi-]pp59? MII- Da. HaqHHar c wrypob u xolriiu raiay3amfi. IloqTn 0e3 H3MeHeHI'IH ocrafi"biil iiii,iioial o6'olnlqaroqan Hagsairr oaexabi n o6ynu. B mnnofi oaoore MH paccmotphl{ HeKOTOpbre raray3ckhe Ha3BaHI,lt oaexabr li'o6ysu, hpegctanmroulne s?ur6olutultfi lanrypec n topkoll-orllh. "Aba. "oanuir I{3 crapbx xasnanufr-ttgf,fd nojlb3yrorcfl n cerolqg, sdrcercs aba. B 3fi3f#'';r[t]"fl3'# HecKoJrbKo 3HaqeHHu: t)'rpi6qe rlomolrkanoe cykho; 2) nlaut, natbro I{3 ;6;: vvv" lfiitfirloi; J +) nare'hri4'[pmc, 22). ' "iljoiiihu'iarli*ruu inaqenuelu AaHHoro crosa 6Hro 3HaqeHre <cvrnon. b5 o'ilm ntrire,r H.H.faren-Topn: <a6a - Ha3BaHI{e copra Mareorafi... Onex.Ua noryqr,ula Ha3BaH[e no iuarep4a4al". ts cobpemehh6m raiawcrortr'i3uie cno[taaba B gchsbhom ynorpe6nretcs B 3HaqeHHH (najlb- #i;-;tttffiiiiri'i'nfre""r AaHHoro crroba ctanu_ apxa43maml{. Cttoso aha iirbiarcnoosaho I'l B cnobape B.B.PaMoB4i gblt l) rpyoat uepcrtharl Mail5fia21-ryDenrufi cyxtinhufi rai[rau. B.B.Paruron-orHocgr 3ro crlobo K aoa6cicoirv -"-"-^6;'0b;t'i)ttitr-iirpyrfi isirky (PC,I, 619). xnopkckl{xtghr[ax:w'q-t(rp-y-6atuepcrflhat uarenus. nnaq ui-mrofi u-arepnm (btu' l.), atepo' ad' l.(puryilnb' ias oaerua'uyfiln> (AP;I, l), not.'a6a <xalarjbef,pf,xab0b)' nrlalq I'13 ueocrsgofi rraun. (putyarbhiu oaexaa MynJIblD \nrl, t)' cvurecrsv6t i,rheirne, rrro crobo n-epeuno B flopkcklle ffiblkl{ H3 aoa6cxoio igurl: cp; aba <iharsahlle uepcrruofi oaexabl B BIIAF [Ialtt9] fa3"%?p*p*ie:1:ffi ;8il'I3iffil?hT8,o3ff "f ilo,"ii33.gp'il;.ffie [' t tr,:

115 I K.M.Mycaer. Jlercuxolorw noprcxnxrnxon, M., 1984, crp A.E.Eapremc. PagAemr cnobapr, cemilgruqecxlre flonr H T MarnqecKlte tpynn6t clor, Bonpocu.flrurorHaHur, M., 1982, ls 4, c flA.norponcrar. CorpeueHutfi raray:crorf, rsux, Kypc lentsfi, 1998, orp' 28. { Mypaa Aorx, Erpona" nopw,belnxar Crenr,M.1998,crp.51. s'[au xe, 6 H.14. faren-toptt. Somapcrar oaexaa, C6opnur ruy3es ahrponoh[mxu ll onrorpa$ul, o'56. 7 C.I,l6pail.ruon, M.Acauya&lsosq Orpaxeme nporleccrouamnofi TepMlil$nomu B (AuBaEy Jryrarilr-rropor n <Kyraary 6mao, Coeercrar noprolonu, Baxy, 1972,lel, o 12l I H.f.,{o6poaouoa, Bonpocu 1poHonorun nopkcxux sarucrgorasnil B crabthcnro( x3bikd(, Coaercxar ropxo.norur, Faxy, 197 6, l%, c,29. t s.q.olizadottirkrneneeli kap sdzii vo onun tfuemeleri,ditgilik co$ahyasr...bakr,1982,s.45. lo H.X Mauelog. 3naqenne nauhutx rajlbrlrc(om rruro B [3yqeHu[ HcJoptau arep6afiuoncroro t3bika aoflucbmeasoro neprotra, cobslu r noprolorm, 8axy,1984, c.20. I' M. Seyidov. Azerbaycan xalqrnrn soykohinii diigiinorken, Bakt, 1989, s l,l.m.orapon. llpoqeccuonanurar rrexffka Klpa{aeBo6anxapcroro rsnra.,{nccegrarulr, Eary,l976 c.47. ro A.ilI. Tarpraae. Sruuo.nore.urpyKrypfi[rft aham3 Hexoropbrx apxafi3mob asep6afi!2(.r4. B axajletcr,rx r{ robopax ulekfihcxoft gosn. H:nwrur..., 1981, Nsl, c.70. l5 O.CynefiManos.Arur, 9cce,ny6rullHc'IuKa, crnxx, florr'lrq Alrua-Ara, 1989, c i.m-emmodov. Azerbaycan dilinde qeyim adlan, Elmi axtanglar,lll,ba*:, 2001, s.9. Caonapu AIC - Apa6cro-pyccriuil cnonapr, lvl, 1986, ARL - Azerbaycanca-rusga liifet, Bakr, Eaurx. PC- Eaurxnpcro-pyccrnfi c.roaapr, M., I 95 8, ETC - Biiyiik Tiirkge Sr5zliik, Dofan D. M. Ankara, 1992,1197 s. EPC - Eonrapcro-pyccxnfi cloaapr, M EAPC - Solrurofi AHriro-pyccralft clorapr, M., t?mc - larayrcno.pyccko-mojtaabcn{fi clorap, M., [lc - [pemenoprcnrfi clorapr, JI., K-EPC - Kapa.raeoo-Earmapcxo-pyccnufi cnorapr, M., KPC - Knpnrscxo-pyccruft clorapr, M., Kyu.PC -(yurncxopyccrurfi cnorapr, M., 1959, KTPC - Kparrxfi ryprffencko-pyccuil ororapr, Alna6ar, Mosr. PC- Monronrcro-pyccruft uorapr, lvl, HPC- Horaftcrepyccrofi oloaapr, M [PC- Ilepctacro-pyccmf, cnonapr, M., 19 nbipg- hpeoop*escmft A.l. ffiuororr,{ecnrfi cnobaplpy-ccr(oro mqx4 M., PC- Pauror B.B. OIIrIT crobapt nopxcxnx Hape,rufti.l'IY,Cn6.,I893,1899,1905,19Il. PKC - ffccxo-rasaxcrufi crosapr, M., PYC - Pyccxe,yfirypcrotfi clorapr, M., PTC- Pyccxo-rysuucxd clorapr, M., PTyp. -Bccro-ryperqs{fi crosapt, M., PAC - fccxoamaficwft clorapr, M., C.flf- Cnorapr rrq6croro fiuka. M.,T.l. 1958, II, n Tar.PC- Tampcrco-pyccxHfi c.rroraps, M., Tvox.PC- Tvpxuencxo.pyccxuil clogapr, M., TJfC - Tiirk'Lehgeleri S-<izlii$ii, I c. Ankara, , I 1 83 s. O9CPfi - Oacr'repV. 3ruuoaoiuqecrrfi clorapr pyccroro rsrma,l\'\. J, Il m, ry, 1?23- - ^ - ^ 3CTf - Cenoprix 3,B.?nruoloruqecrcrfi cldoapr noprcnu *uror, M., 1976, 1978, IlI3CP.fl - Illancn,rfi H.M.?ruruolroruueclolf; cnonapr pyccxoro rsur4 M. tk-en - H.M.Eyaaes. Jlercrqecxue napaiulerlu tnoucroro u xapauaeao-6amapxoro sguxa. 3anaA- Hbrg rropkr.r s crpahax Bocroxa, Harrrux, t II I I I r MUsroeir,lir Llonilrno rtlrk nir,r,eni LEKSiKASINDA GEDAN PROSESLORO DAIR *Cf-grc@Fwrwc@:ffi!- Mahabbot nainzal,ivnv.a ffu I o giy a el mlar i do klo r a nirin luder rorkibi' ro$okktiq inrislr va rakmilla$mo. (miilahize va diisiincoler) Dilin ltilet torkibinln inkiiafi tarixinde bas verer-r hpr hansr deyi- *F.*"i*'#iiffi 'n'.jnt*;tt'lue''n4ffi i,llfe'#i5',ft1i3i1'"""s1: fijf,.i"ni:'irnr.([.tsutiiq6vuiri e6iieidiyiliir]ilin ltieet terkibl dijln meni-i;'o;fii-alrs'titirii:-tiieetibiliff n:o qo'66i iengin"ve qoxcahotli Zir"iirii rl"'ttitirii: tiiee}l91tlfi-t-o- q?'di6f?erlgin"te eoxcahotli oiursa, dil *^ de * bir "fctid;i o qodor zonsi-n ve inkisaf etmi$ olun"-- hadiiij"otair-aittfr{ii6gqon'vadrr. Bu h,axrmda4 da dilin nu*rfl"$'r;iif $J,ffi ry:+,fi *:qi+*r;ffi ffij#"jfl,3'frh iitiriiti'c-aiait^an. Stiinirli,rl-tim i6etctii'iie-tifrnda'tecossiim etdiren.dil xalff t*"iiff#"il,trft#iit,lry.*qtrtij,'nrtt'r*ir"f.'iiifi lig?; mtihtirfi liadiselerin sahidi. z-am6nm <stltaqhqlannad.lordlildo.s!4o goron vo -Elm bezen de miidwsn mi.idwon devtstkltklere devtstkltklel deyisikliklere ugmyan ueiayan evozslz. evozslztanil abld Or' Flm oiicrnrir eoiiarir ki'hiitiin'hir ki.'biifiintir biittin"bir diivriin dtivriin nishsulu niehsulu olan o.lan-dil dll iimumxalg xa; rkteri dasrfrr. Mehz tehz 6una sore de bir iqtisa.dj qurulu$dan.dlgonno trcqld ilde ktiklti devisiklik varala bilmir. B[. dilin yalntz mktealt prosesrnoo iiclti tekan roluhu oyirayr. S.I.Ojeqov'yaz,t:'<<ileiwrnllrenll9r -o-bl-rf9l ;efliat xfistl-i penoni6unsnnue rpe-l'reira s-snoxh o6qecrseunhx rlepenomob r counailbhblx cismos BcerAa xapdrrepusyerct HanptxeHubly ffi;;d".-d'n!i;il 1-y9l9e9ryTy t*ttcb BeKaMI' B l{crop'rl irapola o6paryrot'u cnoe- 56#'1;6i_edr-;i{qpll"*p:.1':pj9#,1.'*:l'll*f ;glhh''ixilli tsftttti*y rurul'rulffi l'3i#?il'fift "*n'ikf, '[H']u?fs'ffi ^?,6S'f fi neirnofi xr.r3nlrdr. Sori on rosmi il;-i' ana ffi 'Aiiii;drff dillerinin '?dii. (ttirk iiiqlannin]dbviei statrlsu {qtuntu dillerinin) osrlorin derinine uzanan uzahan sorofli tarixi bunu blr da,ha subut qqlr... "-*^'iiniiiiiiuiiietliiiliiiii"iui-iilatrirlii,in-sranlieyatmnbdy-iikqemeti <Dil insan a[lmm r vo tiikonmoz xozin"osidil fnsan tebiet ve -h.qyah!.donasml' m11banza vo iirltijril'na.iiiifi iil-tiarfi ft -iyaiil'$i,[ild5i[ilvasitesil6ifade.etmis- Ain>t M.Ibrahimown bu fiki hemin mii;siyan heyata kegren hor 0r 0ll, o ciimleden tiirk dillerino samil edile bilsr. " *"tie"tiiff,iidu'eu " iiiri. dttii liiariiria tariri iqs anm.amek fepllvvpf, ile ba[hdrr.dilds dlan stizlsrin y-aranmasl, inkigatt vo doyl$maslnln Dr t P.A.Eyaaroe.Oqepxn no fi3brko3hahuro.m.,l953 1 C.U.Oxeron..tlexisxororuc,Jlercnxorpa$llr' Kynrrypa pe'ru.m',197 4,c-2n 3 M.ibrahimov.Azerbaycan dili.bakr,l957,s,5 "t6*,'

116 sra 620l xiisusiwetleri vardr. Dil istisnasrz olaruq in$anrn hpr ctir fqqiivnoti- iid &111i'dir. Buna s6io As dilin liieet terkibinin ebsdi inkisafda diiaai, miiitflif deviliklilifere meruz qalniast- son derece J4btiddtir. Bele ki.-c5iiriwetin inkii;afi neticesinde y6ni s0zlsr yararur, bir srra stiz ve ifridblsiiriokohnelib dili terk edir. Sdnki derin ddrya.ve'i.imma-nlarda olau.gu kimi, dilde ils <daxili iemizlenme> prosesi g6dir, dil cilalanrr, tekmillosr 'Demsli. dilin daim inkisafda olmast dantlmaz heqiqetdir. Lakin bu prospsleg de.'heq z.aaan.gyni'templi, be.ralq,r siiretliofftft. Qox vaxt ige frlgrurllflalhi'$f $l*',latlu;lr.'iirff $ar''l$iv{:ffilfi f vdlili ;o6.o6lqa titiin{o4 ictiinai-iqtis^a{i'qufiiluqlann bin-brim. evez.etme.si nbticesinde dilde bezi stiz ve'ifadeldr suadan qrxrr, arxaikla$ir, i$lenmir. btliette- -arxaiklesme orosesi hec de birden-biro bas vermif. fedrici xaraliteiilhsivrr. Arxhik sbzlar hevahn mtixtelif saheledne aid <ila bilqr. Bu iifiii-dtlon"n dilin ltieet terkibiiden crxmasr onlann ifads etdikleri mefhirnlann hevat mevcfanru terk etmesi ile elaqedardrr. --- Dilininkiatfi tskce cemiwotin daxilinde maddi hevatrn devismosi esasmdp.baq vfr4ir, Xalglar ar'air4dakr jqttladi, siyasi ve,4edeni {lacelonn rnk$atl da d.lldo Puayyon lzle.r sallr..i'u lso oamu.allln zen$lnlo.$; mesine xidmat eden ahnnid sozlerde tezahiir etdirir. Dilin liifet terkrbi onun maddi bazastdr. Bele ki. ((cjiobo KaK Jlercnqecnar egauuqa HMeer Ma- Tepr,raJrbrrylo 3ByKoByro o6olorrry, Koropafl fl Bilterct seo6xoal'tl'l st M ycnobnem ero Bo3HHKHOBeHHS H CyIqeCTBOBA'lVfl rt KOTOpat XpaHI{T oojiee HJII'I MeHee orqerju,rbbre cjieabt ero -$opulrponaur.r.n x par'rnrns. Bil{ecre c rem cjiobo- HocureJrb 3HaqeHHt, oho BblnoJlHf,er QyHxlltln Bblpa3nT nt npe.[crabnehilt o npeamete MbICJII,, 84 CEOIO OqepeAb tbjifliolqlimct oooouiehhbim OTpOKeHI{eM trehctb}itejibhocti,id -- FimAa cabul edilmis fike stire. insanlar ictimai emek prosesinde asvalann mtihriim cehetleiini ovisnir. onlan bir-birinden ftirqlendirir, pirlarla bafl r me{humlar yaradrr.'deme [i, greflru4lar pbyekti v, gejqefliyrn- diinvamn dork edllmoslrun on munum lormaslotr. u$ya vo naolselofln liil nitifitim -elametlerini ttziinde eks etdiren meftrumlaf ise dilda srizler vasitesilo ifade olunur Soziei lieihanir nitq fealiwetinin ilkin elementleridir. Dilin ltiest terkibini teskil eden sozler'hec ddevni xarakterda olmur. Onlardan beziioii col. be?lt-eri G ai islenii. Cox'islenen stizl-sr dilin aktiv, yg.ni esas liiesf foirdunu. az islenon-sozlor ise ofun passiv tbndunu, yent dtltn ssas iiieaa ioilii-t ini aa$lhl edir. Dilin esas lti$et fondu olduciia miihafizekar tebiete malikdir. ' <Haibif dilin tebieti iki esas momentle xarakterize olunur: leksika vs orammatikut. Dilin liieet terkibidilin mena terefidir. Lakin bu, s<izi.in eil tienairnda hele dil demsk devildir. Dilin zeruri terefni qrammatik ourulus taskil edir. Orammatik ourtrlus esasmda siizlsr bir-biri t-le mtixto- Iif sinth.ttik elaqglede (yanagmi, uzldqmg vo idare s.) b.lrlegir, n-ltiqyyoq mtonasryaya malil( olur vo yalnz cumtooo unslyyot vasltosl Klml (noya[ I.t t I I I $! outantn>. Biittin mtiasir dillerde sdzlerden istifade glu4$asl onlann.tfffi ilrtar"a;ii$d6;iv.efiiie-tnie.siz-iuriyyetiniyaradrr.herhanstsoz bunsuz konket mezmundan rlzaq, D9$, mucqrroo Dr. $9y ol^e1. "*'"*'ri;;ii-iiiilahdgonnd--uitffi miievveniplqr;af ^dov+indo.y?- ttffi db"stg"'l?.*","'$,.a$'r,:?$'45ffi"'ii'ifh1h,itr':3'dliligf i'jriii 6;ff t1ffi;llilfrn;fr un*ii;d6-aiai){itr-rdf humlaef pqeqinimtiplvenlee- $m5jgito;1,*""'ei?ite"s,l?'+""i,'jii,#ji3ii3fffiffi?:la"'jiili Hr,lllun#fl illit#'i8t,'ffi :'ffiliih'fl 3"1#"'1i''*'J'.:'U\n',*L? ffi liiii'r\iiioti.^sttil"q6niiixiiatrlei-f*uv'emeimunkimigottiriilen lel6ika6s"vewelygttiftffi f ffili'li",ff, ffi?"danacxlr. inkisaredir.leksikacoxmiitehenikrld"g"'j;#llnf-*xef u'o$*a;: il**n'*ae*fi1ff ggufhtri;ts',r#1ft l?#rn,;taem+tt'l"t#s'tthji'tti'l!";'#'?p;'""s'ifl nlrfi B3,'['*'iiiif ifr ffifl'*i 'S1 I ecek inkhat [8if $SrTgHtl?]3idllvi qinikr er di li4. { ger i.qatl an i le. 'tiquvi#riq^jfi ir"1q"v,f *L,4:irifrx,Hnlttili$'f;',1#r'#Jf.l trffi*trr#{t$$ffi miiria"sibeiler ve sdztit *h-ffi*tgh*+nffi!ffi rffi kimi mederri, ictimaiil#a#fini'i'oive Erniintrffi annimfitir.n etiemivvet ltqqb gdir' 'qus'!rclrt Ailftri*nii,i?il;i"kdiiliii'ion T0 ti,{o inii.sfo'qil tiirk dovletl.erinin nryrmf$;{sf W#igig,ffi im-'}rl*eetiitt'l*nffi rudo#5 h'##ffi trihtrfi]!$i$#liiladhlnidfig[+#*d#*t; ilddttffi$trft ki't'ziitiilf $ffi i${h#ht,q#'gfil,8ffi'gqfr iipi:---$' fittt#fre3jf}.'il,iffi{g.fr *'g'di{ljptt{lvrf "s3a*.i-d5a!verendevieikrikrer if isief; llt*i',lf"1bjj?',io*ur*namiivanqyenis6za B.U.Urnunyc. Ilpo6neuu cpabhl,rr Jlbno-I{croprqecxoto l43yqehltt nekcl'lkf'l a:r!aficrnx rgnros. B c6. <Hcineaosanlrrs o6ractnrrnruolorult alraftcxuxfl3bikobd, 1I.,1979,c'4 5 I.A.Puqxon.MbrrrureHr.re n sur r.mocrrq

117 ismayrl KAZIMOV ftlologiya' elmlari do Hora nnusreqi*ly_wiil#$f; f y$fr $*alarrnrn o'u"s",3?jlt'j;lrbl'!fit,ifi'3;li'-$o-t,h***t,hi'iojiu"t*hqi proseslennin^a.rygdm hb oyeni lmesi de brinik ohemiwei ke iu- ealr.- gi; iller kegmis SS_RI-nin tprki.gpde orgrug ttirk iarqtanniri oiivjii-m-tisteqit: ltyl ugrunca mu bal:tzosl, mlll-demokrati k herekdfi n baslanmas r. totalitar rejlmrn spql+f, p,eyn?txplq atemde bag veren ictimai_iqtisadi vs sivasi prosesleno, r r K novbodo. lse clemokratikle $ms herakah i le'baeh o lmus'clur_ t/rygqyygqlo, ryrmmci yiizilliyin 90-cr illeri dtinyarun sivas'i xeritesinde clddl doyl$ll(rklonn.bag vernnesi, begeriyyetin en bdytfl( menevisivasi raclosl otan mustomtetce relmrnrn..ta,mamile dagr.lmasr, yeni mtist'eqil drivletlgrin yaranmasr ve. getdikce moh,kemlb:nmei? ile ii,iiit;lo;;r. u mllyotrn hazrkr merhelssilds sosial-siyasi prrjs'eslerin derk edrlmesi ve buniardan diizgtin mentiqi neticeler.grftanlrirasr,-cemiyyeide yq{?.nan qptbl.etpp ve qargi-durmanrn'aradan qitaininiaii. mitt-i-s'riurun ue mlu.ozunudorlill tormalagmasr,. tariximiiin qaranhq seliifalerinin jryrenilmesi mtihiim siyasi, _elmi va amilr olon;iyiot-"tiiii6-'eiiir. uomrwotdo bas veron bu kevfiwat doyiqiklikleri-itillerin inkigaf mevll'oii ile da'bilavasito-baeiidii.'1i'u prdrdilt?'l"ivalit:" iii"n venr alrrimalar. da ekstralinqvtsiit-vd linq"i;rik;inill;ft iiiii"ilrirjitii.it,i,rti tigtin genie imkanla-r agir. -. Uomlyyot heyah,. tiitk xalqlannrn heyatrnda olan kdklii {9yj$gntit"6ilavasitri ailin tetiiitiiiirti-iiii'lias ;Ifiil:,,n*i.i*y,r,,*u, HeooxoAHMo paccmarphbarb B npouecce ee nocrenehhoro Hsr,,reieHxr B COOTBETCTBI,IH CO CABI,IMMH I,I I{3MEHEHH{MI,I B XCTOPI{I,I HAPOAA. HOCNTEJI' /lahhoto r3brka, cjreaobatejlbho, B stom nlaue npuo6p'etaer o'co6ob 3HaqeHr4e NPABHJIbHO NOCTPOFHHzuI NEPHOAI,I3AUH,I I,ICTOPHI,I JIEKCHKH KAKAOIO KOHKDETHOTO '3bIKA>' - ' Dillerin qarqrhqh -elaqesi, sozverme ve srlzalma tebii prosesdir. u''"fr ijrf,iifi,i'm,,'#k*i'*ijlt,,}'d*ej,ffi ik;rejit[lttqf, ',ff ls t-t1yml_ue, dini mtinasibetlere, medeni elaqelerb.giren lalqlann vo tiy- Slan gr?ztge.qo4pujuq mrivgeyinde yerle gine leqiiin yekunir olaraq ti c'arot-rqtlsadl, rchmar-sryasi konfaktln ndticesidir "., sqred'?lfr.,ooiff ';%lel,il,l'hli',,iil*e.ffi ff i,fi$gblfl'r..1#il'jl'#h I!fin Dr qldqn bagqa chte termrn keqmesi prosesinin zerlrilivini sdsterir. bu zorunlrk bete brr real gertle izali olunrir ki, milli dillerde tenfiinolog- ' EacxaKos H.A. Pa:rurNe r3brxob B ntlcbmehuocru HapoAoB cccp (Ha Marepr.rane rropxcrrx rsrrron). - Bonpocu r3blto3hafir.tr, 1952, ffs 3,c.2g. - Pe$opuarcxnfi A. A. BseaeHue B fl3rrko3nahue. M,, 1955, c ' Eepraraen T. A. Jlerclrra cobpemehhhx MoHrcnbcr(ux JrureparypHbrx xsttxon. c iyarun inkisaf tarixi "yalnrz milli problem olmayrb. hem de bevnelmilel xarakter dasryr, dasrvr. diinya diinia elmi ve bbser medeniyietinin medenivietinin tarixini.'elecs lde xalqlann qrublasmasi qrudlasmast ve vo onlann onli aiasmdala afasmdala mticleni i elaoeleriri olaqeleriri tarixi ils baeft balt nrohlerfrleri ploblenileri chata ehate edir"- e{ir". - 'Lelsik I ve terminoloii vahidlerin bir dilden dieerina kecmesi dille- rin liieet terkibini zanginlbsdirmekds ve daxili stnftturunu devisrnekdo rinemli savrla sayrla biler. Bu efin Oorbdan birbasa almmalann ahnmalann iritensivlivi demek olai'ki. xeyli artmidr. artmidrr. B'u Bu prosesde Awopa dillerinin mtisteoillik qazamr$ ttirk xalqlannn dillerine dtdivi miisbet mtisbet t^esiri qevd qeyd etrnek etmek 'Stdiyi lanm- Ahnma leksika mtitsreqqi-prosesdir;.b.u p.rosesde bir dilin lii$et terkibi diger dilin sozleri hesabrna zenginlagdir. <<3arucrnoBaHne r{3 oojlacrh $/fllrypbr, pa3ymeercr. Bo3HftKaeT B pbyjrbrare KoHTaKroB - otho[iehhr,r (SKonoMHqecK]Dq ngjrhtl,rqeckr{x u r. A.) MexAy HapoAaMr{, roboptiilhmh Ha pibhbrx t3hkad). - ' Dillerarair elaqalerin tarixi edstarir ki. ahnmanrn seviwesi dil da$ryrqlanmn medeiri mtinasibotlerinden vs homin dilin"ictimai funksiyasrndan asrhdr. L.Blumfild yazr ki. almma leksika vasitesile bir xalq diser xalqr vaxrndan tanrva bilii. ' : Siizalmd 6le.bir_linqviStik hadisadir ki, dilin miixtelif seviyyalerinde oziinii siistsrir. Bu h^adisenin herterefli'owenilmesi leksik i5 terminoloii vahi<llerin mensoyinin. hemin srizlerin yavilma arealrrun ahate dairssiirin vs s, moselekiriir avdrnla$maslna imkdn "verir. <...ahnrna srizle1de4. yerli-yerinde istifade -olunniasr tenninologiypmrzrn inkigafi ve takmilleisdirilmesi iiciin xiisusi ehemiwsto malikdini.a Dilde ahnma leksikanrn intensivliyi xalqlar arasrnda tarixi-medeni elqqelerin ve dovletlerarasr miinasibetlerinj elmi+exniki teroqqinin info'rmasiyavericilik vs bilik sahelerinin geniglanmesi ile bilai'isite baahdu. - Umumiwetle. demak olar ki. 70 il totalitar bir reiimda SSRI terkibinda ya-samrs.ttirk xalqlanmn' dilinde leksik ahnma"lar sosialist ictimai qurulusunun inkisafina'xidmet sdstermisdir. Ilomin ildvrde ahhma soz problemi mtiitelif ttirk dillorinde xevli ara$drmalar mdvzusu olmus. rus dili vs bu dil vasitesi ile Awopa dillorindsn. eloce de ereb - fars-vo disar dillerdan almmn leksik+erininoloii vahidlerin milli edebi dillerin inkisafindakr rolu. hemin soz vo terminldrin menimsenilme imkanlan (fonetik. qrafik. oifoorafik. arammatik. semantik vo s.). leksik ahnmalann struttur-sbmantr'lc sdn6tik ve ildlubi xtisusiwetleri. ahnma prosesindo ekstalinqvistik ve' linqvistik amillorin mtivqei;yi, ahnina sdzl6rin siizyaradrcrhfr hrnlaiyalan, hemin sozlerin t Bunorpa,Aor B.B, Bcrynmenbgo clrobo Ha Bcecorcsnor{ TtpMrrHoJronrqecKoM cober{a- Hnl.r, "Boflpoclr repmuhonoruit". M., 1961, c. 7. ' Axuasora O. C. Crorapr nnnrbficrnqecxllx repmhhob. M., 1966, c. I I. 'Eryu{urp JI..flrux. M., 1968, c * Qaslmov M. Dilimizde terminler nece yaramr? - Elm ve hayat, 1979, It 6, s s

118 deformasiya, alaptasiya, unifikasiya, lalkalaqma ve s. elametleri monoqrafik todqidatlar mdvzusu olmusdur. ' ' tutrb ^ l0 ildir ki. kecmis SSRI -nin miixtelif reeionlannda meskunlasrhrs tiirk xalqlair m ii s t s o i I I i k elde etmisdir. Brimiiddetdo dtinya mi5iyasrnda bag iermiq-hadise ie prosesler dile do oz tesirini bu ve va dlsor derecedo sostormlsdf. ' "ictimai-siyasi, iqti-sadi-medeni, elmi-texniki ve s. amiler, gtibhesiz. sozalma pro''sesiirde^ de miiewen ver tutur. Bu zaman sozalm6ntn mahiweti devisir. veni ictimai-sivl5i qurulusa uveun almma leksika formala(r?. Oevd etniek lazrmdrr ki. fuiisteqillivin fo'rfralasdrer ilk illerden milli dillerdb' fealiwet siisteren alrnma'leksikanrn' devaqlan. sosialist ideoloeivasmr "eks etcliren siici.i zeiflevir. Bu vonde alinnia leksika hem elmi-neleri edebiyyatda, h5m de metliuatda islekliyini day4ndrnl. Kegid dowtin't,,, ab-hav65rnr eks etdiren terminoloji. i6lnlku'formalagr ve miistaaillk oazanmls ttirk xalolannrn ltieet terkibini zenenlesdirmeve b.aglayir. Buriunla bele, bu prosdsdo peraksndelik, qarrgrqhq-oziiirii gosfenr. Melumdur ki. ahnan lelsik-tenninoloii vahidler. ilk <ince. KIVinin dilindo siirtliiir. Metbuat dilinde ahnmalar 'bas ahb 'eedir. Fikimizce. bui'lann hamrsrru alnma sriz va termin hesab'etmek dfrzeiin savrlmaz. f{emcinin. hemin siizleri menbe dil ticiin neolosizm de helab etfirek olmaz. 'Cnnki hemin leksik+erminoloii vahidlei sozti ahnan dillsrda 9o4da11 inovcuddur. Mtisteqilliyini yenice qazanmr$- tiirk dilleri ucunso venl sorunur. Ona sdro de'vehi orirulusun'telebi ile mevdana qxan anlayrqler, meflrumlar Veni leksil<-tenirinoloji vahidleri de ozleri ile beraber milli dillero - ttirk dillerino setirir. Bu nrosesdo mtirekkeb. ziddiwetli mecamlar da coxdur. Meselen. sivasi moirzuda msaalo iizerindo idl'even nofitoloo isteir-istemoz hemiri mbvzu ilo baeh xariii Olke metbuatina'da n'szer vetirir. Hemin materialda olan leksik-t5rminoloii vahidlori monimseyir v"e onun qarstltatru skser hallarda ttirk dillerinde tapa bilmir. va da bziine eziweiverib-axtarmrr. Belelikle. siyasstcinin bez^en oztiniirfde monasml vaisr basa diise bilmediyi stiz ve termiri metbuatrn diline yol taprr. Miiasir cixucri heniin yannt I Bax: Qarayev A. Azerbaycan dilinde Awopa dillarindan alnma sdzlar, Doktorluq dissertasiyasrmn avtoreferatr, Bakr, 1990; Qarayev A. Miiasir Azerbaycan dilindo Awopa mangali leksik ahnmalar. Bak, 1989; Abbasova B. Srizalma hadisesinin esaslan. Bakr, Azerb. Dtivlat Negriyyatr, 1995; Quliyeva X. Rus dilinden Azerbaycan diline kalkaetme yollan. Nam. dissertasiyasurrn avtroreferah, 1990; Xelilova S. Intemasional terminlor. Bah, <Maarif>, 1991; Xudiyev N. Azerbaycan edobi dilinin sovet ddwti; Bakr, <Maarif>, 1989; Mammedli Nadir. Ahnma terminler. Bak; <<Elm>, 1997; Aruesa C. Crpyxrypno-ceManruqecKr4fi auarfis repmhhob n AsepdafigxarcKoM q3blxe, 3aHMcrBo- BaHHbrx r{3 pycckoro rsura. AK!, Bary, 1990; CaQapa,'Iuena,[5. flpunqunu 3aI.{McrBo- BaHr,rr repmr.rhob n3 pyccrorc ffibrka u qepe3 em nocpercrba, AIQ{, Eaxy, 1991; fymuona H. l. Pyccrre JrercfiqecKue 3artMcrBoBaHrfi n ysbexcrou muxe. AK,{, Talrxenr, 1975; fixaqapon.{2x. Ilepcrgcxfie ciroba B cobpemehhom rypkmehckom n[reparypxom t3blke. AM, Aurxa6aa, l97l; Opnor C. A. Ilpo6:reua 3KBr{BaneHroB 3ar{McrBoBaHxoft nercuxu n cobpemehhom rypeukom nr{reparypnom mure. M., I ll I 4 oxuyur ve bir Qox soz ve tenninlerin monasm.pqqa {ii.9e.lilmpdjyi qgtin nardzr oalr. Bri niiosan miisteqillik qazanmlg biitiih ttirk dillerinde mti$a: hide oltrnur. Lakin'ola bilsin ki, bir'ttirk xqlqt aldt$.leksik- terminolgji vahidi oldutu kimi isledir. diser ttirk xalqt ise 6z diltnde hemn vahldm caiirtiuini a"xtanb taprr. Bir blxrmdan Ttirkiye ttirkcssinin dil dasryrcrladnrh fsaliweti xi.isuiile qiymetlendirilmelidir. Dofrudur, Ttirkiyf fiirklel'#tl,gill'ngi:ttpn*rruinlru;.8ffi,i,1,?i#3vffff if a?+l9lllgr: hjvita ke6irir. bir sahede Tavdah isler gortirlor. Fikrimizce, yeni rniistetiiflik oazffir's ttirk xalqlan trnlann tecr{ibesinden Qox gey oyienmelidir. '---- -liftis-teofuik oazariandan soffa Tiirkive tiirk-cesiitd frhnsz, ingilis, italvan ve s. dillerdbn ktillti miqdarda stiz vb terminler keqmigdir. Bunlan asa&rdakr kimi oruolasdrmaq olar: -'-"--il- -Fiiniii'Aitinden kecsn s<izler: prosediir, konconkti.ir, kota, kompal<ldisk, montalite, inisiydtil resesyon,?bsiird, komplo, oportiinirm, semnati. antipati, prerante etmek, prezan-tabe, prezanta.syon, paradoks' parddoksal, k'aos, parametre, kondisyon, sobote etmek, sabotac, kreasyon' Dromoslvon. odslvon. dedartman slvle vo s. -insilis"0itind6n kecen sozler: spot, knov-hov,- broktr, kog, keatif-fueatdr, sponsor, bilbord, non -stop, zepinq, dampinq, brang ve s il Utt'mengeli ahnml stizleri'persorib, noir, q^fata, mugmula, numaflzmyo s ]--italvan dilinden kecen sozler: konkordato, tlmpo ve s. f{emin'ahnma leksik vahidler Tiirkiye.-ttirkcesirido qarqrh$ ilo birso istifade olunur. Qeyd etdiyimiz leksik -almmalannqarpiltqt$t asalrdakr kimidir: Prosedilr: fransuca prosedure. (yarqllama us.ulu; { gift*ff{l';iilll}o luh'gi'f gsr #l[as?il ##':?" : fi'fi,fl lxif,h %?l'ifl tiiiilio: ilaft. Ntimune: Uqaqlann sahqlann{a ihale k4nunlan ve ioii,iiifretitct6rin emreitiqi izleye aynen' uvulmu$dur. Bu termin Ar;-d;;ji;rn-aiiinae'ijioiiduicliietctiri6a ieledilir- H<imin dildo qarerl$r voxdur. '-"--konconhiir: Franszca koncontute (rastlag-ma; firsat; lpplq durum). Sosial elmlerde <bir kurum, kuruluq,- cilay ve ya f'aaliyeti cewel6yen unsur va gartlanp tiimtil pnlar-ru4a gelen ve.son zamartlarda 6asm yayrn orqanlannda da bu -aplamda kullamlan konconknrr lgm Oni,Jdeli ite etiz'et bii karsrrrq teklif edilmiqti: toplu- durum. Niimune: Miltetteiirisr"-toplu dunim,^ bu kararlarin uy$unlanmasrna imkan vermevecektir. -^---bu-;diial.- te-rmine - ekzptizma kpnconktul-$p$inde, rlotbuat dilinde rast selirik. Mas.: Bu k'tmi konconktur tapadift^hpl sayhr fi;ifavian ditinoo <<rastlasma>> monastnda istifade ol-unur. Lakin az-azmitoxejsis bu soztin menasrhr baqa diirur' * - -li6iai--fianirzca quota (aynlan pay,. kontencan) <<ithal,^edilocek mallann-iiii. oran vtmiklarlanrir'sdsterbn'[iste> anlaminda istifade olu' d;-[d[ lfthei-f icinreklif'edilen"kugrhq, eski tiirk metinlerinde ve bu I <Yeni MtisavaD, 15 fewal 1996-cr il

119 giinkii Tiirk lehqeleriinin birgofunda <pay> anlammda yeq alan. <iileqtirhelo> fiiliyle ilgili bir sozdiir: iiltiq, orirek: Dokuma iiriinlerimize uy[ulanan iiltisiin ka-ldrnlmasrnr istedik. - Brtennin "kvota" Soklinde mii4sir Azerbaycan dilinde de istifado olunmaadadr. <cavnlan nav> menasmda. Kotasvon: ' Fiansrzca kotation (deverini tespit etme, deverlendinire), Son zamanln bastn vavm orqbnlannda daha' cok ddvii deieri anlamuida kullamlan bu kelmeirin karslher dilimizde zaten vardn: deter: omek: Merkez Bankasr d<iviz deverlerini-viiksek asrqladr. ' 'Azerbavcan metbuahnda maliwe termiirlori l,tmi'leotasvon va davar lekik' vahidlsri miivazi oldrar islenmekdedir: Mallann kdtasvonlsfl (deverleri) cesidli qivmetlerlo veiilir. ' " Disketi F'ransrz'diliirda dissue (disk: reak).hanrda infonnatika terminolosivasurda komoiiterlesmb ilo eldqedar'olaraq isledilen veni tenninlerileh biri de <<Ieompalitdhlor birlesmesidir. Tiirk- ve ttirkinen dilinde bu birlesmenin qarsiher kimi <voquh tekem birlesmesi isledilir. Fransu dilinden ahnmrs'bri if-ado d i s k'e t (tekercik I i e ke i c i k) ' soklinde mtisteaillik oa:ianmrs ttirk xalqlanmn ililindo de istifade olunur.' Tiirkive fiirkce'sindo "Termin sonurlan vn terim yapma yollan" adh kitabuf miiellifi prof. Hamza Ztilfikar almma lelsikadair behs ederken vaar ki. kabul btmek serekir ki. baska dillerden aluran kelime ve terimler."ttiretilenlerden kat kit fazladir: 'haktor, vantilatrir, raportor, hoparltii, liq, tribiinr.amatdr, peronr.randew, ko.kteyl, parti,.pedal,,b4rac, Droce. detrle. kanalzaston. smyallzaslon, $ezlonq, $amplon, aueuzm, iwizm. manikiir. oedihir.' sosvoloq. prbdtiktor.'-rehabilitasion, etap; locistik, hafilq $orhine, kamp, kampaniya. kap_abi.te, ambalac, boyk<it, demokasi. balo. bobin. dekorbtiir. disiolin. enflasion. formalite. qarac, kamoio. kbntin.'kriz. lisans. micoo. moial.'notr. nornial. prensip, basif, ekoriomi. fultavm. rdkolte. empoze.'perforinans.'sosval. ile^kor, rbaksion, otorite. dembol. sezon. stirnri2. seiviz. rutin. politik. iota, tik, qaranti, orev. lider. maske. lokdvt. Mitiriq. recifr. santral. ton, ieori,'kurye,kiilttir, deklere. o6e. ekspies. brans, endfis[ii, enstitti kibi tirneklei bu fiir kelime ve terimlerfui hiciik bir brilfimtidiir.' Tiirk dilirido ictimai-sivasi hevatla bafh realivalar indiki dowde de motbuat dilinde senis mtisahide olunmaqdfdrr. Mes. : dominant-ytineten, postufate-koyut, "selektor-iegigi, total-btitiinsel, spiker-diktor, strior-sport ve s.' Ttirkmon diline hele miisteqillik dowtinden ewol rus dili vasitesile diger dillerdon a;a$rdakr lelisik-terminoloji vahidler kegmigdir: Yunan men$011 sozlor: aka,{emi{t,akciloma, arom, lflmhacrllka, raqeapa, KIIHMaT, KoMeAHt, JIorHK4 KpoBarb, MeraJI, IIJIaHera, Tearp' TpaleAnt vo s. <525- ci oozet)). 3 mav ci il.?u. zttlf*h. Terim soiunlan ve terim yapma yollan. Ankara, 1991, s AmaxsepAnesa H. 3. Jlnsmxmnqecxu? ocd6esnocru Hayqno'rexHl4rtecKl'tx repmhhob ryp uxoro rrnra. AK,[ Baxy,2002, c. 24, Lafin mengeli stizler: a6conor, a6crparr, abrop, arehr, aywfiopt4fl, arpap, aktr.rb, rro6yc, AeKaH, MaIIIbtH, HopMa, pecflyon]'ika, pekrop' pebojinunt'tuffilfil#th#il t rr"r, aapec, arak4 asnrua" 6arer, 6aHr, 6pura44 rehepajr, na6nner, K rilr.rrah, rouaranpr lefirenanr, )KaHp, nalrbro, npecca, DC)KI,ICCCD. DEMOHT. CIOXET VO S. ' iridilis sozleri: 6orc, 6acxer6ol, nolefi6ol, 6oxer, BoK3iuI, JrHA p, Murr,rHri fry6, xgrrr.nep, pgkopa, rpaunafi, r[yr6ol ve s. Alman sozlon: aoraq, routopa, nanka, roqra, opaeh, TaHc, crecapb, $anv1,yffiu3olii.rir apnr, 6a*oH, ra:ler, KBr{raHrrrr, KorroH'a, pakera, oneda - ' ve s. Son vaxtlar tiirhnen dilinde rus dilinden almmt$ radist, student, artist. laborant noli sozlorle paralel olaraq qadrn 'cinsindo -ka(a) sekilcisini artrrmadla radhtka, -studettka, artisika, laborantka leksik i,ahidleri senis sekilde islenmekdsdir.' Um"umiWetle. avr-avn t{irk dillerinde almma leksikam tematik sokilde orunlar"silusaq.,j zatianeyni ahnmalann mtixtelif yazrhs formalan ile qarsfla$rnal olaiiq. Odur fri, ttirkmen, Azerbaycah, -qa2ax ve s. ailloido'ki dhnma sozlo'rin. xiisusefi de rus vi Awopa men$eliafunmalann te-kiili-semantik stirtinti,ildri tizerinde davanmaer 2eruri hesab edirik ve bri--itisuriweilefin o*enilmesi tedqiqafdan sdnrakr dtivrde de hemin aihenin vd ieniteqml $ sahelerin temdtik xiisusiyyetlerin todqiq ine imkan varadacao. 'itiiu,i flsiyasi HoyATLA vo riadisolorla BAdtI ALINMA LEKSiKA Miisteoillik elde etmis tiirk xalqlannm ictimai-sivasi heyatrnda miirskkeb ve'ziddiwetli hadiselsr miihtiin yer tutur. Bu hddiselerle baflt ilinmi prosesi Coi'intensivdir. Ahnmalar'comiyyetin biitiin sahelerlni ehato - - edir. Hairrda miisteqillik seraitinde tiirk xalqlanrun ictimai-siyasi hsvatrnda coxlu ahnfira so2 ve terminler fealiwet gosterir. Bele ie-rininter{eir bin konkordalo stiziidiir. Bu kelme italyancadrr. <Anla6ma> menasrndadir. Hemin termin iisiin Ttirkiye tiirkcelinde iflasanlqfmas1 terminoloii birlesmesi teklif 'edilmidif. Qeyd etmek-.l.4ttt4dg ki, miisteoillik oazarimts ttirkmen. Qazax, ozbek vo qtratz dlllonndo v0 oiitanri meturiiirnda 6u termin (anlalmd) Ttirkiye ile bdynelxalq elaqelor neticosinde daxil olmusdur. --- Aintlfta: Fransrz dilindeki mentalite (anlayrq, zehniyyet; diisi.ince ve s.) soztindendir. Oarsrfth (zehniwet-zehhiyet, anlayts, ornek, dtiitince) mtiitelif ttirk dillerinde vygrilse de, en Qox inentalitit'soztiniin isgnriiofine-iiihiniii[ veritir. Mes.: Azerbayban xalqr mentalitetli ialodrr. ----'--rimentalitet" termini ozbek elmi edebiwatnda da son zamanlar senis sokilda iiteoitmet<dedir. Mes.: Uzbek xall,r mentalitetiqa taallukli Bmitlainfdivkirninq yurdik uzaqi sifatida talkin etqan tadkikbtgi, ulami t Bax: Kolorosa I.A. O6 ynorpe6lehr{r.r B rypkmellcrofi pevn pyccxffi cjiob )KeHcKoIo pota. - lbr. AH TCCP. Cep.o6ruecrn.uayr, 1988, Ne 1, c

120 u9 $smqa buladi. Qgp.SUqdqki,. uzbek.up m rlliy menlalitaiq a kura, tabiatah bozoi madanivaiiti-sisi xisdblanadi Dexkainova D). Hamda nitisteqillik qazanmrs dirk xalqlannin dillerinde sivasi terminlerden bn ktmr- ekstcriizm. e6stremist, firuiamentaliznt ahnmdlan iglenmakde{ir. Etni! va mill4tlararo ziddiy'allar; diniy elestremian va - fundamentalizm.,.fyusupov O): Terror termihi de' mi,istboillik seraitinde ttirk dillerinde evni formada isledilir. Mes.: iizbbk dilinde: Dissertasivada isl'om mamiakatlarida mavcud diniv-siesiv teworcilik. cuml'adan. diniv akidap-arastliknbq salbiy egrz okibatldri va uni keltiiib gikarqan iababldr taxlili beriladi De^xkandva D). Miisteqillik qazanmrs tiirk xalqlanndan biri de qrrirzlardrr. Qtflzllf $erkg4i. Asiyadd ya$ayan eh qedim xalqlardandrt Qrrfrz diliriin leksik torkibi cox zensln. rbngarenq've mi.irakkabdir. Ahninalar monqol, tunqus-mancur, erebffais. ru-s vo L dillsre aiddir. Oreb ve fars dillerinden alnmalar qrrerz dilinde az olub. son dtivrlere aid hadisedir. B.u da tebiidir,.gtinki onl6r XVn yiipilliye ileder islam dini ile temasda olmams. miiselinanher qebul etrnemislor. Oita Asiyamn,-o bi.imleden OirErzrstarun Rusivava birlesdirilmesinden sonra ilk dovi{erde canh danlsr"q dilinde. sonr6lal ise edbbi dilde rus dilinden ahnmr$ sriz ve tenninler islsnmeve basladr. ' Miisteqiilik ioraitinde qrerz xalor da i'ctimai-sivasi. iotisadi-sosial. elmi-rnodoni in ki sdf seviwesins o ederir o ovdu. Y eni baiar' iotisadiwati seraitinde teserrtifat sah6l'eri inkis'af etdi:' 'veni elm. toserrtifat sah'sleri formalasdr. Bu sahelorin yaranmaslnda iuici faktorlarur da rolu bdvtik oldu. Hemin saherle elaqddar olaraq veni-veni anlavrslan ifade edontoz vs terminlar qrr[rz- diliriin lii[et tdrftbin5 keqdi. Brinlan sahelor iizre asaerdakr kimi orirulasdrrmao o-lar: A) Odebiwht va incedenete aid alurmalar: faktor. paradoksal. psixoloqizrir. podtek*st. trop. Droza. informasiva. teorivaho.'iroument. iiiloqizmirealiilm, syiicbt. nidtod. folklor. formdsiva. potest."loqika. universal. tbkst. avtor. oriirsip..alleqoriva. diolbmativa."didaktik.'tradediva. nrofessiondlizm. fehomen. arquinefit.'oroblema. tnsklooediy'a. enbs. 'fofiiloristika, fond, seminar, piahika. etiirioloqiva. brator. ihformd. $oizicd.estetika. wmoristik patirio-t ve s. Bu ahnmalanir ciimlbde islenmb meoamlannd tliqqet yetirbk: Osondov ele V. A. Kuxarenkonun. i. V.,{molddun emciektdrinde da p o d t ek s t maselesine bavlarustuu a r o u m e n t t ii ti ilmiv- t e o r i v a I r k ovlor avtrloan: t P o d i e k i t t i n ttiztiliistin sarttoocuheqizqi f d k t o r I o r d 6 n dolqon fl\ zak o n c e n e m A fi t lti k I Eax: Faxnsa I,L H. Pyccxr.re 3afiMcrBoBaufir B Kr{pilBcKoM rsure AoorTr6pbcxoro nepxoaa - " Trcprolorutecxr{ ficcjreaobauur", (Dpyme, 1970, c.2a7 ' A.Kagupr'rau6erosa. IGrprur nolecrrept,tnaen{ noarekcr npo6leuacu ( xunlap). AK!, Euumex, 2000, c.2. nfenen ir.at a d o k s a lduuluktun aylcagic'ana (A.Kadrmambetova); Karalrp cdtkan maseleqe baylamstuu ftoomduk n a d s t o v k a n t n ozqdri.isii menen birqe 0anr krirkrim- e s t e t i k a I r k f o r m a s i v a o a (f o l'k I b r d an cazma adabiyatka) ritkon crldarqa geyinki krrqfz ailabivatrn o o d t e k s t t ii ii p r o z an r n carah$tna e v o I v u s i y a I r k dalyardrk katan esepteqeq lioz karaqtr ilimiy- tioriyal* caktan miltivirovkaloo araketi kdriil6t (A. Kadrrmambekov). Oevd etmek lazrmdrr ki. bu terminlerden elmin basqa sahelerinde de istifddb edilir. Miiasir fuerbavcan dilinde bu ahnmalanh bir coxu oldueu kimi islsnse do. bezi fone-tik ferqlenmeler vo rus dilinde oldueu kifii isleneri terminlere de rast selmer olur. Mes.: "loqika", "avtol', "podtekst", "orotor", upatiriotu terfrrinlari Aze$eygaq dilinda "niantiq", " niiiallif'^ "furotnaltr": "fratiq ". "votonporvor" seklinde isledilir. "Sillooizm"'termiriinin qreu dilinds paraleli "tiit,iinilhiir" stiztidi.ir: Os6nduktan k<irkom o b^r I z d an taza ide y a n r distillivasiva krhp, karanday loqikahkj.u I ti n q.k.t Q r (s i I o q i'z m d e r) tiirtindti suurud clouu demevde oto Kvmqa tusot. ' 'B) bilcilik thni ila bafh alinmalar: dialekt-qovor, territoriya, fonetikal morfolo qiva. sinq armd'nizm. leksika, qrammati ka ve' s. V1 Pedaooii taheleile baeh ahnmalari praktika. forma. stilistika. ko_mmurfikativ,-' linqvometodik5', metodoloqiya, eksperimeht, tekst, rntbrmasla. teltstm temast. oroqramtna vo s. O)'farix elmine aid alinmalar: totalitar. senzura, sivilizasiva. renessats- oostsovet. eh'ros. fundamental. novalor, topoirim, ministr, gtnoqrafi ya, dokumentter, uliazdar, manife3tter, ustavdarl diplomatiyahk dokumentter. ranorttor ve s. Orr[rz dilinde almma siizlerin sonuna - t i k. - d r k sokilcilari oosulur) Mes.: s o v e t t i k- t o t a I i t a r d r k. totalitardrk- bwokrattrk: f9s0-crldardrn birinci canmrnda krqtz tanxnam'asr <ilkodiiqii t b t a I i t a r d r k- b v r o k r a tt r k sistemantn kicop bara catkan ucunrndaql saysiyideolioiv6hk sartta ontikktin (Kenensariev D. Azerbavc'an dilinde hemin sst<itcil5ri - hio sekilcisi evoi edir: sovetlik,'totalitarhq ve s. ^,riiniriye TTIRKCOSiNDON ALINMALAR Son iller miistsqillik qazanml$ Azarbaycan, ttirkmon, qazax, ozbek ve ordrz xalolan oardis Tiirkive ile'tarixi-medoni. tehsil, iqtisadi- sivasi, dintbrfiatik. devnelxalo' vs s.'elaqelor corcivesinde inkisat edirlerl Bu el'aoalsr ister-'isteme/ bu qohum'dillerin lii[et terkibine de iiz tesirini sbstlorir. Hemin sahelerle bdeh stiz ahb stiz verirler. Xtisuson de, miiste- 6ittivi* cox- cox sweller q;zanmrs tiirklerin dillerinden hemin dillere sbz te teiminlbr daxil olur. Metbuatin bu isde rolu Qox bovtikdiir. Bazen bu ciir stizalma ifrat derecede menfi tesif baerslairr. Pr6f. M.Qasrmov <Dilimiz ve vezifelorimiz> adh meqalesindo sbri illerde Tiirkiyo ttirkcesindsn ahnrb Azorbavcan dilinds isfedilen stiz vs terminlere tiz mi.inasibetini asa irdakr kimi'bildirmisdir: <ikecmi sde Azerbavcan di linde termin varadrcrl' ile terminoloii liieetlerin torkibi ile mes[irl olan mtitexassislar avn-avn meftrumlanri ifadesi iiciin qohum ttirk dillerinden de terminlerirf alrrirb-isledilmesi mtimkiinliivtinti s<ivlemisdiler. Lakin mtievven ssbebler iizi,ihden bu mesele hellihi tapmdmr$dri. Son illordo voziyyet deyigdiyinden, xtisusen Ttirkiye tiirkcesinden <<canll yaytmd, (soyqlnmd, t Bax: Xfirnros C. XauulqurAblK xoiryh,ua. Arabufi-cutl Mal nanap KuprulucraH , c. 169, 30t

121 <gtin$o[an,. <rululg]n), <toplum>, <tizellik>, <bilgil, <iligqi>,!<y??an>, <<rotrdan>. <<ctzgt lllmld. (ls adamd). (ounxn)), (ryefrsay) Krml soz ve terininlodn dilifrrize sotirildivi. ktitlevi - informasiva vasitelerinde, resmi senedlerde mtiveffei'iwstlo i$ledildivi miisahido'olunur. Her halda, bu isds da mtieyye-n biririirsip gtizlenilniolidin. ' ' A,LTNMl's6zlefr,innfilii soztorl,oovozt,onmasiprosnsl I qasmov M, Dilimiz ve vezifolerimiz. - <r,azerbaycan dili va edebiyyah tedrisi>r, 1999, l& 3. s Oixr.rrap "Kparxufi Typouro-pyccrltfi cnorapr "HoBhIx crob". "Meunnpe6a", 1978" ' liid etinden sdturiikniisdiir. ' fturak rrei.n^r.om,quibr r{ana KoJulanblcrap. "FbnbtM" 6acnacu, Anr'laru, 1985). a Bax ArAaruera A. Jlexcnsecrre Horoo6pffioBaHllt B cobp MeHHoM Ka3axcKoM JIHreparypHoM muxe (Ha Mar plraile nepuogurecroft neqarn rr.). AK!, Arua-Ar4 1992, c. ll. live meruz qalr. Miisteqillik dowtinde Azerbayc_anda dil qurucuhrgu $.?- h6sinde bdviik islsr edriiliir. Bu saheds alnmalann da rolu ml redll- ;'ttdir. Ovi'olkr'Advfleiden fsrqli olaraq, mtisteqillik dowiind.o Azerffiv;A' aitindj islenen-veni ecnebi s,iizleiin (ekzotizm vs esl almmalar fifircio diiift :'i jkj s66ei<esi s*nuten*i9di. H.ololillbu leksifa AzerbilAnin ;ixsavlim-dt$uatrica {z elisini taprnaqdadg. piz bu leksikanrn sk'seriweiini eksotizm hesab edirik, Ciinkilemin leksiktenrlinololr ya- [ia];riri bi]-w[ bir hissesi he-m-orfpdru{if, hem de qgqa.4ti[ cah-etden AzeiMyc?ri ' *---Tiifi- vetendaslan terefi nden h6lelik'menimsonilq bilmi1.. aitieriniii iennirtoloji sistemindo ictimai-siyasi leksika da muew6n vei iiitgr. Bu itir leksika ictimai-siyasi_ prosedleri,^hadiseleri, situa'sivalah vo s. oz{inds birlegdiren - anldyrslan if'ade edtr. t."1q}y'd;li;iamn fikince, dasryrcr ide6logiyadaa_ $rli. olmayar.aq biittin druoiai iitimii:sivasi ie-rhrintsiin yaranmlsin4q iki- ygla iistii4ltik'verilir: millidilinleksikv-ahidleringve0zgedilinleksikvahdlenne. ---'-GH dit neiabrna formalasmr$ vo hazrrda mtisteqillik qazanmre tiirk xaldlanmn dilinde istifado'olunan ictimat-,styast termrnlere tr:e#n"tu"n;;nt",,y;;1'f,]ilh#;,#i##::k,y:ok,ffi!,offi\, ^revah{.bfivelntiv, konupsioner, reputas, kredo, kttluutt pre-sedqn, pil{et, mitinii' funsioner, lminpronut, -avtoritar, xaos, {aotik' dgstralillvt xariz.fra." konfideisinl. konflimoloq, media, prauoka,sio,-r4 ekstremist, narita.'nrioritet. insiilcnt, ftlcsiva, -ilitab altefnativ, kollaps' simptom, 'aciotai:,'sindro ni, brifinq, es.fuliiist, rejerendum v e s. "-'- -- Ei- vo vi- fiisevr ic'timai-siyasi afi nmalar dtiw vo merheleleri, siyasi diinvas-ti;iisii.'- iileotoii-iivasi ' cerevanlan, ddvlet - qurulugu. vo a6vijtt';;6i birffuriri, siy'asi prosesldri, hadise ve sosial voziyydtleri ve s. ifade edir. -''*-tiii[ diflerinde ictimai-siyasi leksika ahnmalar lrgsab1na. {alp gox zensinl-oiii. gii siinlctimti-siya(i metbuatrn geniq neqri hemin lekstkamn irl;fiiiilimi6nlfilni fttliaox'altmisdrr. Miiasir metbriatrn dilinde istifade ;1ufi-nlitimti-ilvasi teimiirlari ag-afrdakr.quplara bolmek olar: "'*'."1.'^-Oki6Tionii neotoeizrilsi kimi Ter1i yaradrcrlq mehsulu olan icdmai:;i6li;ni1fi6rl - miiiia (tconititusiya,'osas qamin), elgi (sefi r), onder fiider) ve s. "'^-"' bi Eiini6n'OitA"n keqib oldugu. kimi.vo ya. qismgn doyigkenliyo moruz qalrrus sekilds menimsenilen rctrmar-styasl tenilnlor: aqreman, spikerjirifintrffifti#ffitftfllt[lloj&s ahnmatar mitli dillerda sec menimiiiitir, *"^*^ l.ti]ttcvitosir. ftitlei,itetmek iigiin goxlaxt.lazrm gelir. - l;i Giiriniiniii'tiiulu ie ;liian tenhinl6ri Ttirkiye tiir-kcosinden u" uu Xziibivian aitin6en e6tiirtilniis passiv m6vqeli ierminlorle evez 6dein airnniitali a:iesliji,'-u6lee, durum, irlus[aryr;aqr,'baflanh ve s' Ategkes yene de cebhd xattinds pozulnugdu; ' Ohaltnm durumu slnr vo- I Kpnurona T. E. Oco6enuocm QopruN_ponanut I pa3btm{t o$qeecrnegho' n6jlurl'rqecxofi lercuru H TepMlIHoJIoDlu. M,, 1989, c. 54' ' "525-ci qazet, l8 iyul

122 ziyyetdedir; 2 Uluslararasr Demokatik KAd+ Federasyonu (UDKF)3100 [di taztatilkenin demokratik kadrn demeklqrini birleqtiren kuruluq.'.. 2. Ferdi iislub neticesinde yaradrlan kommembrativ ictimai- siyasi terminler (miirekkeb ve soz birlesmosi.quruluqunda oztinii g<tqlery). -. Miiiekkeb ourulusda olan ictimal-slyasl mozmun tfado edon terminoloii--vatriatrii hediqi ve mecazi mdnalarda mi.isahide olunur. M-aGlon." ekonomik vaidrmlasma konseyi, ekonomik V'iz, "dolat Arptomatiyast", diplomitik dohinulmazhkr' giivenlik *.onseyi, konguluk polrt{as1 pstxolocr munanbo, pslkotoclk.sava$r Llssaoon ^sanilrlll, superdrivlet, macontar ststem, soyuq munanbo, slyasl atmosrer, zlrve tonlanttst --'-- -6evd vo s. edilan qurulusda olan ictimai-siyasi terminlerin bir terefi ahnma.'o'biri terefi'ise niilli xarakter dasrvrr. Mes.: avtoritar qurulu$, iksesvon antlasmasr. "Atom diplomasisi", b'tileesel pakt, deklase elemeniler. d6mirbas kbleli( radikal devisiklik. tbmaern anheksivast ve s. ' Her iti tarefi lhnma terniiriden ibarit rilanlar: diplomatik agentlik, denutat statusu. avtoritar recim ve s. --' Meibua(dahanrdafeal isleklivi ile diqqeti celb eden ictimai-siyasi leksikamn kiitlevilesmesi sosiolinqlvistik faktorlardan astltdr, Buhlar hem - de anlasroh olmbsr ils oarsrhqlaflndan ferqlsnir. Miisi6oillik qazanmis tlirli xalqlanrun'dilinin ltieot torkibindo ictimai-siyasi lhnmalann eksi ile ba[h b'ezi neticeleri qrxafrnaq olar: -alinma ictimai-sivasi termin -ve termin birlesnielarin ririisteqillik seraitinde ttirk dillerine keqmesinde subyektiv faktorlann -rolu inkaredilmezdir: tiirk dillerinds ictimai-sivasi termin vo termin birlesmelsri miieyyen etmek i,igtin,ahnmanr 'do[uran gerait lo anlayrqlann ifade Iolmalan nozoro allnmallolr. -diinyada ictimai-siya,si" d*uq aktivlogir, ye.ni-yeni. ideologiya ve carevanlar varanlr. bu da titrk xalqlannm dillne oz tosrml gostanr vo hemin te-sirheticesinda.yenitermin ve terminoloji birlegr.nelertile axtr;., - bu siin ictimai:sivasi mazmun dastvan altnmalann mustoqllllk oazanmls tiitk xalolanmn' dilinin lii[et teiliibinde mtihkemlenmesinde riijtbuatrh, ictimaijsiyasi, elmi edeliyyatlann ve hemginin torctime osorlonnm muhum rolu varolr, --- Yenilessn sahelerden biri da miistoqillik elde -etmi9 ttirk xalolannm mhliwe sistemidir. <Maliwe iqtisadiwatrn qan daman, uqot ise bnun avnasuhn>. Bu sahe ile baeli ttirk^dilleriids ah-nmalann hecmi va ie6elie'si artmrs ve venilesmisdir: kedit, keditor, debitor (borc), audit. auditor. korirmersiva. s6rtifikasiva. sertifikator, debit (medaxil hilg), emisi;rya prosfeliti,..invest6r,'.karkulyasiya, investisiya, eksnertrzasrva. komoensastva. mdeksaslya. dotaslya, tezetv, monomnnq, bank menec"eri, koeffisent, fikvidasiya, r6nfabellik, likvidlik koefisenti, v-e S. 2 "Yeni Miisavat". 2 vanvar ' Politika sozliiqi,'s. i36. Depozit Miieyyen meqsedle sa4lgnr-raq,tigiin bank ve ya bagqa kedit idalsl-orina vefilen pul v^e qivmetli kaktz.' Mikrokredie Banklar tepfl4dep faiz alnryq!.a, geri qayta-nlmaqla rniiewen miiddete oul vesaitlerinin htiququ ve filiki Iexslefe borc ^v'erilmsji: Sahibkarlarb bttdk isler gormek iiciin mikokr6ditler verilir. ' Gtisterilon terminlere miistoqil ttirli xalqlanmn, demek olar ki, hamrsmn dilinde rast eelinir. BankooerasiuasT \ bank emeliwah \\ bank amalieti. Sahibkarlara. disor fiziki.' hiioriou saxslare nul'borclan seklinde verilen kedit enfeliwatr. Bank bnioliwatlannda' evintiler Oziidti s6sterir.' 'Ozbek dilinde: B'ank operasiyalarida,ruzada keluvci risklarninq tasir kilis daracasiqa karab^ ulariri boskriris Strateqivsi va riskni kamavtiridoa imkonii'at varatuvci vunaliilar buvica kedit portfelini diversifikasivalasnino ilmiv asoslaqafi usuli lsarbat-z.). Bu ahnma ifade niiiasir A2erbaycan' dilinde'"bank emeliyyafi" ' seklinde istifade olunur. "Barter"- evniadlt. vaxud miixtelif cesidli mallann (mehsulun) bsraber dever haimindo'pulsuz (valwtasrz) rirtibadilesidir. Barter teref mtioaviller'(oartnvorlar) arasrnda'puf hesablamalannt istisna edir. O, iki ve daha cox- sahibkar (fermer ve's.) arastnda heyata kecirilir. "Barter" terminindbn tiirk dillaiinde "barter sovdelegmesi", -".barter ticaroti", "barter * -'niipinsafuya bircast" ve s. terminoloci birlesmeler emele gelmisdir. [lat. Komponsitiol- tarazlagdrimaq, ovoz, qaprhq.a KomDensaslva - ovozlru vermok qarslllgtn ooonllmosl: muvazlnetlosolrme menaldnnda itledilen iciti^sadi 'termindir. Mbs.: Qagqrrilara komnensasivalar ddeirilirdi.' ''" "''- iilii;i fr;;;;;;;:iiebitor - borclu. Miiessiseve. firmava. teskilata pul borcu olari hriquqi ve fiziki gex.s. "Dgb[1or borijan"- -g<tnddrilmiq inehsullar ve xidmbtfer tiqtin hiiciuqi.ve fiziki gexslerin ri'iiessiso ve teskilatlara verocsvi borclann mebleei." ' Dotasiva - latrn mensslidir. ilotare soziindendir - techiz etmek. Dotasiya - ierclerini tidemek ti'qtin idarcloro vo tegkilatlara dtivlet terefindsn verilen vardtm. elave pul. Tiirk dillerino vo ozbok diline maliwe. kedit, ticaret bankr saheleri ile baeh rus vo Awopa dillerinden ahirma stizlei kecmisdir. Bu baxrmdan ozb"ek dili faktlari rnaraq doeurur. Mas.: bviidiet,'stovka, koeffisent. insnelwiva, akkumulvasivit, toiar, tovarsub sfansivasi, sferu, -sget, b_aift.selrtori,' syrymh,,krqdit, nofiitorinq, operasiya, inflyitsiya, denozil resuts, toizstavlwst, reqrslraswa Ya s. ' - Iotisadi'riezoriwe idtisad elmleri sistemi ve tesnifatlnda mtihiim yer tutui ve xiisusi eh'emiyyot kesb edir. Iqtisadi bilikter btitiin iqtisadi ] iqtisadi nezeriyye, 2002,s.441. l"azarbaycan" q.,23 may 2001-ci il. ' "Xalq qezeti", l2 fewal cu il. i Qarayev A. H., ve b., 1999, s I 'Xalq qozeti", 30 yanvar 2000-ci il. o iqtisadi nozoriyyo, B.,2002, s

123 elmlerin mahsuludur. Tiirkdilli respublikalarda.dtivlet miisteqilliyi elan olunandan sonra iotisadi nazeriwe'de bir elm kimi hemin xalqlanh eenc nesline dvredilir. Telebeler Ollid daxilinde bas veren iqtisadi've icfimai islahatlarfa. milli istisadiwahn- bazar mtinasibetlarinin'strukturu ve infrastrukturu ile. oariunlari ie mbdelleri ile. bazar mexanizm ils. azad sahibkarhq ve bizrbs fealiweti ile. aqrar miiirasibetlerle iqtisadi idareetme sistemild. menecment vd inarketino'saheleri ile. bir sozlb. qlobal iotisadi problemlbrle tants ola bilirler. Onlar bilik eld'e edorkeri dlurma iqtisatliwat tenninleri ilo de iizlesmeli olurlar. Bu tenninlor miisteqillik oaaa.frunrg tiirk xalqlanrun dillsrinde de iglenmekdadir. Mes.: investij,a, houorat$tyta' rcsursoulnttur* insan amili ile avnlmaz bir sekilde baehdrr. iotisadiwat tariion insan'frialiweti ile berab6r mevdana'selmisdirlyeni dbw mfidteqillik elds etmig ttirk'xalqlannda bazar itqisadiyyarrla kegidle de xarakteri2e olunur. Melumdur ki, XXI yiizillik komptiter ve iqtisadiwat ssridir. Mtisteqillik ve demcikatikle'sme yoluna q'edem qoymut ttirk xalqlan da iotisadi viikselise doeru irelileriir. Oev^d efine'k'lazimdrr ki. 'muasrr zbmaneriizde iitisasrtdan asrh bhnaiaiaq her bir tahsilli. elinli olke vetendasr. zivahsr iotisad elminin miivafio meseleleri. terminolosivasr baredo ldnrii bilivd. meiumata malik ofmahdrr. Xti'susile indi.- furk xalqlannrn bazar iqtisirdiyyafi sistemine kecdiyi bir zamanda ehni icitisadi bilirlere. elmi iqtisbdi tefdkkiire malik olmha aktualhs kosb edir. Miiasir alinmalann bir oismi mehz intisaf etmis bazar iotisdiwatr ile bailrdrr: Biria (Azarb.- oai. tiirkm.) <Biriari latrncd <rkoselvdlor ftise) mefhu-mundan "sotiirtilmtiidtir. niria-'bazain infrastruktuilairndari biri. alor-sator proses'i ile mesdul olan bizann taskilat formasr. Ttirk dilierindd <biria> iermini vasitesiliibir cox sriz birlestmeleri formalasmrsd:rr: biria glver!, blrjg.u.ahidi, birja liilfueni,sirja qryna(i,b!fia dihrllypsi, bifja ffi#i' iii;ri,t # t {#trili'i ; b.tr a n'a tumau' b*r a rus utt'u' Dur a s " u r asb Mii*etina (Azarb.. tiirkm.. oaz.. orre.). Bazar infrastrukturlan tesnifatrnda markefinlclor so'esifik bir ^xarllitei 6asrvr. Owelen. bu tenninanlayr$ haqqrnda. Bezi'edebiyyatda o, bazu'anlayr$r ile eynileedirilir. Bu.'elbotte'.bnun funksivasr ialetinden. onun dasidrer menb vtiku. mahiweti baximrndan dtini'st devildir. DoErudur. o ilazilr kateooiivasindan nds'et etmisdir, Onun kohi oldn. <markeu tenirini <<bazar>> rirenhstru verir. Amma'<markptrt vo <markbtinq> bir-birile iizvti elaqeli, qox yaxm olsalar da. miixteliflikleri de az deyil. <Marketinq) termin-'anl'ayrsl muvafrq elmi inektebler. miiewon ceieyanlar baxrmr ile miixtolif teriflere mffncer edilmisdir. kmark-elino tenirinin izahr iotisadiwata aid olan terminoloii liieetl'erde bele sosteiilir: Marketino - ielabalhmilleri messlelerinin"eralh tiwenilmesive onlann aktiv oeidiwah ile mesdul olmasr: qhtiyaclann ve' telebatrn tedavtil _vasitesilb'tid'ehilmesine jtneldilmi$ fealiyyatiin novii. Bazann herterefl i oyrenilmqsi ; bazar iqti shdiyyatr ge: raitiride idareetme tisulu kimi qiymotl6,ndirilir.r <{Marketiriq> ahh'ma t'er- I izahlr iqtisadi tenninlar. Bah,20A2, s $zbak dilino msxsus bu birlesmeler M.Boltabayevin "flaxra rojiach ekcngptg.4a I'tap' *.t"". co*apoaopfiuru" adh iramizadlik disseitasiyasrnn avtoreferatmdan(toqkent, 1999) seqilmiqdir. r izahh iqtisadi terminler. Bala, 2002, s

124 de ieledilir. <Fermen - ingilis soziidiir, farmer- bir srra kanitalist rilkelerildg,, oz torp,1[mda,. ydxud icra edilen..lorpaqlprdp..t6spniifatgrllqla mo$gul -- oran xrroa vo ona Kond tesaffulat mutoxoslst sahtbr. ' <Fermen> termininden <fermergi> s<izti morfoloji tisulla emele t"t*u$ifiurir - Miiasir Azerbaycan dilinde <,biznes>>ineilis <'biznes>> insilis manseli monseli rermin termin olub. <business> stiztindendir. Tenninoloii ltieetlerds iki msnbsi eitit,aiiiiii-il gexsi yrlrm ile ba$h. ticaret igi.-meglelesi; 2) sazig, Srivdolesme-.2 (djlznes)) alrnma sozu miistoqrllrk qazanmls tiirk xalqlannm dilinde i_stifade istifado olunur. <Biznes> - dalir elde etmave etmevs vonefdilmii vtinefdilmii lofi.si,ti ioiiiial faaliyyet kimi. qi;petlendirilirl yeni..bimesle ineglul olan,lefi iildd ermok - *"- lemokolr, Dlznesrl moqso0l gollr- gotfimokdlr..- Bi,'Gilhif^ffigf' - iffidirttfiffid;ab''^ biri o" biznes men i:"?*t:.#:qn,$gjil"ggl*'^"-,w!n::nr:^*'^ap{:*":t*'-l"rii t-' i9 giizq,i9b47, sahibkqr;.f er feydep ytitcsetigotir dmqga qah tan idam. Homrn sozto bagtl. yenr.alrnma qoga terminlerden bir,. <biznesplgn> soziidiir. <Biznei-pldn> -bi,zngsiq ieni gelir g6ttirmevln phni"aidrhlmasr kimi qiymetiendirilmelidir.* <Bimes>>-termini i Ie bheh^varanmrs <<aqro-hiznesf -terminine de ttirk dillorinde rast selirik. tg*{rataa uri terminle-r hem bltigik, hem do defisle vazir. Bu da"hemin tip ahnmalann ortbqrafiyasrmn htila tam sekilde fornialasmadrerm sosterir. - ^ - Fgrmer teseniifah ile elaqedar isledilen-ahnha terminlerden biri de <kadastr> sriztdtir. <Kadastni frandrz srtzi.idtir. menasi (oetdiiv-ab; demekdir. <Torpaq kadastn> dedikde, torpaim phiioii Uasi'clnidhir. oten- rllor onq <lqaytanlanmq kitab>> devirdiler. Ksnd -teseritifati brtkrlennrn mehsuldarhgrnm yuksoldilmesi ve yeni torpaq sahelerinin menimsenilmesi itindd toqiaqlann kevfiwefce qivh,rotlendiriimoii mtihiim yer tutur. Tomaq kadasfin bu baximilan cox lidvtik ehamiwata qqlikdf;.i.grpaq kaddstrinda erazinin sahesi, xarakteri( xtisusiyy5tleri, akrla,l bitkrlor, eroziyaya, goranlagmaya _mo{u4 qalan vp rnelioririiya igi apantan sanalor Darooo vo s. molumailat 0z okrnl taolr. ' <Eonithovha <termini de fermer tesantifatrnda istifade olunan anlayrg-terminler{endir. Lahnca <bonitas>- <kevfiwotlilid dams[dii: Bir termrn taseni.itatda on gox <torpaq boniteti> birlsimasi daxilindo isledilif. (Tgrpqg bonite_ti> bu vo ya bapqa.kend tesentifatr bitkilorinin inkigifi ;e#gyfffllii ;1Jiil torpdfrn ne' darace d e y arurh o dulunu miieyyen I - - " " 8'c,:iliirivka];'h ryyan darh qda da en - ".9 ox i p la di len rermi n_lerdendir. Bu termin hem de kond te;antifa'ti heyvant'anmn xancr gorunu$ I Qara-yev A. H, ceferov s, o., cdforova K. o. Avropa mengali scizlerin izahh hifieti. Bakr s QarayeuA. H,, vo b., 1999, s. 80. 'Qarayev vo b., 1999, s. 80. '<<,Azarbaycan fermerb jurnah, 1999, N I (7), s.24. ' <cazarbaycan fermeri>jurnah, 1999, N I, s. 22. " <Azarbaycan fermerb curnah, I 999, Ns l, s. 23. "tiilii: lerine, mohsuldarhla ve mengeye gtire keyfiyyetce qiymetlendirilmesidir.t t J Lisenzivalasdvmu. Hemin tennin morfoloii volla varadrlmrsdr. Terminin A-zerb-aycan dilinde qar$rhfr "icdze", ozbek dilindo " ruxs atn om a" stizkiridir. Merkantilizm: XVI-XVII qsrlerde iqtisadi nezeriyye sergisinde cerevanlar. moktebler mevdana selmeve baslamsdrr. Onl'aidan bin merkantilizm tblimidir. Bu tefmin itilvan rirenselidir vo "ticaret". "tacir" monaslnr verir. Elmi dowiyyeye bu'termini XVIII esrde A. Smit getinnigdir.'. {alqlar arastnda beynelxalq elaqaler noticesinde diplomatik termlnolosrvava rovac venlmrsdr..iiirt"dillerinde,.adi.okat, korys.ensaul, kauzal - koffisent, investisiya, notarius, ristitusiya, Jir*a kimi ahrima termihler de genig rslemr. ' Dtivlotcilik eneneleri. bevnelxalq mtinasibetler. avn- avn olkeler arasmda diolbmatik elaoel6r ieni keifiwet kesb 'etriris. r{rtisteoillik illerinde bd sahe ilo baetr bif cox arilairis- terminler rul ve Av?ona dillerinden ttirk xalolannri ltieet terkibindk'alka volu ile ve oldulu kimi daxil olmusdw. Hdmin ahn"malar bu si.in mtisteoillik oazamis ti.irk xalqlannrn 'beynelxalq hiiquq vo diplomatiya elnlsriido idtifads olunmaodadr. Akkreditiv lalm. Aklcreditiv -lat. Accreditivus-etibarlil. Ttirkiva ti.irf,cesinde bu tenhinin qargrh$r kimi i t i m a t n a m e I i'siiztindbn istifada olunur. Akkreditiv l) bir saherdo omanet kassasmm ortava oowlan nulu hemin geherin ve liagqa'qeherlerin biitiin emanet kass'alarinilan alinaq iic{in omanetcive verdivi s6ned: 2) etibarnama. ' Akklairiasivalfat. Aslaiatiit - adrmao. osarmaaf - Bevnelxalo taskilatlann va k6nfrbnslann oraitkadrfrda odiailiirn saiierme'volu ilo' deyil, igtirakqrlann reaksiyalah, atmacalan'vo alqrglan yolu il'e qebul oltindrair metbduna Akklarirasiva devilir. Aqreman lfr. oqreme"nt-raiiltql- bir d<ivlet terefinden basqa dcivleta eonderilmak iiciin iroli siiriilen diplomatik elgi namizadinin diler dtivlet t#efindon oebuluna dair verdivi r#rha. Asentura - 1) hor hansr bir idaie. miieisiss ve va teskilata moxsus icraqrlar,"agentler; 2) menfi melumat toilamaq ve ya fexritiat igi aparmaq maosadf il5 diizafdil5n asentler sebskedi. ^ Alternat llat. j altenhsl- Alternatrn tetbioi razrlasdtnlmrs tereflerin beraberhtiouolu olduiunir sbsterir. Alternat adetsn ikitbrsfli v6 coxterofl i miiqavileldrdo tetbidolunrir. ' Annekiiva - flat. Anne\io-birlasmal basoa bir tllkenin miiowen hissosinin zorl6 birlbgdirme, bir olkenin iligei"'bir olkeye birlegdirfrre, zabt etms. ] <Heyvandarhqda on gox igledilen terminier. -<<Azerbaycan fermerb>,z001,tt 2,s ' Iqtisadi nazeriyye. Darslik, B akt, 2002, s

125 I F. Siinmezoflu, 2000, s d.1 1 Faruk Siinmezo$u. Uluslararasr iligkiler sozlii[ii. DER Yayrnlart, istanbul, 2000, s. s T. Muogaer. Yr6exncroHAa exolorufira Aor.rp (ohyhqufllrk ubpocl{ yctuaah llpokopnllk MyaMMonap[ ", Tourxerr, "*opatr,t

126 mozmunda sriz birlosmelerini yaradrr. Mos.: ekoloii problem. ekoloii garait,. ekoloji. v.q4iyygt, ekoloji tuazlrq,, ekokiji ' ' tehsil, ekoloji mooonryyol ekololl tooqrqat vo s. M6luindur k, XX^ esr demokrativa esridir. Son 10 ilde ttirk xalqiannrn yagadr[i regionlarda kokhi -demokatik deyiqiklikler bag vermigdir... Pro-seslbr. gdsterir ki,. demokatiya oz maliiyyetine gord lnsanlann oz-ozlonru rclaro etmgsl demol(dlr. Cemiwetde bas veren biittin bu prosesler dilde do oz eksini tqpg.utdlr. J{etice_dg io.lglitar, lclpokratiya, konyuhura, suverenitet, sivilizasiva kimi srizlsr dile eelmisdir. Mtisteqilik qazanmr$- tiirlf xalqlannrn ddvlotcilik ensneleri ilo baeh isletdiyi ahnma leksik vahidlerilen biri duveren)) terminidir. <Suverbo 6hnma sozti fransrz msnselidir. <<Suveren> termini avrlca xalqa, dovlete mensub olub. harfi menhsr ali hakimiwet kimi derk e'<tilir. Yerii suverenlik meftrumu dltrnda xalqrn vs diivletiriiamamile serbestiyi basa diistiliir. Siyasi, iqtisadi suverenlik sriztin heqiqi menasurda onfn mdlik oldueu xilqui xbsbextliyi demekdir. Suverdnliyin itirilmssi iss koleliyin, ahhhern ve mfistemleke veziwetinin hakimfividir. Suverenlik dedikde, riz tilkesini yeralh ve yerflstti servetlarine hakim olmao htiququnun temin edilinasi basa -dtisiiliir. Suverenlik idevasr xalod msxsusdur. Suverenlivin timde sertleririden biri ds ana dilinin'dtivlet dili kimi isledilmesine ndil olmaqdir. Har bir xalqm suveren drivleto malik olmasi onun ezeli arzusudur. ' 80- cr illerin sonu- 90- cr illerin baslanarcrnda diinyada geden ictimai - siyasi Drosesler kontekstinde ttirk xalqlar.rnrn milli -suverdnliyi formalagmigdrr,^ hemin ahnma termin de qevd edilen nrosesleri eks dtdirir. Miistohillik seraitindo ti.irk xalolanrun texnoloii sahalarina veni ahnma sozldr de' daxil olmus ve' texnoloii anla'vrslann ifadeiine cewilmisdir. Mes.: texnoloqik, Eonstruktiv, rassionul,'ndtent. kondision, Stapgl, rbqre.g;iory ve s. tipli dtnr4a terminler mtiste{illik q#anmrg ttirk kalqlanrun dillerinde islorimekdedir. Azerbaycanrn h'eqiqi miisteqilliyinin son 8 ilde rilke heyatrnda miqvas vo inozmunun'a' edre n'ehene devisikliklerin temeli"esrin mtiiiavilesi" olan veni neft-sffateeivasr-ile elairedardr. Azorbavcanda yenineft stratesiya'sr hem de ttirk x-alhlannrn mtistleoillivinin zomaistidir. Ho-min saha iljbaflr lelaika y-eni esrih xarakterini aydrilagdrnr: podqatgq subpodratg, inteq=rasiya, teidgr,.investor, investisiya, alyans, geoayan, sehnr, sponsor, regron, sammilt dtwdentvo s. - Pedaqoii saholerla baelr ahnma leksika Mtisteq illik seriiii nde veni tehsil sistemi. di.inva telim sistemlerine agrl$. yol y6ni.almma terminlerini. do tiirk'xalqlanqrn dilinin ltilet tdrkibirie edtirmisdir: masistr (Azerb.). maqistr (6zbek). masistratilra (Azerb). ' maqistrdtura. tesl, niloi malmbl teniler sailadlan've s." Mtiste'qillik qazanmis ttirk xalqla-nnda neoliwatrn btitiin novleri mikoiqtisadiyyatrn' esasrni togkil edir. Bu s6hb" ile bagh ahnma I Bax: Oli Memmadov. Musteqil Azerbaycan ddvletinin berpasr ve mrihkamlendirilmesi ulrunda miibarize. Bakr, 1999, s. 84. fl I I & i I il fr r t llffi ffi 'sflit?,s",ti'j""id1'#'1'o',?il6"lir\'fl i,\ilhgi'f;?,l'13'le:"s13 ;rsae*lrkrnn miill soidero bilerik tovar, transport, aytdm,olil transporti, tiailsnortci, transno-rt koridori, TRASEM,transport kondalari, transport rtzimlarl' strugiit. ootimallusdtrma, transport turmolclafi, rastonal mateiaii* modct, biznes'ricasi, TASIS'- Ircrpor-asiyp, transpol!. infratuzilmasi, intcqrasiya" mar$rqt, tran7it, kolnmunikasiyat flutomobil r:i:m*iii;ii;rtr::ifj,:fit,owffi'tu##r:hw:#,,*l3stry;, :ioliia, kieilit, iiurn6dal texnoloqiya,- intcqrasiya, transporteluieditorlikvo s. -*'--n6i[iraila naet ahnmalar: anons (Azerb., ttirk, tiirkrn, qaz., ond.). Bu termin hazirda quaebar, ksahaber, duyuru anlanxnda furk ialcfanmn metbuatrnda istitade olunur. "-^-^d;;;tii JJklinde--o1in metbuatta bapl alnmalar da son zamanlar coxahtjdri.-lfiei;;;is:iiaii (arzeib., ffirkm', e?2., QrrE.), xabar - iervizll *aber-semiz (Azer!., qaz.) ve s. TERMINYARADAN ELEMENTLOR Mtisteoillik s?rriitiniie Ie ttirk xalqlanmn menim.sed_iyi ahnma terminii,frnidilii6iriari-f,iffinviiadan elemdntler igtirak edir. Hemin terminyaradan elementleri iki. qrupa-ayrmaq olar:.."'' - ai-fonslfr-ativ temrinlafoaah elem^entler. Bunlar ilkin fonnasmt ve *"narfriii'iia:ian itdmeriit6rdir. Konserv-ativ- terminyaradan elernentler piepozitiv movqede iglenir. Bunlar aqalt{3klardg,i, nl{:' ob-i!: a!!!i avfo. - avan-, a0lo-, andra', arxi-, astro't vibro't vldl,o--t elezo't emo't erckuo-. ekvi-.-iitci-, makro-, ritilto-, t rono'' moto-, m.illl' ra4t9:, lele- Yo s' ilty#tl;l:t!:g'(*:;ri*;h;iz'afr[k:)j###{!,[#:lf :; **'tflffi0,6'6;ali'rlr:i*x,ti*orrorr,etnohrttur,etnolinqvspar!,,4 (Ozbek dilinde qarsrh[r " el: tilcilik"), etnosizm; konsepstya adl..(bazl blkelerde miihacirlerel keqmisd i <ksnanrdan gqlr.tl$ xalqlara, etntk azlt;hil&;i'toralitrirda--o-i:inii g-tistoien doztiuistizltik, miirtec'e milletgihl, etnbsintrizm teaahiirle{ - glin!_e-gtine _<<9i9eklentm. ((Azorbayc an miiellimb qpzeti,t- 13 iyun 2062,Ntp, Q975) ANfr: aiiisenitiim, antidtimokrafien, i.4tiryihilizm.va s.. Siyasi ekstremian <<giqeklpndikce> trqgtltyt vs unttsemtttzm,n yeni-veni formalan meydana qx[. ' '"' -'^bi$;f;dihv ieilnihviradan elementler. Beynqlmilel. tennino.loj vahidlefin yaradilmasmda dbformativ ter-miny-aradan elementlor muhum ;;i ;dffi: e6i-fini-e]rvativ tenninvaradan 6lementler tiz mtis^teqilliyini iui,tzvi"iu.'o.forniiiiv lerminvaradafi elementl_er postp-ozitlv funksiyaya malilidir. Bu elementlsr asaerclakrlatdt: dcz', de', an-, bi', bio'' eks-' re-' efi ''zogg7f-'#i;a{kttrflt#3it;1.l,uf;q'iriekseldirirvelatrnmengalidirli-fr ire-iizm,-itiitiisii,e*sireineni,eksgempionvos.moselen: I <Azarbaycan miiellimi> qezeti, 7-13 iyun 2002, lft 22 (797 5),

127 p Sryast iyasi, eksqem'ip- el$ffemtzrn (919o$onol $ieory glq[991 Kco) ilg?i]y1n.,i?-3ttg:*.1?sjilgp--{l}i r.qgnlyln vo anrlsemluzmrn yeru-y. cnl foimalan meydana gtxr.' Ekstenslv mlfl.$al_tlplnm manlyyotl opoan loa- 6iair-lii. 6,tg.it milli artrmr i3tehs^al vasiteleif hesabna F; mifli meh'sulun arttmt elave iitehs^al vasiteleii hesabma elde edilir' i*' intensiv.mgseleq: ihtensiv iqtisadi artrm geraitinde mehsulun artrmr daha miikemmal istehsal amillgri ve texnoloqlar hesabma, bagqa sozla desek. desek^ lesek. ETT hesabrna eldo edilir.' nn. lekrar anlavtslan bildirir. Mes.: reabilitasiva, residivist ve s. tuafro: iarikroiqtisadiwat. <Makoiqti-sadiyya$ temrinanlavrii ir mtiryir mtiasir easuiyyataa,ieksik6ida edebiyyatda, leksikoirda iki & mena t{rsry ddqryrcrif da-gryrcr3i il.e- ile- xara$tg1- termir xarakter za 6hinui- Biq o.nltt,'*tivbud. olkenin iqtisrdiyyatriun biitriv gekilde g6ttiriitmiiii,-ikincisilise niitiiriilmasi ikincisi ise onun gpun elmi efmi mena.s]rida manastnda ifride.epilmgsi ifade edilmesi kimiqebul kimt Sdiknesidir. iqtisadiyyat hor bir olksnin < milli iqtisadiyyatri anlavrsr --' -' - ile -MiKRO: iist-iisto MIKRO:, mifiroiqtisadiwat, mikroiizak (Azerb.), mikrososial (oztreh. Mikoiotisadiwatlmik66ze'klerden, veni miissbiselerden, firinaialaisi sirketl'erden." fermer teseniifatlanridan, xidmet btilmelerinden ve ilis;i bil ira fsiai iokilli qurumlardan ibaretilir; ' Sosial ve mikososial q,iu*bt {aromadlafininq riikd.ori va 1qr!q$qa t4tqu I+FEI qlagwi xamda t"t-utllii'iniiioa taciii etuvti omillar taxlil kiliriqan(x. Allakulov) MEZb: mezdiqtiiadiwat. Mezoiqtisadiwbt : makoiqti'sadiyyatd-a bir-biri ile tizvi bael 6lan sdfrelerin kompleksiru, birliyini.(sintezini) bildiren anlayrsdrr. Bil anlayt$ altrnda aqrar+onaye kompleksi, -aqrar-senaye 6imesi, iirfiastrukturlanh' 6 mtiewen^ " sahelerle bafhhlr,. hdrbi-senaye lbmotdtcsiuasa dtisiiliir. --.MEQO.i, m,itqoiqtisq4wo!: - esasr emok o' lgiisii Y_qqgigltt-tpiyyat olvn - dtinva iotisadiwafi nt bl -fnf-raz ldtren anlayl$du. ihfraitruffiur. Bazai iqtisadiwatr ilo mtasir diivrda mtisteoillik oazanmis tiirk xalqlanmn.dilihde tdi-tez isledilen terminlerliin lifi- liinfiaitruktun> ahnm?rsrdrr. infrastrukturlar, b ciimleden bazar infraitn*turhn tesadtifsn meydana qtxmaytb, cerhiyyetin, insanlann l;fitekiit aolebatr ile, bu teleb6trn daiin artrnadr qpriulil.ile.yararub vo inlifit edib. infrasnitctgrtai tarixen insanlann sqdial iqtisadi' heyatrnda bdyiik rola ve ehemiyyete malik olmugdw. <<InftastTaktur>> anlayl$terinini latm menselidii. O. infra <<asa[r. alb> ve struhur <yerle$me> siizterinin Uirtesmesinden yaranfo. Bu'afrlayrSda bagqa sahelere xidmet gosteren oururirlar (ozekftir) macmusu ifade -olunuf. 1)emali, onun mozmutfuqdq liagqa mtivafiq bir pahaye <xidmet gtisterme> ifadesi miieyyenedici ehemtyyet kesb edtr. ' I <Azarbaycan miiellimi> qezeti,t- 13 iyun 2002,lt 22(79X5\. 1 iqtisadi nozoriyyo. Bakr,2002, s. 98. 'iqtisadi nezoriyya. Bakr, 2002, s. 99. i iqtisadi nezeriyya. 8ak1,2002, s. 107, 13. I iqtisadi nezeriyye. Bakr,2002, s. 14. i iqtisadi nezeriyye. Bakr,2002, s. 14. 'iqtisadi nezeriyye. Bakr 2002, s. 14. ' iqtisadi nezeriyye. Bakr,2002, s MONO elementi ile: monopoliva (Azerb.)- monopol (tizbek). A - latrn menseli elementdir. Tenhinvaraldan bu tn s'okilci ierkib daxilinde inkarh[rn ifade vasitesi kimi grxr$ edir. Mes.: asinxron, asemantikve s. -di: diversiva, diversifikasiva, divident.. -geo elemefitijle: Mflhiiqlenerci{ayyrg]dan geosiyasi, geoiq(sadt, nohavet seosfiaten taktora cewllmls nen amilmdon AzeroaYcan xalqmm tereo'oisil dircelisi. rifahr. istiqlal v'e istiqran namine acar'kimi istifada etme\ji bbcarih. Hdqqrnda on fitixtolif mtilahizelerin ver aldrer layihenin hiioubi cehotden tdsdiq olunmasl on miixtelif seocbirafl freritlian ve serivialerd o " aftiz edebiwafl " yara&ctherna nridte qovdu.' " -an elem6nti. Yun-air meirgeli olub-, inkarli$r ifdde edir: antiteza, anhidritvs s. Birinci komponenti kino sozinden qurulmus ahnma sdzler. Mtisteqillik qazanmrtt tiirk xalq.!4nn-rn dillerinintemek blar ki, hamtsmda igledilir. Moselen, tiirkmen dilinde : Ka*oaKrnep, Ka*ornnopilm, xanoepyin a, xuaodotenenmrarucm, xuaodpanamypz, KilHot cjphon, KuHoSuJt, Kuno*oJfiepa, tilnokoineilus, tilnomexaila& KaHoonepuntop, Ku$ooqeprt KilHonawopsila, KilHonpor<am, KuHonyonuqucmaKa, Kltfuopexrcuccop, Kufiocea$cr- NaHo- 6ddpuxa, kuaofiecmuew-tp, rgrnofiytrtm,- xuioxponuxi ve -s., A4erbaycan diliide:' kinofestival, kinokomidiya, kinosiiiet, kinostudiya, kinopanoramava s. Birinci komponenti radio sazinden emele gelmig ahnma stizler: paduoucypnan, pa[uonoxanmp, paduomexnuxu, pad,-uonltgdamuug. pgdlonpuetuhur<, padaocmanqul, pa0uomqttuxa, paduoysyn (tuflcnon O-lllnoa). ' <p6'stnozitivsekilcflerterminvaradrcrheiniiamtihtimrol ovnaur. Soz ve terminlerin. sbnun'a prhnlan hemin gefilgi- elementler stirekliliyi ve dinamiklivi tomin edin>.' Bu eldmentlor srizyaradrcth[r vasitesi kimi crns edir. Soain formasr mtisteoillik oazanmls ttirk xalqlanntn dilinde s'axlanrlrr. ona qosulan sskilci kevfiwotcb devisii. bezen isa de^yismir. Her iki forma mtia'sif tiirk ditterinad isl5kdir. M'ss.: ' sivr lusmf fdemokatizasiva= demokatiklesme-azorb.). deklarasiya-d6klarasiya (Aiorb.. ttidnn.. qaz., ozb.). teoraslva. selirik sosiolilii sdriu, monoloii nitq, tinoloii tahlil ve s. Sdziin terki- Sinde olan bu tdrmin"atributiv xa'raktei.da'9ryri. T.Bertoqayev bu miinasibetle yazrr: <<B rcpunuax" Kompbre nupataioicr -cronoo6p^aiyroil{hm epeacr- BoM - Jro,rcf,, nepeaaerct arpl,toytllbhocrh. ATpr.royrHBHocrb noaoohblx rep- MHHoB onanbrbaer B{rtHHe 14 Ha o0pa3obahfie onpeaejiehhbix TepMnHoflorrqecKl,tx coeal{hehhl,l)). - ter"ri.i. logiya: hanfliktolgiya (qaz., ttirkm., qrr[rz)- konfli6ologiya ] "Azarbaycan "qezeti, l8 sentyabr i Bax: O6utee t3biko3hahi4e. M.,1972, c. 16'l. 1 Bax: Eeproraes T. A. CoqeraHux cjtob Lt cobpemerrhu repmlrnojlorm. M., 1971, c

128 sociwo dasrvri. Mtis.: praamat-il paradiqmat-ikve s. obyektleri bildirir. Mas.: pdrlament.ment- gekilgisi bezen man gekilinde de'ttirk dillsrinde issnir. fules.: parlarntn. cox isledilir. Mes.: auksion, infelsion, attral$ion (bevnelmilel termin mtisteqillik qazdnnirg tiirk ialqlannrn dillerinin her birinda ij{m,11c* ' Y nerz funksioner. alsioner. sadorlik xusisivati^qa (A. Vaxab<iv). Ahnmd sekildilorinde beien feallasmast prosesi sedir: miisteoillik oazanandan sonra da ttirk xalqlanntn veni leksiktermidoloii vahidlririnin'emelo selmesinds feall isleirmisdir. Miiasir qazax dilinin yeni s<!_zler.lii[efinde? hemin qekilgi ilabaflr agafrdakr sozlerin yaradrlmasl sostonlmlsfir: IDemxand (saxvcounatt\. Cenil. tez tamaktanuea bolatrn koeamdrk onn. Asxanalar nien'demx6nalar da mti$alimderdiri' kezekgilik mjndetin atkaru iivrmdasttnldr. Darisxana ( sinif otaer): Studentlor dorisxanada oturdular. Ahnma siiilerin sefidntik inkisafi. Kurs stiziiniin semantik inkisafi: Azerbavcan dilinde: Telebe lll'karsdn oxuwr. Iki frurs miialice osbul etdi. Ti.irkmen dilinds: - Yevqeniy Yevseyevic, sizbize xazir nebit deolooivasrnrn elementar kurs un t decversiniz (B.K'erbabavev). Ol ikinci li u r i d a okao vdrko. polisiva tarabrirdan revolosion xereketdb stibxeletitn "5i1,ffi1#*uestralik k u r s t n t qutanp uqnbir urea qir- ' Laoer soztiniin stimantik inkisafr. Azsrbavcan dilinde: pioner laseri, herbi 5sirlorin lageri ve s. Ttirkrhen dilindei ryplrcnrk rdrepr, xap6u echpjrepuh DllH Jrarepu, JIAIEDH. COIIHAJIH3M cor{jajii43m JIATEDil ilare VA S. Auditoriy a_..sofr.biin semantik inki inkisafl. Azerbavcan dilinde: Audila: kkoociilik <Kopciilik (0\opcultK ucln ii'cin iitin leksiva tekslya okamaoa okamaqa okamaqa nietlenen cayrimantsurdakr cavrimantsurdakr auditoriya auditoriva stizi. faiabat konsertlerinin audito,- audito- torivada tonvaoa ders dors s"edirdi. seolrol. Tiirkmen I urkmon dilinda: olllnoa: riyasr dine liorpe s.azandalann muq'alhmlandr ene-atalan bilen geklenok 6.debiet (Edebig! ve sufioat). suqqat). Komandi s6zi.iniin semantik inkisafi. Azerbavcan dilinde: Zabit komanda rda verdi: Komandalar rt''.z-ize rt'.z-ize esldiler. Tiirkrnsh dilindo: <Ntzama durun!> durunld diylen'komanda olvlen Komanftl kazarmalafrn Kazarmannn arasmdak arasmoak bog Do$ meydanr meyoanr doldunp corounp aitdi (A. Nazarov). Trenerler komandalanntn ctlos stineqd taverdrklanrir x^abar'stdiler xabar'stdiler (T'' (T. Qurbaqoy),.Iqpgl Ourbanov). Tecen olredtntn otredtntn i{lrndan dal Kerim xantn ko- mandasrnda ene bii otred diiziildi (8. Kerbabaev). 'Hosrr. cjioba B Ka:arcnolt reure. Airuaru, ,d"fii",1:rii,n',;:w,E'on?:i:?;i)*;rtmihtll$1#ll$l',i; semantik cehetden mlfl$at etml$, elavo menalar qazanml$tar. - fiaoio olunan dilorde'jiizlorin sinonimliyi do miiqahide edilir. Ttirkmen aitinae r advokat\\aklavgr, arqument\ delil, bagne/iminara, qayka l/nurbat. qravora//xasam. qrip//btim6v, qudold/zok, dejurmy// nobatqt, ["zeiirllsdcriat. Aismsliva//detisme, iivopisi/suratqrhk, ciletqe// qursakia. zakazi tabsrirt. ierariiya'llbalqanaak,indeks llqorkezqig, industriya/ ieiraoat. korzirika l/ sebet.'kurver llqipar,lueul dtikan, moment [/ vaqt, moraili 'axlak. naqan llsapanca-,noaris// ovtiqqin, oqko/i utuk, paradiqma// nusoa. oatiotll vitancr. reniatl qirdeci, rihir// sazlaqk, talanthll zexinli, iruiti iant. tradisiva// dep-dissur. namplir// badalqa, turnir// eng, fantastik// xrvah. fiowafl sekil.^xudoinik// suiatqr, sirkulsr/l buynrk, glenll aq' zi. sarlil'anlt dldavci. ohild/ qutr, vilka\\ ebak\ qargak, iqtirap\\cerime, ku2dv\\nova, xoloddniik\\ exdan\\ sovutqrg, raskladug$. a\.ej kovatr, umtuitoittt slovulen. internasional\\ bevnelmiiel, kompas\\ krblanrna, respubtit<a\{ ceirxunet,'tribuna\\ miinber, komandirovka\\sapar, tamada\\ sakr, ruuritcau adalqa'(linqvistika// dil bilimi, orfoqrafiya/f diirs ezuv, redukiiuu/ tsorngzfanma. ^amtsll qo$ulma, apte[al I dermanxana, bane// xamtrium. utbutk// qoyberiliq, vrstdvka// sdrqr, vrxodnoy// drnq qtini,.dos- Uultttar;rtai doxod/i qirdeci,'zakonl/ kanun, i*onovlcair, masterskayal.l.usia*and. meu/ xekbstan6vka// arakesme, stolovaya// naxarxana, subbotnikilevar't,etra#fft*k:'t',*l'fi..tru;5$$'#ihflkeenger,xorodernik\\ sowducri. respublika\\ ciimhuriyyot ve s' "*" -Yur[ diliorilido tlinma iozloriri omonimliyine de gox tesadiif olunur. Ahnma siizlarin morfotoji.xiisusilyatleri. da mar.aq dq.eu.rl,r. Tiirk dillerine kecen altnma siizlenn terktbtncle llil cur $qkllgl mu$anloo olunw: 1. Ahnan dilin riz sekilcisi; 2. Alan dilin riz gekilgisi. Alman d- lin oz gekitgileri, esasen, bunlardrr: 'at o t, - o r(-er), - ant (ent)' -at, - ac, -ura, - aslya. - 'ator: pravokotor, ekspeditor, katalizator, ekzamenator, likvidator. kolonizatoi kommentator v'e s. ioner: akioner. seleksioner, fraksioner va s. er Ger): kontniler. starter. sufler ve s' -anl (-6nt): okkupant. emiqrant va s. at: dbtcanat. dublikat i5 s. - ' ai: arbinaj, listaj,.litraj, tonnaj ve.s. - u-ra: aoenfura. cliktatura. komendafura ve s' iliya :'-Lo6idinasiya, rekomandasiya, evakuas iya, ekspluataslya va s.. -uzasrya-asrva sekilciti ahnma lekilqiler $tiasir ttirk. dillerine 4sturm-alf-le$diitiilttisflriia, -lamalljeme' morfol-oji gostericileri ile terctime olunrir. Mes.: industrializasiya- induskiyalaqdrma, koloruzastyakoloniyalagdrrma, mobili zasiya- mobilizleme (tiiikmen), 317

129 -nik -cik Ghik) sokilcileri ttirk dillerine *cal-ei formasrnda tercir. me olunur. Mes.i desantnik'- desantgr, razvedgik -rafvedkagt, tabelhik - tabelgi (ttirkmen), ' j.r"o. oc# sekilcisi ttirk dillerins -hqlllftll-iik (a6crpamsocrr - abstrakthk arr"shocrb - aktivlik. akryajlbhocrb: aktualhk, pedlsuocrr - realhk, yn unepcanbhocrb - univerial hk, I 4AepcT Bo -. lidedik (tlirkpen),., -u3ildobarb. -uoobarb sekil'cisi fiirk dillorina -lasdvmtikll - Iesdirmek s'ektinde torctime 'edilii. Mes.: liohh3hpobarb - ionla$drmak, rowxperuerb$ara - konkretlegdirmek, sxpahusr,ipdsarr -ekanldgdrrmak (tiirlrrnan). ' Tiiik dillerine kecmis rus-awopa menseli ahnmalar hamin dilin fonetik nonnalanna uyeun'olaraq mehimsenilmis. Mes.: vedro (rus), vedro (frxy,nt.\ - vedri lazerb.): konfeta (rus\- kemput (tiirkm.)- konfet (Azerb'.): kriska (rus)-' kiiriisib (fiifkm.i -'qurasita (Azerb.)l okosko *;lcgidrl#:#ag-';!:,,"vf,mivnilxt:!n j,wffi G:,f navrik(fiirkrii:)- fabrik (A/erb.) ' vd s. Ahnma[afinmenimsenilinesinde ttirkdilleri bir-birinden ferqlenir. Msselen. ttirkmen. sazax. qaraqalpaq. qretz ve s. ttirk dilerince msnlmsenilme 'esasen alinin dildb (nis ^tliliirdefoldueu kimidir. Mtiasir Azerbavcan dilinde ise dilin tid qavda-qariunlania, morfoloii nolmasma uveunlasdrnlmrs sekilds yeni -ahnmalar unifrkasiya olunhr. Meselen, niiioavise et: iitisident (A2erb.)- uncudenm (tiirkm). Mtistsqillik qazanmrstiirk xalolarmrn metbuatlnda insident termini olhv, hadisi mendsmda geiiq pkildd islenmekdedir.. inel*iya(a79rb.) - un'0.1i<qun (tiirkm.). ve s. " ' 'Lakin efe ahnma stizler de vardir ki. etimon dilde nebedirso, o ciir de menimsenilir. Iyleselen: kontraw (baqlagmaq-tthkm.), kredit, kredi' tor. krizis. kriminalist va s. ' D6vilenleri asairdakr kimi timumilesdirmek olar: Mtisteqillik gbr-aitinde de sozalma prosesi proqressiv xarakter daslvlr. '-J Ahnmalar evvelki dtivrlerde oldueu kimi, rus dili vasitesile deyil, birbaia Awopa dillerinden mi.isteqillik elde etmig fiirk xalqlanmn dilihin ItiEet'terkibinb kecmisdir. " Cemiyyet lieydtr, bilavasite dilin ahnma leksikasrnda da eks olunur. Ahnma leksika oz xarakterine stire miixtelif saheleri shate edir: ictimai-siyasi, elmi-texniki, elmi-meddni, tahsil, ticarot-biznes, diplomatrva ve s. J, I l, ti rt- : Ahnma leksikanrn miisteqillik seraitindo xarakterik xiisusiwetleri de dey.ipmigdir: r$mildir: yeni.qurulup4 yeni.qurulupa uylun olaraq 6lke, cemiyyet daxiliirile baq bg$ veron lctrmal- sryasl haglsolor,. p1ole,slo..r,.mustoqll oovlouonn amolo golmp s i, yaianmr$ yini gtq sahb leii, tohs i l sis temi"ll tpq $gytq.t ti,-!xt:g ffiiff itdfi ;'u"8i"ffi ifi ffiil^"iit6i#;ilsil4;'abio"#tik;i;'q;gfr n fnrmalasmnst formalismaii v5"s tsl. ekitralinoviitik ekltralinqvistik faktorlar- fafttoflar, siibhesiz. giibhosiz, bir bi1 dilden diser diger dile kegen keien. leksik+erminoloji^ leksik+erminoloii'vahidlerin vahidleri4 kamjyypt kaniiwet ygleyfiyyptine ve. kevfiwetine tesir eosteruiisdir. gosterniigdir. Yeni ahnma leksikaya elmi aserleide, KIV-cle dlha gox rast lelirik. Miistaoillik oazandrodan sonra ttirk xalqlanrun xarici olkelerle iqtisadi-sivasi- elmi-medeni v^e s. elaqelerinin sdnislenmasi hemin dillonn Grmin-o (o siiasrnr veni stiz ve tenninbloi i ifad6lerfe zenginlesdirmi $dir. Mfis'ahide 6lunan xiisusiwotlerdsn biri Avropa menseli almmalann ereb-fars menseli ahnmalail'a parale-! iglenmgsidir..di6er miisahjde olunan faktlardan biri de Awopa men$elt termtnlann mrltt ve olob- tars mjniili JOileri- bezi meqamlarila sxtsdtrmastdr.bunu metbuat dili faktlan itiiterir- Eyni formafr ahnma soz've terminler miisteqillik qazanm$ tiirk?illorinde bozi fonetik ferqlenmoleri ile miirahide olunur. - - Ahnmaidzler har;rda formal qskilde-mliisteqillik qazangue ttirk dillerinde istifade olunsa da, semantik'cohstden menlmsenjlme bif nege mertrjte tien fecir. bu zamai ek,aotik s eciwe I i alurmalann meni msenilme ini[anlan msh[uillasr. Ahnma leksik tahidlerin bir coxu alan dilde iamintil- Lehoiden 'veni kevfiwetler kesb edir. Hemin ahnmalar semandk cehstden in(ipf edi6 eldvs menalar qazantr lairn-vunan meirseli tefminelementler altnan veni terminoloii vahidlerin terkibinde eenis mtisahide olunur. Yeni siiz vo temrin yaradrcrher prosesinde dis6'r dillerdsn alman vahidler ttirk dillerinin-qanunauve rinluo lanna tab-e edi lir. -.' " ---- Alnmalann menimsonilme sinde, unifi kasiyasrnda Azerbaycan dili o biri ttirt ditterinden bezi hallarda ftirqlenir. p-elg k!,.tii1kmer5 qaza5, ozbek ve qrrflz dilleri ahnmalal..gox z{man ol{u[u kim,i menimsoyir, Azerbaycan drlr tse homl sgzlgn oz gayda-qanunlanna uygunlatglru-. fedqtqahn nsttcelen gostonr Kr, a[nmaya oana go4..neylll muas[ AzerbavCan' titioii. Yeni -Azerbavcirn metbuattntn' dili bu faktrn doiruldiunu tesdiolove biler Biitiin-ttlvil6n1er-s$sJerir ki, tiirk dillerinin terminologiyasrndakr ahnmalii ontanri ltifiet terkibinin zbnginlegmesinde miistesnd iol oynamaqdadr. 318

130 Baba MOHORROMOV til olo giy a elmlari n amiza di ruiisraoil, omanmis riim novlerlenixil n i n enno e lefi!fi fli;;t5p,fr6p?hfit *, ruric]io:{, Coxmenahltq (Folisemiya) dilin daxili inkigaf qanlnquygunlufundan do&an obvektit'oiosesdir. Dflin leksik sisteminin iirkisafindb, zeneiniesmostndo h'emin proses miih{im rol oynayrl. qiinki goxmenalthq dilde s<i2 varadrcthernrn bsas iisullanndan biridir. CoimenahhEm yaranmasmai Citaaiiti v5 dilxarici amiller movcuddur. Miixtelif me-na tleyiqmeleri, mscazilik, xalq etimologiyast, evfer-ni4m, jarqonizm, valentlik, -elm ve texnikamri inki$afr bu arriiller drrasmdadrr. - _- potisemiva soztin osas vo elave msnalan nisbetinds miieyyenlesir. Coxmenahhq evni siiz ve va ifadede Oztinii gtisteron ve va bir:birile daiilen baeh o[an'bir sra mdnalann mrivcudlufudur. Qoxm-enahhq miiieklieb vo Eoxsaxeli leksik-semantik pro-sgsdir.-sozle-rin gox4enahhfr her bir dilin'inliisafrnr stibut edsn esds faktorlardan biridr. Homin proses mtixtelif diller tictin ferdi xarakter dastnr. Sozlerde olan Qoxmon-ahltga eiislanrb miieyyen bir dilin zenginliyi haqqrnda fikir-ireli siirmek miimkiindtir. ' So2terin oolisemantiklivi dilin leksik-semantik tebeqesinin inkisaf peyllerinden biri.olub, tefekktir seviyyosi, ile tizvii sur^etde, baghdrr. Uniumiwotlo, sozlin semantik strukturifi anlaytgtnt goxmenahhq blmadan tesevvtir etmok qeyn,- miimkiindiir.. i{ei 6ii?if s'i$idminda mena dpvisneleri pr-oseqi tarixi pahiyypt dagryr ve an bas verir. nun sbesifik crl, ni2amlt r ii 6['ttii' ciitie"i iii* oii n umuml r-nez, sadgce., hpmin ayn-4yn lnl oks semantik devismelerds iiztinti sdsterir. Mehz buna siire de basoa dil vahidle.ri tl.g_miiqay.tsede leksili-semantik vahidler dafi'a siiretle in?iqaf edir, dilin lti[et telrkibinde daha qox deyiemeler bag verir... ' Miixt5lif ttirk diilsrindo cbxmerialihern varanmasr umumr ve ferdi xiisusiwetlere malikdir. Ctinki'tarixen hertir-ti.irk dilinin spesifik lelcsik sistemi formalagmrgdrr. teksik sistemin zenginliyinin gosfericilerinden biri do mehz oolisemivadrr. Sdztin ^ manasr' leksik-semantik variantlann toplusudur. Siiziin miixtslif kontekstlerde iglenme. imkam, onun mena sffukturunun genigliyi ve her defe veni menanin. veni semanfik vahidin i.ize cxmasr oolisemrva hadisesine. Sezen ferqli baxrslafln varanmasma sebiib olur. i<ne oeder mena varsa, o qedor sdz van fezisi dilde polisemiva hadisesiirin inkanna eetirib cxanr. T27. l4l\. Lakin bu fikir lmi meritios esaslanmrr. Yeni. Sriztin risna variantlan rirasrnda semantik elaqe hemiie sozlenilir. Homiri semantik elaqe qrnldrqda ise artrq polisemiyil omoniml6gme hadisesi ilo ovozlon[. Polisemiva cox vaxt sriztin islenme dairesinin - funksivasrnm seniglenmesi ile qoga, paralel y-arqnan ve. fe4li1rye!-gdsteren pro'sesdir- f[emin proses ayn:ayn dtiwlertle bas verir. BdhadiSenin yarbnmasrnda semanfik valentlik de mtihiim faktordur. Tarixen sriztin-mena kerniweti deyisir. Sriz basqa srizlerle birleserek miixtelif mena elaqeleri vafddrr. Beleliklo, coxmehahhern varanmhsr iictin sarait vetisir. Hei bir dilin leksik sisteririhde mefhuirlan adlandrrmaa v'e va iealher tssvir etmekdan asrh olaraq sciziin bir ve ya bir nece nienasi ola bil6r. Siizfrn semantik strukturuntla bir nece nienanm irikisafi iinsiwot vasitesi olan dilin tiztintin tebiati ile gehlenir, dilde qendet prinsifiina asaslanmaqdan irsli s6lr- _. Qox qedim zamanlardan tiirk dillerinde polisemiya hadisesi.mtigahide olunmrisdur. Xtisusile qedim tiirk dillerinde sinkrbtik ktiklenn par- Qalanmasr. fohosemantik sax'elenme. konket menalann abstrakt men alafa doeru inkisafr coxmsnalhern inki3afr iictin zemin varatmrsdr. _- Ttirk- dillefinde. sdzleri'n teknienahlqdan qoxfirenahlifa do!ru inkisafrru oodim menbeler esasrnda izlsdikdd bszf sozlerin ve-ni mona vat'rdntr suianarcq tsdricen veni formava kecmesi miisahide edilir ve vaxud da. bir sriz{in frinetik variintr <iztine'veni inena qazanrr. Yeni qedift ttirk dillerinde hemin Droses paralel eetmisdir. Prattirk d0wtinde siriketik s<iz krikleri aynlmaz.^qowsuq manelan iarakterik bir hal kimi riztindo eks etdirmisdir. Datra sonrdlaf sinlaetik soz k<iklerinin semantik vo fonosemantik inkisafi qovusuq menalan bir-birinden avlrmls. veni-veni semantik galarlar'yaratmrgdrr.' Son neticede, elave m'ena iariantldn meydana selmrsdlr. - 'CoxmenahhEa malik olan tiirk menseli sozlsrin semantik tekamiiliinii analiz ettrikde molum olur ki. heniin proses osasen iki istiqamotde setmisdir: bozi sozlerin ilkin. krik menasi oalmrs. evni zamanila. yeni msnavdriantlan yaranmgdr,.bbzi sozlerin isd ilkin m"enalan itmig, Ve va oassivlesmis. vdni menavariantlan varanmrsdr. ' Coxmen'ahliq'(polisemiva) m6vzusrii'ra dilcilikd a tez-tez toxunulur. Dilgilik edebiyyatrhda bu ldksik-semantik prdses miixtslif subyektiv 32t

131 eseilerinde_ tiirk dillerind<i qbxmenahhfur yaranriria sebeblbrinden, istil oamotlerinden behs olunmuddur '. Azarbaycan dilciliviride A. Owbanovun(10). S. Ceferovun(11). R.D.Israfrlovahrn( I 7), Z.Memmodovun (2 I ), H.Hesijnovun ( I 4),Y.Meni: medovun(24). O.Balrrovun (il. I.Memmedovun (23). H.Oi]li'levin( I 9). X.bfendivevdnri ( 12) elmi'v'aradrcrh Ernda coxmenldhhq - etfafl r tbhli{ olunmusdur. Hetta' miixtelif riito hisselerinin boxmenahh&rna aid tedoioatlar airanlmsdrr. Mesalen. t9l4-cf ilde K.Rzaveva tersfinden <Miibsir Azoibaycan dilinde sifetin coxmenahher> (34)' cii ilde T.Mehdiveva diyeva terefinden.<miiasir Az-arbavcan Az'arbaycan dilinde isimlerin isimlerin oolisemivasr> polisemiyasr> (25). l99l-ci ilde I.Velibeyli terefinden ise <Miiasir Azerbbycan dilinde feliii coxmenahher> (37) adh eserler vazlarao cad olunmusd[rr. 'Mtiasir ttirl< dilldrinde coxmdnah sozl6rin olduqc'a boviik ehomiwati vardrr. Bu fakt siibut bdir ki. srizlerin coxmenalho k'esb etme nrds'esi tiirk dillerinde en oedim dowlerden feaf sakilde m<iicud olmus- 'clur. Hemin prose.s bu gtin'dp mehz miiasir tiirk itillerinin daxili inkiqif oanunlannda'n birini teftil edir. ^ Mtiasir ttirk dillerinde coxmenah stizlara biittin esas nitq hisselerinde tesadtif olunur...qoxmcinahhfr az olan nitq.hisselerine' ise. s.ay, evezlik va zerf daxildir. Diqer ssas" nitq hisseleri^ile miiqavisede rsrmlerde ve fellerde oolisemiva'hadisesi daha cox miisahide olirnur. Bunun esas sebebi hem isim vo fellerin qedinrliyi,'hem d6 onlann iqlonme doracesinin vtiksek olmastdrr. Sorf illerde miisteqillik elde etmis Azsrbavcan^ ttirkmen. sazax. ozbek, qrrfrz xalqlanrun'ana dillerinin leks.ik sidtemihdo qoxnieriahh( prosesi. fe6ii ki. firtiasir dovrde de mtisahide edilir. Meselen, muasrr Azerbavcan dilinde vaxrn illerde. olkemiz miisteoillik elde etdikdan sonra coxlnenahho oay'anmrs s<izlerb asaerdakrlan ntmune qostarmek olar: viiriis. canh. desiek. dondirmao. seffaflcebheci. ulduz ve"s: Muxalifetci- Ier iiirus (eciracek (<sivasi iadbin'menasrnila). Televizivadan canh vavrin olicao'(<birbasil rirenasrnda). ictimai teskilatlar dovle'tden destek ist"ediler (<k6mek. vdrdrmi> menasirida). Onlar vezifelerini dondurdular (<davandrrmao> driinasnda). Seckilerin' seffaflrir temin olunacao (<askarh'c1> menasrhda;,,diinen(i'kon'sertde ul'duzlar ila grxrg etdiler (<rirelhur mugonnl) monasmcal vo s. " Tiirk dillerinde coxmsnahhern (oolisemivanrn) varanma vs inkisafina ekstralinovistik faktorlar mtihiim iesir edst'ormiddir. Coxmenah s6zlsrin semantilt inkisafinr izledikdo melum 6tw ti. liemiri orosesin vonii hamise mena hacminin geni$lenmesi istiqamotiride olur.'belalikle, bu semairtik proses daha gox ditddxili amillerirt'tesiri ile yaranrr. Bezi leksik vahidler ekser ltirk dillerinde goxmenalilrq qazanmldn. Meselen. 6zbek dilinde flowllbos <bas>. <baslanerc>, <axtbf, (<esasd, orr[rz dilindd Das <axtr. soru. <bas>. <eded. deniu. <Ibir.sevin vuxan his: iefr>, ttirkmen dlinde 6cull'Dap <ib4q>, <m'enbe>,- <beldnfrcri. <behq> va s. Bir oruo sriz ise konkret bir diltls-coxmenalihq q'azan-mrsdrr: mosolon- tiirknfert'dilinde as <cvemak. plov. sivrq)) menalannda islonir. Vaxtils haririn sriz Azerbavcan 'ttitin0e de cox'menahltq qazansa'da, sonradan hemin menalar itmisdir ve miiasir Azerbavcan dilin'cle bir mona (<plov>) qa.lmrgdrr. Mdxtelif dil,faktlan siibut,edii ki, goxmenahhq proiesi tiirk illerinde miixtelif tisullarla varannusdrr. Miiasir iizbek dilinde'npm (vurd) stizii t<vetsn, olke> monalan ile vanasl. anasr. <<tehsil <tehsrl miiessisesb> mliosstsgsd) m-enasinda'da manasmda islenir: lslonlr: 6atuu nuruj l pumil IoDmil (pego inekdebi>: rekthhir: ukua vnvs ndmrada vtnmnanu mnnuxhawnoncnnapu rhaton'nnmnanu <<ali mekteblarin <<ah mekteblerin -tarix fakiiltelerii> (36.22: i. Ma'raqldr ki. hoinin sdz mtiasir tiirk (osm+nb) dilindb <<tele_be iataqi,anasr> fimi +gna v,a{rflrtma ma,likdir. (X?- trrladdro ]rr. vurd sozti'tiirk dilinde cox aktiv sokilde islenir). Yuxanda aevd etdiviiniz mena varianh mtiasir Azerbavcan. qifrtz, ttirkrnen ve rialax dilferinde voxdur. Basoa bir faka nez6r salaq: ai sbzid ttirhnon dilindo <<ormrz>l <ois ruh> v's (&ivle)) menalannda'islenir.l/ sdztintin sedim mdna variantlanndan biri m5hz <hivls>dir. Halbuki miiasir Azerliavcan dilinde hemin mena artlo itmisdir. ' ' Yeni Azerbaycan, ttir.kmin, qaza.6 qrr[r2,.-ozbek. dillerinde 9oxmenahhq elde etmis siizlerin bir'qismi.heinin dillerin hamrsrnda g.enig mana vafiantlan oazanmrsdrr. dieerbir qismi iso miiewen bir dilde genis mena variantlan 6lde etse de. b-asqa dil^da coxmenali sekilde island bil: memigdir. Ve_yaxud bir qrup'stiziiri mtixtelif tiirk dillerinde ferqli manalan yaranmr$dr. " isimldr: cfinox bzbek) <sual. soreu-sual. imtahan>; mawau (ozbek) <isare. serb. mrihtid)i mina'bzbek) <riamur.' btirokat. aia, esil-hesebli adai>i:"tvn' (ozbek) <ii"strl, 'yol, xetb; cuninv (ozbok) <istxtnfi, tazyiq, cetin veziwdtt>: cithzbek) kq6naohq. moclis): rnacfia (ozbsk) <taitd, Sahmat taithsr. olitex s,/ri fitzb'ok) <<botv. uzunlub. hiindiirliik, sahil>; car Ittirkmen) <musloi. musiqi ileti. n'eemdri. neode Giirkmsn) <p'erde, drttik, iz. cild. 'fealiwelir: aea lttirkmen)-<bovtik qardas. vash'qdhum, dayt>; aaur (ttirkmerif.<grxrg, a[iz, menbe, baglangrb>;ael (tiirknien) <<goz,-bax19,- nozor, gormod;.xon brn(tuilmon) (xammr QaQm,. arvac);?m (tiirkmen) (ot. azola. meworun wt>i wwu (turkmon) (lnsan, sr, yao [a'';;,fu '(h1'6ffi ldiid;;.t1,ii.'qdliaii>:'iiii'tq'azii j'<insanur a[ir,. tiifengih giille 69_rldn trissesi, tilgiiciiri, 6r9h!rn iti.'keseri hissesi>; dqn'(qaaqxl <in-sarun a$zmda yerlegen e.sas..orqan:dil, i.instyyet vasltesl olan-* dil>i anx (qazaxf<insamn beden iizvti; sfol va ltuluq d3y?e hissg si>>'. trcuzan'(qaza'xj <civer. yaxm qohum>: xoa (qazax) ( bdvtik bdytik bii qrilnu. folklbr varadrcrliernda ie'fr{' her hd; hilisr irifr s r idi stiieti;r -6 -viiiintrii qrirpu, -folklbr ir ; mailar (qazx) <brnarun ;as,, bgnowo>)i goryqg (qlrgu) (qonaq, >>. belsi (qratz) <btltk. lsaro, olamob), i7i*fqrtb"j'i.tol"d;t^;fr e'srl6;iiof i"u-%,f ]f,"dplnt.i'.dt;ya0aaam, yad>>; bet (qr$z) <<srtet,rshqamot, vtcdan, sohllo, \zr>; DoJ (q[glz) (ooy, Korpus, uzunluq)); boor \qtrlclz) (qaraclyor, yaxlnd

132 Milsahideler sosterir ki. leksik-semantik vahidlerin inki g_afr mtixtelif ttirf diflofrnde q6yri-beraber.getrariqdir. Mesalen,.vaxtile atl ve fel kimi islenmis yap sdziiniin miiasir Azorbaycan dlltndo yalntg b11 monasl otoueu halda. tffrk (osmanh) dilinde l0-dan qqx.monasl var. - Tiirk dillerinds str2lorde qoxmenahltft4 yaranmasr ol gqr.tl$ vavrlrus leksik-semantik proseslerclen bindir. Hemtn proseso ekstraltn- 6vistik faktorlarrn da miihfim tosiri olmusdur. -''- '.' Atdib;tian Ainnde de tekmenahhqdan qoxqrgnahh[a. dofru inkisaf eden isilsrin toytit^ekseriyyotini isimler ye fel!.q,r. teglil,edir. Bezi isimlerde Coxmenaltltq taktlannt nozordon keqrak: llkrn,_ qoglm monasl ;.oa-dlandn qalt; tet; olan ocuq stiziintin -nitipqil [zaipqyc.gn.dilinde vini frienharr'iara{imildrr: -<evi qftdrrniaq, xiilgk.ligi5r4ek.iigiin.bir terefi acrq, qalan teretlon lso dasdan, korplcdqn norulmu$. K191K.t1Kltl))'. (sobanin ve ya bu4a1 qazarunrll. yan?qaq yandmlan yen, tussosl)); (muq00- des yer, pin>, <do$ma ev-g$ilo.)r. (br $eyln yarandlsl mondo)). (morkoz>. Mes6iehi: baxm"a qaranhq idi, ancaq qq6[rn igiltrsrndan kiinc-buca[r s es mok o lurdu [?#l?'ir#'*#ll kffi l]a', beh aer> o r muqdur. Mriasir Az&fiilchn Ailinde ise hemin s6z <bel>>, <iqo[rafi zona>.slnalannda a; -i$io?tiii Euraaa yaz zaman qurga{a (edei ot olur (l.ofendiyev, ADrL.r.586). ""^-'Viitil6 qedim ttirk msnbelerinde yalnz (qapr) menasmda ielenen esik ismi rdiiasir Azerbaygan dilinde.he+ dg ((.bqyp, qtil>>, <bir geyin s$13"?p,?#'ii?5133'',t31''fiiil''ii$'tfihfil"tiil)y'f; tu'd'uii? (-ttdj'?hla-imin menasr <iki ip ve s.-nin bir-birine baglanmasndan emole Let'e,n vumru ilmek yeri, habele ipin tiziintin ilmek hafuna salman ie*f otai-diiiiil ismi ionrraddn Azerbdvcan dilinde (toy>, <dprd, keiler>. <helli cdtin mesels> kimi elave mena variantlan qazanmgdr. -"" ' 'AiirU'aviin ailinde ttrrt< menqeli stizle-rle Jan4$1. bir 9bx altnma stizlerin-de- d6ve mriiii variantlan yarpnmr;drr. Bu.tifrli sozlore misal otaraecabha,,:,ltailfl;t;!1f; fi?ii?'#ixl8lfiffi iiilx1a'fj8h,'f.l'u"l1r"ni'., <ryasuviiivinin bir neqo btaqdan, metbiixden vo s.-don ibar^ot olan hisseril',eehiieiiftiun iioltinotifri triiseierden her biri>, <mosafe, aru, <giillenin.-msrmiriin hedofi vura bileceyi mesat'e>; '"'""'\;;;i;ii'- f'arijmenwtiali. nligrdakr mahalarda iglenir: <tobabetde islodilen kimvevi preparat, <elac, Qar-o, tedbtn; ''' ;i ln (ereb ^ mdn peli) - <ryemek. stolu>r,. <<yemek ^stolgqgn iistting, yaxud yere.salman xi.isusi pargadan hkrlmrg ortulo), (sutro usruno qoyulmug yemelclen; --'" tava - (fars menseli) - <iqindo.et, yemek qrtdrrmag ve bipirmek iiciin istifade olunan ksnarlan yasfi, dairevt metal qab>, (ln' yasfi dia$)); ' mamlakaf (ersb menseli) - <<bir xalqm ya9adt$t ye\aryz!>>., (olko)); cabha (atab menseli) - <dtiytts meydanur, (eynl vaxtda lcutlavl suretde, llinf ri,iiry-rjai iiip6nta Ui{oliyGi,'sahe>; <nitixtelif hava kiitloleri arasm<ia -bttlgu zonalan>1, <blr meqsed, amal ufrunda galtgan, miibarize upu'^h?eiff" lbs;gfirtjf,f nffiihansrbirdiinyagoriieiinaesaslanan eoide. mefkure.'etiqaq>, <inam, istek, dilob)' "-'--';i;$ G;ii mehsb$ - (od, o-cadd, <igrqsagan bir gey, ntlqte>, <topdan ve va tiifeneden httsi>, <qlzatnhq, cogiunluq> ve s. *"-duz;ialfi ndorudditin^ad'nahiima'it1ntu45p<lqey$iyyatkitabgasr>, <alver e-den adamm qeydiwat aparmasl), t-ars dtltnden anwn?dapm <<ka' ii"i. ieiijtit. Te iu. b7e6'dilinden a1 wria x w ua m <qul luq, horme_ t, xi d- n:lll'*lu'tl3l$'a."tf,:rtx"l'nilil;o'rg*'?iirj8lirft I"riir. oivmetii. mifqsides>i,'dailat (vanl, <ddvlet>, <1qmlak, xjigbextlib>; "fr?'lill vunari di1:nden'a1nma antikn <qedim, ela>, <qeyn-adt> msnalannda (J0' 20: 111:7). orerz dilinde ereb dilinden almma harq-<<teyq' ^qlyry9!,90- veiti. nfltrl>'f t9. ZZ), aisl <<qadtn, arvad, x-anlm) (I9, 1q),.t?rs dtltnden ltnri'lao jroni**r'#:ltt'jtiistli{i,?i,'r'joti#t#?ff tliixi'"r..- qen ahnmalann bir goxu hamin dillerde ybni mena variantlan qazanm$dr. Sifetler: rer (tiirkmen) <kok, esas, osil; az (tiirkmelr) llq$qua, ilixl,:**affi,*krol{];;ik:r,frikt"wifl,ililtft *"ill3$ii';,*ii: rua bzbek) <gozol, ince, xogagolan>>;..maz.(oz'do-k)..,(a$aglr osas));,,$"( l?o1l,l,?ox$bh?fjl.ltll:ii"i:iff-t"1'a1f ljl?i#tj'?tb'[i'g'otil; niotrt<odr, iradeli>; -a{ir (Az?arbayqad) <be1k, derin, yavag, tornk:nlt, vtiqarh, bekilb; qurrf (Aistbayc-dn). <1ypg qlqayan,.boq' pgna,stz, 9ort, laqbvd, sbyuq>l dct (Azetbayca4) <gtnrun oksl, Kosnn oad,,kooor? qom' fofake6>: Ac k,trdrz) <ac. tamahkar, lilmsoslz); alaz lqrgtz) <teomtz, aydrn. eyri, zerif,n-azib;bqg (qrflrz) <b09, zeifl monasrzdi bgz(9r5$rz) <!\8, havada tutounluq. avaq deymem$ torpaq2; cyigun (qtrgry) (ryagll' qloalandmct. qbhru):" uqitl (wftrz) ktecili,ldvqelade,.keslcn, yaxm)); cor (qrrerz) i<bbvtik.'vas1, qtidfet-li,'bagqr4; aawp (qazax) <getln, galfli1, agl{, ciddi. vacib>: iil (qazax\ (Vax$1, sa[lam>; uatca \qazax)-(nazlk/ zonlr yumsaq>; aeian (qdzax) <goyqek, qogong',qo$?ng qrz>>; ueuun \qazax) ivarit,;;ffi S';,fi?t"13v,fm,Jfl g',ffi {#ttf tft",hlttii,tjfi.iia" Azerbaycan dilinda boz, vahjt, sat!'lalcgb biiylill'.sat!' isti",soyuq' acb 'xltg,gl:uiirh;at::t^:#*#ltrt''{j'tll"{#ti!it!'a"\r!':t:a1t!1ru1t$l Ailii,ni;ifi a;h;oliuiail-$kilds rile.nir. Sife.tig. eoxruenalllr ile elaqedar varanan omonirrlsr stizlin semantik deyqtkltyo ugram?sl vo ya gnun rnerialai-nairi birinin inkifaf ederek esas nienadan tamamile uzaqlagmast ;bcit6i"ailmi6 eelii- Menalann arasrndah elqqonin itmesi bezen onlann sinonimleri ils' miievyen edilir. Oger menalar.ya.xln$rqa, bq,.g.ox: menahhq kimi seciwelehdirilir. Sifetlerin sema-nti\ tnktqaltnm bmnct ffi ;tfigilae b6iiil'"ii vi-ttcvfi yyet bi I diren sti z lerden ox 9 ar e lametlori

133 adlandrrmaq iici.in istifade olunur. ikinci merhelsde mefhumlar kticiirtiltir. Uciinbti marhelada isa mena elaossi srnln Q \. Sifetlerin rengleri. mokan ve hecm^elarhetlerini. dad ve lamise tizvlerimizle derk edile bilen slamet ve keyfiyyetlerini'bildiren n<ivleri goxmenahhga daha gox meyl edir: Meselen: r'tang,2ubr,qorxulu Qara -*adi, avam \rpls qara rang-qara xabar-qara camaat-qaru giin, susuz quru<16og, neticesiz \ maraqsrz \ eilpaq quru sahra-quru cavab-quru s64-quru adam, kobud /vmohkam, ciddi sort (+kegilmez Ysoyuq sart raftar-sart qaya-sart kiilak- sart qanun,/ dad acr (1> qelba toxunan lkedorli au bibar-act siz-au hayat,.nazik zerif (> yum$aq \'. )t mco Tarif parga- zarif qadm- zarif allar -tsort boz qjreng \rutqun boz pencak-boz hava-boz sifat Sxemlorden sortindiiyti kimi. diqer nito hissolerinde coxmenalilro neco tezahiir edirsel sifetleide de cbxfronahhb o ctr ttziinii Lristarir. Yaj ni siiztin qoxmenalihfir mehz koniekstde, dig6r stizlerle eliqedo (mena ve sintaktik) yaranr. " I I ( { i Coxmsnah olmao iiciin stiz. her sevden ewel. s<iz birlasmelerinde vo ciimlelsrde elave mdnalar kesb edir. Coxmenah dozlerde her hansr bir soztin ifada etdiyi menalar es4sqn bir mefhum ehafinda toplaqaraq onu miixtelif mena calarholan ilo ifado edir..... Qo4pp.ndh sozlbrin semantik lnligafi siibut edir ki, ltemil prosesin yontimii sriztin mena. hecminin geniglenmesi istiqametinde olur-. Sdztin mena hacmmm seruslonmosl venl toromo monaenn yaranmasl vo slnonimlik elaqesinifi geniglenmesi neticpsinde eprelg ge[ir, Bg zaman sciziin mentiqi-esiravi md'zmdnu ve tetbiqolunma sahesi genislenir. Qoxrnsnahho neticosinde semantik mozmun bz ewelki sahe-sini genislehdirir, osas mbna ise va oldueu kimi qalr. va da bir qedsr zeiflevir Feller: iiifdamak (Azefdavcan) <siddotli, a[n} ses Qtxarmaq, bedbinlik gtistermek, yamqli,.hozin neftgre'ile oxumdq>>; ba$iqlama{ (A.zerbavcan) <her hansr brr malr. br seu basqasma tomonnaslz vermok, gunahrridan'kecmek. her hansr bir aluiacaq sevden imtina etmek>; edlismaq (Azerbayc'an) <ibir seyi elde etmek ticiin cehd etnlek>, <foaliyyet gd: itermek- is sormeb):- cevirmak (Azarbavcan) <her hanst esyarun vo s.- nin vontinii tevismek. basqa teiefo vtineltmek, terctims rifmok, balqa vazi?vete. hala'sbtirmbk,t>! davanmau' ( Azsrbav ian) <hareketsiz qalm-ao, birfdrde ilurmae. israr etrirsk-. sebr dtfiek kuiarmak (ozbsk) <qa-lxmad, vtik"selmek. apaimaq, kticiirinslox kakarmek (Ozbbk) <gtiy-ermakri, bdvtimelor. <bbslamaqd. fiulmek (tizbek) <<olmaq, yerle$mek, tapmaq, outarmao>i vokhmek ttizbek) <<koinek efmelo>, <<bii-biride nazer -yetirrheb. <brilluo etmeloi: bilniok (<izbek) <<bilmek>, tantmaqi>, <eh-timal etmek>. t<hesab etmekl. <bacaninq)) : botmek <cyiiklenmek-, oturmaq>>, <batma(>; ayvryaq (qu$p) <layrrnna^qr' ferqlendinire\, b<ilmelor, kiirmbk (orrerz) ^<<sdimok.'sin^aqtah k6cirmel<. ne ise hesab etmelro>: kdpmek [t',:qrjffi,'r',f tffr be vurmaq, kd.smrik,' _ '3';1;,H:k;x{t,iii*fry:tr${;i#,[&..iilili$']J; yota b axm aq, taxmiq, i g g kmb E (qtr piz) i<9 o kmek, itelemek, tgaltyyat.g0stormolo); Fuymaq (Wgl?) (gozlomak,. vtlrmaq, yanmaq)); lragnlu (qazax) (cuzaqla$m3q! qo$u{ub gaqrqaq, aralanmaq}); q?zmax- (qazax) (seyro glmpq, horokot etmok, nor nansl 01r $ox.slo mrinaqrbgt.y4ratmaq)) (qtoca4 m9na), qqmuc lqazax, (ugmaq)i, s(o?gl r- maq. haddtndon Qox seunmolo (mscazl monaoa), vennox (q4zaxj (Kegmoti>- <arxada oovmaq). <<ofmelill. (camanln, vaxtm keqmest>; kasmax Gal'akt <<ke srnet>', <e lhcie ni pozmilq>>, <s <indiirmelor ; g *m ak ( tlirkm en ) riiegikirelor, <gtxmaqr, <iqalxmaqn,.-<bag vermek>,, <qurtarmaq), (yerlasmek>. <<crns etmek>'. aranak (nlrkmonl (seqmob). (ayrmaq)), (narahat olriraci>: \sdiirmeft (tiirkmed <bdvtitinekoi, <tarbiye saft- -etmek>, lam.ak (ttirlcmen) <<saxlambq, qorurhaq, i2lemelc>; snlmak (tiirkmen) <tik; mek' te$hl etmek>, (ffumaqd, (qoymaq)), (lz qoymaq>>; qauanmafi (tiirfmori) <6mit olmaq>, <qluitarmdry, i<yaxa quriarmdq>;' sabagmak ftiirkmen) <oufiarmaq>. <temtzlenmelo>. <<azad olmaqd, Qra&mer f Hnkmori) <<dbimekri,' i<da$rlmag>, <gotirmebl,9.14rmek, (riirkmen) (oturmaqd, (rya$amaqd,. (dustraq ohas>; yrynamur{ (turkmon) (ylgmaqd' <aradan $6ttifmalc>, <tekmi tlegdlrmslo); oynamak (turkmon, (oynamaqd'

134 ggg! _elq9lol, (qalib go l.qek>, <ifa etmek> ; guarmaq (tiirkmen) (qrnmzl rongs ooyanmaqd, (tutulmaq). <hrslenmelo> ve s., T3.{<J[aldqn gitjiindti}+i..ki r4i, Azerbay 9a1t, qrprz, 9pax, rtirkmen, i11?,t13'li3i#&l8iil,3{al'i'3i*i,f.'ftil'3*!1'$j.ffi t8f ld?ji'f+*ll qiqatq colb.edilon fejlgrin.mohsub olduqli-n fiirk dillerihde Terdi Cohetler de miigahrde.e$rlr, Meselen, qa_zax dillnda l+asmax ve burmax fellerinin goxmenalr.gokilde iglenmesine daha mehsuldar formada rast selinir. kl!q,s"",f,t*i3h'fii0,'",tf #i#l;loulfi i"',fs',,'f l1,:,lnp[in,px,t,l cemlyyot rnkiqaf etdikce, hevat terzi devisdikce veni menalann varan- $asp?. da ehtiyac yaranmrgdlr. Eyru zamarida, i.iniumi mena bildiien ilffidf 3f tffi it#*?irti[i"iji,'#fi j,lf '*tuiiltrthfi'f; 'l{ i,,lj,l'?l#"*,*'l sr goxmen4bhq prosesi ile srx baehdrr. Bo2i faktlan neieiaerf ii-ecii-ri[: Dag- ($zerbayqan) <tistdsn srxmaq>, <tapdalamaq>, <iildtirmek>, <iqalib getmorl), (Datlnnaq)), (slatmaq), -<ehate _ etmoloi, <ortmek>;- dt_ (Azerbaycan) 1t$egqblc>, <iroli geinielor, <ottib kegmefor,.<apmaqr), (sonryflli^g; t*gl"f :p) ;ggryq?,_.11dgltmdg1, <ileemeloi ; y a-x- [AzoroaycanJ (sunmok), (boynuna qoymaq). <leke vaxrnao>l: siir_ (Azerbaycar), napprm?e, <istidametlenilirmelor j <id.are elmeb. kdavam 9lryox))j qltlrl U\zot.Daycan) (sosdon qorxlb gelrjlmekr>, (qorxmaq); sor- lnzordaycan) (satnlaq)). (xam clxmaq. ele vermek> *,ru,,8nt'o-rlgnr,"ll,,'tahffi;5"a#3[tlxt:ft'#3pj'.ffj;51,19'-'ju11:: melor, <adlandrrmaq>, <fikirle$mek>, <iehtim'al etniek>: Dos-'(oztiek) (sxmaqd, <hiicum etmak>, <zoi tetbiq etmek>. <addrmlainaq>): Eel- bz: bek) <yaranpaq?, <<gelmelor, <yaxmlaqmaq>; kilr-. (b.zbek)^( onnrilo>, ( baxmaq), <hesa b.etmelor, <nezor yetinnekri ; te q- (ozb sk) i<to [unmaq>, <yaxrnlalmaq>, <diiqmekri, <itelerirek>: sal- (d2bdk) <qurmaq)). (wr- Faq2, <qane-etmek>i, <diizelmelor; slrr- (ozbsk) <drefeket etmok>. <itolemob>, <yayrlmaq>; vur- (qazax\ <zerbe yetirineb. <iildiirmsk>. <hanrlamaq>;,ya- (qaza.x) <gevirmek>, <idmlan.. miibarizosinde qali b gelmqlo), (dagrtmaq)); at- tq44gx) <tullamaq>, -<grille afinaql, <ate$ agmaq>, ((armaq);,or- (turkmon) (boyumol0, (meydana glxmaq)), gqalxmaq>; df- (qurkmo,n) ((egmolo), (axmaq)), (qovmaqdr. <yagamaqi>; - ftis- (trirrmen) (<rosmo$), (aylrmaqd,,.(ryaralamaq>, <ba$lamaq>, r<gekmakr>, (ryen_ rr9l, (ff ermop) ; {orc- (turlmon) (dayanmaq>, <drncelmob>, <qorun-aq>; ds- (rurknonj (asmaq), (edam etmak). (gszdrmolo) vo s.. _ Yuxarida nezeiden kegirilen kok fellor daha qedim fellerdir. Hemin fellerin esasmda mohz sbnradan ttirk dillerinde ioxhecah feller yiranmrsdr. 'Azarbaycan dilinde tekmonahhqdan coxmenahhea doeru inkisaf eden feller arasrnda i$, heraket, tefekkdr fellen tisttinltx*toskil edir. Mesalen, y adv {a- <<yaddan gxarmaq >, <ryadlagmaq>, unutmaq>i, ge t- <<addrm arar,aq herokot tmek>, <yerimelor, <addrmlamaq>, <oldufu leri terk etmolo), (kogmol<>, <kegm'ek>, <davam etmek>, <<yaxrnlagmaq>>, gat- <bir yere yetiqmek>, <bir geye gatmaq>, <<mtieyyen saya yetigmek>, <kifayet etmob). (molum olmaod vo s. Melumdur ki, Q6xmenahhq esasen esyalar. predmet ve hadiseler es.asmda.oxgarhq,. benzeyig neticesinde ydranrf.'.meselan, isimlerde, xiisusils timumi iiimlerdo qbxmenahhern sebebi odur ki. onlar homcrns egyalann, hadiselsrin ve niticenpd anlayrslann iimumi adrnr ifade edii. Onlarda iimumilesme giicltidi.ir. Umumi isiinler konlaet ve mecazi monalarda isledilerek 6xsar-e$yalann iimumilesmis adr kimi crxrs edir, Bunlar ciz esy-avilik menalannr'saxlamaqla berabar,- olamet vd keyfiyvet mezmunu da elde ede biler. Mehz ond sdre de onlann sintaktik furilisivasr da deyigir. Btittin bu.amiller iimumi is'imlerin goxmenahh$a daha goi meyl etmoslno osas venr. Isim, sifet ve fellerden basqa, savlarda, evezliklerde. zerflerde de. az da olsa, Qoxmenahhq miisahidti edilir. Meselen. qazax dilinde savlarj da polisemila hadisesin^e az'rast eelinir. Osasen hemin dilde Dir savr bir nege menada iglenir, diger saylaf ise tehnonahdrr. Azerbaycan dilinde rse hem bir sayl." hsm de yiix,, min, ah cox saylan genis meha variantlanna malikdir. Aierbaycan {ilinde'irali,-.geri ierfla-ri nisbetan.daha,.go.x goxr4enalr p_klldq iglonir. Eyni zamandd,4a, kim avezhl<lori de muasrr Azerbaycari dilindo gbxmenahhq qazanmr'gdrr. isrirnne EDirMi$ odobiyyar l.anues (D. Ouepxn no Jrer(clrre r3brxa rypok Ka3axcraHa. Am.la.Ar AnHauypor A,,l{nnun ce3nyr( cocrabbr xakbrhaa, Arura6ar Anfal L. Content, meaninq and understandinq. The Naque, AmpyrunHa f. I4r tcropnr crrob l Lrx rsaqentfi M Azerbaycan dilinin izahh lii$oti. I-N c. B. I-1964, II -1980, III , tv Azorbaycan tiirkcssi sdzhiyti. I-II c. Istanbul, 1994, 7. Ba$rrov Q. Azerbaycan dilinde fellerin leksik-semantik inkigafi. 8., Bacxaxos H.A. Cocran JrercuKr.r KaparannarcKoro r3brka u crpykrypa crosa. HccJle.qoBaHrrr tto cpabhr{re,rrnofi rpauuaurxe rropxcxm t3brxol Jlexcnxa. M., Fyaaron P.A. Cpanumerbno-ceMacr{oJlorr{qecrfl e fi ccjreaobahur. M., I Qurbanov A. Miiasir Azerbaycan edsbi dili. B., l. Ceferov S. Miiasir fuarbaycan dili. 8., Ofendiyeva X. Azerbaycan va ttrk edobi dillerinde kok ve drizeltma fellorin semantik diferensiasiyasr. Nam.dis.avtoref. 8., I , Oounna M. CorpeueHuufi pyccrufi mnr. M., Hesenov H. Azarbaycan dilinin semasiologiyasr.8., Xoilm'ros C. Typxncran ACCP sa Vr6exscros CCP-usnr MocrsaAarn Myxrop BrrroJrarxoniuapr{ raphxr{hiah ( irwmp), Taureur, 1987, AeropeSepar. 16. HcropuvecKoe pibbrrrle r Kcr.rKr.r rroprcrrd(,r3brkob. M., Israhlova R, Miiasir Mtiasir Azerbavcan Azerbaycan dilinde bezi bozi siizlerin leksik-semantik inkigafr. Azerb. EA-run.-run <d(eberlor)i, <d(eberleoi, N 9. B., 1979, s I,IruaHryaor IO.K. K ucropull HassaHfifi moaob a ys6excrou rguxe. T,, Kuprurcxo-pyccxnfi cjrobapb. M., Kynren Kvmes f. l. CerilaHrnra ilraro;ra iliarojla B rronxcl rroprcrlrx r3brrax. 8.,

135 21. Maueaona 3. Pacurupente 3uaqeHr{f, cnob B cobpemeuhou asep6afiaxaxckom Jrr{- reparyphom TeparypHoM sshre. fl3brke. KaHA.Arcc. KaHA.Ar{cc. 6., b., 1 I9U Manrazfies Marra:fies A. CeuanrmecKoe fi3meuenr.re cjrob - ruyrpeuuuft Saxrop pinbrrt,tt rghxa- Conercxar rppr(ojrorur. ffs 5,8., 1974,c Mommedov Mommadov I. Azerbavcan Azerbaycan dili semasiolosivasna semasiologiyasma girig, siris- B.- 8., Memmedov Y. Azorbaycan dilinde siizlerin lelsik-semantik inkigafi,8., Mexruena T. flonncemnr HMeH cyqecrbr.trenbublx B cobpemehuou a:ep6afilxascrom rsure. Kar{A,Iucc. 6., Mtiasir Azerbaycan dilinin semasiologiyasr. B., Miiasir Azorbaycan dili. I cild. B., Mycaea K. Jlercxxa noprcxux r3lrkob B cpabhlrrejrbnom ocber[ehr{r{. M., !. Orapoa M. Ilpo$eccuoHiurbuafl nekcura rapauaero-6ankapckoro r:uxa. H., Pacca.qux B. Ooneruxa t.nercnxa roqalapcxoro rshra. YraH-YAe, l97l. j1. Lr.y"ul! Miiasir Azarbaycan dilinde sifotin goxmenahhlr. 8., Tlaym f. Ilpnqanu rcropr.tu fl36rxa. M., llnonuron 6. Ourosu c MacfioJrorfifi. M., ilorporcxufi M. fi:6pauhne pa6oru no BbrKo3HaHr{rc. M., TyprueHcxo-pyccxufi crrobapb, M., Yr6excxo-pyccrufi clonapr, T., Volibeyli L Mi.iasir Azerbaycan dilinde felin goxmenahhfr. 8., BuuorpaAor B.Ocnorsue rfirru JreKcrrqecxux guaqesnfi uona.b.fl,l953,ns 5,c liiuueb /{. O'repxn no cemacujroflin pyccroro mura. M., 1964, 40.3nernnuen B. Ceruaculorur, M., TURK DiLLORiNiN ETiMoLoGiy.q.sNI nain O.M.Cavadov. Toymerasimleri...,...5 K.T.Ramazanov.Tiirkdillerindequ$adIan...,...,,,..,..18 Bir nego bitki adrnn etimologiyasr..., 'l 4 3.C.Kyirnen. (DuroHnuu r a"rep6aftgxagcxom r3brke l M.M.Mirzaliyeva. Mena ndv qekilgili bezi fellerin etimoloji tehlili,., rtlrk Dil,I,eninin ranixine DAiR E.Memmodov. Nesiminin leksikasr o$uz dillori kontekstinde, E.Olekberova.QedimttirkleksikasrveAzarbaycandili...,.....,, B.Kapau$ru. Errrosar JreKcLrKa raray3ckoro r3hrra ,..,274 MUsroeir,r,ix oovn0ndo rurk uir,leni LEKSiKASTNDA GEDON PROSESLOR M.M.lVlirzaliyeva. Dilin lii$et terkibi. Taqekkiil, inkiqaf ve tekmillegrne..29l i.kazrmov. Miisteqillik qazanmry tiirk xalqlarmrn dilinde alnma leksika..294 B.Meharramov. Miisteqillik qazanmrg tiirk dtjvletlerinin (Azerbaycan, 6z.bek, qazax, tiirknen, qrfrz) dilinde qoxmenahhq.,

136 AZORBAYCAN MiLLi ELMLAR AKADEMiYASI i.nasimi ADINA oilqilix insriruru TtrRK nilleniuix ranixi-rr,rtieavisor,i LEKSiKOT,O CIYI.SI MASOLOLORi I cild Negriyyatrn mtidiri $rxryev M.N. HoRMOTLI OXUCU: Bakr Slavyan Univcrsitelinin <Kltuh uloml> negriyyatpoliqrafiya markezi muollif vo rednktorlurr, lodqiqatgr va terctimogileri emekdaglrfa devet edir. Biz filologiya, tarix, folsefs, iqtisndiyyut, nosiologiya, beynalxalq miinasibatlar, tibb, deqiq elmlor, infornrntikn, hom de ali msktab vo tedris edebiyyatlarrnr nagr cdirik. Teklifl erinizi gozleyirik. Bizim ilnvan: Azerbaycan Respublikasr, Bakr gehari, S.Riistsm ktig. 25, Bakr Slavyan Universiteti I marteba otaq Nl-99. ((Kitab alamil> nogriyyat-poliqrafiya merkezi Tel: (1-76) Mob: Kita b-"[email protected] Redaktorlar: Korrektor: Operator: Dizayner: $iikiirlii E.O. Xslilova A.L Hiimbstova D.F. Qedimova A.O. Qehremanov R.A. Kompiiter yrfrmr: Ulviyye Hiiseynova Yrftrna verilib: Q,apa imzalanb : Format: 60X84 1/16, Sifarig 11. Tiraj 170. Azerbaycan Respublikasr Tahsil Nazirliyi Bakr Slavyan Universiteti, <Kitab alemi> negriyyat-poliqrafiya merkezi Unvan: Bakr, S.Riistem 25. YBAXAEMbIfr qhtateji},! I,l:rarer rcxo-norurpaqu uecxufi qeurp <Kitab alemb> SaruHcxoro cnabrhckoro yhnbepcrrera rrplinrauraer K cotpya- Hl4qecrBy abtopob fi peaaktopob, r{ccjlegobarereft u nepero4- r{i4kob. Mu nraaeu KHr{rH tro Smorornr, ncropuu, Qruroco$lra, exo- HOMHKE, MCAUI{I{HC, COUHOJIOTI,IU, MEX(.4YHAPO.4HbTM OTHOIUCHIIf, M, roqubrm HayKaM, uhrlropuaruxe, a raxxe By3oBcryro u yre6nyro Jrureparypy. XA u Baunx npe4.noxeuufi. Hcur adpec: Asep6ailnxaucrcax Pecrry6lrKa, ropoa Eary, yl. C.Pyctava 25, Farnucxnft craerhcxufi yhr4bepcllrer, I sran xoruuara N-99. H:Aarenrcxo-nolzrpaSnuecrlrft uehrp <Kitab alamir> Ter: 4l (l-76) Mo K{gb:alanaciyaldsli;s