Ali mektebler iigiin ders vesaiti

Transcription

1 H.O.Eminv, M.M.Muradv, T.D.Quliyev \ C. v) an cd Ali mektebler iigiin ders vesaiti Azerbaycan Respublikasr Tehsil Nazirliyi Elmi-Metdik gurasr <Kimya ve kimya texnlgiyu brilmesinin cu il tarixli iclasrmn 93 sayh prtklunun qeran ve tehsil nazirinin cu il 1276 sayh emri ile tesdiq edilmigdir. Sumqayrt I sunryrr 0L DO\,I at t t\-f\rfps rtftt KITABXANA

2 /r Ql 56

3 Raygiler: BDU-un <Analitik kimyar> kafedrasrmn miidiri, k.e.d., prf. F.M.erraqv. AMEA-run KPi-nun <Analitik kimyar> labratriyasrrun miidiri, k.e.d., pif. N.X.Riistmv. SDU-nun <O.left kimyasr ve kimya texnlgiyasr>> kafedrasmrn prfessru, ke.d. D.O.Agurv. - SDU-ntin <Senaye eklgiyasr>> ETL-mn miidiri, t.e.n., ds. O.Q.Mehreliyev Redaktr: k.e.d.,prf.d.o.agurv K.e.n., ds. Htmbt Oruc [lu Eminv, T.e.n., ds. Mahal Mayrl flu Muradv, I(.e.n., ds Telman Dadag flu euliyev. Otraf miihitin mnitrinqi. Sumqayrt -2011

4 utrxenicat fesil. I. ihstrumental analiz Sanitar-gigenik nrmalar sistemi , Eklji mnitrinqin vahid d<ivlet sistemi : ? Ohaf miihitin girklenmesine nezaret qurlulanve texnlgiyasr Qirklenme yerinin nezarete giitiiriilmesi ve nun ilkin qiymetlndirme ve ntimunenin g<ittiriilmesi ile menbenin axtanlmasr Zeherlenmig miihit byektlerinden ntmunelerin gdti.iriilmesi Sudan niirnunenin g<itiirtitmesi Tebii ve siini gtlllerden giittirtilen niirnuneler l 1.8. Havadan niimunenin giitiiriilmesi Maye miihitden niirnunenin g<itiiriilmesi L10. Berk srbentlerle niirnunelerin grittiriilmesi 49 l.ll.krigenqatrlagdrrma Xernsrbsiya I.13. Knteynerlerden niimunelerin gdtiiriilmesi Filtrde qatrlagdrrma Trpaqdan niirnunenin gtittiriilmesi Dib (dnn) aynhnalanndan niimunenin g6tiiriilmesi l. I 7. Bitkilerden ntirnunenin g<itiiriilmesi Heyvan mengelli niimunelerin gtitiiriilrnesi Analiz iigtin nitnunelerin stabillegdirilmesi, saxlanmasr ve neqli Labratriyada niirnunelerin analize 4

5 haznlanmasr l.2l. Mikrqangrqlann zenginlagdirilmesi , Xrmtqrafft reaksiya iisulu Qxarma (tutma) tisulu I.24. Suyun keyfiyyet gcistericileri ve nlann teyini Temperatur Orqanleptikg<istericiler l.27.iy Dad v tam Bulanhqhq K<ipiiklenme Hidrgen gcistericisi , Turguluq ve qelevilik l.33.umumicdluq Quru qahq FOSIL il. Otraf miihit analizinin texniki vasiteleri Ekanalitik nezaretin texniki vasitelri I Ekanalitik igin neticelerine lan telabat ---- lo Olgme qur[ulanna lan telabatlar Kcimekgi qur[ulara lan telabat Smaq qur$ulanna lan telabat Meterlji tminat vasitelerine lan telabat Olgmenin yerine yetirilmesine qyulan telabat Niimunegcjtiiren cihaza lan telabatlar ,9.Hava ve qaz hahnda lan cisimlere Dzaret vasiteleri ll Zeherli maddelerin qazanalizatrlan _ lz7

6 2. I 1. Ferdi aktiv dzimetriya Passiv dzimetriya 130 2,13. Diffirziya dzimetri Niifuz etrne dzimetrleri l3 I Passiv dzimetrde madde adsrbsiyasrna etrafmiihitintesiri I6. Havadan ni,imune gcitiirmak iigiin aparatlar-- I Serfqurfusu ve serfyadrcrsr I 8. Su ve diger maye mtihitlere nzaret vesaitleri Suda neftmehsullan analizatrlan Vltampermetriya ssasulda analizatrlar Trpa[a nezaret qurf,ulan I 5 I 2.22.Unlersal teyinat iigiin tilgme qur[ulan Ftmetr, flyurmetr ve spektrftmetr Lyxnnessent spekffskpiya (LMS) Xrmtqraflar Maye xrmtqraflan T.Qazxtmtqraflandedektrlan DalSa tutanlar (dedektrlar) - - I Atm- absrbsiya v emissin spektrmetrler Elektrkimyvi analiz iisuluna esaslanan cihazlar 167 FeSiL III. Tullanhlann nrmalagdrnlmasr ve mnitrinqi Mineral terkib ' Karbnat ve hidrkarbnatlar Sulfatlar Xlridler Bigen elementler

7 3.6. Fsfatlarve iimumi fsfr Qirklendirici madde v tullanttlann nrmalagdrnlmasr ve mnitrinqi ikiterefli esaslarla mehdud raynda Tullanhlann nrmalagdrnlmasl Lkal (mehdudlagdrnlmrg) tullantrlann nrmalagdrnlmasr. Tullantrlann nrmalagdrnlmasrnrn tegkili Su h<ivzelerin girklendirici maddelsr atrlmasrrun nrmalagdrnlmast l. Qaylara atrlan bir girklendirici maddenin nrmalagdrnlmasl Tullanhlann nrmativ cerimesi Berk rullantllann klassifikasiyasrnrn esaslandrnlma prinsipleri I 4. Miihit girklenmesinin mnitrinqi. Miihit mnitrinqinin teqkili Otraf miihitin girklenmesinin. frmalagmasrna tasir eden faktrlar Miihit mnitrinqi iisullan Azerbaycanm XX esrin 90-cr illerinde miihitqirklnmesi l8.Biljitestler Balrqlarda apanlan testlr Odebiyyat

8 QISALDILMI$ ADLAR BBH - buraxrla bilen hedd TBQ - texmini buraxrlan qatrhq GiS - geinfrmasiya sistemi BBQ - buraxrla bilen qatrhq AAM - atestat almrg metdika QQ - titq-" qaydalan OQr - lgme qurfulan YQQ - yxlama qaz qargr$r OYY - <ilgmenin yerine yetirlmesi QTNO - girklenmeye texniki nezaret qurfulan USf - timumdiinya saflamhq tegkilatr KQK- kimyevi qaz kmpnentleri nfl - Ultlmyevi istifade COD - shemikal xygen demand OBK - ksigenin bikimyevi istifadesi OKi - ksigenin kimyevi istifadesi BBM - buraxrla bilen madde BBT - buraxrla bilen terkib QTSH - girklendiricinin tehlfikesizlik seviyyesinin heddi BQH - buraxrlan qatrh[rn heddi BBN - buraxrla bilen nrma PAK,IH - pli armatik kaxbhidrgenler KQT - kimyevi qaz teyinedicileri MRT - miiveqqeti razllagdrnlmrg tullantr

9 I Fsf,. hrstnurmxral axeriz 1.1. Sanitar-gigenik nrmalar sistemi insan cemiyyeti iiz varhlrnda yeni eraya qedem qynusdur. Onlar terefinden yaradrlmrg kimyevi, bilji ve fiziki iisullann etraf miihitle qaaitrqh tesirinden qidalanma tebietin giicii ile iilgiilfir. - XX esrde iqtisadiyyahn inkigafi 20 defe gxaldrgmdan, tebii yanacaqlann istifadesi 30 defeden gx are $, senaye texminen 50 defe geniglenmigdir. lgtimayetin yaradrcrhfr bisferin kimyasrna hansfrrnasiya edir ki, brma g6re de ekser miitexessisler bisferin berk cisimlerle, maye vs qaz fazah maddelerin girklenmesi ile baflaytlar Biitiiur prsesler istehsalla balhdr. Bu tek xammal resurslanmn gewilmesi ile izah lunmur, eyni zamanda yan mehsullann emele gelmesi ile xaralterize edilir. Okser hallarda, bu mehsullar kenar mthitde yad bitik lurlar. Bitki v heyvan lliceyreleri kimyevi labratriyaya diigdiikde, yad bitikler rqanizrnde neqativ deyigikler yaradrr-ki, bunlar da miixtelif frmalarda tiziinii g<isterir. Meselen, bedxasseli beden xestelikleri, mutasiya ile (gen-xrmmsm) v s. Maddeler miibadilesi pzulduqda ise tullantrlar mineralla5drnknr. Mikrblann suda ve trpaqda fealiyyetleri miitsmadi laraq miixtelif zeherli birlegmelerin emele gelmesinin qargrsrnr alr. Bununla yanagr, istehsal prseslerinde daha biiyiik miqdarda maaaeter emele gelir ki, bunlan da bilji iisulla pargalamaq miimkiin deyil ve nlar atmsferde, hidrsferde ve

10 trpaqda tplanaraq esas eksistemin fealiyyetini panr. Hazukr diiwde 7 mln tndan gx kimyevi madde sintez edilir. Miiasir zamanda, giindelik insan heyabnda e qder miixtelif kimyevi mehsullardan istifade edilir ki, nun nmenklaturasr I ilde vahid hecminde geniglenir. Bu kimyevi aqressivlik haqqrnda sdylemek getin deyil ki, hemin -"dd"l"r" q"t5i insa - rqanizminde nun tesirine qargr meqsedydnlii genetik tesir etmir. Xiisusi laraq bu prblern Azerbaycan ve MDB iilkelerinde daha keskin durur. Her il, kimyevi zeherlenmeden minlerle insanlar zerr gkir. Kimyevi zeherlenmeden her il yiialerle u$aq heyatrna sn qyulur. Diinyamn boyiik geherleri arasrnda Bakr geheri uzuniimii,rliiltye g<ire 100-cii yerlerde durur. Azerbaycanda eklji prblemin emele gelmesinin esas sbblsri agafrdakrlardr: 1)- Xalq teserriifatrnrn uzun miiddetli intensiv inkigafi; 2)- Tebieti qruyan avadanhqlann zeif techiz edilmesi; 3) - Tebietin qnrnmasl. Azerbaycan erazisinde eklji veziyyeti pis lan raynlar aga[tdaklar hesab lunur: 1. Bak geheri. 2. Sumqayrt geheri. 3. Gence geheri. 4. Dagkesen raynu. 5. Mingegevir ve s. l0

11 Bu erazilerda xalq teserriifatrndan plansz istifade, bir srra 9x keskin ve d6nmeyen tebii mtihit deyigikliyinin yaranmasma sebeb lur. Bu da dz nrivbesinde tebii resurslann ttikenmesine ve insan sa$lamh[rna esash menfi tesir gdsterir. Bu znalann eklji analizi esas verir ki, reginun eklji situasiyasr ehate dairesine g6re, tekce reginlar arasr ehemiyyet kesb etnir. Bu eyni zamanda iirnummilli prbleme ve hetta, dtfurya seviyyeli bir prblerne qewilir. lk ndvbede bel znalarda nzaret iigiin tecili v eksftmal tedbirler giir0lmeli, situasiya prqnzlagdrnlmah ve etraf miihitin saflamlagdrnhnasr iiqtin qiymetlendiribnelidir. Bunun rigiin agagdakr telebler tidenilmelidir: 1 Otraf mthitin zeifliyinin nezere alurmasr; 2 - Otraf mtihite buraxrla bilen maddenin hedd nrmasmm artmamasl iigiin nezaretin etibarhhlrm temin etmeli; 3 - Miirekkeb ve qargrhqh tesirin xiisusiyyetleri prqnzlagdrnlrnah ve qiymetlendirilmelidir. Otraf mtihitin girklenmesi iigtn menbeler, insan terefinden istehsal lunan miixtelif maddelerin atrnsfere tullanmasrdrr. Havanrn girklenmesinin esas sebebi - enerji menbeyi kimi meden yanacaqlannrn istifadesidir. Diger ene{i menbeleri aga[rdakrlardan ibaretdir. I - Kimya ve atm senayesinin elave mehsullannrn atrnsfere atrlmasr; 2 - Sement senayesi; ll

12 3 - Uzvi maddelerin guriimesi zarnanl HrS ve diger birtegmelerle zengin qazlann aynlmasr; 4 -Neqliyyat. Atnsferin girklenmesi esasen karbn ksidinin, azt ve kiikifudlii birlegmelerin, karbhidrgenlerin, senaye tzlanrun hesabrna bag verir. Yer kiiresinde bir il erzinde atmsfera 200 mln tn karbn ksidi, 20 milyard ta karbn diksidi, 150 mln tn kiikiird 2 ksid, 50 mln tn azt ksidleri, 250 mln tn tz, 50 mln tn miixtelif karbhidrgenler atrlr. Bisferin afrr metallarla dydurulmasr, girklenmenin esas faklrlanndan biridir. Cive ve qurf,ugunun sepelenmesi illik mehsuldarh[m %-ni tegkil edir. Kiimiir0n yandurlmasr zamanr kiil ve aynlan qazlarla etraf miihite, istehsal lunandan bir nege defe gx a[r metallar atrlu. Onlara misal kimi aga[rdakrlan gcistermek lar: Mg defe, M - 3 defe, As - 7 defe, U, Ti - l0 defe, Al, J, C - 15 defe, Hg - 50 defe, V, Sr, Zr defeden gx Ca ve Ge defeden gx. Bununla yana;r her il qar ve ya[rg vasitesile milyn tndan gx tursu yafrr. Bu da tebii mtihitin kimyasrnm deyigmesine sebeb lur. Okeanlafln girklenmesi, kean - atmsfer ene{i miibadilesi xiisusiyyetterini deyigir, su sethinde buxarlanmanr azaldr. Bu da yer kiiresinde nemliyin deyigmesine sebeb lur. Mtasir dciwde diinya keanlarrna bir nege milyn tn neft ve neft mehsullarr axrdrhr, Bu da deniz eksisternina gx bciyiik menfi tesir gsterir. t2

13 Tamamile qanunauy$undur ki, miixtelif aspeltlerle sulann girklenm prblemi, etraf miihitin pislegmesi ile baflrdr. Su krizisi artrq yaranrb ve biitiin dtturya iilkelerini silkeleyir. Suyun girklenmesinin neticeleri aga$rdakr xgageknez amiller yarada biler: - Qx sayh berk girklendiriciler suda hell la biler; - Asrh veziyyetde bdyiik mesafe qet efinesi; - Axrn byu hmgur su miihitinde zeherli maddelerin, qidalanan biitiin rqanizrnlerin zeherlenmesine tesir etmesi ; - Su miieyyen qeder iiziinde hell lunmug halda ksigen saxlayr. Oksigen ise yumsaq ve cd sularda ekser canhlar iigtin eklji faktrlann limitlegiricisi funksiyasrnr yerine yetirh. Trpafm istifada edilmemesi neticesinde nun girklenmesine, granlagmasm4 errziyasrna sebeb lur. Trpa[ur tiz-oztinfi temizlemesi zeif prsesdir. Zeherli maddeler trpaqda tplanu ve neticede vatrid gekimyevi miihit ve canh rqaniznlerin zeherlenmesine getirib gxanr. Litsferin sethinde emele gelen kimyevi deyigikliklerin magtabr aperdakrlan demeye esas verir: a,xrrncr yuz illikde yer sethine 20 milyard tndan gx glaklar, 3 milyard tndan gx kiiller, milyn tndan gx As, C, Ni, Z& Sb gtikniigdiir. Kend teseniifatrnda fasilesiz, semereli ve daha gx siini maddelerin (kimyevi giibreler, pestisidler ve s.) istifade edilrnesi trpa$n ddnmeyen mecburi girklenmesine sebeb lur. 13

14 Baxrlan prblemin kmpleks analizi eklji tehliikesizlik sisterninin yaradrlmasmn vacibliyini g6sterir. Bu, hedd dairesinde lmahdr ki, ilk laraq kritik eklji faktrlann antrpgen tesirinin, bisferin faktiki veziyyetinin v nun gelecek inkigafimn prqnz mnitrinqi lsun. Ona gcire de, miiasir elmin en esas vezifesi eklji sistemin yerli, reginal, milli ve qlbal seviyyede mnitrinqinin yaradtlmasrdrr. Eklji mnitrinqin esas vezifesi - <ilgmek, qiymetlendirmelq eklji faktrlann intensivliyinin prqnzlagdrnlmasmrn tesiri ve bitlann reaksiyalanru tedqiq ernakdir. Eklji faktr - etraf miihitin biitiin elementleri diiziine ve ya dlayrsr ylla canh rqanizne tesiri ve yaxud miihitin paramehleridir. Hansr ki, canlt varhqlar na uyfun reaksiya ile cavab verirler. Eklji mnitrinqi bir-biri ile elaqesi lan ii9 blka btilmek lar: - Olgme, - qiymetlendirme, - prqnzlagdrrma. Brinci blk kmpleks hecmlerin dlgiilmesi sistemidir. Bu, tebii v antrpgen eksistemin veziyyetine ve dinamikasrna perativ nezareti, eklji faltrlann intensivliyine miigahideni temin edir. Qeyd etmek lazrmdr ki, mnitrinqin effektliyi iigiin ahnan eklji infrmasiyanrn etibarhltlnm temin edilmesi gx vacibdir. 6z niivbesinde, eklji faktrlann intensivliyinin <ilgiilmesinin etibarlilt$t, dtivlet etalnlar kmpleksi bazasrnda, ilkin maddeler ve Azerbaycarun apancr meterlji institutlan standart 14

15 ntirnuneleri datrilinde milli vahid iilgme sistemine esaslanmahdrr. Her geyden ewel, insanlann tebietle ptimal qargrhqh tsirini tsmin etmek iigiin tebii miihitin girklenme seviyyssinin heddini bilmeli, insana tesirinin buraxrla bilen heddini, canh vs bitkilerin genig yayrlmasr ve eleceds biitiinltikde eksistemin qrunmasmr temin etnelidir. Azerbaycanda tebii miihit iiqiin sanitar-gigiyenik nnnalar sisterni iglenib haerlamb. Eksistemin frmalagmasrnm bitki ve heyvanlarda buraxrla bilsn heddin teyini (xtsusile senaye ehemiyyetli bahqlar tigiin) yeni baglayb. Eklji nrmalagdrrma, eklji saslarla girklendirici maddelerin bura,xrla bilen nrmasrnrn teyinini nezerde tutur. Datra dsusu, xiisusi hallarda mtieyyen itkileri nezerds tutulur ki, bu halda eksistemin stabilliyi saxlanrlsn. Sanitar - gigiyenik nrmalagdrma heg bir canhy4 xiisusile insana zerer vumml qebul etmir. Biitiin prinsipial ferqler de bundadr. Eklji ndqteyi - nezerden zeherli maddelerin buraxrla bilen heddi, rqaniznds yuxan hedde dayaruqhh$mm ehemiyyeti var. Her hansr bir sebebden bu maddenin miqdan buraxla bilen heddi kegdikde, limitlegdirici rlunu ynayr. Btitiin zeherli v girklendirici maddelerin rqanizrne tesirinin qiymetlendirilmesi qebul edilib. Bunlardan en xarakteriki zeherli ve qeyri ixtiyari tesiridir. Qeyri - ixtiyari tesir, istenilen reaksiyanr hiss etmek frmasmda meydana gele biler. Meselen l5

16 iy kimi, tekrar udma, tesiri iimumieklji, knsergen, mutagen v s. la biler. Bele hal atrnsferin buraxrla bilen hedde girklenmesinin iki halda ldulunu miieyyen etrnigdir: birdefeye, maksimal ve rta sutkahq Birinci hal meqsedle yerine yetirilir ki, neqativ reflektr reaksiyalann qlsa miiddetli tesirinin xeberdarh$dr. Ikinci ise zeherliliyin tesiri iigiin xebardarh{dr Buraxrla bilen hedd (BBH) - atnsferde buraxrla bilen hedd qangr$rdrr, mtieyyen mtddetde rta hedde paylamlr. Hansr ki, ddwi testde ve ya biitiim insan heyatrnda na zeherli tesir g<istermesin. B*yq xiisusi hallarda tesirinin nticleri v iimurnilikde etraf miihiti de elave etnek vacibdir. Ahnsferde qan$rqlar - atrnsferde eyni terkibde lmayan maddenin sepelenmesidir Rirdefalik qatrhq - atrnsferde deqiqe arasrnda gtitiiriilmig niirnunelerle teyin edilmig qangr[m qahhgrdr. Abisferde ftasutkahq qan$reln tesiri atnsferde rta sutkalq niimunelerle teyin edilmig qangr$m qahhfrdr. Havanrn rta sutkahq niknuresi - 24 saat erzinde fasiles2 laraq beraber miiddetlerde giittirtilmiig niirnunelerdir. Bele niknunelerin giitiiriilmesi sutkada 4 defden az lmamahdrr Zeherli maddeler tehliikeliliyine giire dtird sinife btiliiniirlr: 1. Xiisusi tehliikli maddeler; 2. Yfiksek tehliikeli maddeler; l6

17 x q, U.l an t 3. Tehliikeli maddeler; 4. Az tehliikeli maddeler. ZMTTS - zererli maddelerin tehliikesiz tesir seviyyesinin texmini planr senaye byektlerinin layihelendirilmesi iigi,in teyin lunmug hesabata miivafiq laraq atrnsferi girklendiren maddelerin texmini tehli.ikesizlik seviyyesin nisbstidir. Yagayrg menteqelerinde sanitar - gigiyenik qaydalara mrivafiq buracla bilen hedds 491 madde teyin ediknigdir. ZMTTS-d 1457 madde teyin edilmigdir. Atrnsferde - havada bir nege madde qangrlrmn etraf miihite tesirinin cemi, nlann qahhqlanrun cemi l-den btiyiik lmamahdr. Bu aga[rdakr frmula ile hesablanr: 4 * P, *...t P, =l BBHI BBH\ BBH, burada: P - atmsfer havasmda maddelerin faktiki qatilr[r, BBH - hemin maddenin qattl[. Atnsferde, havada lan qangrqlar iigiiln ldulu kimi, suyun da maddelerle girklenmesi iigiin nun keyfiyyet nrmalan b<ilmesi yaradrhb. Burada su hrivzelerinin biiliinmesi istifade sahelerine gdre priritet hesab lunur. lstifade sahelerine g6re su hiivzeleri agasrdak kateqriyalara biiluniir. l. Igmeli su hrivzeleri; 2. Zarersiz - meiget su h<ivzeleri; 3. Medeni - meiget su h6vzeleri; 4. Bahqgrhq teserriifatr su hcivzeleri. t7 I SIIJI!Qlyy1 D\rT.\? I '\'n 'Tns r.rfti T IT 4 F Y 4 N A

18 l. igmeli su - el suya deyilir ki, hansr ki, nun bakterlji, rqanleptik (hiss etme rqanlan ile teyin) giistericileri ve kimyevi zeherlilik gristericileri igmeli su hiivzesinde buraxrla bilen hedd da,(ilindsdir. 2^ Terersiz mei$et su hdvzaleri. $g htivzelerinden igmeli su msnbyi ve hemginin yeyinti senayesinin su ile temin etmek iigtitr igledilir. 3. Medeni - mei get su hdvzeleri. Bele su htivzeleri gimerlik, idman ve ehalinin istiraheti tigiiua istifade edilir. Ruraxrla bilen hedd (RRH) - maksimal qatrhlr ehalinin sa$amh[rna birbaga tesir etnemli, iirnumiyyetle insana heyatr byu menfi tsir etmmli ve su h<ivzelerinin gigiyenik geraitini pislegdirmemelidir. Zeherli maddelerin suda elametlerine qurlan hadd - suda maddenin qatrhfrnrn zerersizliyi ile xarakterize edilir. lnsan iigtin tehliikesizlik derecesini xarakterize eden 4 tehliike sinifi agalrdakrlardr: - I sinif - xtisusi thliikli; - 2 sinif- ytiksek tehliikeli; - 3 sinif- tehliikeli; - 4 sinif- az tehliikeli. Sinifler'miiqayise edilen zaman itk niivbsde nezart miizakire edilmeli ve suda maddelerin analitik teyini iigiin hessas qurlulann qurulmasr zaman tehliikeli maddeler siniflrinde nlann birle gmelerini nezere ahnmahdrr. 18

19 Bahq tesertifatl iigiin su hcivzelerine ele su byekdleri aiddir ki, rada bahqlar qidalana, gxala ve suda diger canh rqanizrnlerle miqrasiya ede bilsin. Bele su htivzeleri iigiin aga[rdakrlar vacibdir. RRI{ - maksimal qatrh[r birbaqa ve ya dlayrsr bah[a ve suda yagayan rqanizrnlere, eyni zamanda bahq iigih yeme tesir etrnemelidir. Tererli maddelerin tehliikesi- tesir seviyyesinin texmini Flanr - bahq teserriifatrnrn miiveqqeti nrmatividir. Burada her hansr pereparatrn xalq teserriifatrnda istifadesinin buraxrlmasr ve bahqgrhq tsrrtifah su h<ivzelerinde nun pereparatlamu:r buraxrla bilen heddinin teyin edilme meselesinin helli vacibdir. Bezi az qatrhqlarla miiqayisede ytiksek qatrhqh maddeler hiss etme rqanlan ile elaqede lduqda zeherleyici tesir gcisterirler. Ona g6re de BBH su h<ivzelerinde l-ci katcqriyah yiiksek dereceds ehemiyyet kesb edir, gete ki, bahqgrhq teserriifatr su hiivzelerinde suyun istifadesinde ixtifaunaya zeherli tesir g<isterir. Bels halda birinci yere nun zeherli tesiri grxanlrr. BBH- miivafiq laraq bele maddelerin yayrlmasrnm qargrsl ahnr. Meselen: BBH NH3 iigiin 2 mq/l ve 0.05 mq/l-dir. Onu 40 dfeden gx azalnnaq teleb lunur. Ele maddeler ds vardr ki, nlar az zeherlidir, lakin gx keskin iylidir. Meselen: neft v neft mehsullan. Su h<ivzelerinde 1-ci kateqriyah iistiinltik nun iylenmesine verilir. Buna grire de suyun girklenmesinin esas mehdudlulu rqanleptik 19

20 xiizusiyyetlere verilir. Bu sahede buraxrla bilen hedd 0.05 mq/l-dir. Trpaqda girklenme nrmalan aga$dakr i stiqametlerde teyin edilir: - Trpafrn gumlama qatrnda zeherli kimyevi maddelerin miqdannur nrmalagdmlmasr; - Miiessisenin erazisinde zeherli maddelerin tplanmasrmn nrmalagdrnlmasr ; - Ya$ayt$ raynlarmda menbenin girklendirilmesinin nrmalagdmlmasr. BBH-i teyin etmek tigiin tedqiq edilen maddenin mtihitde lan qatrh[rndan, nun fiziki-kimyevi terkibinden ve zeherlilik parametrlerinden istifade edilir. BBH - trpalr girklendiren maddenin maksimal qatrhg, birbaga ve dlayrsr ylla tebii miihite ve insan sallarnhlrna menfi tesir etmemelidir. Taxmini buraxrlan qatrlq _(BA - trpaqda kimyevi birlegmelerin texmini, giizeyan buraxrla bilen qatrhlrdrr (miiveqqeti tesir etme miiddetidir - 3 il). Trpafa, bitkilera ve canhlara menfi tesir etme pillesine g6re kimyevi maddeler 3 sinife bdliiniirler: l-ci sinif - yiiksektehltikeli kimyevi maddeier: arsen, kadmium, cive, selen, gurfu$un, sinlg fliir, benzapren ve s. 2-ci sinif - tehliikeli kimyevi maddeler: br, kbalt, nikel, mlibden, mis, stirme, xrm ve s. 3-cii sinif - az tehli.ikeli maddeler: barium, vanadium, vlfrm, manqan, strnsium, asetfenn ve s.

21 Trpaq tigiin BBH - 108, TBQ - 76 hesab edilir. Trpaqda miihit maddelerinin miqdan trpaqda saxlamlan maddenin miqdan, nun tsbii kimyevi terkibidir. BBH - srfu kitabrnda miihitin hesablanmasr verilir. Umumi halda qebul edilmigir ki, etraf miihitin veziyyetine nzartin qiymetlendirilrnesi, dlkeler arasr iilgii sisterninin miiasir elmi - texniki sahesinde vahid frmada lmasrm teleb edir. Bu prblemin helli tiqiin standartlagdrrna sahesinde razrla.gdrntrg siyasi razrhq a$aldakl tegkilatlarla elde edilmigdir: MDB-nin mehlgiya ve sertifikatlagdrrlma, beyrelxalq standartlasduma tegkilatlan (ISO) texniki kmitesi, beynelxalq metrlji qanunverici tegkilatlan (BMQT), beynelxalq elektrtexnika ksmisiyasr ve beynelxalq rilgii ve terezi kmiteleri (BOTK). Osas texniki kmitelec <Havamn keyfiyyetil>, <Suyun keyfiyyetil ve <Trpagn keyfiyyetbr ixtisaslagdrnlmrg tegkilatlarla sx emekdashq edirler - BMT-nin etraf miihit iizre beyelxalq prqram: (YUNEP); - Umumdiinya saslamhq tegkilatr (UST); - Umumdiinya metrlji tegkilatr GIUD; BMT-nin kend teserriifah v erzaq tegkilatr (Krr). Eklji mnitrinqin milli v beynelxalq aspektleri beynelxalq knfransrnm (Sankt-Peterburq 1997-ci il may) qeranna gdre teklif edilir: 21

22 - Milli eksistemin mnitrinqini yaratma[a kdmek etrrek, nun sistemli yaradrcrhfrrun prblemin helli ile elaqelendimrek; - Elmi - metdiki, nnnativ ve meterlji bazanm yaradrlmasr mnitrinqin birinci inkigafi sayrlsm; - Milli eklji nrmativlerin harmnlagmasr lvqalade vacib prblem hesab edilsin; - Eklji v analitik infrmasiyalann lnfgnngt gebekesinde ptimal ve vahid gkl salmmasr (unifikasiyasr) sn derece aktual hesab edilsin Ektji mnitrinqin vahid diivlet sistemi Otraf miihitin miihafizesi ve eklji idareetmsnin sas rlu, eklji sistemin mnitrinqinin frmalagmasul aparmaqdr. On sade mnitrinqe bu gtin a9a[rdakr kimi baxrlrr: Oyrmilen byektin veziyyetine mtigahide sistemi, nda bas veren deyisiklik dinanikastun eks lunmas ve situasiyann inkigafinn prqnzlasdmlnaadn Olgtistine gtire infrmasiyalar miixtelif frmada fimumilegdirilir: - Qlbal; - Milli; - Reginal; - Lkal (miieyyen eraziden kenara grxmayan);

23 - Obyektin girklenmesinin <niiqte> mnitrinqi - impakt. Apanlma iisuluna g<ire : - Bilji; - Kimyevi; - Gefiziki; - Avtmatik; - Distansiyah (mesafeden idare edilme, meselen, ksmilq aviasiya ve s.). Azerbaycanda eklji mnitrinqin tegkilat frmasr <vahid d<ivlet eklji mnitrinq sistemil-dir (VDEMS). Bu tegkilat tebieti miihafize rqanlan terefinden htikumetin xtsusi qeran ile yaradrlmrg&r. Vahid dtivlet eklji mnitrinq sisterni (VDEMS) riziinde aga[rdakrlan birlegdirir: - Menbelerin etraf mtihite antrpgen tesirinin mnitrinqi; - Tebii miihitin abitik maddelerle girklenmesinin mnitrinqi; - Otraf mihitin bitik kmpnentlerinin mnitrinqi; - Ssial - gigiyenik mnitrinq; - Eklji infrmasiya sistemlerinin yaradrlmasr ve fealiyyetinin temin edilmesi. Tebieti miihafze rqanlannm birlegdirilerek yeniden qurulmasrndan (2001-ci il) snra, Azerbaycanda eklji mnitrinqe <Tebii servetler ve eklgiy> nazirliyi rehberlik edir. Onun esas funksiyasr aqa[rdakrlardan ibaretdir: Azerbaycan hidrmeterlgiya idaresi - etraf miihitin veziyyetinin mnitrinqi, nun

24 girklenmesine, radiasiyasrmn veziyyetine (yer iistii ve yer etrafi ksmik fezada), tebii byekt fnlannrn kmpleks mnitrinqi, eklji infrmasiya ve miigahide sistemlerinin yaradrlmasr ve fealiyyetinin temin editmesi, etraf miihitin veziyyetinin vahid d6vlet fnd verilenlerine daxil etnek, nun girklenmesi ve hemginin eklji infrmasiyanm merkezlegdirilmig hesabatrrun apanlrnasr ile meglul lur. Azerbaycamn tebii servetler idaresi - nazirlik ve tegkilatlann fealiyyetinin iimumi krdinasiyasr (elaqelendirilmesi), tebii miihit byektleri daxilinde miiessise ve tegkilatlann mnitrinqi, menbelerin etraf miihite atrpgen tesirinin mnitrinqinin tegkil edilmesi, bitki ve heyvanat aleminin mnitrinqi, yeraltr servetlerin, su htivzelerinirl hemginin megelerin miigahide ve mnitrinqini tegkil edir. Bunlardan bagqa VDEMS-in iginde igtirak edirler: - Sehiyye nazirliyinin sanitar - epidemlji xidmsti (qidalarda zererli faktrlann ehalinin saflamh[rna tesirinin mnitrinqinin heyata kegirilmesi); - Azerbaycamn trpaq kadastru (vergi byektlerinin siyahrsr, trpafrn mnitrinqi); - Diivlet da[ meden nezareti (gelji miihitin mnitrinqi ve hemginin istehsalat tehltikesizliyinin mnitrinqi); - Orazilerin, tehltikeli byektlerin radiasin mnitrinqi; 24

25 - Azerbaycan Miidafie Nazirliyi (ebii mfihitin mnitrinqini heyata kegirmeli ve herbi byektlerin na tesid menbeleri); - Kend teserr0fatr nazirliyi - ftend teserriifatr iigiin teyin edilmig bitki ve heyvanat aleminin, etraf mtihitin miieyyen sahede mnitrinqi); - Azerbaycan bahq senayesi - hidrbinitler ve bahqlann mnitrinqi; - Azerkartqrafiya - (VDEMS-ni temin etrnek iigiin tpqrafiya - gedeziya ve kartqrafiyanr heyata kegirmek). Vahid Dcivlet Eklji Mnitrinq Sisterni (VDEMS) hazrrkr dtiwde aga[rdakr meseleleri hell edir: - Azerbaycan erazisinde, nun ayn-ayn raynlannda tebietin miihafizesinin veziyyetini migahide ehnek rigiin prqramrn hazrlanmasr; - Obyektlerde eklji mnitrinqle gtistericilerin iilgiilmesinin apanlmasr v miigahidenin tegkil edilrnesi; - Biitiin Azerbaycan erazisinde, elece de aynayn raynlarda miigahide neticelerinin miiqayisesi ve etibarhh[rmn temin edilmesi; - Mtigahidelerin neticelarinin tplanmasr ve iglenmesi; - Mii$ahid6166r, nriclrinin saxlanrlmasr xiisusi verilenler bazasrmn yaradrlmasr; - Tebii miihitde byektlerin veziyyetinin prqnzlagdrnlmasr ve qiymetlendirilmesi, na antrpgen tesir, tbii xammallann veziyyeti, 25

26 eksistemin pzulmasr, tebii miihit geraitinde ehalinin safl amhq gdstericilerinin deyigmesi; - Operativ nezaretin apanlmasr ve tegkili, etraf miihitin felaket ve qezalar neticesinde emele gelen kimyevi ve radiaktiv girklenmenin lgiilrnesi ve hemginin veziyyetin prqnzlagdrnlmast ve tebiete vurulan ziyanrn hesablanmasr; - Eklji infrmasiyanrn geni$ telabatlarla ehali, igtimai herekat ve tegkilatlara gatdlnlmasmr temin etmeli; - idare etrn rqanlarma etraf miihitin veziyyeti, tebii resurslann kemiyyet ve keyfiyyeti, hemginin eklji tehliikesizlik giistericileri infrmasiyalannrn verilmesini temin etrneli; - Eklji mnitrinq sahesinde vahid elmitexniki siyasetin iglenmesi ve heyata kegirilmesi. VDEMS strukturunda tematik ve erazi eklji mnitrinq sistemi fealiyyet gdsterir. Tematik plan ayn-ayn byektlerin veziyyetine nezareti ve miigahideni heyata kegirir. <Obyektlerin menafeyi birliyil> birlegmeler prinsipinin mnitrinqin tematik planr bir ve ya bir nege ixtisaslagdrnlmrg idare miigahide v nezaret sisteminden ibaretdir. Meselen: Ddvlet su hdvzelerinde, yeraltr ve yertstii su ehtiyatlan mnitrinqini Azerbaycan tebii servetler ve eklgiya nazirliyi heyata kegirir. Bu nazirlik diger dvlet rqanlan ile (hidrmeterlgiya ve sinptik idaresi, Azerbaycan Sehiyye nazirliyi ile birge) ayn - ayn tebii servetlerin mnitrinqini aparmah v qerar qebul etmelidirter. Tebii mi.ihit 26

27 byektlerine anhpgen tesirin mnitrinqini tegkil eftneli, yeraltr srvetlerin, bitki ve heyvanat aleminin mnitrinqi (megeler de daxil lmaqla), hemginin teb.ii servetler haqqrnda geinfrmasiya sistemini (GIS) yarannahdu. VDEMS - nin erazi sistemi Azrbaycanm inzibati erazi bdlgulerin sasn yaradrhr. VDEMS daxilinde istehsahnrn etraf miihit mnitrinqine baxlr. Bele ki, tebietden istifade edenlerin tizleri etraf miihite tesirin hesabatrm aparmahdular. VDEMS sisteminin strukturuilrn esas hissesi aga[rdakrlardan ibaretdir: - 0tqme sistemi (tilgme aleti ve iisullan); - Infrmasiya sisterni (verilenler bankr ve bazasr); - Miigahide byektleri g<istericilerinin mdellegme sistemi ve ptimallagdrntmasr; - Eklji sahe v meterlji faktrlann prqnzlagdrnlmasr ve sisternin berpa edilmesi; - Qerarlann haztlanmasr ve nlann telabatgilara eklji infrmasiyanrn ttziinii). Eklji mnitrinqin iilgme kmpleksinin qurulmasr ndqteler gekilinde ve inteqral (aynknaz gekilde birlegen, bi.itdv) dlgms iisullanna esaslamr. Bu dlgmeler stasinar (terpenmez miigahide pstlannda) ve mbil (avtmbil - labratriyalarda) iilgme texnikal annda apanla biler. Infrmasiyamn ahnmasr iig qrup cihazlarla temin edilir ve cilgiiliir: - Miihit gdstericileri; 27

28 - Ohalinin yagadr[r yerde, ig yerlerinde ve etraf miihiti girklendiren menbenin yaxrnh[rnda girklendirici maddelerin fattiki qatrltqlan; - Metrlj i xarakteristikalan. Eklji mnitrinq sistemi tekce etraf mtihite nezaret etnek yx, eyni zamanda veziyyetden asrlr laraq na aktiv tesir etrnelidir. Reginlann v snaye byektlerinin fealiyyetinin riyazi mdelinin qunrlmasr neticesinde girklendirme menbeyinin idare edilmesi imkam yamntr. Eklji mnitrinq eyni zamanda senaye byektlerinin ve erazinin iyazi mdelinin aragdrrlmasr ve hesablanmasrar da heyata kegirir. Mdellegdirme esasen 2 seviyyede heyata kegirilir. Birinci seviyyede ayn - ayn istehsalm texnlji prseslerinin mdellegdirilmsi tsmin edilir. Burada prseslerin etraf miihite tesirinin ayn parametlerinin mtieyyen hedd daxilhde hesablanmahdrr. kinci seviyyede senaye byektlerinin etraf miihite tesirinin iimumi gdstericileri esasmda ekvivalent mdellegdirmenin temin edilmesidir. Eklji nezaret Azerbaycan Respublikasrnrn qanunu ile idare edilir ve aga[rdakr byektler miigahide edilir: traf miihitin miihafizesinin veziyyetine, teserriifat ve diger fealiyyetlerin tesiri ile nun deyigmesine, tebietin miihafizesine qyulan plamn yerine yetirilmesine, tebii servetlerden semereli istifadeye, etraf miihitin sa$amlagdrnlmasrna, etraf mi.ihit mtihafizesine 28 - ayn lmasr

29 qyulan telabat nrmalannrn yerine yetirilrnesine, eklji nezaretin heyata kegirilmesi sistemine, eklgiyaya dtivlat miigahide xidmetinin lmasrna, igtimai ve istehsallara nezarti, Azerbaycan Respublikasrmn qanununa gcire eklji mnitrinq etraf miihitde bag veren fiziki, kimyevi, bilji prseslere, atnsfer havasrnrn girklenmesine, trpagm, su hijv-zelerinin, nun bitki v heyvanat alemine tesirine, hemginin maraqh tegkilatlar ve ehaliye tebii miihitin deyigmesi haqqrnda tecili infrmasiyarun verilmesine, xebardarh[r vb nun veziyyetinin prqnzlagdmlmasrna nezaret edir. Otraf miihit nzart qurf,ulan (ek - analitik nszaf,t qur[ulan) - etraf miihitin girklenmesinin mnitrinqini heyata kegirmek iigtin lazrm lan bu ve ya diger texniki qur$ulann cemi kimi baga diisiiltir. Bunlara agafirdahlar aiddir: etraf miihit byektlerinden analiz ntimunelerinin gtitiiriilmesi iigtn qur[ular, nlann saxlanmasr, neql etdirilmesi, nezart lunan miihitde - erazide fiziki faktrlarla ve yaxud girklendirici maddelerin birbaga teyin edilmesi ve identifikasiyasr (eynilegdirilmesi), hemginin iglemek iiqiin qurgular, mtivafiq infrmasiyalann eks etdirilmesi, <iti,irtilmesi ve s. Ohaf miihit nzart texnlgiyasr - eklji mnitrinq prsesinde miigahide, cilgme giistericilerini emeliyyat vaxtr qeyd ebnek, etraf miihitin veziyyetini ve girklendiren maddelerin miqdannr, xarakterini teyin etmek, keyfiyyet terkibi ve etraf miihit byektlerinde nlann miqdanm teyin

30 etrnk iigtin texniki ve diger qurfulann kiimeyinden istifade etrnek kimi iisullannrn cemidir. Otraf miihilin girklenmesi - etaf miihite insanlar terefinden daxil edilmig ve ya tiz-dztilre yaranan xarakterik zeherli kimyevi maddeler, fiziki amiller, bilji agentler, ewelceden teyin edilmig hedd nrmasrndan gx lan maddeler ve s. baga dtisiiliir. 13. Otraf miihitin girklenmesina nzart qurgulan v texnlgiyasl Otraf mtihitin girklenmesine ekanalitik nzartin texrlji tsikl emeliyyatlan ve iisullan: * Mdvcud gikayet, sened ve ya mtivafiq erizelerin ahnmasr ile nezarete gdtiitiilecek byektin (girklendirme menbeyinin) agkara gtxanlmasr; 1.. llkin laraq byekti qrsa fasilelerle mtigahide etmskle girklendirme giistericilerini tedqiq etrneli, hemginin nun yerini, serheddini xarici ufursuzlu[un emele gelmesi ve snrakr tedqiqatlann erazisinin teyini (meselen, tehltikeli girklendirici maddelerin nisbeten gx ldu[u yerde ilkin kemiyyetin tedqiqatr ve miqdan, 6lgme ile terkibin ve fiziki faklrlarla intensiv, qargrhqh tesirde lan maddelerin girkab sulannda teyini); * Nezaret lunan byektin infrmasiya mdelinin frmalagdrnlmasr (meselen, girkab sulannda), nzaret lunan girklendirici maddelerin terkibinin qeydleri, nlara tesir eden fiziki faktrlar, yerinden asrh laraq dlgmenin etibarhh[rnr ve serhed 30

31 hedlerinin teyini, nezaret lunan byektin dinamikasr v tedqiqatrn tiyrenilmesinde eksperimentin planlagdrnlmasr (meselen, plarun tertib edilmesi, yerlerde girkab sulannda girklendirici maddelerin miqdanmn <ilgme qrafiki v yar(ud labratriya analizi figtin niimunelerin gdti,iriilmesi);.!. Nezaret lunan byekte uzunmtiddetli (sistematik) miigahide (meselen, girkab zulannda) niimunenin giittirtilmesi v yaxud niirnune g<itiiriilmeden planlagdrnlmrg gdstericinin girklendirici maddenin qahhfrmn fasilesiz v yaxud diskret (62 istediyi kimi) tilgiilrnesi ve nezaret lunan byektin veziyyetinin biitiinliikle qiymetlendirilmesi (nrmalann miiqayise edilmesi ile ve yaxud ewelden apanlmrg 6lgiilerle miigahide lunan tilgiilerin miiqayisesi);.!. ihfrmasiya mdeli esasmda nezaret edilen byektin veziyyetinin deyigmesinin prqnzlagdrnlmasr v tec'riibi alman empirk verilenler texmin edilen gerti xarici (meselen, istehsalm giiciinden asrh laraq suyun girklenmesinin arenast ve azalmasr, tkrar tmizlnmenin elave edilmesi, istehsal prsesleri texnlgiyasrnln vz edilmesi, su d6wiyyesinin qapal edilmesi ve s.) deyigiriklikler;.3. Ahnmrg infrmasiyalann miivaflrq ve baga diigtilecek frmada emal edilmesi (iglenmesi) ve nun telabatgrlara teqdim edilmesi (yxlamanur neticelerini hesabat gekilinde, rshberlik v ya sifariggiye teqdim etmeli. Meselen, dtivlet nszaret 31

32 xidmetine ve ya igtimaiyete elan etrnek iigiin yerli administrasiyaya vennk. Gdsterilen emeliyyatlar gergivesinde adeten bir neg texnlji emeliyyatlar heyata kegirilir va bunlann tekrar edilmesi tipik ekanalitik nezaretin texnlji tsiklini tegkil edir: / Qirklenmenin ve ya etraf miihite zererli tesir eden menbelerin axtanlmasr (nezaret iisulunun segilrnesi); r' Yerinde nun ilkin qiymetlendirilrnsi v yaxud analiz Ugiin ntirnunelerin g<ittiriilmesi; r' Labratriya geraitinde niimunanin analize hazrrlanmasr; r' Labratriya geraitinde niimunenin -iqdan analizi; { Aaall.z:n neticelerinin iglenmesi, giistericilerin ve ahnmtg neticelerin etibarhh$rrrn qiymetlendirilmesi; r' N<ivbeti nezart dwesinin (tsiklinin) planlagdrnlmasr Qirklanma yerinin nzarata gdtiiriilmesi, nun ilkin qiymetlendirilmesi v niimun giitfirma ile mnbenin sxtanlmasr Qirklenmig yerin qiymetlendirilmesi v ya miivafiq analiz meqsedi flclin niimunelerin gtitiilriilmesi v biittin ilkin infrmasiyalann iiyrenilmesi, hemginin agrq havada nszaret lunan 32

33 byektin tedqiqi, eyni zamanda, bl:tiin faktrlan trafll nzre almaq lazrmdr. Analiz iigun giittiriilmiig niimuneye ve yaxud qirklenmenin ilkin qiymetlendirilmesine tesir gtistersin. Analiz lunan mtihitin giiriiniigiinden asrh laraq verilen emeliyyat bezi xiisusiyyetlere malikdir. Tebii menbelerin yeriist[i sulanndan niimune gtittirmek yerini axtararken, ga)nn ar<rna istiqametine diqqet yetirilmelidir. Qirklendirme menbeyi axrmn daha yuxan hisselerinde la bileq neinki ilkin niimunenin giitiiriildtiyii yerde. Qiftab sulanndan niimunenin gritiiriilmesi ve qiymetlendirilmesi m6vcud istehsal texnlgiyasrm deqiq riyrendikden snra segilir. Burada suya telabatrn ve tullanmasr, byekt sexlerinin yerlegmesi, nm kanalizasiya sistemi, ayn-ayn temizleyici qurfulann igleri miitleq riyrenilmelidir. Qayda, su rejiminin tedqiq edildiyi yerden niimunenin giittirtilrnesi su istifadesi lan yerden teqriben I km arah su hrivzsindsn gtitiiriilmelidir (igmeli su arnbarlanndan, gimerlik yerlerinden, istirahet yerlerinden, yagay$ sahelerinden ve s). Axmayan su hiivzeleri ve su ambarlanndan ise su istifadesi menteqelerinden niimuneler her iki terfdsn I km mesafeden giitiiriiliir. Sudan n[imune adeten bir istiqametde 3 niiqteden (her iki sahilden v nun niifuz dairesinden (farvaterinden)) giitiiriiltir. Ancaq su istifadesinin xarakterinden asrh laraq (kigik su h6vzeleri ve ya texniki meqsedler iigiin mehdud hecmde) verilen menteqede su rejiminin qertlerinden asrh laraq ve 33

34 yaxudda, su h6vzelerinde girkab sulann paylanmasrndan asrh laraq l-2 niiqteden de ntimuneler gtitiirmek lar. Ya9ayr$ menteqelerinde merkezlegdirilmig su hiivzelsrinden niirnuneler suburaxlcl yerde, derinlikden ve gaym eninden giitiirmek lar. Su hdrrzelerinin merkezlegdirmig menbeleri xiisusiyyetleri tgtlr suburaxrcr lduqda niimune ve ilkin qiymetlendinne bilavasite birinci nasisun qaldudrfr sudan gtitiilriiliir. Niimunenin giittirtilmesi iigiin yerin axtanlmast, hemginin hava niknunssinin ilkin qiymetlendirilmesi (diger miihitlere nisbeten) etraf miihitin maksimal girklenen yerlerinde apanlr (meselen, fakel-megel tullantrsmt bir nege yiiz metrden bir nege ln-e qeder giitiirmek lar. Adeten bele tilgmeler yerden l.5 m hiindiirliikde apanhr yaxud insanlar yagadt[t yerlere de ve ya bibyektlerin yaxrnh$nda apanlrr. Bu nunla izah edilir ki, tullantr zeherli ve tehliikeli la biler. lggi znada havadan niirnune adeten insanlann uzunmiiddetde ldulu erazilerden giitiirmek laamdr. Bu da istehsal geraitinden asrh laraq texnlji prseslr: terkibin fiziki-kimyevi tehliikelilik derecesi ve aynlan girklendirici kimyevi maddenin bilji tesiri ve yaxud ftziki faktrlann tesirine, tefirper&tur ve efaf miihitin nemliyinin seviyyesine esaslarur. iggi znada havadan niitnune gtitiilrmek iigtin segilen yer texnlji emeliyyatlara g6re segilir, iggi znada zeherli maddelerin aynlmasr daha gx la

35 biler. Meselen: ) Aqreqat, qurfu ve aparatlarda daha aktiv kimyevi, termiki ve diger prsesler diiwiinde; ) Xammal ve maddelerin, haztr mehsullann ytiklenmesi ve bgaldrlmasr sahelerinde, hazr mehsulun qablagdmlmasrnda erazisinde; ) Xammahn, yanmfabrikatrn vs mehsulun daxili neqletdirilme sahelerinde; ) Denever maddelerin iiyiidiilmesi vs qurudulmasr, tzlandrnq material v maddslrin, daha gx girklenme ehtimah lan maye ve qazlann (nass, kmpressr ve s. ile) vurulmasr erazilerinde; ) Texnlji niirnunenin gdtfiriilme yeri texnlji analiz iigitur vacibdir. Tez-tez maddenin tehliikelilik derecesi xiisusiyyetleri tiyrenilir. Bunlar agaf,rdakr diiwii niimuneler v nlann analizleri ile teyin edilir. 10 gtnden az lmayaraq;. I derce iiciin - II derece tigiin - ayda bir defeden az lmayaraq; r III ve IV derecs iigfrn - kvartalda bir defeden az lmayaraq. Trpaqdan niimune gdtiirmek yerinin segilmesi v nun ilkin qiymetlendirilmesi zannaat iki esas parametri nezere almaq lazrmdr. 1) Trpaq niimunesi gcitiirtilen sahenin tilgiisii. Bu sahe trpalrn girklenmesinin rta seviyyesini gtistermelidir. 2) Sahenin hissesi gemrflji trlgii sistemine giire giirniigii pis lmah v trpa[u terkibinin amele gelmesini (menbesini) kifayet qeder eks etdirmelidir. 35

36 Sahenin esas hissesi sade eraziden aynlr. Sahe, trpalr girklendiren menbeden miieyyen mesafeden asrhdr. Adeten agagdakr qaydalardan istifade edilir: girklendirici n qeder uzaq lsa elementax sahe bir qeder bytik lmahdr. Elementar saheden bagqa, i99i sahe de aynlrr. Hemin iggi saheden de niirnune gdtilriiliir ve bundan da qangrq trpaq ntirnunesi haztrlamr. Oger elementar sahe 9x btiyiikdiirse, trpafrn qah$ mtrekkebdirse, nda iimumi satrede bir nege suraq iggi meydangasr aynhr (adten 2-3 yer segilir). Sahenin semereli dlgtisii adeten I ha (100 x 100 m) g6tiitiiliir. Miiessiselerin etrafinda yerlegen meydangalan aga$dakr kimi igare edirler: rumba (azimuta gtire deqiq knaya da biler) gdre 8 istiqametde km radiusunda (en gx girklenmig erazi); km radiusunda (xiisusi tesir altrnda lan erazi) - rumba giire istiqametde; 5-10 km radiusunda (burada byektin tesiri qeyd lunan zna) - rumba gdre istiqametde. Bele halda srnaq meydangasr bir-birinden km baraber mesafde yerlegir. Teqdim lunan sxem tdvsiye xarakteri dagryrr. Tebii geraitde elementar sahenin v niimune sahelerinin veziyyeti eraeinin landqaftrndan v gekimyevi xtisusiyyetinden asrhdrr. Bu nunla izah edilir ki, miigahide lunan bitki ve hevanat aleminin gristericileri tedqiqat xarakterli lmalrdu. Bibyektlerden n<ivbati niirnunsler nlann n<ivbeti girklenme maddelerini analiz etmek iigtin gtitiiriiliir. 36

37 Ntirnune gtitiirmek iig0n yerin segilmesi ve axtanlmasr zarnam girklendirici amilleri ve yaxud nlann tesir xiizusiyyetlerin tebietinin tiyrenilmesi esas qanglq kmpnentlerin terkibinin agrlmasr iigtin eynilegdirirler. Texniki imkanlar tma<trqda ve ya.:<ud eynilegdirmek miimkiin lmadrqda, nda daha sade tsulla girklenmenin teyini davam etmeli, daha d$usu, mtihitde girklendirici maddelerin lmasrnr tesdiq etrnelidir. Zeherli fiziki amilin lmasr faktru a$kar lduqda ise, derhal miqdari analiz aparmaq lazrndr ki, zeherleyici maddenin miqdan v seviyyesi teyin edilsin. Bu mesele maksimum tez yerine yetirilmelidir ki, mtiqayise tigiin miieyyen miiddetde niknuneler gtitiiriilstin. Qirklendirici menbenin ve yaxud fiziki faktnrn tesirinin ilkin qiymetlendirilmesi, nun tekce uzunmiiddetdli lmasrndan asrh deyil. yuxanda g6sterilen emeliyyat, esasan de analizleri aparan iggi pqslallgnn tehliikesizliyinden analiz zamaru (super zeherlerdenn, radiasiyadan, diger kimyevi maddeler v faktrlardan, hemginin xiisusi tehliikeli byektlerin tedqiqinden zamam asrhdrr. Tehliikeli maddelerin taprlmasrnda texniki qurlulann i9 xiisusiyyetleri aga[rdakr kimi lrnahdrn fasilesiz ve yaxud heg lmasa gx kigik fasilelerle analizlerarasr mtiddet diiwti gx kigik lrnaqla dtiwi lmahdr. Tetbiq lunan tsul ve texniki qurfular spesifik xiisusiyyetli maddeleri maksimal teyin etrnelidir daha d$usu, axtanlan zeherleyici madde ve yaxud fiziki faktrlar qangrqlardan ve diger bele faktrlardan daha 37

38 deqrq segmelidir. Qur[ulann spesifikliyinin eynilegdirilrnesi tleb lunarsa, nda na lan telabat da deyigmelidir ki, texniki qur[u segiciliye malik lsun. Daha d[rusu, analiz lunan maddeni, na yanm lan maddelerden x0susiyyetlerine gdre ayrra bilsin. Maddelerin bagqa bir ehemiyyetli xiisusiyyeti nun hessash[rdrr, daha dfrusu, nun minimal girklendirme qatrh[rnr ve fiziki-faktrlann seviyyelerinin qeyd edilrnesidir. Ekanalitik nezaretde iisulun bu xiisusiyyeti tesir ve xarakterine giire miihiim klassik iigltik nzart qurlusuna daxil lur. Diger emeliyyatlar apanlarken girklendirici madde ve yaxud fiziki-faktrlann mtivcudlufu haqda siqnal lmadr$ hald4 nda derhal bagqa yerde elde edilen gtistericilere g6re nzaret apanlmahdrr ve ya,rud qurlunun yeniden qurulmasl - ve indiqatrun bu ve ya diger maddeler iigiin deyigdirilmesi heyata kegirilmelidir. Meselenin helli zamatrl, eynilegdirme prsesinde texniki qur[unun baghca xiisusiyyeti bu hessash[a ziyan vursa bele nun segiciliyidir. Halhazrda bu mesele yerlerde gx miirekkeb ve getin hell luna meselelerdsn biridir. Adeten eynilegdirme (identifikasiya) prseslri stasinar labratriyalarda miiasir texniki qur[ularla techiz edilmig geraitde apanlr. Adeten avtmatlagdrnlmrg rejimde, ekspres Giirtli) nezaret iigiin yr$cam qur[ulardan istifade edilir. 38

39 Hava iigitur - indiqatr bru, indiqatr ka[z ve yaxud iirtiik esasrnda ekspres - test v s. diger indiqatr elementleri istifade edilir. Su ve trpaq iigtfur testler ve yax.ud testkmpleksleri, hemginin mikr yrlcam da$rna bilen sad, vsfi v ya yanmvsfi labratriyalarda analiz eme liyyatlan ile apanlr. Avtmatik agkar ehnek 09iin adeten kigikiilgtilii sensr ve diger hessas element ler - qur[ulardan istifade edilir. Bele qurgular etraf miihitin nzaret lunan parame- trlerinin ilkin emele gelmesini analitik siqnalla rengin deyigmesi, elektrik cereyarumn, gerginliyin ve s, diger qeyd lunan giistericilerin deyigmesi siqnalizatrlara verirler. Zeherleyici maddenin taprbnasr mesetesi hell edildikden snra qur$u yani infrmasiya verir. Bundan snra ndvbeti niirnune gtitiirmek emeliyyatr haqqrnda qerar qebul etrnek lazrm gelir Zeherlenmig miihit byekflerinden niimunelerin giitiiriilmasi Her geyden ewel qeyd etmek lazrmdn ki, kimyevi arraliz - niirnunenin g6tiirtilmesi v nun analizp ha,rrlanmasr ile baglayr. Btittin analizler bir biri ile - bafhdrr. Oger niirnune diiz$in gdttiriilrnemigs v analiz iigiin deqiq haarlanmamrgdlrs4 deqiq iilgiikniig analitik siqnai!"yi lunmug kmpnent haqqrnda deqiq infrmasiya vermir,. Okssr hallarda xiisusi laraq niimunenin giitiiriilmesi ve nul analize hazulanmasr 39

40 kimyevi analizin neticesinin deqiqlik heddini teyin edir ve hem de, alman neticelerin keyfiyyetini, hemginin gx getin zehmetliliyi ve analitik tsiklin uzun mffddetli lmasrm tesdiq edir. Niimunenin giitiiriilmesinde ve haarlanmasrndakr xta, sasn, teyin lunan kmpnentin i,imumi xetasrm teyin edir ve ytiksek deqiqlik flsulunu menasrz edir. Oz nrivbesinde ni.irnunenin giitiiriilmesi ve hazrlanmasr tekce analiz edilen byektin tebietinden asrh deyil, hem de analitik tsiklin 6l9me $sulundan asrhdrr. Kimyevi analiz figiin ntimunanin gcitiirtilmesi ve qebulu qeder vacibdir ki, nu drivlet standartlarr ile yazrlar Su hiivzelerindn niimunlrin gtitiiriilmesi Su htivzelerinden niimuneler analiz [giin hemige bir defe giiturtiltir. Lakin su hvzesinin tedqiqah zamaru seriyah dijwii ve miintezem analizler iigiin suyun sethinden, derinliyinden, tebii su qatlanndan niimuneler gcitiirmek lazrm gelir. Niirnuneni hemginin yeralh menbelerden, bru kemerlerinden giitiirmek lar. Suyun terkibindeki verilenlerin rta qiymetini tapmaq iigiin nu qangrq ntimune kimi verirler. Nrmativ senedlerde esas qanunlar ve meslehetler teyin edilmigdir ki, bundan da daha miivafiq niimunsler g6t0rmek iigiitr istifade edilir. O niimunler niimunevi hesab edilir ki, verilen giistericiye g610 suym keyfiyyetini maksimum 40

41 xarakteriz edir, tehrif lunmug qatrhqlar ve diger faktrlara malik lmurlar. Her bir halda mtixtelif su hcivzeleri bezi xiisusi hallan xarallerize edir. Qay axmmdan niimunenin gdtiiriilmesi, gayrn hdvzesinde girklenme menbelerinin teyin edilmesi iiqiin gitturiiltir. Tullantr sulanmn tesirini teyin ehnek iigiin niimuneler axm yu(an ve suyun diger sularla qangd{r ntlrqteden gdtiirtiliir. Nezere almaq lazrmdr ki, girklenme gay axrnl byu beraber lmaya biler. Ona gdre de niimuneni sasn suyrm malaimal axan yerlerinden, yeni arun yax$r qangdrfi yerden gtitiirmek lazrmdr. Niimune giitiiren qurgu axma qargr, lazrm lan derinlikde yerlegdirilir Tebii v sfini giillerden gdtiiriilen niimunlr Giiliin (su hovzesinin) uzun miiddet erzinde m<ivcudlufunu nezere alaraq, ilk niivbede, nun suyunun keyfiyyetine uzunmtiddetli driw erzinde mnitrinqi tine gxrr. Hemginin suyun ankpgen girklenmesinin neticesini teyin etmek, nun terkib ve xassesinin mnitriqi meydana grxrr. Qayda ldufu kimi gdllerde de) suyun keyfiyyeti tsiklik xarakter - dagryrr ve sutkahq mtivsiimi silsileli miigahide edilir. Bu sebebden de giindelik niimune sutkarun eyni vaxhnda g<itiiriilmeli, mvsiimi tedqiqat miiddeti bir ildeu az lmamaldu. Buraya ilin biitiin diiwterinde gcitiiriillmiig ni.imuneler de daxil edilmelidir. 41

42 Nem qalqlardan (yalrg ve qar) gtiiriilen niimuneler girklenmeye gx hessasdrrlar, nun, istifadesi zaman girkli qabdan istifade etdikde na atmsferde lmayan xarici hissecikler diige biler. Hesab edilir ki, qahqlardan niimuneler girklendirici byektlerin ya:nh$ndan meselen, qazaru(ana v yanud, ES, gtibre ve materiallann agrq ambarlarda saxlandrlr yerlerde, neqliyyat xetleri ve s.-den g6ttiriile bilmez. Bele hallarda ntirnuneler gdsterilen antrpgen girklenmenin yxlamlmasma tesir gdsterir. Qttkiintti niilnuneler neytral materiallardan haarlanmg xi,isusi tutuma tplanr. Ya[rg suyu diametri 20 sm-den kigik lmayan qrflann kdmeyi ile <ilgii silindrine yrglrr. Qardan niimuneler, esasen, qar qatl trpa[a qeder kesilir, snra gdti,iriiltir. Osasen bunu qar yrgmtlsmm snunda, yeni mart ayrnda etmek daha meqsedeuyfundur. Qurunt sularlndan niimuneler - qrunt sulann yararhhgrm, igmeli su kimi keyfiyyetini, hemginin texniki ve kend teserriifatr meqsedleri iigtin: qrunt sulannm teserriifat sahelerine ptensial tehliikesini teyin etmek ve mnitriqlerin apanlmasr tiqiiur giittiriiliir. Qrunt - sulan artezian quyulanndan, su quyulanndan, bulaqlardan niimuneler gtitiinilmekle tiyrenilir. Qeyd etmek lazrmdu ki, suyun keyfiyyeti mtixtelif hrizntlarda bir-birinden gx ferqli la biler. Ona grire de qrunt zulanndan ntimunalerin gtitiiriilmesi iigtin nun derinliyine buraxrla bilen yeri 42

43 qiymetlendirmek lazrmdr. Burada yeraltr axrnlann dlgiileri yeriist0 axrn infrmasiyalannda deyige biler. Niirnunenin girtiiriildtiyii ndqtede - su qatmda miixtelif qangrqlann qatrhqlan ferqli la biler. Odur ki, suyu quyudan, bulaqlardan v s. su hcivzelerinden, bru xetlerinden, derinlikde tam berpa lana qeder gekmeli, snra niimune gdtiiriilmelidir. Su kemerleri gebekesinden niimunelerin gtitiiriilmesi suyun iirnumi keyfiyyetini teyin etmek, paylayrcr sistemlerde girklenmenin sebeblerinin axtan$r, krrziya mehsullan ile igrneli sulann girklenme derecesini iiyrenmek v na nezaxet etmek tgiin gotfiriilflr. Su niirnunesi gtitiiren zaman bir sra vacib melumatlar almaq tigiin aqa$dak qaydalara riayet etrnk tlb lunur: 1. Su niknunesi gd'ttirmek iigitu: nu deq miiddetinde axrfinah, snra niimune giitiirtilmelidir. Adeten bu halda su tplanmrg girklendiricilerden temidenir. 2. Bru kemeri gebekesinin snlu[undan su niirnunesi gtr'iriilmelidir. Diametri 1.2 sm-den kigik kigik lan brulardan gtittirtilmemelidir. 3. Su niimunesi imkan daxilinde axmrn trubulent sahesinden klapana yaxrn kranlardan, dirseklerden ve s. g6tiiriilmelidir. 4. Niimune gdtiiriilen zaman su yavag axrnla tutuma dldurulur. Niimune giittiriilen zaman hidrlitik ve klimatik geraite, prtklda qeyd etnekle giiktinttinfin 43

44 bllupuna, dagqrn suyuna, su h6vzesinin durf,unlu[una ve s. fikir verilmelidir. NtLnune iigiin qablar temiz lmahdrr. Qablann temizliyi ewelceden nlann isti su ile yuyucu tz vs xrm qangr$r istifade ehneden yuyulur, bir nega defe temiz isti su ile yaxalarur. Snrak nitnune grittirme zamanr ele hemin qabdan istifade ehnek meslehet g<iriiliir. Niirnune g<itiilrmek iigiin teyin edilmig qab ewelceden diqqetle yuyulur, iig defeden az lrnayaraq niimune g<itiiriilecek su ile y(alanlr, grige ve yaxud plasunas txac ile a[zr baflanr. Txac ile gdtiiriilmiig niimunenin arasmda 5- l0 ml hava saxlanillr. Umumi qaba analiz iigiin yalnrz kmpnentler gcitiiriilflr ki, nlar knversiya ve saxlama zamanr eyni gertlere malik lsunlar Havedan niimunnin gdtiiriitmesi Mflasir driwde havada lan btititun girklendirici maddeleri eyni zamanda havadan universal hava niimunesi gdttiren iisul helelik miivcud deyil. Niimune gtitiirmek adekvat [sulla teyin edilir. Her geyden ewel maddenin aqreqat hah v hemginin fiziki-kimyevi xasseleri ile teyin edilir. Qirklendirici kmpnent qaz hahnda (NO, NO2, CO, SO2), buxar hahnda (250 0C temperatura-dek qaynayan) iizvi maddelere iistiinliik verilir, aerzllar (duman, tiistii, tz) gekilinde la biler. Bezi hallarda havada eyni zamanda brxar ve aerzl geklinde maddeler la biler. Bunlar yiiksek temperaturda qaynayan mayelerin (dibutilftalat, kaprlaktam ve s)

45 buxarlan lur. Onlann buxarlan kndenslegerek airzl kndensatlar emele getirirler' Aerzl kndensatlar bezi kimyevi reaksiyalar neticsinde veni mave ve ya berk maddeler ml geln zarnan irr*r.. Mesel6n, ktikiird 3 ksid (SO3) nem hava ile Larsrhh tesirde lduqda sulfat nu$usulun dumam "*it"' gelir, ammiak-ve hidrgerxlridin qanqt$ ammnium xlrid ttisttsti emele getirir' Havada zeherli maddenin aqreqat halmn dtizgiin tevin edilmesi filtirler ve srbentlerin d0zsu riiil*"ti" ktlmeklik edir. Bununla da zererli *"dd"lttin niimunesinin gdtii'rtilmesind v tevininde xetalar az lur' Havada maddenin aqreqat tratrnrn ilkin qiymetlendirilmesi zamam nun uguculuq qabiliyyetini, buxann maksimal q-attlt[tt',if", t"*p..u-titaa vahid hecmine dtigen kiitlesini vs s. bilmek lazrmdu. Maddenin uguculu[u L (mqa) asaerdakr frmula ile hesablanu: L=(16'P'M)/(213+t) Burada: P - verilen temperaturda dymug buxar tezvii. mm.c.stl ' M - maddenin mlekul kiitlesi; t- temperah,u, C. Havada zeherli maddelerin tesnifatrnt vererkn, nun uguculu[unun buraxrla bilen n.r"." ' "f-"! lazrmdr. Meselen, butilasetatla miiavissde cive az uqucu maye hesab edilir' Bu rnai""f"tin 20 0C temperaturda uquculufu Hg-de 15 ve Uutitasetataa mqlm3-0ir' Ancaq b'iiyiik ferqle buraxrla bilen hedd cive iigtn 0'01 ve 45

46 butilasetat iiqiin 200 mq/m3 ldu$u halda, atmsferde az ugucu civenin miqdan sanitar nrmadan 1500 defe gx, butil spirtinin buxarlan ise cemi 250 defe gx lur. Ona g<ire de, maddenin aqreqat halmrn qiymetlendirilmesi, uguculugu 20 c-de buraxrla bilen hedde nisbeten qiymetlendirilmelidir. Oger, mtiqayisede maddenin uguculu[u (meselen, sulfat turgusunun) buraxrla biln hedden az ve yaxud 10 defe gx lsa bele, nun buxannrn tehliikesinden qrxmamaq lar. Bele halda ancaq havada aerzlun miqdannr teyin edirler. Oger bu buraxrla bilen hedden Qx larsa (meselen, 50 defeden gx) nda ancaq buxan teyin edirler. Buxar ve aerzllara 20 0C temperaturda buraxrla bilen hedden l0 defeden 50 defeye dek uguculu[a malik lan maddeleri de aid efrnek lazrmdrr. Istehsalatda kimyevi - sanitar tedqiqat apanlarken niknune aspfuasin (hava, qaz, tz ve saireni srmaq iiqtn cihaz) iisulla giittiriiltir ve tedqiq lunan hava uducu sisteminden buraxrlrr. Meaddenin minimal qahh[rrun deqiq ve etibarh teyin lunmast, gtitiiriilmiig hava niimunesinin miqdanndan asthdrr, Havarun ptimal hecmi V, zaherli maddenin verilen deqiqlikle teyin edilmesi iigiin vacibdir ve aga[rdakr fnula ile hesablanrr: V: (a. v) / (v".k.c) Burada: a - analiz lunan niimunenin aga[r heddi, mkq; v - niimunenin iirnumi hecmi, ml; v, - analiz tigiin gtit[r0lmiig ntimunenin hecmi, ml; 46

47 c - buraxrla bilen qatrltq, mq/ml; k - miivafiq buraxrla bilen hadd emsalt' i{j;d" zeherti maddelerin gx sayh lmast ve nlann aqreqat hallanm, mikrqangtqlant -:Tiy,Jt.".r* temin eden miixtelif uducu ststemlenn istifadesini teleb edir MaYe miihitden niimunanin g6tiiriilmesi. Buxar - qaz maddelarin maye uducu miihitle ntirnunelerin gtiiriilmesi nisbeten Senll yayllmlg tij.fa*. A""fi7 lunan madda uducu miihitd- hell timv"ui reaksiyaya girerek tam udufy ;il;;rd ttei"u," uqucu lmayan birlegmeler ml gtrr' Slle hdaa niimunenin analize haarlanmast asanla$r," uo"r"n analiz maye fazada apanlu -i--- '- - Ntimu""nl" mehlula keqirilmesi' jgdqlq tp* travamn aspirasiya ylu ile uducu qabda hr nansl ir"ir.alia"ii (tizvi helledici, turqu' spirt' su' qanqtq ffiili';;'i t.qi'itit' Havantn hemin eeraitden tffi;i-;;, "d'"nii't'"00", - 0'1-den 100 vdeqiqe **i; heddinde deyige biler' Art t t gxlu faktrlardan asrhdtr'..t nr"gr, uducu qabrn knstnrksiyasrndan' ;;ild; daha genig yavlan.deqikli 9ii9e plastinkah '*' il;il'adsrbsiya'tigiin fazalann- g6tti$p,:", thi d.h.';;"yiik--lrmattt Degikli $ug plastinkalt Ri*i"r, ZuYts", uducu qablandtr',o't.rf*i. U, effekl, 9ii9e plastinkanrn deqiklerinden hava kegerken *tidt hissecikler (hava 41

48 qabarcrqlanna) gewilmesi hesabrna bag verir. Neticede havanm mehlulla kntaktda lmasr artu. Bu halda aspirasiyasrmn siireti 3 Vdeqiqe arta bilir. Kntakl sethinin artnlmast hava qabarctqlannrn mehluldan kegme ylunu uzatmaqla da artrmaq lar. Belelikle, Zaytsert uducu qabrnrn helledici siitunu 10 sm tegkil edir. Lakin, aspirasiyanm buraxrla bilen siireti Vdeqiqeden 9x lmamahdu. Rixter uducu qabura ntmune giitiirtilen zaman ejeksiya effektinden istifade edilir ve havanm aspirasiya stireti 100 Vdeqiqeye gata biler. Daha effektli risul tedqiq lunan maddenin uducu mayelerle kimyevi reaksiyalanna esaslantr. Meselen, ammiak ve aminlerin udulmasr iigiin durulagdrnbnrg sulfat turyusu, fenllann udulmasr iigitur qelevi mehlulu istifade edilir. Uducu qabrn iqinin effektivliyini yxlamaq iigiin na elave bir ve ya iki uducu qab birlegdirilir. Hava niimuesinde melum lan zeherli maddeni btiti,in absrber byu buraxrlrr ve daha sma her bir qabdan uducu mehlullar analiz edilir. Uducu qablardan kegen qaz <tror (%-le) aqa$dah frmula ile hesablanrr: K=[Azl(Ar+A2)].100 Burada: A, - ikinci absrberde maddenin kiitlesi, mkq; A, - birinci absrberdeki maddenin k0tlesi, mkq. Udulma derecesi U (% - le) a9afrdakr ifade ile hesablamr: U=100-K 48

49 Effektiv udulma vaxt hesab edilir ki, birinci qabdan snra tadqiq lunan maddenin 95 Z-i absrbsiya lunmug lsun Berk srbentlrl niimunelerin gdtiiriilmesi XX esrin 60-cr illerin snlannda kimyevi maddelerin buxarlanndan niimune gdtflrmek tigiin deneverlegdirilmig srbentlerden (qu xrmtqrafiyasrnrn genip yayrldrs zamanlardan) baglanmrgdu. Xrmtqrafik analizler iigtin mayelerle hava niimunesi gdtiinnek iigiin ekser hallarda icaze verilmigdir. Bu ise bttytik hecrnde havadan qatrlagdrnlmrg madde almafa imkan vermir. Bu zaman helledici buxarlanrr ve analiz lunan maddenin itkisine sebeb lur. Niimunelerin gdtiilrtilrnesi iigiin berk srbentlerin tetbiqi, hava bura:lmasrnrn siirtini artrma$a (maye ile miiqayisede) ve az zaman miiddetinde tedqiq lunan maddenin miqdanna, nun kifayet qeder deqiq teyin lunmasrna imkan verir. ltemginin, Uerk srtentler maddelerin segitmesine diger qangrqlann igtirakrnda bele imkan verir. Berk srbentler hem igde miivafiqdir, hem de rahat neql lunur ve g<itiiriitmiig niirnunenin saxlarulmasml asanlag&nflr. Havadan niimune giitfirmek iigiin istifade lunan berk srbentler mexaniki mdhkemliye, su buxanrun xarakterik- xgayl$t (yaxrnh[r, daha d$usu pis srbsiya lunmasr ve s) lsun, asan aktivlegiin, araliz 49

50 lunan maddelrle miiqayisede maksimal srbsiya qabiliyyetine malik lsun, analiz zamanr udulmug madd asanhqla desrbsiya lunsun, seth qurlugu hamar lsun ve s. ' Hava analizi iigiiln iig qrup berk adsrbent tetbiq edilir. Lakin heg bir srbent u4iversal deyil. Birinci qrup srbentlere, hidrfil qeyriiiavi maddeler, mlekulyir git ve silikgel ncivlii materiallar aiddir. ikinci qrupa hidr_fil qeyri iizvi material - aktiv k6miir aid edilir. Ugflnc[ qrupa ise makrsintetik iizvi maddelsr, ytiksek hidrfb ve azaclq sethi gerlmeye malik sade plimerler aiddir. Silikgr:l. Slikgel (SiO,. HrO) tiztin[ hidrfrl srbent kimi giistererek geflerde gxlu sayda kapilyarlara malik lur. Silikgele adsrbsiya etme qabiliyyetini, nun sethinde lan silanl Si-OH qrupu verir. Bu, rbit mlekulu ile hidrgen rabitesi emele getirme qabiliyyetine malikdir. Silikgel eks ytiklii qangrqlan segicilikle udur. Bunlara aminleri, spirtleri, fenllan, aldehidleri ve aminspirtleri misal giistermek lar. L,akin' bu adsrbentler praktikada analiz iigiih az tetbiq edilir, neinki plimer srbentler ve aktiv ktimiirler. Bunlar nun hidrfilliyinden asrhdrr ki, bu da neticede tutucunun srbsiya hecminin hiss lunacaq derecede azaldrlmasrna getirib gxani. Altiv lilnil. Kmiir qeyri plyar lub gxlu sayda mesamelere malikdir. K<imiiriin xiisusi ehemiyyetli sethi m2lq-a qahr. Krimiir adi geraitde ekser flzvi ve bezi qeyri-iizvi qazlan tutub saxlayr. Hava Vdeq siiretle buraxrlr. Tutma 50

51 effektivliyi %, srbentin adsrbsiya hecmi yfizde I mvq-a gatrr. Aktiv kcimiir karbhidrgenleri v nun t<iremelerini, armatik birlagmeleri segicilikle udur: aga$r mlekullu alifatik spirtleri, karbn hugulanm, miirekkeb efirlri zeif udur. Onlann aktiv kiimfirde tutulub yr$lmasr 9x mtihkemdir ve praktiki laraq qrzdrnldrqda bele desrbsiyasr mtirnktin deyil. Aktiv krimiirden qangl$n aynlmasr iigfin ekstraksiya tisulundan istifade edilir. Plimer srbenrler. Ytksek nemlik geraitinde aktiv k6miir ve ya silikgel vasitesile analiz iigtn ntimune gdtiirmek praktiki laraq miimklin lmur. Bele halda mesameli plimer srbentler tetbiq edilmesi msiht gdriiliir. Meselen, prapaki, xrmsrblar, plisrblar, tenaks ve s. Sade piimerler maddelere qar$r inertdir, hidrfildir, qx yax$l yayrlmrg seth malikdir, havadan zersrli maddeleri effektli tutur v terrrdesrbsiya zamail nisbeten tutulan maddeni getinlikle verir. Plimer srbentlr havada b6yi,ik mlekul kiitlel, gx tehliikeli zeherleyici maddeler lan pestisidler, diksanlar v s. tutulmasrnda miiveffeqiyyetle tetbiq edilir. Plimer srbentlerin effektivliyi % tegkil edir. ODun gahgmayan cheti aga[r mlekullu (keik mlekullu) birlegmelerin buxar ve qazlannr pis adsrbsiya etmesidir. Havadan daha gx zeherli maddelerin tutulmasr tigtin masameleri glmayan - kaliumkarbnat, mis sulfat, kalsium xlrid ve s srbentlerden de istifade 5l

52 edilir. Bele adsrbentlerin iistiinliikleri nlar terefinden udulmu$ mikrqangrqlan asanhqla desrbsiya etmesi, ctimleden, mehlul hahna salmaq, eyni zamanda srbentin <izii ile yana5r nun sethinde adsrbsiya lunmug diger kimyevi maddeleri de ayrmaq miirnktin lur. Mikrqangr$r tez v asanhqla atmaq iigtin lentvari srbentlrden istifade lunur. Bu 3-5 mm <ilgiisiinde denever $iig qmnhlanna xgayan hisseciklerdir ki, mehlulla emal edildikde <irtiik ml gstirir. Bele tip adsrbentler havadan daha gx dimetilamin, hidrgenxlrid, hidrgenfltirid ve s tutmaq iigiin istifade edilir Krigen qatrl$drrma Krigen qatrlagdrma tisulu, analiz iigiin havada lan qeyristabil ve reaksiyaya girme qabiliyyetli maddelerden niirnuneler g<itiirmek iigrindfir. Krigen tutma texnikasrnda tedqiq lunan qaa btiytik sethi lan syuducu srbsin qwgudan buraxrlrr. Meselen, 9ti9e gari( giige pambrqla dldurulmug plad ve ya giige brudan bwaxmaqla. Syrducu agent kimi agagrdakr qangrqlardan istifade edilir: r Buz - su (0 C); Buz - natrium xlrid (-16 C); Berk karbnturgulan - asetn C 80 0C); r Maye azt (-185 C). Niirnunede meqsedli kmpnentin qatrh[rm yilsek derecede artrrmaq lar ( defe ve 52

53 daha gx). Lakin bele iisulda qangrqdan nemlivin ewelceden aynlrnasr getindir. Nem tutucuda kndenslegerek qaz xrmtqrafiyasrnda qangr[rn teyinine mane lur v nun tyin ehn mtioaliini uzadr. Havadan qangr$rn krigen aynlrnast effekti gx yiiksekdir, 9l % heddinde lur Xemsrbsiya Xemsrbsiya ztinii adsrbsiya kimi gdstrir. Xiisusi iglenmig helledici reagentle (srbeatlel udulan maye kimyevi reaksiya ile miigahide edilir. Xemesrbsiya prsesi gx tez getdiyinden, girklendirici madde azacrq da lsa Oaxit touqoa adsrbsiya lunur. Analitik maqsedler iigiin istifade lunan xernsrbentler indiqatr brulardir. ihdikatr brularda dagryrcr kimi silikgeller, aliiminium ksid, farfr, pt\e, xrmtqrafik srbentler istifade edilir. Teyinetme xetti kalrist prinsipe esaslarur. Burada, maddenin qatrllr, renglenen qatrh[rn uzunluftu ile eks lunur, Qahhq ewalcsden derecelenrrig ve yaxud elave lunmug gkaladan taprlr Kntelnerlerden niimunelarin gdtiiriilmesi. Bu iisul havada ugucu maddelarin qatrh$r gx lan halda tcivsiye edilir. Hemginin bu- tisul xrmtqrafik qaz analizinde yiiksek hessashfa malik lan niimunelre tcivsiye edilir. Havadan niii.nnenin 53

54 gotiiriilmesi iigitur gpris, qaz pipetkasr ve butulka teleb lunur. Gtisterilen iisula a5a[rdakr mehdudiyyetleri qymaq meslehet gdriiltir: e Teyin lunan bidegmelerin mehdud hedde tplanmasr; Qangrfrn teyininin mehdud hedde lmast; Knteynerlerin divarlannda kmpnentlerin srbsiyasr; Knteynerde niimunenin saxlanmasr zam&nl nm ve havamn ksigen ile kimyevi reaksiyaya girmesi ehtimah Filtrde qstrla$drrma Havada lan yiiksek dispersli (sepelenmig) maddeler (tiistii, duman, tz) miixtelif lifli materiallardan haarlanmrg (pendrvinil pargasl, asetiselilz, plistirl, giige saplar ve s) filtrlerd tutulur. Ete filder prespektivli hesab edilir ki,, liflegdirilmig filtirleme materiahndan zerif dispersli dydurulmug (hpduntlmug, kiimiirle zenginlegdirilmig) hahnda hazrlanmrg lsun. K6m&le dydurulmug filtrler bciyiik maraq dlurur. Belelikle, cive buxan ve aerzllan, yd buxarlanm tutmaq iigifur giirniig nitratla iglenerek srbent gekitnig pargalar istifade edilir. Xrisusile qeyd etrnek lazrmdrr: srbent gekilarken nezere 54

55 almmahdrr ki, filh grirniig nitratla iglenende yd iigiin ve ydla iglendikd cive iigiin nezerde tutulur. Filtrler havadan niirnune g6ti.irmeye hem miisbet temperaturda, hem de menfi temperaturda ve havanrn yiiksek siirtle aspirasiyasrnda da imkan verir. Belelikle, bir daha qeyd etmek laamdrr ki, havadan numunnin gdtiiriibnesi tedqiqatrn esas merhelesidir. Bele ki, gsr nilnune diizsun gdtlirtilmiirse, nda gx diqqetli analiz bele ciz ehemiyyetini itirir. Adekvat [sulla segilmig analizler, her geyden ewel maddenin aqreqat halma ve hemginin fiziki kimyevi xassslerin g6re teyin edilir Trpaqden niimunnin gdtiiriilmesi Trpaqdan ni.imune g<itiiriilen n<iqte, knvert iisuluna giire diqnaldan ve yaxud diger iisullarla giittiriiltir ki, her bir trpaq niimunesi dzfinde tedqiq lunan trpalrn laylanm (qatlanm) v s.ls saheleri eks etdirsin. Knvert iisulu qangrq trpaq ntimunelerinin giiti.iri.ilmesi figiin daha genig yayrlmrg i.isuldur ve en gx giiriintii laylanmn tedqiqinde tetbiq edilir. Bu halda nezaret lunan sade sahedn 5 trpaq niimunesi gtitfiriiliir. Niirnune g<itiiriilen n6qteler ele yerlegmelidir ki, hemin ntiqtreler xeyalen diiz xetlerle birlegdirdikde miihiirlenmig knvert gekili versin (kvadratrn tereflerinin uzunlufu 2-den 10 m-dek la biler). Adeten trpaqlar dyrenilerken ntimuneler giiriintii laylanndan 20 sm derinlikden g6tiiriiliir. Bu 55

56 bir_bel abzrna mtivafiqdir. Her bir nqteden I kq (0.5 I.!ec$ndg), 0.5 kq-dan az Lnayaraq trpaq Sqtiiriillil. Trpaq niimuneleri plietilen ue yaxud mrihkemlegdirilmig kiselere tplanrr ve na etiket berkidilir. Birlegdirilmi$ trpaq niirnuneleri, trpaqdan g6t[rtilmtrg niimunelerden hazrrlanu. frpaqda, sethde - yerlepen maddelerin teyininde (i!u metallar, radinukleidler ve s), nciqte niimuneleri bru niimune g6ttirenle sm derinlikden 0.2 kq-a qeder gritiiriiliir. Trpagrn ugucu maddelerle gir-klenmesini qiymetlendirerken ve yaxud vertikal miqrasiyaya gx meylli lan (nitrzaminler) ntimuneler kesiyin biitiin derinliyinden gtitiiriiliir ve qabm a$zr gerimetik baslanrr. Oger analiz qrsa miiddet erzinde apanlmasr miirnki.fur deyilse nda nu analiz iisulunda gdsterilmig geraitde saxlayular. Miieyyen getinlikler trpaqdan radiaktiv maddelerin tedqiqatlarr apanlarken yaramr. Bu da nunla izatr lunur ki, radinuklidler atmsfere gxan kimi pargalanrr. Relyefin tesirinin azaldrlmasr iigiin trpaq ve bitkilerin, hemginin verilenlerin mtieakiresinin miimkifur mi,iqayisesi, niimunanin gtitiiriilmesi ele yerine yetirilrnelidir ki, nun radiaktivliyi miirnkih qder bdyuk erazini xarakter2e etsin. Niirnune gdtiiriilen yer ise hrizntal sthe v minimal rxmaya malik -lmahdr. Buadan bagqa radiaktiv niimune ele giiti.iriilmelidir ki, trpa}m qurulugu pzulmamrg ve xam trpaq lsun. Tedqiq lunan sahede ilkin laraq qammaradimetrik gekilig aparrlmasr meqsedeuyfundur. 56

57 Olgmeni sethden 1 m hiindiirltikde ve tikinti divanndan 2-5 m arahdan apanlrnasr trivsiye ed.ilir. Trpaqdan radiaktiv niimuneler giitiiriildiilde, eyui zamanda bitkilerden de niimuneler gtitiiriilrnelidir. Radinuklidlerin gtialanmasr mzrnt eksistemin yeriistti landgtaftrndan (yerin frmasr) daha xarakterik sahelerden, prfilin biittin sahesinden, su lyrfrc-ila.qdan tutmu; yer sethinin (relyefinden) derinliyinden de niimuneler giitiiriilmelidir. Ntimunenin gdtiiriilrnesi iigiin 70 x 150 sm iilgiisiinde ve 1-2 m derinlikden, kesikden giitiinlliir. Niimune bttiin ssth byu fasilesiz laraq gdtiiriilmelidir. Radimetrik analiz tigiin g6t0rtilan layrn qahnhlr adeten 2-5 sm-den qahn lmur. Spesifik emeliyyatlar berlg hamar ve srbsiya :trngyl sethden (gil, giige, plastmas, metal, lak-bya iirtiikleri ve s) gtitiiriilende apanlr. Bu meqsedler figtin pambrqh-tenzif, su ve yaxud iizvi hlledici hpdurulmug pambrq tmpn istifade edilir. Bezi hallarda rengi gxan ve ya:rud istehsal binalannrn divar, d6geme, pncsrcr yuyuntulan (texminen 0.5 m2 sahe), binamn gl sethinde ise m2 saheden l- 2 mm qahnhqda drtiik qagrnmasrndan da gtitiiriiliir. f.16. Dib (dnn) aynlmalanndan niimunenin giitiiriilmesi Dib aynlmalanndan niimuneler, girklendirici maddelerin derinliklere niifuz e&nesini, tiz-iiziine temizlenme qanunauyfunluqlanm <iyrenmek, ikinci girklendirme menbelerini agkar etrnek v antrpgen 57

58 faktrlann su eksistemine tesirinin hesabrm teyin efi nek tiqiin gtitiilriiliir. Bu halda niimune tekce dib siixurunu deyil, eyni zarnallrda su byektlerini ve yaxud da miiyyen vaxt erzinds teyin lunmug hisseni xarakterize edir. Su htivzelerinde ve axmtl sulannda niirnuneler dib aynlmalanrun pargalandrfir v nun qangdr$r yerden gdtiiriiliir. Bele niimuneler dib aynlmalanmn maksimal tplandr[r yerlerden (tullantr sulanrun ve y&n axmtrlann atrldrlr yerden), hemginin ele yerlerdn ki, girklendirici madde ile suyun daha intensiv gttrii$diiyii yerden (gayrn) gemi su neqliyyatr igleyen yerlerden, gelale frmasrnda gay pillesi, kiilek dallasr satrelerinden gdt[rtilmelidir. Qirkab sulann dib aynlmalanndan girklenme ve girklendirici maddelerin tplanmasrru qiymetlendiren zamanl, nrimuneler tullantr yerinden aga[rdan ve yuxandan, dyrenilen su hcivzelerinin hidrlji rejimin xarakterize eden yerlerden giitiiriilmelidir. Dib ay'rlmalardan niimunelerin g6ttiriilme tisulu teyin lunan maddeye qyulan tapgtnqdan ve nun terkibinden asrhdrr. Qirklendirici maddelerin m<ivsiimfl daxil lmasrnr qiymetlandiren zaman niimuneler, sethe yayrlmrg dib aynlmalanmn yu(an qatlanndan gtilriiliir. Qirklendirici maddelerin yayrlmasrnr illik tedqiq ederken, dib aynlmalan niimunesi ayn-ayn qatlardan gtitiiriiliir. Bu halda aynayn hrizntlardan gbtiilriilmiig niimuneler miixtelif qablarda qangdtnlrr. G6tiiriilmtig niimune syuq halda (0 C-den -3 C-dek) ve yaxud dndurulmug (-20 0Cdek) halda saxlarulrr. 58

59 1.17. Bitkitrden ntmunenin gtitiiriilmesi Bitkilerden niimrmelerin gtitiirtilmesi, girklendirici maddelerin bitkilerin sethine g6kmesi ve rada inkigaf frmasrna qedem qymasr hesab edilir. Qirklendirici maddeler saxlayan tz ve yaxud trpaq hissecikleri her geyden ewel bitkilerin yarpaqlanna" qelem ve meyvelerine mum gekilinde maddeler hahnda yaprgr. Umumiyyetle, ele bitkilerden niimunelerin giittirtilmesi meslehet giirtliir ki, bitkiler kimyevi emala meruz qalmamrg lsunlar. Bu halda bir gx bitkiler ve yaxud nlann hisseleri girklenmig eraziden yrgrlr. Trpaqdan bitkilerin iizerine dtigmiip maddeler iigtin (xlriiavi maddeler, a[r metallar, radinuklidler ve s) nezere almaq lazrmdrr ki, teyin lunan madde bitkilerin daxili txumalan ile elaqede la biler. Onlann matrissadan grxanlmasr flgiin xiisusi tisullar tetbiq lunur. Otlaqlardan v yaxud bigeneklerden t nrimunelerini, nlann heyvanlarla tanlmasrndan ve yaxud bigilmemigden ewel g<itiirmek vacibdir. Bunun iigiir bir diqanalda yerlegen her birinin sahesi l-2 m2 lan 8-10 sahe ayrnlr. Her bir saheden q niirnune gtittirtiliib qangdrnlrr ve kq birlegmig kiitle haarlanrr. Ntimune gdtiiri,ilen zaman balaca bitkileri btittivlikde labratriyaya gtitiilrmek lazrmdr. Meyvek<iklii bitkiler ve meyvelerden nfi.mtme eyni n6vden (partiyadan) gtiiriiliir. Niiqte nfrmuneleri qangdrnlmrg kq kiitleden gtiiriiliir. Denlerden n[muneler +8 59

60 nthtden ve miixtelif kiselerden gcitiirtiliir. Qangdmlmg nifunune 2 kq-dan az lmamaqla yargr qangdrnlmahdlr Heyvan man$allllrden nft munelarin gdtiiriilmesi Heyvan mengelli canhlardan niimunelerh gdtiiriilmesi, nlarda girklendirici maddelerin izleri miqdannda knasr ehtimal edilir, nda nlara xiisusi ve elave telebler qyulur. Burada tedqiq lunan insan ve yaxud heyvan rqaniuninin biitiin hisselerinin txumalanndan gritiirulmesi vacibdir. Osasen de mtixtelif rqanlardan giittir[knii$ qan niimunelerinin tez-tez miixtelif lmasr meydana gxr. Ele bu sebebden de niirnunenin gritiiriilme geraiti ve nun rqanizmin hansr hissesinden ahnmasr deqiq gtistrilmelidir. Onu da qe6yd etnek lazrmdr ki, tedqiq lunan bilji tedqiqatrn xi,isusiyyetlerini, nun inkigaf merhelesini ve tebii mtihitle elaqede lmasrm da gcistermek laamdrr. Txumalardan niirnuneler aynldrqda her bir gexs ve yaxud canhdan g<itiiniliir. Bu iri heyvanlann tedqiqatrnda ldu[u kimi meslehet g<irtiliir. Mlyuskalan tedqiq lunan raynda yerlegmig su htivzelerinin (su ambarlanndan, siinii gdllerden, gdllerden, gaylardan, arxlardan) her birinden aynca niimune gotiirmek $erti ile gdttiriltir. Her bir niirnune xiisusi halda aynca lmahdr: 5-8 ni,isxede, yetkinlik heddine gatrnrg (40-80 mm), ganaqsrz gekisi 50 q az lmayan halda lmahdrr. Gritiiriilmffg mlyuskalar

61 siizgec ka$anda yerlegdirilir ve quruduqdan snra flqa va yaxud kalka kalrza biikiiltir. Niirnune analize qeder dndurulmug halda saxlaruh. Mlyuskalann ganaqlan gtiiriiliir v aynca analiz edilir. Oger bir su h6vzesi tedqiq ediline, nda su hdvzssinin miixtelif sahelerinde yerlegen hisselerinden 5 istiqametde niimuneler gritiiriiliir. Bahq txumalanndsn niimunelsrin gritiiriilmesi iigiin nlan yay d<iwiiurde tuturlar. Niimune iigtin 5 niisxe ya$h dumabah[r ve yar(ud xam bahlr, eger bu niiv bahqlar yxdursa, nda hamin su hdvzesinde ya$ayen diger yrtrcr bahqlar gtittiriiliir. Bahgn yagrm teyin etrnek iigiin nun uzunlu$u dlgiilur ve pulcuqlan temizlenib ayrnca saxlamlrr. Ntfunune kimi yan terefi ve quynrfundan, ezele, hemginin ktiri.i ve yaxud bahqlann txum vezisinden maye (txum) gritiiniltir. Bezi hallarda su hovzelerinde girklendirici maddelerin saxlanmasma nezaret iigiin, tullantr sulaniln atrldr! yerde, hdvzenin dibinde ya$ayan bahqlar (karp, le$, gapaq) tutulur. Bele hallarda hemin yerden tedqiqat iigtin mlyuskalar da giitori,ilmelidir. Qan anatizinin gtiiriilmesi xiisusi diqqet teleb edir. Txuma mayesinin ssash girklenmesinin qargrsmr almaq iigiin serbest axan qandan niirnune gcitiirmek teleb lunur. Ntirnunenin terkibine, niimune gritiirtilen zaman insanlar da tesir edir. Uzaruqh veziyyetde txuma mayesi lmayan qan qaba axrdrlrr ve qan plazmasr ztilah elave edilir. Bu halda teyin lunan kmpnentin qatrh[r 20%-a qeder deyigir v analizin neticeleri diizslin lmur. Nitnunenin uzunmiiddetli saxlamlmasr zamam nun 6l

62 kaqulyasiyasr prseslerinin neticelerinin stabilliyinde miieyyen prblemler rtaya gdr. Ntirnune gtitiiriilen kimi, na antikaqulyant elave edilmesi vacibdir. Dndurulmug ve syudulmug etden niimuneler eyni partiyadan g6tiiri.iltir. Piysiz etden, byun sflmiiyii sahesinden, ktirekden, mbadan, bel ezelesindsn 200 q-dan az lmayaraq et pargalan g<in'iriiliir. Giitriilmiig etin gekisi l-2 kq lmahdr. Hemin miqdarda niimuneler tedqiq lunan heyvarun elave mehsullan da (heyvanm bagr, igalatr, ayaqlan ve s.) gdtiirtilmelidir. Qug etinden niimuneler her partiyadan 3 eded igi tmizlnmig qug g<itiiriiliir. Anlji qayda ile dvgan etinden niimuneler giitiiriiltir. Lazrm geldikde eti dndururlar. Stidden ntimuneler, nu tam qangdrnlaraq bircinsli veziyyete getirilerek ve ktipiiklenmeye qymadan giitiiriiltir. Miixtelif nilnuneler birlegdirilib 1 I hecminds giitiiriiliir. Analize qdr nitunun C t-da saxlanrhr. Uzun miiddetli saxlamada siid dndurulur. ixtiyari niimunelerin keyfiyyet gdstericilerinin deqiq qeyd edilmesi, iilgmenin minimal xtasl nezre ahnmaqla apanlmasr vacibdir. Niimunnin giitiiriilmesi ise stiretli (meselen, havadan niknunenin gdtiiriilmesi), yeni deqiqeden, i99i znada ise 15 deqiqeden gx lmamahdrr. Niimune gtitiiren materiahn hmgen lmasr da vacibdir. Bir nege niimunenin (minimum 2-3, igqi znada ise 5-e qeder) eyni yerden g<itiirtilmesi tdvsiye lunur. Giitiiriilsn ntimunelerin miqdan tetbiq 62

63 lunan analiz iisuluna miivafiq laraq kifayet qeder lmahdr. Biitiin rilgme xarakteristikalan (k[tlesi, hecmi, vaxtr, niimunenin gritiiriilme yeri), hemginin klimatik verilenler v diger isqi geraitler deqiqlikde prtkllagdrnlmahdrr Analiz iigiin niimunalerin stabillegdirilmsi, saxlanms$ va nqli Otraf miihit byektlerinden niirnuneler birbaga analizden swelinde ve hemginin qabaqcadan da gdtiiriile biler. Axrnncl vaxt edilir ki, niimuns arahq emeliyyata saxlanma ve stabillegdirms tetbiq edilir. Niimunenin saxlanmasr, ciirnledn, tedqiq lunan maddede izlerinin miqdan, qablan divarlannda adsrbsiya lunaraq itmesi getinliyi ile qargrlagr, eyni zamanda helledicilerde ve sethi temsil eden hisse ksigenin, igr$rn ve bir sra xarici faktrlann tasirinden pargalana bilir. Suda ksidlegme - reduksiya prsesi, bakteriyalar igtirakr ile bikimyevi prsesler ve nda yagayan bir sra byeltler, hemginin fiziki, fiziki - kimyevi prseslerin srbsiyasr ve s bag verir. Sulu mehlullarda, meselen, nitratlar iizvi maddelsrin igtirakrnda nitritlere v yaxud da ammnium inlanna, (iizvi maddeler lmadrqda prses suda hell lmug ksigen hesabura eksine gedir) gewilirler. Sulfatlar ise sulfidlere gewile biler. Hell lmug ksigen tizvi maddelerin ksidlegmesinde de

64 istifade luna biler. Sudakr iizvi terkibli birlegmelerin xtisusiyyetleri: iyisi, rengi, bulanhqh$r, dadr da deyige biler. Bezi elementler ve nlann birlegmeleri (Fe, AI, Cu, Cd, Mn, Cr, Zn, PO-3 ve s) qabrn divarlannda asanltqla adsrbsiya lunur. $iigeden xiisusile tiind zengli qiigeden ve yaxud plastmas butulkadan ise eksine bir sra mikrelementleri ve nlann izlerini qelevi (B, Si, Na, K) ile yuyub gxarmaq lar. Gristerilen prses bezi hallarda analizin neticelerini ve etibarhhlmr azaldrr. Ona giire de verilen qrupda texnlji prsesi stabille$dirm v saxlanmada xtisusi ehemiyyet kesb edir. Yerlrde apanlan ekspres analiz iisullan, analiz lunan ntimuneleri bir gx gtinliklerden azad edir. Lakin bu hemige mtimkii,n lmur. Ona gtire de, saxlama miiddetinde gedn prses haqqrnda ilkin mlumata malik lmah v hemginin nun heyata kegirilme qaydalan bilinmelidir. Gtttiidilmti$ niirnunenin ehtimal edilen uzunmtiddetli saxlanma miiddetinden asrh laraq bezen knservlegdirme emeliyyaturdan da istifade edilir. Bu halda universal knservlegdirme mtihiti yxdur. Ona grtre de analiz iigiin bir nege niirnune g<itiirtiliir, nlann her biri miivafiq kimyevi maddeler elave lunmaqla knservlegdirilir. Tetbiq edilmig knservle$irme iisulu teyin lunan maddeni tam qruyub saxlamrr. Ona gre de hetta knservlegdirilmig niirnuneler derhal ve yaxud seherisi giin analiz edilmeli, gtitiiriilmtig niimune snrakl ve yaxud 3-cii sutkaya qalmamah&r. Bu

65 halda girkab sulanrun knservlegdirilmesi xtisusile getinlegir. Knservlegdirmenin bezi flmumi qaydalanna ve ni.irnunelerin bezi itkin emah iisullanna baxaq.. Ekanalitik fealiyyet gdstern prseslerde biitiin reaktivlerin, xtisusile biiyrik miqdarda iglenen (su, bir gx hellediciler) maddelerin- neticeierinin etibarhhlrnrn temin edilmesi iigiin, nlar y[ksek temizliye (temizlik derecesine gcire kimyevi temiz, analiz iigiin temiz, xiisusi temiz) malik lmahdrrlar. Qx. agag zeif qatrhqlan teyin etnek iigtin yiiksek temiz.reagent yeniden temizlenmelidir. Buni giire de, ( ciimleden, niimunenin helledilme - ve stabillegmesi iigiin) reagentler tekce nun kimyevi terkibine gdre yx, hem de keyfiyyet gdstericisine gdr qiymetlendirilmelidir. Bele ki, a$a[r temperaturda qwlmasr mitnkiin tan turgutara 6tiCl, HNOr) tistiinliik verilir. Qeyd etmek lazrmdr ki, r91qlery1l. qapaqlardan, haradakr piqment girklendirici madde saxlaya biler ve yaxud'nda saxlanan niimuneni 6zii girklendire biler. Niimuneleri giittilrmek iigiin haarlanmrg qablann materiallan gdtiiriilrniig niimune ve reagente qar$r dayamqh ve mcihkem lmahdr. Onlann sethleri hamar lmah v asan temizlenmelidir. Bu nisbetde daha yaxgr xtsusiyyetlere teflnlar malikdirler. Lakin nezere almaq lazrmdt ki, denever struktura malikdir ve bir gx birlegmeleri adsrbsiya ede biler. Yaxgr lardl ki, diqqetle yuyulmus gtige ve yaxud plietilen txaclar gtitiiriilsiin. A[ac ve yaxud 65

66 rezin flxaclar swelce distille suyunda qaynadrlrr ve plietilen iirtiiye biiktiliir. Niimunenin giittirtilmesi iigiin haarlanmg giige ve yaxud plietilen qablann sethinde bir nege saatdan snra girklendirici maddelsr tplanr. Onlar labratriyanrn havastndan adsrbsiya lunur. Ona giire de, qab istifade edilmeden evvel emal edilmelidir. Saxlanma zamanr tievi girklendirici maddelerin (qeyri-iizvi maddelerle miiqayisede) ksidlegme, hidrliz - ftliz, fermentativ ve bakterlji gewilmelerle tehltikeliliyi artrr. Bele ki, meselen, metal qangrqlann tesiri altmda, hetta asall temperaturda bele (< +10 0C) teyin edilmig sade armatik ve siklheksan birlegmeleri pliaramatik karbhidrgenlere gewile biler. Onlar ilkin anal2 neticesinde mdvcud deyildir. Terkibinde armatik helqe lan bir gx aminturgular (meselen, fenilamin, triptfan, tirzin, pirimidin v purin esasrnda nukletler) temperaturun artmasl v katalizatr igtirakrnda kndenslegerek pliarmatik karbhidrge,nler emele getirir. Bu da diizgun saxlamlmayan bitki v heyvan txumalannrn analizinin neticelerini tehrif edir. Ele buna g6re de bele niknuneler adeten dndurulmug halda saxlanilrr. Terkibinde pliarmatik karbhidrgen izleri (qatrh[r 9l-3 nqn) lan bru kemerlerinde xlrlagdrnlmrg su ntimunlerinin saxlanmast iigiin xiisusi ehtiyath tedbirler g<irtilmelidir. Teyin edilmiqdir ki, hefta 5 C-de saxlantlan bele niirnunelerde, praktiki laraq 18 sutka eruinde iizvi

67 maddlr tamamile yx lur. Ona gdre de bele hallarda pliarmatik karbhidrgenlerin saxlanrlmasmda ntimuneye natrium sulfat stablizatru elave edilib qaranhq yerlerde saxlamlmasl mesleht griiliir. Neft kimya mtessiselerinin tullantr sularrnrn saxlamlmasmda suda disperslegmig nefnehsullannrn lmaslnl nezere almaq laamdr. BuradC damcrlarda ve iirttiklerde pliarmatik karbhidrgenlerin esas hissesinin hell lmasr nezere ahnmahdr. Bele miiessiselerde, xtisusile de, 3.4-benzaprenin lmasr pliarmatik karbhidrgelerinin temiz suda nnnadan 3-4 defe arhq hell lmasrm arhnr. Adi hallarda, maddelerle nisbeten 9x girklenmig su, gx sade maddeleri srnaqdan kegirilrnig knversiya iisulu ve niirnunenin saxlamlmasrndan istifade edirler. Ancaq su niimunelerine nlann stablizatrlannr elave etdikde, bttiin xiisusiyyetleri hemige nezere almaq lazrmdrr ki, knservlegdirici elaveler etdikde analiz zamam her hansr getinlikler meydana gxmasm. Meselen, qanm kaqulyasiyasrnrn qarglsml almaq tigiin na tez-tez EDTA elave edider. Fn (miihit) ve diger tedqiqat byektlerinde girklendirici maddelerin teyininde bir srra getintikler meydana gxrr. Bu nunla izah edilir ki, tbii byektlerde girklendirici maddelerin miqdan, analiz iigiin daxil edilmig maddenin miqdanna beraberdir ve yaxud havadan daxil lub. Bele qangrqlann analizin neticelerine tesirini qiymetlendirmek gx getindir. 67

68 () I ad x td E tr cl,< d ta 'tr z,ij 'En '9hE art a 'tr -9..:r 'r H EP EEE x'5 _ s.= 6E'E trhr- ='a trj E EI :3qrC zes cl Ec 9)d E E ='$.b EeE =',d tr> frte.4et X:3L tr c\, lr a N.E = 6t 1l <'E6 r+ cq e.l I. () r-. U '6 6, 6d a 'tr e c) a M x J t e.l r-r.e 'tr E ar\ t() I () d E d x +3 6v 3 vt ts ' E() a V >E tr tr -v.2 '= de trts <H q,.v ạa c{ I l >d I tl> - l- (ti ci(\, q tr x tr; tr> -t txe ' 6-6l >., tr 5 = E?t> B, cr. 0 $ <-9 6.t ca! E t- "q>.e t() OD tr v E ql d(n x G' a Y O rf 6,! q, c tr (} E x(d ts d>'tr, dh! 3s <i: (! J1 r, li tr L al> t() v tr ct d a \

69 $ I (\,i 0E H!iN,EE z'e li v> t( cl v ad d E= tdl.g.e tr i se EHE = - '; d sg clt dq) \ (> ((, J4 )q) N li E E rd t> E c V at GI $ li A E 6) v 6!e I 6 JI u) N.5e p- ad X'JJ =(J EZ E,-t ;!.dt,a THH t\t x>r I 6 J )a N r< t'tr t 4\ e t tr v = -6 E ge,a,e!o q"! lll(, tr:6d <rr 6l a N 5 rt\ tc) la v 6 J a al l-i E 'tr! U> t?', c v nt J 4) ci E ar\ e U' v tr qt j:p A@ tr 'tr t!> tq) ) v \ \ a QC) OO. F EA v ',= ro ;! hi) 6l. ll ct,y t t tr p 3 tc (.) tr t a x tr C6 u lr d 6l - (! 14 G, d 6) L. >

70 s I d.jl a c.t = ql tr dt il ( Y I t d 6 I ct Ed c NS =d i8 Pll d (! 6 cl, a-l d cl () ia'=fr.n i?.e.e E E a'd = L - g.:t 3 E5.E c h Htr )@,EE ZE :b c tr Id E.,, E, O $ bt Htr? x dl,e'e ZE rob( CT, c! ra c.l d tr 6 x 6t (J i+ L ( cat I d cl a a.l ql tr G' E a Y.a $.d J1 tl c.l E xd x Q EO g :E (> E.Er.r E Ev\ t c) a tr V =L tc) a c V Lr tr Lr.r> t r, c v O EO da = xct ca> Lr E = E rr> t v) d v tr l.i x E + N lr E.E,, L () V tr x lr.rf (\I t- 6t 6 G) E fi d (t c 6i a ta tr (, atd E 0) z! z art () (.V z Li z

71 t cq 6t cl a $ 6J E: 6l x(t u, '1, O * d,!4 a d 6 a t -r d E* ie **E" AE E feres "e al.ge +.50trd d 'E a c b{,.he ZE :b( (, ql (t $ I t I d,y ta ct 4 x 6 )rn ạa c- tr 2=l b( E ES,5'E ZE!O AT ql.e aa (\l I e.l l-. E 'tr E C) tr v ca) tr l-. E t< t 4> e() a c v T} u) EE L.O tr l. ts.d (r> C) (a tr v t< 'tr.(, ra> E() q) c v.el-r ir 13 q> tc) u) c u rt>.e :E.d E() (a v l'r E t- E a e() ra c V t'tr E at> E c) a v tr - x a.l F- v Or 'tr( E x E '6H (J O. lz. v ct d CT C) -,,.$ 1=a ilio E tr c) u E rc, al -c, a d d(t L a d E CI ct a )

72 s af) I = EO =,de! db{ YE!( t <-9 bl irc E-9 ZE ( ( GI x a d. () \t d J4 tt c.l I Ee.H!, ZE :bt I d J4 5(a ql E pc, ET - iitr ().E O' i [ d J4 U' F- dv (t) t'- tr ( Ec )rd.ee ZE :b( d! 3 N c.l l.r E L t arr. tq) a tr v d z trt s k Lr!.r> tc) a tr V F tr lȯx E Y f..l li tr 'tr E (r> E c) a tr v k <r> e 0) d) c v l.r tr 'tr at\ tr a) v tr li x Y.t c. F- d tr 6) trr L{ c,,.e a frr.c, 'tr Irr t 'tr X b &

73 Ona g610 de, snrakr merhelelerde b$ tecrtibeler apanlaraq neticelerin deqiqliyi yxlarulr. Hava ntirnunesi analizinin neticelerinin tehrif lunmasma, analizin apanldr$ miihit ve analizi aparan gexsin iizii de sebeb la bilir. On gx da insan terefinden havadan aynlmrg mehsulun 135 miixtelif birlegmelere aynlmasrdr. Snra nlann da bir hissesi analiz lunan miihitde havadan (meselen, benzl, tlul, xlriizvi birlegmeler, pliarmatik karbhidrgenler ve s) adsrbsiya lunur ve yaxud da insanrn saglannda ve derisinde tplamr. Siqaret tiistiisiinde, ve yaxud siqaret geken adamrn verdiyi nefesde rta hesabla 0.1-den 27 nq-a dek dimetilnitrzamin lur. Labratriyada havada lan qangrqlar srbentler, teyin lunan maddenin qahlagdrnlmasr ve aynlmasrnda istifade lunan avadanhqlar terefinden udula biler. Bu sebebden de filtirleyici ka$zlar ve drtiikler xiisusi geraitlerde saxlarulmahdrr. Hava niimunesinin xtisusiliyi ndadr ki, (niirnune iigtn xiisusi hecme y$lmrg hava) tecrtibi laraq saxlamlmtr. Havadan aspirasiya ylu ile mayey ve yaxud berk cisimler terefinden srbsiya edilmig maddeler istisnahq tegkil edir. Bu halda ilk ncivbede maye ntimunesinin stabillegdirilme ve saxlanrlma emeliyyahnrn biitiin qaydalan tetbiq edilir. Trpa$n pestisidlerle ve mineral giibrelerle girklenmesine, ekanalitik nezaretde ve diger biitiil hallarda, terkibinde kimyevi reagentlsr lan trpa$ gx tez v nm halda analiz etmy gahgrlar. 73

74 Terkibindeki maddeni tyin etmk iigttur (meselen, xlriizvi pestisidleri - XUP) analiz bi gtine yerine yetirilmirse, nda nu qaranhq taqda hava - qruu veziyyetine qeder qurudurlar. Fsfriizvi pestisidler (FUP) teyin edilen zaman ise trpaq niirnunesini qurudulmadan 3 sutka rzinde 4 t-den yuxan lmayan syuducuda saxlamaq mslht giirtiliir. Fsfrtizvi pestisidlerin saxlanmasr l0 sutkadan, xlri.iani pestisidlerin saxlanmasl ise 30 sutkadan 9x lmamahdrr. Trpaq niimunelerinin saxlanmasr ve neqli umaru nun ikinci defe girklenmesi ehtimah qaydalan nezere ahnmahdrr. Biniimunelerin-rqanizmlrin mayeleri (sidik, qan zerdabi, selik v s), ve txumalann (ezele, piy, sag v s) saxlanmasmda nlann xiisusiyyetlerini nzsr almaq vacibdir. Meselen, sidikle iglemek, daime nun ph-rn dlgiilmesins nezaret lunmahdrr. Bele ki, zaman kegdikc nun terkibinde lan bakteriyalann hesabrna ph artlr. Sidik niimunesinin stabillegdirilmesi iigiin ptimal iisul, 100 ml sidiye I ml brzlu CH3COOH elave lunmast meqsedeuy[un hesab edilir (bu zaman ph e qeder lmahdr). Sidikde civeni teyin eden zaman stablizatr kimi azt tur$usundan istifade edilmelidir, Turgulagdrrma ph-l - e qder v ndan M lana qedr davam etdirilmelidir. Nezere almaq lazrmdr ki, selikde lan ziilal maddeler nda lan su ile qargrhqh tesirde la biler. Bezi flsullarda biniimunelerin saxlanrlmaqdan qabaq qurudulmasr tdvsiye edilir. Ancaq nun bilji 74

75 matrissasl adeten d6nmez lur. Ona gdre de <qunr kiitle> adlanan ni.imune qaydaya giire kbud miiqayise iigiin istifade edilir. Meselen, qurudulma zz;mar,r civenin gx hissesi, arsen vs selen itir. Ona giire de lefillegme (aga[r tanperaturda adeten vakumda qvma) iisulundan istifade edilir. Bele halda bilji material az deyigir Labratrlyada niimunelerin analiz hazrrlenmasr Haarh ddvrde etraf miihit byektlerine ekanalitik nezart texnlgiyasmm inkigafi iki istiqametde gedir: maksimal segmenin iglenmesi ve ferdi maddelerin hessas iisulla iglenmesi ve yaxud ewelceden qeyriselektiv <kmbine> edilmig analiz iisulu ile ntimune hazrrh$rnrn (aynlma ve qahlagdrrma, zenginlegdirme) teyin edilmesi. Qeyd etrnek lazrmdr ki, tetbiq lunan kmbine edilmig iisullar lazrm lan neticeleri alma$a imkan verir, biitiim meterlji telabatlara cavab verir, daha bahah ve nadir qurflulann istifadesine daha tez vs az materiallar emal edilir. Qanuna uyfun laraq niimune giitiirmenin tap$mg aqagrdakrlardan ibaretdir: hmgenlegdirme, niknunenin zenginlegdirilrnesi, analiz prsesine mane lan qangrqlann temizlenmesi. Niirnunenin hmgenlegdirilmesi esasen berk, denever, maddeler iigiin, nadir hallarda ise mayeler tigiin vacibdir. O, analizin tam apanlmasrnr temin edir 75

76 ve miqdan analizin bir gx texniki gertlerini asanla$rnr. Berk cisimlerin (niirnunelerin) hmgenlegmesi qanunauylun laraq iiyuhne, dsanrb xrdalama, qangdrma ve s ile heyata kegirilir. Anlji emeliyyatlar nf,munenin kimyevi emala ve yaxud helllmasr iigiin de tetbiq edilir. Hisseciklerin iilgiilerinin kigilmesi nun sethinin kiyiimesi ve miivafiq laraq reagentlerle qargrhqh tesirinin siiretlenmesi ile miigahide edilir. Ekanalitik nz:rrt meqsedi iigiin zenginlegdirme iisulu segilerken etraf miihit byektlerinin analizi tcriibsinden istifade eftnak tiivsiye edilir. 76

77 c.l t a L) ra () tr (! N d d d lr a a rl.l lri I a * * * + * + * * * + * * * ** * * * * II{ * * * * * v * * * () ta t * E * * 1 * * * * * ** * ** * * * * * * * * (n t * * * + * * * * * ** * ** * ** * T * H * * * t * * * * * * sl * ** * * + * * * * * L c). U) (t Cd!'tr g >:5 de EE.v (J. E ta q (l).te. v trp GIF tfl ().= EE * E' JC tr E,p F- t.

78 ME - maye eksaaksiya; QE - qaz ekstraksiyasr; SB - srbsiya; O - qvma; YM - yag minerallagdrma; BQ - birge g<ikne; KQ - krigen qattlagdtrma; f --fittirteie; MA - membran aylnna; SH - segici hell lma; QFE - gxgetin fltiid (guya insan bedeninden ve ya bagqa bir geyden giialanan (psiki cryanlad) ekstraksiyalar; i- nadir hallarda tetbiq lunur; ** - kifayst qeder genig yaydtb; t** - qismen genig yayrhb. Cedvelden giir0ndtiyti kimi hesab etnek lar ki, dalra universal v tez-tez ttbiq lunan iisul srbsiya (vahid lider) ve ekstraksiyadr Mikrqangrqlarrn zenginlagdirilmasi I. Buxadandama" Niirnuneden suyun buxarlandrnlmasr zenginlegdirmenin en sade iisuludur v tam qwna mtirnkiimdiilr. Bele asanhqla hell lan maddeni l0-100 defe zenginle gdirmek lar. Lakin bele prseslerin bir srra gatrgmamazhqlan da var: 78

79 Tekce suda lan mikrqangrqlar zenginlegmir, evni zamanda yuksek qatrhqh makrkmpnentler bile teyin etmey mane lurlar; e Okser hallarda qangr[a ele gtikihtiiler diigii'r ki, bu da snrakr filtirlemede teyin edilecek niirnune kmpnentinin itkisine sebeb lur; r Buxarlanma temperatunrnda teyin lunan maddelerden, ugucu maddelerin aynlmasr ve itkisi bag verir; Qabdan aynlan maddenin girklenmesi bag vere bilir. Effektli buxarlandrma ekstraksiyast, ekstrasentin buxarlanmastdr. I-L M i kk mpn en t I eri n q vu lm a* Bu iisulla uiucu maddelerin (ammialq uqucu fenllar, turyular ve s) hemqinin uqucu madd^ey-e "L*it"'Uit"n birlesmeler (meselen, fliir - SiFn hahnda, sianidler -HCN hahnda) zenginleqdirile bilir' O""-" zum*nt nezere almaq laamdu ki, qvulan riadde pargalana biler ve tam qvula bilmez' IIL Birge 96kd{itme. il;" " ctitiit " qlyl. ii,,i. Ttd{glPli" zencinle'sdiriknesinde an effeltiv iisullardan bmdr' iliifi[; iia"r"t qeder basqa bir metalm.duzu lev edilir ve kmpnent elavs lunan realdlvl Dlrg - -#ele ;il. gelmig giikiintii.:^t" Likrkmpnentleri teyin lunan metallart celb er' iil;;il;r" -ti*t6rir ciir baxrlr' Bezi hallarda.if,ii"' reakiiv elave lunduqda mikrqaqr$n iizii "atiitii vermelidir, lakin neticede nun qatltlgt az :il;;ililil;ja Lllid mehlul emele getirir' Bezi 79

80 hallarda ise elave lunan reaktivle birge 96kiir, mikrkmpnent gdkdiiriiciilniiln sethinde adsrbsiya lunur, bezen de elave ile qangrq kristal emele getirir. Aknmrg gkiintii miirnk0n qeder az hecmli helledicide hell edilir, ahnmg knsentat analiz edilir. Belelikle l0 ve 1000 deflerle qahlagdrnlmrg niimuneler almaq miimkiindiir. Bezi mttxessisler terefinden dizvi kllektrla> teklifi ireli siiriilmiigdiir: griktturtiinti sulu mehlula ilzvi katinlar (mnr$u mefil, metilen mavi, fi,rksin ve s.) elave editmekle atmaq lar. IV. Eksnaksiya. Suyun analizinde tizvi heltedicilerle ekstaksiya ile zenginlegdirme genig yayrlmrg iisullardandrr. Qrup hahnda elatraksiya ile grxartmaya en gx tsiklheksan xlrfrm, metilenxlrid, aietll e-firi tdvsiye edilir. Ekstragentler ciddi teleblere cavab vermlidirler: Ekstragent aynlan maddeye ve yaxud maddeler qrupunu deqiqlikle ayrmah; - Ekstragent suda az hell lmasr ile ferqleamelidir. Diger terefden, basqa ekstragentde az hell lmahdr; _ - Tetbiq edilen ekshagent 500C-den az lrnarnaq gerti ile yiiksek qaydama temperaturuna malik lmahdrr; _ - Ekstragentin srxh[r, analiz luran maddenin srxh$rndan miirnktin qeder gx ferqlenmelidir;

81 - ekstragent analiz lunan mhlulla reaksiyaya girmemelidir; - ekstragent temiz lmah vs labratriya geraitinde asanhqla berpa lunmahdrr. Ekstraksiya aynlma derecesi R, aynlrna ve hemin maddenin su ve iizvi fazalannrn hecmi nisbetleri ceminden asrhdr. Bunun riyazi ifadesi aga[rdakr kimidir: R=P/(P+r) r=vr,/v* Burada R - aynlma derecesi; P6 - aynlma sabiti; r - su ve fzvi fazarun hecmi nisbsti. Bu beraberlikden griiniir ki, sade geraitlerde maddenin aynlma derecesi ne qeder gx larsa, aynlma sabiti ve hecmleri nisbeti bir qeder az lar. Oger helledictnin eyni hecminde aynlma gxlu sayda tekrarlanarsa, nda aynlma derecesi aga$rdah kimi ifade lunacaq: & =l-['.l" " LP' *'l Tam aynlmaq iigiiur gxdefeli emal etmk telb lunur. Bu da teyin lunan maddenin tievi helledicide duru mehlulunun aynlmasrna sebeb lur. Snrakr buxarlanma zenginlegdirme figiin, ugucu tizri maddenin itkisine sebeb la biler. Netice etiban ile ekstragentin paylanmasr smsahnr 2-5 defe srtrmaq rigfrn daha gx miqdarda NaCl ve NarSO duzu elave etmekle lar. V. Sfisiya. 8l

82 Oweller srbent kimi yalntz aktiv k<imiir istifads edilirdi. Lakin aktiv kdmtirle srbsiya hemige meqsedeuy[un lmur. Bele ki, burada teyin lunan maddenin itkisi, tam srbsiyasl ve desrbsiyast, hemginin, srbsiya zarnant kmpnentin xiisusiyyetlerinin deyigib reaksiyaya girmesi, akfiv k<imtiriin sethinde katalitik aktiv metallann hesabrna yan prseslerin getmesi miigahide edilir. Mesamenin <ilgiisii ve xiisusi sethi tenzim lunan gert daxilinde plimer srbentlerin sintezinin miimkiinltyii na getirib qxarrugdr ki, sn ilde zenginlegdirilrnig srbsiya edici iizvi maddeleri de gx tez-tez sintetik plimer srbentlerin kdmeyine gatr. Odur ki, sn ddwlerde aktiv kdmflr ve qeyri iizvi maddeler daha az igledilir. Makrgebekeli (setkah) sintetik srbent tizvi helledicide azacrq gigir, yiiksek mexaniki davamhlrta malikdir, kimyevi dayanrqhdrr, daimi strukturu var, miixtelif plyar qrup mnmerlr ile plimerlegdirme apardrqda nun sethine mtxtelif tesirler vermek lar. Analitik tecriibede qeyn plyar srbentler [(amberlitler) XAD - l, XAD-2, XAD-4)], rta plyar (neytral fsfril qrupu saxlayan amverlitler XAD-7 ve XAD-8) ve yiiksek plyar (terkibinde amid qrupu ve nitrz qrup amberlitler XAD-ll ve XAD-I2) tetbiq lunur. Dispers qargrhqh tesir heyata keqirildikde qeyri plyar sbentler daha genig tetbiq edilir. Bu halda enerj i rabiteleri aktiv kiimiirdekine nisbeten daha agalrdr. Ona gdre de desrbsiya prsesi asanhqla heyata kegirilir. 82

83 VL Dndunna Dndurma il zenginlegdirm sasen na saslanr ki, dnma arnanl suda hell lmug bezi kmpnentlerin mehlullan dnmur. Bu iis0l zenginlegdirme iigih yararhdr ki, suda daha a9a[r temperaturda bele kifayet qeder hell lsun, xiizusile de hidrfil maddeler. Bele maddeleri bagqa tisullarla sudan tecrtibi laraq ayrmaq miimkiin lmur. Dndurma iisuhmun iistiinlflkleri aga$dakrlardrr: - Ugucu maddslerin datra az itkisi; - Tetbiq lunan reaktivlerle girklenmenin lmamasr; - Tedqiq lunan qangrgrn her hansr teyin lunan maddeye gewilmesinin qeyn miimkiin lmasq - Tedqiq lunan qangr[rn terkibinin deyigmesinin daha az tehllkeli lmasrdrr. Dndurma prsesinin effektliliyini teyin eden esas faklrlar aga$dakrlardr: - Buzun siiretle artmasr; - Mehlulun hecminden maddenin qxanlmasrmn miimk[nliiyu (dnmayan mehlul); - Buzun qurulugu. Aga[r qahhqh (1-10 mqa) mehlulla iglemek daha effektli tisul sayrlr. Prsesin apanlma variantlan aga$dakrlardan ibaretdir: Analiz lunacaq su qabda ftnusvari ve s.) syuducuda - dndurucuda T= - 12 c-de ve yaxud da syuducu qangrqda yerlegdirilir ve esas su kiitlesi dndurulur. Bu variantda dnma parametrlerine tesir etrnek miirnkfin deyil.

84 - Reykere E0re. Tedqiq lunan su yumrudibli klbaya yerlegdirilib, 600 bucaq altrnda - l20c temperaturda syuducu agentde yerlegdirilir ve 80 d6v/deq tezlikde firladrlrr. Temperaturu firlanma tezliyine giire variasiya ehek lar. Buzun dnma si.iretine tesir efinekle nun sethinden kenarlagdrnlmrg su daha zengin lur, neinki qalan mehlullar. Syuducu agent duz mehlulu, fren, maye ammnyak la biler. Dndurma adeten 9/10 nisbetinde apanlu. Kristallagmaya meyilli iisul. Xiisusi qurfulann k<imeyi ile yerine yetirilir. Igerisinde qatrlagdrnlmrg mehlul lan silindrik qab tedricen syuducu maye lan kameraya yerlegdirilir ki, qabda buzun mnkristah yava$-yava$ aga[tdan yuxanya dfu artsrn (qalxsm). Prsesin stabilliyini artlrmaq v vaxtmr azaltrnaq iigtn mnkristah kenardan merkeze dfru firlatmaq teklif lunur. VII. Membnn iisullan Mernbraa iisulu iizvi maddelerle zenginlegdirilmig sulann, bt yiik hecmde niirnunelerinin iglenmesi iigiin nisbeten perspektivli tisul hesab edilir. Ilsul agafrdakr iistttunltiklere malikdir: - Niimunenin terkibine minimum tesir; - Eksperimentin nticlrinin asan idare lunan faktrlardan asrhh[r (yuvacrqlann frmast, membramn mesameliliyi v frmasr, tezytq, temperatur v s.). Neticede yiiksek emsalh zenginlegdirme ve lazrm geldikde al,nlan maddenin 84

85 mlekul kiitlesi ve yaxud, diger xiisusiyyetlerine giire fraksiyalanna aynlmasr elde edilir. Yanmkegirici membran materiah kimi en gx asetilsellilz istifade edilir. Plietilenden, hemginin miixtelif srxhqh pliakrilnitril, plifuran, pliamid membranlan da alinmrgdr. Yiiksek tezyiqde geden eks smtik prseslerde adeten yiiksek mexaniki davamhh[a malik kimyevi mdifikasiya edilrnig mesameli gi.ige, pliuretanlar, triasetatlar ve yaxud plizulfnlarda pliamid kmpzit materiallardan da istifade edilir. Bezi hallarda ntknune hazrrh[rnda analiz lunan maddenin geklinin deyigdirilmesi iigtin elave emal i.isulundan istifade edilir. Bu segilen i,isulla teyin lunan maddenin daha asan analiz edilmesi tigiindiir. Niimunenin terkibindeki diger kmpnentlerin prsesdn aynlmasr iigiin miixtelif iisullar trivsiye edilir. Meselen, maddenin hell lmasrnr deyigmek. Bu iisul nun maye ve berk niimunelerin terkibinden grxanlmasrna kdmeklik edir. Mlekulun plyarhsm datra agalr plyarh birlegmelere deyigmek. Bu halda maddenin uguculufiu artrr. Diger hallarda xrmfr v yaxud elektrfil qrup elave edilir. Snra nu spektrftmetriya ve yaxud vltampermetrik tisul ile teyin edirler. Teyin lunan birlegmenin prinsipce kimyevi mdifikasiyasrm (gekildeyigdirilmesi) miixtelif pillelerde heyata kegirmek lar: - Kmpnent qangrqdan grxanlana qeder; - Ayrrlma prseslerinde (meselen, xrmtqrafik kalnda); 85

86 - Matrisadan madde aynldrqdan snra Xrmtqrafik reaksiya iisulu Maddeler qangrqlannrn bilavasite xrmtqrafik sistemde analizi, kmpnentlerin ndan ewel ve ya snra aynlmasr kimyevi reaksiyasma esaslanr. Bunun iigiitr ele kimyevi reaksiyalar istifade edilir ki, nlardan ki, hidrgenlegdirme ve dehidrgenle$irme, eterifftasiya ve hidrliz prseslerinden ugucu lmayan maddeler emele gelsin. Prsesler reaksiya geraitinde standart qaz xrmtqrafiyasr qgulmaqla apanlr. Rengin deyigmesi ve yaxud xarakterik gdhiurtiilerin almmasr, qangr[rn tebieti xrmtqrafda qeyd edilir Qrxarma (Tutma) iisulu Prses aynlan qangr[m kmpnentlerinde her hansr reagentl ugucu lmayan maddenin segicilik reaksiyasma esaslanr. Tebiidir ki, reagent analitik kalndan ewel ve snra reaksiya znaslna qyulrnug lmahdr. <Qtxarmu d<inmeyen kimyevi reaksiyanm hesabma apanla biler. Eyni zamanda prses hereketsiz fazada ddnmeyen srbsiya ile de apanla biler. Bu meqsed iigiin istifade lunan kimyevi reagentlr ve nunla <gxanla> sinif kimyevi birlegmeler cedvel 4-de verilir. Qangrlrn ewelki ve snrakr xrmtqramlanmn mtiqayisesi, nlann qrup hahnda eynilegdirilmesine imkan verir.

87 tr c.;! Q.Y 'tr ().E G' GI x N. E, E d E,il.4 tr-v F..E.eB FTE c & li tr 0 q, () il re U) \ tr c, 6, ct z + Z Lr () O () v U I.: k (D E (A \. O I U -q rl> d c d N 6 d 6l rcl l1 F () ta) {.B.E lt r(.} d (a d C) q) d c art> tl E E q f1,.bhx ecra N4 EEE EOd t c,7.i<dh EEE 9ts.=E (.) I d l.r re (t) 14 d tr d N : U I O l< rtr (n ) c lz (.> a0 d z Fr- *lc 6E (D= -Y.b?. t4 t- I -v 6l [) k t) 4>! a JZ N Fr

88 Csdvl 4. Analiz lunan miixtelif sinif iizvi birlegmelerin qangrqlaniln segilib gxantmasr iigiin adsrbent ve Reagent ve adsrbentler Qatrlag&nlmg HrSO Malein anhidridi Xrmatn, mdifftasiya lunmus H.PO, Xrmsrb, mdifikasiya edilrnig qurlusun asetat Na,CO. Qrxanlan birlegmeler Asetilen, etilen ve armatik karbhidrgenler Dien karbhidrcenleri Azt terkibii birlegmeler Kiikiird saxlayan iizvi birlegmeler H-spirtler, aldehidler Meselen, prblemin en yaxgt helli ylu minimal emeliyyatla niimunenin hazrlanmasr hesab edilir. Bundan bagqa, nlar bir-birinin deqiq parametrlerine giire adekvat (tarn uyeun) lmahdr. Melumdur ki, niimunenin gcit[riilmesi v hazrlanmasr alman nticlrin etibarhhlrnr temin etmelidir Suyun keyfiyyat gdstaricileri ve nlann tayini Suyun keyfiyyetin gdr, miixtelif analitik labratriyalarda ilde 100 mlnle analizler apanlr. Suym terkibindski maddelr sas etiban ile rta hesabla aga$dakr kimi teyin edilir: 88

89 r Teyin lunan suyun 23 /vi rqanleptik xasseli;. 27 %-i bulahq ve sudan asrh qangrq maddeler; 27 %-i cd, duzlu; 29 /-i qeyri-tizvi maddeler; 4 /-i iizvi maddeler Temperatur Temperatur su h6vzesinin vacib hidrlji xarakterine miihiirn tesir giisterir. Giisterici istilik girklenmesini teyin etmey imkan verir. Su h<ivzesinde istilik girklenmesi, adeten, artrq istiliyin su ile xaric edilmesi ile yarantr. Yeni iiyksek temperaturlu su, su hdvzesine atrlrr. istilik girklenmesi zama su h<ivzesinde tebii temperaturun qiymetine nisbeten, mdvsitni d<iwe g6re, hemin yerde istilik gx ltan qahxtr. Senaye istilik girklendiricisinin esas menbeyi - istilik elektrik stansiyalandrr. istilik girklenmesi na gtire tehl0kelidir ki, heyat fealiyyetinin intensivlegmesine ve suda ya$ayan canhlann heyat tsiklini siiretlendirir, su hiiwesinde canhlann kimyevi ve bikimyevi tsikllerini siiretle deyigdirir. Istilik girklenmesinin neticeleri aga[:dakrlardan ibaretdir: ) temperatunm artmasr, suda yagayan canhlann, xiisusile de bahqlar stres veziyyetinde lmasrna 89

90 sebeb lur ve nlann tebii immunitetlerini keskin zeifledir; ) giiy-yagrl su bitkilerinin kiitlevi artrmr bag verir; ) bahqlann miqrasiya ylunda istilik maneesi emele gelir; D menzere giiriintigtilniin miixtelifl iyi azalrr. Mtitexessislsr teyin edibler ki, eklji tarazh[r pzan diinmeyen pzuntulara yl vermek meqsede uyfun deyil. Qiinki, yay aylannda su hdvzsinde sn l0 ilin rta temperaturunu nsz r almaqla (mdvsi.tnden aslh laraq) 3 C-den artrq ferqlenmesine yl verilmemelidir Orqanleptik giistericilar Orqanleptik gcistericiler reng, bulanhq, iy, dad, tesir, kiipiiklenme kmplekslerinden ibaretdir. Suyun keyfiyyetinin rqanleptik qiymeti - suyun ilkin sanitar-kimyevi emeliyyatlanndan asrhdr. Onun diizsun apanlmasma miitexessisler briyiik ehemryyet verirler. Beynelxalq isq O0SA ve diger standartlar dequstatrlara xiisusi telebler ve dequstasiyamn apanlma iisullannr teyin edibler. Meselen, dequstatrlar seviyyesinde iig ixtisas kmisiyasr teyin edilir: meslehetgi, ixtisas meslehetgisi ve ekspert. iy ve dadrn tedqiqatrndan ewel kenar iy ve daddan azad nttnunelerde ilkin srnaqlar apanlr v bele ntimunlr gifrelenmig halda analiz lunan niimuneler seriyasrna q9u1ur.

91 Renglilik -tebietde suyun, demirin kmpleks birlegmeleri ve qumlu maddlrin igtirakr ile birge tebii xiisusiyyetlerdir. Suyun rengi ils su hiivzesinin dibinde su bitkilerinin xarakterleri, su hdvzesine aid trpa$m, su tutumu baseyninde lil ve trfun terkib ve qurulugunu teyin etnek lar. Suyun rengi vizual gtiriintigle ve yaxud ftmetrik iisulla teyin edile biler. Bu niimunenin rengi gerti rengli su gkalasrmn rengi ile mtiqayise edilir. $erti rengler K2Cr2O, ve CSO4 qangrlrndan hazrlamr, Bu gdstericiler su- hiivzelerinin seth suyu iigiin reng qkalasrnda 20 -den gx buraxrla bilmez. Oger reng tebii tna uy[un deyilse, nda maye hiindiirliik stitunu ile teyin edilk. Bu halda reng aqkar edilir v suyun rengi keyfiyyetle xarakterize lunur. Teserriifat su hdvzeleri iigiin miivafiq stitun hiindtirliiyti agagdakrlardan gx lmamahdrr: meiget iigiin 20 sm,_medeni-meiget iigtn 10 sm-dir. Reng ve keyfiyyet DUSTO esasen teyin edile biler. giige hxac sm htindiirliiyunde su ile dldurulur. Suyun rengr a[ fnda txaca baxmaqla teyin edilir. Aga$rdah galarhq seqilir: zeif sanmtrl, agrq-yagrhmtrl, san, cehrayr, qrrmrz-cehrayr ve digerleri. r.27.iy Suda lan iy nda lan ugucu iyli maddelerin lmasr ile izah edilir ve, suya tebii ylla ve yaxud girkab sulan ile diigiir. Praktiki laraq btittn iizvi maddeler iyilidir ve nlar bu iyleri suya verirler. 9l

92 Adeten suyun iyini adi temperatur (20 0q ve ytiksek temperaturda (60 0C) tyin edirler. iy xarakterine g<ire 2 qrupa briltiniir: l. Tebii mengeli (su bitkilerinin, trpagn tesirinden, suda yagayan ve rilmiig heyvanlardan); 2. Sfinii mengeli. Bele iyler suyun emah zzma t hiss lunacaq derecede deyigir. Cedvel 5. Tebii menseli Tmaq ivili Ciiriintti ivili Xarakterik ivler Situnii mengeli Neft mehsullan iyili Xlr iyili Kif iyili Trf ivili Ot ivili v s. Sirke iyili Fenl iyili ly gerginliyi 5 balhq gkala ile qiymetlendirilir. iy eercinliyi Cedvel 6. Iy gerginliyinin 5 balh cedvelle Iyinin emele gelme xarakteri Yx Iy hiss lunmur 0 Qx zeif Iy derhal hiss lunmur, gx diqqetli tedqiqatla teyin edilir Zeif Oger diqqet yetirilse iy hiss edilir, 92 Qiymetlendirilrne I 2

93 Nezere 9arpacaq Nezere 9arpan Qx guclii iy asanhqla hiss lunur ve suya menfi rey verilir iy na diqqet yetirmyi tlb edir ve nu igmekden gekindirir Iy gx gucliidiilr ve nu istifade iigiin yararsz edir Igmeli su iigiin buraxrla bilen hedd 2 baldr. Suyun semerelilik kemiyyeti, arraliz lunan su durulagdrnhb N-dereceli iy <hedd ededf> ile teyin edilir. Aynlmrg iy aktivlegdirilmig kiimiilrle (ll-e 0.6 q) ve yaxud suyu temizlemek iigtin filtirden kegirmekle emal edirler. N:% Burada: V - suyun ii-,r,i'f,".rni (iyli ve iysiz), ml-e; Y,- analiz lunan suyun hecmi (iyli), ml-e. Oger analiz lunan su terkibinde her hansr iyli madde saxlayrsa, nda nun qatrh[rnr niimunede teyin edilmig risulla teyin etnek lar. c- = c". r&) ^ " ln,/ Burada: C - standart mehlulda teyin lunan maddenin qatrhgr, mq/l; 93

94 N ve N, - mi,ivafiq niimune ve standart mehlulda iyin <hedd ededi>dir. Hedd ededinin teyini suda lan maddelerin qatrh[rnr teyin etmekden azad edir. Hansrlar iigitr 6Aq-- in rqanleptik gristericileri - iyi (meselen fenllar ve xlrfenllar lgikr) teyin edilmigdir Dad v tam Dad 4 qrupa bdliiniir: duzlu, tur$, acr, 9irin. Diger dad hissetmleri tam hesab lunur: qismen duzlu, turgulu, acrh, girinteher v. s. Dad vb tamm semereliliyi 5 balh gkala iiere qiymetlendirilir. lgmeii su iigifur dad ve tam gdstericisi 2 baldn yuxan lmamaltdr Bulanhqhq Tutqunluq - suda lan xrrda dispersli kllid ve yaxud miixtelif mengelli qangrqlardan asrhdrr. Suyun tutqunlulu diger bagqa xarakterlerden de asrhdrr. Meselen: > Qt kiintiiniin miqdanndan, hansr ki, nlar lmaya, la, gx ve gx b6yiik la biler; ) Maddelerin gekilmesi v yaxud, kbud dispers qangrqlarda niirnune filtirlendikdn snra ve filtr qunrdulduqdan snra qravimetrik iisulla teyin edilir. Bu gtistericinin infrmasiyasr gx azdr ve sas etiban ile girkab sular tigiin ehemiyyetlidir; 94

95 ) $effaflrq - su siitununun hiindiirliiyii ile <ilgnfiir. Ondan bax&qda, an<a terefurde a$ ka$zda staudad grifti ferqlendirmk milmkiln lmahdr. Tutqunluk frmatik iisulla ve yaxud da vizual tutqunluq siitunu l0-12 sm hiindtirliik ile teyin edilir. Axrnncr halda niimune keyfiyyetce aga$dakr kimi yazrlr: geffat zeif geffaf, zeif bulanhq, bulanhq, gx bulanhq Kdpiiklenma Kiipflklenme suyun siini siiretde kiipiiklenme qabiliyyetinin saxlanmasr kimi hesab edilir. Bele gristericilerle suda lan bir gx btlegmeleri, cttnleden tebii sethi aktiv maddelerin ve siturii mengeli keyfiyyet gdstericileri lan biilegmeleri teyin etrnek iigiin istifade e0lek lar. Kiipii,klenme esasen girkab ve girklenmig tebii sularda teyin edilir. Oger kdptik I deq gx (ph ) qalarsa, nda ntirnune miisbet qiymetlendirilir Hidrgen gdstricisi Suda btitiin canhlar iigfrn minimal miqdar ph=5 hesab lunur. PH-r < 5.5-den kigik lan ya$rg suyu hr$ulu hesab edilir. lgmeli suda ph= heddinde, mi$st-tsrrtifat ve meiget-medeni su htivzelerinde ph= heddinde buraxrhr. 95

96 1.32. Turyuluq ve qalevilik Qelevilik suda hidrksidamininlannrn lmasr ve hemginin gticlii (xlrid, sulfat) turgularla reaksiyaya gire bilen maddelerin lmasrndan asrhdr. Bele birlegmelere aga[rdakrlar aitdir: 1. Giiclii qeleviler (KOH, NaOH) ve ugucu esash birlegmeler (meselen, NH4OH), hemginin, sulu mehlulda hidrlizi giiclt qelevilik veren maddeler ptbg.4 (c3-2, s'2, Pr, Sir-2 ve s); 2. Trit esash, ugan v ugmayan zeif turgular (HCO3-, H2pO4-, HpOn',, CH3COO-, HS-, qumin turgulan aninlan ve s). Su niimunesinin qeleviliyi ml-ekv/l va yaxud m'ml.ekv/l giiclii turgu (adeten 0.05 ve yaxud 0.1 mlekul/l qatrhqh xlrid tu$usu istifade edilir) mehlulunun neyhallagmasrna serf lunan qatrhfr ile teyin edilir. Neytrallagma zamanr ph-ul qiymetine qdr indiqatr kimi fenlftaleinden istifade edilir. Bele teyin lunmug kemiyyet serbest qelevilik adlanrr. Neytrallagmamn ph-r qiymetlerinde ise indiqalr kimi metilranjdan (nanncr metilden) istifade edilir. Bels teyin lunan kemiyyet iimumi qelevilik adlanrr. ph=4.5 lan su niirnunesinin qeleviliyi srfudr. Yuxanda gdsterilenlerden birinci qrup bidegmeler fenlftaleinle, 2-ci qrup ise metilranj ile teyin edilir. Tebii sulann qeleviliyi nun atrnsfer havasr ile ve ehengdagr ile elaqesinden asrhdrr. Bele elaqe esas etiban ile suyun terkibini karbnatlar ve 96

97 hidrkarbnatlarla minerallagdrnr. zenginlegdirib suyu Binnci qrup birlegmeleri tullantr ve girklenmig seth sulannda da saxlamla biler. Qelevilikl yana$l anlji qaydada, bezsn texnlji ve tullanh sulann analizinde nun hugulu[unu da teyin edirler. Turguluq - suda hidrksid aninlan ile reaksiyaya giren maddelerin lmasma esaslanu. Bele birlegmelere agalrdakrlar aiddir: I. Giicli.i tur$ular: xlrid (HCl), nihat GINO3), sulfat (HrSO); ll. Zeif turgulan sirke (CHTCOOH), sulfit (H2SO3), karbnat (HrCOJ, sulfid (HrS) ve s; ll1. Zsif asash katinlan ammnium (NHl), tizvi ammnium birlegmeli katinlar. Su ntmunesinin turgulu[u ml.ekv/l ve giiclii qelevi (adeten 0.05 ve yaxud 0.I ml.ekv/l NaOH, yaxud da KOH istifade edilir) mehlulunun neytrallagmasrna serf lunan qatlh& ile teyin edilir. Qeleviliye anlji qaydada, turguluqda teyin_edilir ve iimumi serbest hrguluq ferqlendirilir. - Serbast turgrrluq ph-rn qiymetlerine qeder metilranj indiqatrunun igtirakrnda teyin edilir. Bu hedde HCi HNO*, H2SO4, HrPO titrlenir. Umumi huguluq ph-in qiymetlerine qeder fenftalein indiqatrunun igtirakrnda titrlms ile teyin edilir. Bu hedde zeif hrryular - iizvi, karbnat, hidrgensulfid ve s., zeif esaslarrn katinlan ile titlenir. Tebii turpuluq, tebii mengeli zeif vzvi turgulann (meselen, qumin turgulan) lmasr ile izah lunur. Suya tur$uluq veren, girklendiren

98 turgu ya[rglandrr. Turgu yatrgr, istehsal tullantrlan neytrallagdrnlmasrndan kegmeyerek su h<ivzelerine tdki,iltir ve nu girklendirir tlmumi cdluq Cdluq tebii suyun xiisusiyyetini giisterir. Bu nun terkibinde hell lmug kalsium ve maqneziumun miqdanndan asrhdr. Bu qangrqlann yekun cemine iknumi cdluq deyilir. Umumi cdluq ssasn 2 qrupa biilii,niir: karbnatlar ve qeyrikarbnatlar, Karbnatlara Ca ve Mg-un hidrkarbnatlan ve karbnatlan ph 8.3, qeyrikarbnatlara ise suda Ca ve Mg gticlii turgularla emele getirdiyi birlegmelerin qaultqlan aiddir. Su qaynadrldrqda hidrkaftnatlar karbnatlara kegir v gitkiir. Onda bele karbnat cdlufu miiveqqeti ve ya kenarlagdrnla bilen cdluq adlandrnlrr. Qaynadrldrqdan snra qalan cdlu[a daimi cdluq deyilir. Teyinetmenin neticeleri adeten mml' ekv/l-e ifade edilir. Tebii geraitde suya cdluq veren kalsium, maqnezium ve diger qelevitrpaq metallan suya helllmug karbn 2-ksidle karbnat minerallanmn qargrhqh tesirinden dtigiir. Bu diger prseslerle de la biler (da[ medenlerinden kiilekle tzlanma ile, helllma ile ve s). Bu inlarm menbeyi aqa$rdakrlar la bilr: mikrbilji prsesler, su htivzelerinde baq veren gevrilmeler, dib aynlmalan, hemginin miixtelif miiessislerin tullantr sulan. 98

99 Suyun cdlufu genig hedde deyigir. Cdlu[u 4 mml'ekv/l-den az lan su yum$aq, 4-den 8-e dek lan su rta cd, 8-den 12 mml.ekv/l lan cd ve l2- den yuxan lan iss qx cdlu adlamr. Umumi cdluq 1le 10 arasmda deyigir, bezen ytizde bir mml.ekv/i. Bununla bele karbnat cdlufu iimumi cdlu$un %-ni tegkil edir. Lakin bezi hallarda maqnezium cdlu[u /-e gata bilir. Deniz ve kean sulannn cdluq gx yiiksekdir (nlar ve ytielerle mml.ekv/l). Suyun sethindeki cdluq mijvstimi laraq deyigir. On b6yiik qiymet qrgrn axrnnda, en az qiymete ise dagqrn diiwiimde malik lur. Yiiksek cdluq suya acr tam verir ve rqanizrnde hezm etrneye tesir gstererek, suyun rqanleptik xiisusiyyetlerini pislegdirir. Igmeli suda iimumi cdluq 10.0 mml.ekv/lden gx lmamahdr. Suyun cdlu[u I I suda lan kalsium ve maqneziumun mmlekv qiymetleri ile ifade lunur. Umumi cdluq kmpleksnmetrik titrleme [sulu ile teyin edilir. Kmpleksnmetrik titrlem metal inlanmn iizvi ve qeyri iiavi liqandlarla kmpleks birlegmelerin mel gtirmesine esaslamr. Daha genig yayrlmrg kmpleksnmetrik tihlemede xlsusi reagentler - kmpleksnlar - aminplikarbn turgulannrn ttiremeleri istifade edilir. Titrant kimi en gx kmpleksn III - etilendiamintetrasirke hrtusunun dinarium duzu (NarHrY-EDTA satr$ adl - triln B) istifade edilir. Kmpleks birlegmesinin ml glm sxemini agalrdakr kimi giistermek lar: 99

100 Mez* + HzY'2: MeY-2 + 2H* Me$ + HzY-2: MeY- + 2H* Meat+HzY'2=MeY+2H* Beraberlikden giirtiniir ki, valentlikden asrh lrnayaraq bir metal atmu bir kmpleksn mlekuluna birlegir. Kmpleksn III ile titrleme, mehlulun ph-m teyin edilmesi ile apanlmahdrr. Bele ki, kmpleksn dayamqhlr ve hemginin indiqatrun renginin deyigmesi ph-dan asrhdr. ph-m laami qiymetlerinde bufer mehlulun elave edilmesi lazrm gelir. Kmpleksnmeh flsulunda titrlsmsnin sn ntiqtesini qeyd etmek iigiin metallxrm indiqatrlan (qara erixrm T, mureksid, nanncr ksilenl ve s) istifade edilir. Bu indiqatrlar metal inlan ile az dayamqh kmpleks emele getirir, neinki metal inlannm EDTA ile kmpleksleri ile. Ona giire de, kmpleksn III titrlemenin snunda kmpleksden indiqatr metal inu ile grxanlr (metal EDTA ile dayaruqh krnrpleks emele getirir). Bu halda reng defgir, mehlul verilen ph-da indiqatr iigiin xarakterik reng alr Quru qahq Quru qahq - suyun filtrden kegirib buxarlandrnlmasr ylu ile ahnmrg, t ve yaxud c{ qurudulmug qahq ktitledir. Qahq kiitlenin yekun miqdan niimunede hell lmug qeyritizvi ve iizvi maddelerin cemine beraber lmahdrr. Oger gristerilen 2 temperaturda qahq qurudulmuna alman netice ancaq bu telabata 100

101 yixnlaglr. Oger qahq C-de qurudulursa, nda lan biitiin ve yaxud demek lar ki, bi,itiin duzlann kristallagma suyu ve hemginin nda hell lmug su hissecikleri qalrr. Diger terefdan ise, buxarlanma ve qurudulmada su buxan ile birlikde biittin iizvi maddeler, hell lmug qazlar, hemqinin hidrkarbnatdan halda karbnata gewilir) buxarlanrrlar. Oger qahq C-de qurudulursa, nda hell lmug su Kristalla.gdrma suyu da kenarlagdrnlu, ntimunede sulfatlar lduqda miieyyen miqdar qala biler. Hidrkarbnatlar karbnatlara gevrilirier. Karbnatlar ise qismen drrz ksidine ve yaxud ksidlere gewile bilerler. Bir qeder nihatlann itkisi de la biler. Uzvi maddeler l-ci hala nisbeten daha gx itirilir. Suyun analizi zama ahnan qah[r Cde qurutduqda, maddenin qeyri-iizvi ldu$una diqqet yetirilmelidir. Bele ki, snda almmrg neticetrar niimunede teyin lunmug ayn-ayn anin ve katinlann cemine beraberdir. 101

102 u Fasil. rrafmtrhir exar,izixfr rurhd v.lsitereri 2.1. Eknalltik nzaretln texniki vasiteleri Ekanalitik nezaretin texniki qurpulan, her geyden ewel, analitik iisula lan esas telabat teyin edilmeli, hemin vasitelerin kcimeyi ile apanlmah, hemginin nlann neticelerine sasn texniki vasitelerle xarakterize lunmahdrlar. Ekanalitik vasitelere ve iilgii qurlulara lan tslabatlan agaltdak qruplara blmek lar: kdmekgi v smaq labratriya qurfulan, meterlji qurfular ve nlan temin etmek iigtin kdmekgi aparatlar, hemginin <ilgrnenin yerine yetirilme metdikalan Ekanalitik igin nticlrin len telabat l. Azerbaycan Respublikasrmn qanunlanna uy[un dtivlet meterlji nezaretin yayldrfi sahede, cilgmelerin neticelerine ve texniki nezarete teyin edilmig telebler esasen agalrdakrlardan ibaretdir: ) Olgmenin neticeleri teyin edilmig vahid fiziki kemiyyetlerle ifade edilmelidir; ) Her bir xtamn neticelerinin sebebi melum lmahdu; ) Hemin xta, teyin edilmig xeta nrmalanndan artrq lmamahdrr. 2. Xtsusi hallarda mtixteli f nrmativ senedlere, neticelerin miiqayisesi neticeleri ve si.irti telb edilen zaman qeyd edilmelidir. t02

103 3. On esas teleb tilgrnenin apanlmasrna gekilen xercin minimum lmasrdr. 4. Olser hallarda esas telabatlann birincisi iilgme neticelerinin hiiqiiqi giictdiir. Ona giire ki,, <ideme, cerime, iddia qaldrnlmastmn esasmt t$kil edir. Ekanalitik <ilgnelerin neticelrinin yuxanda sayllan telabatlan ddemesi iigiin, nrma ve telabatlara ml etneli, dlgme qur[ulanndan reqlamente uyfun istifade etrneli, k<imekgi ve srnaq qursulanndan, tekmillegdirmeni, tilgmenin metdiki yerine yetirilmesinin qebulu v atestasiyasl, <ilgmenin apanlmasmda, labratriya kmplektlerinin texniki tesdiqi temin edilmelidir. 23. Olgme qurfulanna lan tlabatlar Ekanalitik iglerde vahid iilgmeni temin etmek iigiin miixtelif nrmativ senedlerle 6l9me qurlulanna (OQ) kifaeyt qeder ciddi telebler qyulur. 1. Her geyden ewel 6lgme qur$ulan srnaqdan kegirilib tesdiq edilmelidir (dlgmenin apanlma qaydasr ve 6lgme qur[usunun mdeli tesdiq edilmelidir). Srnalrn neticesi mtisbet lduqda bele, tilgme qurlulan mteyyen edilmig qaydada tilgme qur[usu kimi Dtivlet reestrinde qeyd edilir. Olgme qurfusunun teyin edilmig mdeline sertifikat teyin edilrnig miiddetde (5 ilden gx lmamaqla) verilir. 2. Olgme qur[ulanndan 1OQ) istifade lunan sahelerinde nun istismanna, texniki pasprtda teyin 103

104 edilmig qaydada emel edilmelidir. Bu da, cihaz ve yaxud vericinin uzunmiiddetli igine ve elece de nun k6meyi ile almmr$ neticelerin hiiquqi esaslandrnlmasrna tesir edir. 3. Tebii geraitde etraf mtihitde girklendirici maddelerin a$a[r heddi nrmativ senedlerle miieyyenle$irilir. Adeten nlann buraxrla bilen heddi trpaqda 0.1-e qeder, atmsfer havasrnda 0.8-e qederdir. Olgme qur[ulannm segilmesinde bu faktr nzere almaq vacibdir. 4. Prsesde teyin edilrnig nrmativ sendlrls sas diqqeti iilgrnenin xeta nrnasma ydneldilmelidir. 5. Olgme qurfulan tigiin universal teyin etmenin (spektrftmetrler, plyarqrafl ar, xrmtqrafl ar ve s) esas ehemiyyeti, cilgme qursulannrn attestat almrg metdika (AAIO ile cilgmenin apanlmasrdrr. 6. Cthaz <ilgmelerinin neticelerinin emah vs saxlarulmasr iiqiin gerait avadanhqla temin lunmahdrr. Onu kmpyuterle interferensiyasmr heyata kegirmeyin miimkiinliiyti iiqiin gerait yaradrlmahdrr. 7. Crhazm istismannda xercin minimum lmasr prinsipinden, fakta diqqet yetirmek lazrmdu ki, <ilqrna qur$ulan neinki zavd istehsalgrsrnda srnaqla tmin lunsun, hem de hemin reginda real laraq quragdrrlsrn. 8. Cihaan maya deyerinin agalr lmasr esas telabatlardan biridir. 104

105 9. Kiitlevi analizler iigiin nezerde tutulmu$ cihazlardan ytiksek derecede deqiqlik teleb etmak lmaz. 10. Xarici cihazlar iigrin azerbaycan dilinde texniki senedler ve dlgme qurfulanmn igini temin etnek iigifun prqram teminatrnrn lmasr vacibdir, I 1. Cihazlann temiri gx baha lmamahdrr. 12. Terkibinde inlagdrncr giialar menbeyi lan tilgme qur[ulanna xtsusi telabatlar qyulur. Bele <ilgrne qur[ulan Azerbaycan Da,rili igler nazirliyinde vs Sehiyye nazirliyinde miitlq qeydiyyatda lmahdr. Bele 6lgme qurfulanrun Azerbaycan Dtivlt Standartlar kmitesinin icazesi lmadan istisman qada$andrr Kdmakgi qurfulara lan telabat Ktimekgi avadanhqlara ele qurgu ve mexanizrnlsr aiddir ki, nlar analitik siqnal almaq figttur birbaga igledilrnir. Ancaq nlar analiz iigiin niimunenin gtittiriilmesinde ve hazrlanmasrnda istifade lunur. Kdmekgi qurfulann miisbet xrisusiyyetleri aqalrdakrlardr: uzunmtiddetlidir, igde etibarhh$, az ene{i ve su igletmesi, asan mntajr, igde yan effektlerin lmamasr, kmpaktl$r (y!camh[r), tehltikesizliyi, gexsi heyet iiciin tehliikesizliyi. 105

106 2.5. Srnaq qur[ularrne len telabat Srnaq qur[ulan - analiz lunan niirnune ve yaxud srnalm her hansr xarici tesirinden yeniden tekrarlanmasrnr yerine yetiren qurludur. Bu tesirin heddi tilgmenin yerine yetirilmesi metdikasr ile apanlrr ve bele tesirlerin tilgme xetalan giisterilir. Kiimekgi labratriya qur[ulanndan ferqli laraq, srnaq qurfulanna lan telabat deqiq ve aydrn 96sterilir. Meselen, xarici tesirin srnaq qurlusunun kdmeyi ile tekrar edilmesi, teyin lunmu$ temperatur ve nemlikde qrzdrncr miieyyenlegdirilmig dal[a uannlu[unda ultrabenrivgeyi giialarla igrqlandrrma menbeyikimi igledile biler. Srnaq avadanhqlanna lan sas telebler agalrdakr kimidir: e Tesdiq edilmig metdik atestasiyalanr lmasr; e Miiasir atestasiyalann apanlmasr ve nun neticelerinin alt halmda resmilegdirilmesi; Srnag qurfusunda dlgme vasitelerinin lmasr, hansr ki, nlar srnaq zamanl xarici parametrlerin tesirine nezareti heyata kegirmeye imkan yaradr Meterlji taminat vasitlarin lan tlabat Ekanalitik nezarti temin eden meterlji vasitelere aga$dakrlar aiddir: standart nricnuneler (maddenin terkibi ve yaxud xasseleri), miiqayise 106

107 etalnu, yxlama qaz qangtlr (YaQ, miixtelif generatrlar, durulagdrncr maddeler ve s. Maddenin terkib ve xasselerinin standart niimuneleri. Haarlanma qaydalan. Attestasiyasr ve tetbiqi. Yxlama qaz qangrlr ve standart ntknuneler miivafiq Dcivlet b<ilmeleri reestrinde qeyde alurmah, yxlama qaz qangr$mn ve CO - nin istifade miiddsti bitmemig lmahdr. Oger yxlama qaz qangr[r ve CO-nun istifade miiddeti qurtanbsa nlarur tetbiq edilmesi qadafandr Olgmenln yerine yetlrilmsin qyulsn tlebat Azerbaycan Respublikasrnrn (Vahid <ilgme sisiteminin yaradrlmasr>> qanunlanna gdre ancaq attestasiya lunmug <ilgmenin yerine yetirilmesi metdikasma (OYM) hedd qyulur. <Ddvlet iilgme sistemi, tilgmenin yerine yetirilme metdikas>-mn iqlenib hazrlanmasrna" attestasiyasl v tilqtinun yerine yetirilme metdikasmrn tetbiqi ve attestasiyasrna telebler qyur. Azerbaycan Diivlet Eklgiya kmitesi miqdan kimyevi analiz iisulunu reestrs daxil edib. Bu girklenme menbelerine diivlet nzarti ve mnitrinqi iigtin buraxrlnugdr. Hal-hazrrda tetbiq lunan iisullann qeydiyyatr <Eklgiya ve tbii servatlen> nazirliyi departamentine <verilib>. Olgiilerin yerine yetirilmesi metdikasrnrn yerine yetirilmesi figiim de anlji siyahrlar var, Siyatrr <Eklgiya ve tebii servtld nazirliyi terefinden 107

108 tebii miihitin girklenmesine nezaret ve mnitrinq iigiin nezerde tutulub. Otgiiniin yerine yetirilmesi metdlan siyahrsr Az. Sehiyye nazirliyi terefinden tesdiq lunub ve sanitar gigiyena parametrlerin 6lgiilrnesinin yerine yetirilmesi iigiin nezerde tutulmugdur Niimunegiittran cihazlara lan tlabatlar Niimuneg<itiiren cihazlara lan esas telabatlar, etraf mtitr]t tyettt"rirae" -;iiil;iej; gtitiiriilmesinde niirnunelerin tekrar gtitiirtitmesini, tezelenmesini, hemginin niimunenin saxlanmasr ve neqlinde infrmasiya itkisinde tekrarlanmasmr temin etmek tiqiin vacibdir. Odur ki, qtiwede lan nrmativ senedlerle niirnune g<ittiren qurfulara miixtelif telebler qyulur. Belelikle elektraspiratrlara (hava, qaz, tz ve saire srnaq iigiin cihaz), atmsfer senaye <tullantrlanndaru> ve atmsfer havastndan niirnune gdfiiren cihazlar aga[rdakrlan temin etrnelidirler: l. 20 deq mtddetinde fasilesiz iglemeli; 2. Niimune giittiriilen zarnan stabil serfi saxlamah; 3. Eyni zamanda bir nege kanalla niimunenin g<itiirtilmesi; 4. Hecmi serfin teyininde xeta atmsfer havasrnda 5 Y-den, atmsfere senaye tullantrlannda 10 %-den gx lmamahdrr. Ekanalitik labratriyamn texniki etibarhlr[rna lan telabat struktur hisselerin 6lgiilmesinin 108

109 vziyytine kmpleks qiynetlendirilmesi ve analitik nezaretin heyata kegirilmesi ile verilir. Analitik kimyevi igin yerine yetirilmesinde yuxanda sadalanan telabatlar ve texniki etibarhh[rn tesdiqi prsesin gediginde apanhr. Labratriyamn texniki etibarhhlrmn resmi tarunmasr iigifur ekanalitik rilgmenin neticelerinin hiiququ starusu vacibdir. Haarkr driwde Azerbaycanda analitik ve srnaq labratriyalanrun texniki etibarhhg iki senedle heyata kegirilir: analitik v smaq labratriyalanmn akkreditasiyasr v lgme veziyyetinin qiymetlendirilmesi ile. Miiasir zamanda rilgme qur[ulannrn bir nege tesnifah var. Belelikle, ekanalitik <ilgme qursulanru 3 qrupa btilmek lar: r Avtmatik ve qeyn avtmatik; Da$man (mbil) ve dagrnmayan (stasinar); Analizatrlar ve siqnalizatrlar. Universal 6lgms sistemleri - miixtelif sinif maddelerin praktiki laraq hamrsrnrn terkibini tilgtir ve yzu(ud teyin edir (maselen, spektrftmetr). Bir srra x$ar terkibli maddeler, qrup hahnda ve yaxud bir sinif kimi analiz edilir (awneqliyyat, iglenmig qazlann analizatru), meqsedli - spesifrk ve knkret maddeleri (meselen, CO analizatru, Hg buxan analizatru) teyin edir. Analiz lunan miihitde agalrdakr qurfular tetbiq edilir: r Qazanalizatrlan; 109

110 Akva-analizatrlar; Denever cisimlerin analizatrlan. Neticelerin qeydiyyah qaydalan: xsar v reqemli. Olgme iisulu ile tesnifat daha genig tetbiq lunmug iisullardan biridir. Yuxanda gcisterilenlerin hamrsrru uylunlagdrnlmasr esastnda, iilgme qulgulannm snrakr tefsilatr gcisterilmekle, miiasir diiwde praktikada analiz lunan mtihitle genig tetbiq lunan iilgme qur[ulaflru (eraqmatil> siniflere aynhrlar. Olgme qur[ulan Azerbaycan Respublikasrmn reestrine daxil edilir. Olgme qur[ulanm xiisusiyyetlerine gdre qruplara ve yanmqruplara aynlmasr, nzaret lunan miihitde nu heyata kegirilmesine v snrakt tisulda teyin lunan maddenin sinifine gtire tetbiq eftneye imkan verir Hava v qa,z hahnda lan cisimlere nazrrt vasitlri Hava ve qaz hahnda lan cisimler nzar,t vasiteleri a;a[rdakr kimi biiliiniirler: r Sistemler ftmpleksler);. Cihazlar; r Hava hiivzelerinin diger gkklenmeye qar$l texniki nezaret qur$ulan (QTNQ). Bu halda xiisusiyyetlerine giire analiz lunan hava mi,ihiti agalrdakr kimi qruplagdrnlr: 110

111 t-- O c d 6, q) d k td N ll ( d id.v trl. 5 Ed!i q-i 'i. E {9'! L..(l, 'E' E r-.tro 'e 9 2.a *:6 b 5;B $EE EE Be * -- x d CO h 6 (, v tr 5 d! F I ss* x.= *Z'i, z Y:5 d :: E se * E Q O'= = -52 -VEPE a,inerr q cd tr a EE N z + (\ t- E, E E * E- h._ d > a= EE E;A!s sd $=E IE*sEEE 9r I hh' qatr xrf 'asq e5 3 de Esq'.dE5 -a'= cn 'tr 5 -u (D Cl ts>\5d &e din EEE 9-E.$ s, E s,fi OIJ E :(.) 5Et t 8

112 E rb* ;q e S :F "E E E! iflgeix gc* t:-ebe F* I.Fc.b->. = d c E 6EEE $E E.a.EE:EFE* EH :E -.1 lrtfof(} Ae e&- NE.]O H:.! 8:.ER! ehea Qrir E _ Od 6 >t :=='- EgE S (c (}.= 4e'- d E.ri9. AlEE,,y ' re r N S* d(d EE t-v -E EE +.ttr...i = d. > ts!:= Lr '= E:.E E b S E.E F E h It6 i,ri E-tr E c.l C)xG E l/ la la

113 Atrnsfer girklenmesine texniki nzart qurlulan; Menzil vs yagaytg sahelerinin girklenmesine texniki nezaret qur$ulan; Istehsal binalannrn ve iggi zna havasmrn girklenmesine texniki nezaret qur[ulan; Atnsfere daxil lan tullantr ve buxar-hava qangrlmrn girklenmesine texniki nezaret qurfulan. Avtmatla$rma derecesine g6re: avtmatizatr vs qazsiqnalizatrlar avtmatlagdrrlnrrg qeyn awmatik cihazlar ve diger nezaret qurlulan. Miiasir diiwde ekanalitik nzart iigtin avtmatik qazsiqnalizatrlar daha genig yayrhb. Bu da tedricen qazanalizatrlan ile evez edilir. Miiasir zamanda tetbiq sahesine giire indikatr brulan esasrnda avtmatlagdlnlmrg girklenmesine texniki nzart qurfulan, yanmkemiyyet ekspres testler, indikatr ka[zlar, tirtiikler ve s daha gx yer tutur. Onlar en gx sahelere nzartd, texnlji - zncir axtangda ilkin tapgrnfr yerine yetirmsk tigiin, hemginin ilkin ve daha deqiq rilqrnek iigiin <yerinde> nezaretde tetbiq edilir. Biitiivliikds Ddvlet reestrinde 150-den artrq <ilgme cihazlan markasr qeydiyyatdan ke.grnigdir. Bunlann hamrsr demek lar ki, xaricden idxal lunur v hmin rilgme qur$ulan attestasiyadan kegrnigler. Onlar aga[rdakr kimi qruplagdrnla biler: r' Senaye qaz arralizatrlan - 60-dan arhq (>40 %); r' Ahnsfer hava analizatrlan - 50-dek (-30 /); I l3

114 / Neqliyyat tullantrlan qaz analizatrlan dek(-13 %); y' Tz v tiisttiye nszart sparatlan - 20-dek (:13 Y"); r' Digerleri (ekspres - teyinedici ve s) - 5-den gx (-4 /). Senaye qazanalizatrlanndan nisbeten gx tetbiq lunanlan isci taqlarda havaya nezaret iigiin, hemginin miixtelif senaye tullanhlan ve snrakr girklendirici maddeler iigiin, istilikenergetik qurfular tgiin nezerde tutulmu$ avtmatik cihazlardrr. Qirklendirici maddeler aqa[rdakrlardrr' 1. CO - >16 ntiv cihazlar; 2. SO2 - l5 ndv etrafinda; 3. NO - 14 ndv eeafinda; 4. NO nciv etrafinda; niiv etrafinda; 6. CO2-5 n6v etrafinda; 6 ndv etrafinda; 7. H2S - E. NO* - -4 n6v etrafinda; 9. Cl2, NH3 - - heresine 2 niiv; 10. Uzvi ve diger maddelere - bir nege ntiv Atnsfer havasr analizatrlan daha yiiksek nzarte yiineldilmelidir. r' s23}va; y' NO" ve Hg (her bir tigitn23 /); r' r (18 %), hemginin H2s, CS2, NHr, tz ve s. Neqliyyat tullantrlan yerli qazanalizatrlan, qanunauy$un qangrqda CO (100 / cihazlzrla), CO2 (30 /), NO* ve SO, (her biri fiqtin 15 7), hamqinin 114

115 ttistiiltyti ve miiherrikin dowtiniin sayurr kmpleks halda 6l9iir. Yuxanda gristerilen avtmatik qm analizatrlanndan daha gx, hayanrn girklenmesinde, labratriya analizi emeliyyatlannda, hemginin, <ilgmenin diger resmi metdikalannda tetbiq edilir. Lakin nlar da" miivafiq texniki nezaret vasitlri teleb edirler, universal tipli labratriya cihazlan (xrmtqraflar, speltrftmetriya v s) da genig tetbiq edilir. Raynlarda atmsfer havasr fnunda girklendirici maddelere labratriya ekanalitik nezartlerd, ya$ayl$ menteqelerinde ve snaye tullantrlan esasrnda ntimunelerin gdtiiriilmesi ve niinrune 6lgme gdstericilerine esasen emeliyyatlann paylanmasr texnlgiyasr tetbiq edilir. Bu halda universal cihazlarla labratriya analizleri slraiimda <Atmsfer girklenmesine nszaret rehberlil> v (traf tbii miihitde girklenmeye mnitrinq sahesinde iglerin yerine yetirilmesi ve tilgrnenin yerine yetirilmesine metdik elavelen> metdik vesaitleri de vardr. Atmsfer havasrmn girklenmesinde 130-dan artrq metdik lgrne yerine yetirilir. Olgmeler aperdak vasitelerle yerine yetirilir: y' Ftmetr ve spektrftmetrler 50 % (>60 metdik); y' Xrmtqraflar20% (30 metdik); r' Atm - absrbsiya spektrmetri 10 % (15); r' Ptensimekik cthazlar 4 % (5); r' Flurimetr ve titrantlar, heresi 2.5 % ; 115

116 y' Kulnmetr v geki qurfulan, heresi 1.5 %; / Qalanlar (xrmt - ktitls - spektrmetri, rentgenflurestsent v elektrmetrik cihazlar ve s <l %). Yuxanda gcisterilenlerden g<iriintir ki, daha gx tetbiq lunan labratriya <ilgme cihazlanndan 3 il miiddetinde (ftmetrler, xrmtqraflar v atmadsrbsiya spektrmetri), ekanalitik tapgrn[rn labratriya geraitinde yerine yetirilen havaya nezaretin esasen 80 %-ni yerine yetirmek lar. Yuxanda giisterilen atmsfer havasrnda girklenmeye nezaret texniki qurtusunun esasrnda tesnifatr ve nisbeten daha genig yayrlmrg bu qur[unun xarakteristikasrna baxaq. Cedvele daxil edilmig qur[ulann segilmesinde prinsipial mment (sas OirincD girklandirici madde>-nin gtitiiriilmesidir. Verilen temiki qurlu atmsfer havasrmn girklenmesine nzart iigiin nezerde tufulmugdur ve nezart metdikasrna malikdir. Bele nezaret lunan maddelerin miqdarlan (nlann sinifleri ve qruplan) deqiq teyin edilmemigdir. Sanitar - gigiyenik nrmalagdrmanrn (Az Respublikasr Sehiyye nazirliyi xetti ile) miixtelif elavelerinde atmsferin kimyevi girklenmesinin gtistericilerine agagrdakrlar daxil edilmigdir: / 600-e y (rn madde yagayrs yerlerinde atmsfer havasrnda buraxrla bilen hedd daxilinde girklendirmesi teyin edilmig maddeler iigiin; / 1500 n<iv maddeden artlq, ya$ayl$ yerlerinde atmsfer havasmr girklendiren ISOT (tehliikesiz seviyyeye yrinelmig tesir) maddeler iigiin. 116

117 Insanrn ya$am:rsr iigiin faydah (elveriqli) gigiyenik seviyyeye nisbetde teqriben 2100 birlegme nmala$drnlr. Teqriben bir qeder de madde (nlardan gxu tekrarlanrr) havada iggi znada nrmalagdrnlrr. Diger terefden nlann qatrh[r l0 ve 100 defeden artrq yiiksek la biler. Neticede - bir nege min birlegme m<ivcutdur ki, digerlerine nisbeten, havada sanitar - gigiyenik nrmativleri teyin edilmigdir. Xiisusi <eklji> (tebietin canh byektleri ile mflqayisede) nrmativ bu giinkii gtinde praktiki laraq yxdur. Ona g6re de, atmsfer miiasir eklji nzarst prahiki laraq hava miihitinin gtklenmesinin gigiyenik nrmativlerle girklenmesine ve istehsal - texniki nrmativlerle na tesirinin yerine yetirilmesine y<ineldilmir. Miitexessise bu geraiti daha derinden baga diigmesi iigiin, havadakr birlegmelerin (minlerle) nrmala$rnlma miqdan ve atnsfere nzare t tigiin cihaz ve metdikalann (yiiderle) miiqayise edilmesi, esas girklendirci maddelerin mnitrinqi baxrmrndan segilmesi prinsipinin baga diigtilmesinin, miivafrq laraq, verilen meselenin helli iigiin atrnsfer havasrnrn girklenmesine texniki nezaret qurlulan destlerinin ptimallaqdrnlmasr vacibdir. Bu gxvarianth ptimallagdrrma meselesi getin deyil, ancaq nun hergeyden wl iqtisadi xerci daha vacibdir. Osas girklendirici maddelerin elavelerinin frmalagdrnlmasr iigtin buraxrla bilen hedd ve qargrhqh tesirde tehltikesiz seviyyede elaveleri girklendirici madde elavsleri kimi istifade ermek t17

118 lar. Stasinar ve hereketde lan atmsfen girklendirici maddeler tullayan menbleri iigiin baza nrmativ tidemeleri teyin edilrnigdir. Burada 200 zeherli kimyevi madde gtisterilir. Havada n 9x senaye miiessiselerinin, istilike.nergetik qurf,ularmrn ve avtneqliyyat tullanhlanna rast gelinir. Oger bu elaveler tutulub saxlantlrrsa, nda nezart lunan maddelerin ehate dairesi gx n"rlrr, lakin buna baxmayaraq rta zavd, telim ve yaxud analitik labratriya tigttur gx genigdir. Analiz lunan girklendirici maddelerin snrakr dairesini minimuma endirmek iigiin atmsfer girklendiricileri sas maddeler elavesine diqqetle fikir vermek lazrmdrr. Buraya atmsfer havasrnr girklendiren, atunsferde daha tez-tez gxlu miqdarda rast gelinen cemi 36 madde daxil edilmigdir. Atnsfer havasrnm maddelerin daha qlsa siyahrsr var ki, nun nmenklaturasrnda fter hansr bir ixtisas sahesinde iglenen adlann siyahrsr) ilk n<ivbede terkibi ve xarakteristikasrnrn teqdim lunmast vacib lan metdika ve cihazlann baza kmplektlerinin frmalaqmasmr nezere almahdrr. Burada siihbet cemi 18 qeyriknsergen maddeden gedir ki, timumdi,inya sallamltq tegkilatrnur 1US1 nwpa gtibeleri iigiin nlann rta bura..nla bilen qatrhqlan t<ivsiye edilit. Burada hava miihitini girklendiren 26 <<esas> maddeni de nezer almaq yararhdrr. Sanitar nrmalarrrn layihelendirilmesinde buraxtla bilen hedde getirilir. Onlann artmasr (girklendirici maddelerin) hava h<ivzesinde heyacana sebeb lur ve 118

119 nu (thltikeli>r, hetta 9x tehliikeli hesab etrneye imkan verir. Analiz lunan maddelerin datra bir elavesi diqqet gekir. Arnsfer ve iggi zna havasrnda senaye tullanhlannm analizi niirnunelerinin istehsal miiddetine g<ire nrmalagdrnlmasr trisiyye lunur. Verilen elave 36 maddeden ibaretdir. Axrnncr 4 elavenin birlegmesi atmsferi kifayet qeder minimal girklendiren girklendirici maddelere eklji mnitrinqi apuumaq iigiin siyahrnr frmalagdrma$a imkan verir. Bunlar ekanalitik nezarete, giiriindiiyii kimi mtitleqdir. Bunlar csdvel 6-da verilir. Gdsterilen 40 madde, kimyevi birlegmeler elavesinde iimumi sayrn teqriben 70 Y-ni tegkil edir ki, bunlar da 130-dan 9x miixtelif metdik <ilgmelerle yerine yetirilir, Geride qalan 30 /-e qederini ise esasen iizvi birlegmeler (akrilatlar, akrleinler, aminler, asbest, yiiksekrnlekullu spirtler, kaprlaktamlar, karbn turgulan, nitriller, tsiklheksanlar, fenllar, xlriizvi pestisidler, plixlrbifeniller, plixlrlagmrg dibenzn-diksinler ve dibenzfi.ranlar), qeyri-iizvi maddeler (Br, As, Se, metallar - Fe, K, Ca, C, Mg, Na, Sr, Ti, Zr ve s) hemginin bir sra atnsfer g<ikiintiilerinin fiziki - kimyevi gristericileri (ph, tur;uluq, xiisusi elektrikkegiriciliyi) tegkil edirlr. Arnsferi girklendiren maddelerin ekanalitik nezart iisullan v texniki qurpulann xiisusiyyetlerinin qrsa analizinin yekunu kimi eklji mnitrinq meqsedine miinasib daha gx universal cihazlan baxmaq vacibd ir. il9

120 d '(, O l :E h5!.46f F- EEE.3,p >. 8 r- 6 tr d tr 6 tr k t{.18 E.E(D ll F a,ee $ \ \ \ ia t 6 a.l <> N OE c0 Fi a.t vq \ e f T c.l O a N : d cd.= aeo de Scl >rtrt FE g.- E PO HPtilQ EE:E?U c.l a JI E N a Jl N v (d I tr { tr (:, a a.) l- A cl N la N {) tr ) E (6 c c, tr 6 lt 6.).E ' "rḅ x Ey x! d -+. -Li H. 6 (J" -< - li l= t.! c.l \t \ F- 6 \ dv

121 e- ('l \ s ral \ t,!n F (..l 6! e{ (?) C\l r-q (n q 00 q + \ r snq c c.l q c{.l.l (..l E ta v c 6l g tr (ll 2 9 \ l. 'EA s 6 * z9 ( ci r) c; c) J( z N N Fr ct) q c.) U tr 3 t @ l-r c! te9 3l( a/: F ra (r (n a () " v) a ct.f \ r- \ (\.t c.t C.l e.t Ci c.l $ c{

122 r.- e \ 09 irl r- q c.l \,t) c- t v \ $.1 CO N 6l N ca c\t z a () k (r) q E q) Jl - r. c! V k *c) sr= 6a) F t F tr C) C) x E F. c.t () tr ta) O! t E c)! 6, tr tr fr ti = i,tr = p lr) d t4 E l.{ X E X! rt) J4 J4 tr U) al N n). ri] (\ \ at F- c.' \ c.l (O c.l c'l ( c.t s t \ r* cft t7) \ rq $

123 Her geyden ewel texniki qurpulara baxmaq lazrmdrr ki, nlar ilkin hallarda atmsferin girklenmesi menbesinin axtangmda istifade edilsin. Onlann srasrna tez fealiyyet gdsteren analitik effektli 6lgme prinsipi <<xetti-ustar> prinsipine esaslanan, armatika cihazlan ve el ile igleyen indiqatr brulu ekspres-teyinedicileride elave etmek lazrmdrr. Bu meselenin helli iigiin, daha prespekivli hesab lunan, atmsfere texniki nezaret qurfusu, fasilesiz fealiyyet giisteren ftinlagdrncr (KOLION> tipli qazanalizatrlandr. Bu seriyah cihadann iistiinliikleri agafrdakrlardr:. Daglnan lmasr;. Yiingtilliiyii ( kq); r Qabarit dlgiilerinin kigikliyi (65x205x180 mm);. Tez fealiyyet gdstermesi (eks etdirme miiddeti 3 san);. Hessash[r (agkar etne mi.iddeti 0.1 mq/m3, teyin etme miqdanmn diapznu mq/m3); Deqiqliyi (esas nisbi xetasr 25 %); Miisteqilliyi;. ilk baxrgda neticenin teyin edilmesi, maye - kristallik displeyde miqdann grirtinmesi ve hemginin teyin lunmuq girklenme seviyyesinin artmasrnda siqnallann verilmesi. (KOLION) seriyah cihazlann krimeyi ile daha gx birlegmelerin miqdarlannr teyin etmye imkan verir. Maselen, ; 123

124 . Neftmehsullan;. Diger alifatik, armatik ve teyin edilmemig universal maddeleri;. ljanihelledicileri;. Xlralkenleri;. Metanl, etanl, fenl ve s. spirtleri;. Aldehidleri ve ketnlan; ' Miirekkeb efuleri; r Aminleri, merkaptanlan; I NH3, H2, CS2, C12 ve s. diger qeyniilzvi maddeleri. Nisbeten genig yayrlmrg qazanalizatrlan mdellerinin midmum qiymeti $ tegkil edir. (KOLION> seriyah cihazlann gciri.inen tistiinliiklerine baxmayaraq, nun bir sas gatrgmamazhlr var. Cihazrn igi ftinlagma effektine esaslanrr. Olgme kamerasrnda inteqral - inlagma crya ultabencivgeyi giiamn tesirinden, na di,igen, asan disssasiya lan maddenin hesabrna yaranlr. Belelikle, cihazlar ele siqnallan iilgiirler ki, analiz lunan maddenin yekun cem qatrhlr, bele halda birlegmelerin tebieti ve kimyevi terkibi bir - birinden ferqlenmemelidirler. Qirklendirici maddelerin ilkin axtangurda ve xarakterize lunmasrndakr bu gatrgmamazhqlan aradan qaldrrmaq tigtin eklji mnitrinqe ekanalitik nzart qurfiusu <cyerinde> xetti klaristik indikatr brusu tetbiq luna biler. ihdikatr brulanmn tistiinliikleri aqa[rdakrlardan ibaretdir:. Da$rna bilie 124

125 . Yiingtildiir (indikatr brusu nassla birlikde I kq-dan artrq lmur); r Qabarit iilgiilerinin kigik lmasr;. Tez iglemesi (xeber verme mtddeti - bir nege deqiqe);. HessashBr (teyin etrne heddi - BBH nda birinden, teyinetme diapznu mq/m3); t Osas nisbi xetasr!25 /. Labratriya kmplektlerinin terkibine gdre gxkmpnentli kimyevi qaz kmpnantlerini (KQK) teyin eden qur[ular elave edilir. Tedqiq edilen kimyevi qaz kmpnentlri tyin eden qurlunun metrlji attestasiyadan kegmig indiqatr brusu gx genig diapznda qeyri iizvi ve miixtelif iiavi birlegmelerin teyin lunmasma ve analizine imkan yaradrr. Teyin lunan qeyri 0zvi ve iievi birlegmelere (-30-a qeder) agagrdakrlar aitdir:. NH3, H2S, SO2, NO*, Cl2, HCl, CO, CQ, Br, ve s. qeyri iizvi birlegmeler; Uzvi birlegmelere ise misal laraq: r Neftkarbhidrgenleri;. Armatik karbhidrgenler (benzl, tlul, ksill ve s.);. Trixlretilen ve diger xlralkenler;. Etanl ve digar spirtler;. Frmaldehid ve asetn, hemginin diger aldehid ve ketnlar; r Dietil ve diger efuler;. Asetilen, shk tur$usu;. Aminler, merkaptanlar ve s. sayda diger iizvi birlegmeleri g<istermek lar. 125

126 Biittin labratriya destleri, yanmillik srf kmpnent ve materiallan ile kmplektlegdirilrnig mdellerin qiymetleri $-dan gx lmur. Standart niimunevi labratriyalar <iderinde 20 indikatr brulan saxlayular (minimum 10 eded). Bu rejimde igleyen labratriya, atmsfer girklenmesinde 20 g<istericiden, yekunda ise 400 iilgmeni heyata kegire bilir. Bir <llgmenin qiymeti 0.5 -I$-drr. <Krismas +> indikatr brulanndan baqqa, labratriya tez igleyen indiqatr elementleri (NHr, SOr, HrS, fif, Clr, HSN ve s.) ile de kmplektlegdirilir. Labratriya hemginin aspirasiyasrz NH3, NO2 ve Hg buxarlanna qargr ekspres - testlerle, diger rejimlerle igleyen ferdi kimyevi dzimetirlerlede kmplektlegdirilir. Bu halda bir <ilgmenin qiymeti 35 - den 70 sente qeder deyigir. 126

127 2.10. Zhrli maddlerin qazanalizatrlan Avtmatik qazanalizatrlan ele bir cihazlardrr ki, dzii havadan ntirnune gtitiiriir, nezaret lunan kmpnentin miqdannr teyini edir, analizin neticelerinin verilmesi ve yazrlmasr verilmig prqram esasrnda peratrun igtirakr lmadan yerine yetirilir. Hava miihitine nzart iigiin ele qazanalizatrlanndan istifade edilir ki, nlar miixtelif prinsiplere esaslamrlar. Termknduktmetik qazanalizatrlan (TKQ). is prinsipi nun terkibindeki qaz qangr[r istitiyin kegirilmesine esaslamr. Bele tip analizatrlann hessas elemeirtleri nazik platin saplardr. Qazrn terkibinden asrh laraq hessas elementde temperahr deyigir, cryan emel gelir. Omele gelmig creyanm gticii nezaret lunan kmpnentin qatrh$t ile ekvivalentdir. Termkimyeui qazanalizatrlan Q) is prinsipi katalitik reaksiyanrn istilik effektinin dlgtilmesine esaslamr, harada nezaret lunan kmpnent igtirak edir. Termkimyevi prinsip qazanalizatrlannda yanan qazlann, buxarlann ve nlann qangrqlannda siqnalizatrlar kimi tetbiq edilir. Maqnit ve termmaqnit qaanalizatrlan uftq. i9 prinsipi qaz qangr$rmn fiziki terkibinin maqnit sahesinin tesirinden deyigmesine esaslanu. Kulnmetik qa.analizatrlan (KQ. is prinsipi mehlulun elektrlizi zafilre,nr elektrik cryanrnln sn heddinin tilgiilmesine esaslanrr, nlar elekkkimyevi 127

128 deplyarizatr lub teyin lunan maddeni tutub saxlayr. Analiz lunan gmg19, mslen, kiikiird 2- ksid elektrkimyevi qur$uya verilir. O ydla reaksiyaya girerek hidrgensulfid emsle getirir, snra ise 6lgme elekhdunda elektrkimyevi ksidlegir. Elektrik ceryalu teyin lunan kmpnentin <ilgme heddidir. IAagnn qazanaliatrlan 6Q. 19 prinsipi tedqiq lunan qnzrn inlasma prsesindn eml gelen in csr,syanmm <ilgiilmesine saslanr. Adeten inla.gmanr alvlanmada ve radiaktiv giialanmada istifade edirler. NOr, benzl, dixlretanlara inlagan qazan6li2slsslan iglenib hazrrlanrb. Ftkalrimetik ls prinsipi qaryilrqh tesirde lan maddelerin renginin deyigmesi ve yaxud emele gelmesi ile mtigahide lunan spesifik reaksiyalann istifadesine esaslanrr. Qazanalizatrlann asas iistiinliikleri nun yiiksek hessash$r v universalhlrdr. Teyin lunan maddeler - NHr, HrS, CS2, Cl2, HCN, fsgan ve s. Optik - akustik qazanalizatrlan (OAQ) ls prinsipi qazla infraqrmrzr gtialanmaya esaslanu. Qaz qapah bg yerde qrnq-qrnq infra-qtrmrzr giialanmada dtiwi laraq qzdrnlrr ve syudulur, bu da qaz qangrgmda tezyiqin deyigmesine sebeb lur. Xemilywniniret gaanaliatrlan (XQ. l$ prinsipi reagentle teyin lunan kmpnentlerin kimyevi reaksiya mehsullannrn intensiv igtqlanmasrmn dlgtilmesine esaslanr. Teyin lunan maddeler- zn, NOr, NO, NO, ve s. 128

129 Fluresent (igrqlanmanm tesirinden bezi cisimlerin igrqverme xasseleri). i9 prinsipi ultrabenrivgeyi giialanmamn tesirinden teyin lunan kmpnentin intensiv igrqverrne xassesinin <ilgiilmesine esaslanr. Teyin lunan maddeler - CO2, c. Lazer (L). 19 prinsipi maddelerin lazer giialanmasrnrn teyin edilmig dal[a uzunlufunda udulmasrna esaslanrr. Teyin edilen madde - metan, tz. interfercnsiya (ses, igrq ve s dalfalann birbirinin iizerine diigdiikde qargrhqh tesir g<istermesi). Teyin lunan kmpnentin qatlhlrndan asrh laraq analiz lunan terkibinin ptik deyigmesi asrhhfrna esaslamr. Teyin lunan maddeler - COr, metan, Hr Ferdi aktiv dzimetriya istehsal geraitinde igledilen kimyevi maddelerin qarphqh tesirinin qiymetlendirilmesinin deha yax$r tisulu, nefes alma znasrnda kimyevi maddelerin qatrh[mrn dlgiilmesidir. Bele dlgmeleri serbest fealiyyet g<isteren ferdi niimunegdtiirenlerle yerine yetirmk lar., Nfimunegdtiireninesaselementlerimikrnass, lecm saysacr ve yaxud havanrn buraxrlma stireti, filtrl birg filtr-tutan ve yaxudda srbentle birge srbsiya brulandrr. Havadan tzu, radiaktiv hissecikleri, hemginin buxar ve qazlan gdtriren qur$u iglenib hazrrlamb. 129

130 Giitiiriilmiig niimunenin analizi qebul edilmig tknumi iisullarla apanlrr. Niimunegiitiiren qurfu iglenib hazrlanrb. Burada hava firlanan indiqatr lentinden keqerek analiz lunan hcmde maddnin qauh$ma ekvivalent laraq intensiv havada rengi deyigdirir Passiv dzimetriya Aktiv dzimetrden ferqli laraq passiv dzimeh tedqiq lunan havanm mecburi snrlmasl lmadan serbest diffi.rziya prinsipine esaslamr. Passiv dzimetrler elave aspirasiya qurfulan teleb etmir, gx az gekiye malikdirler, eknmikdirler, ige milrasib ve sadedirler. Diffirziya prsesi agasrdakr kimi heyata kegirilir: 1. Sabit hava qatrndan kegmekle - diffiziya dzimetrinde; 2. Membrandan kegme ylu ile - dzimetre niifuz etrne Diffuziya dzimetri lgin mahiyyeti, stabil hava qatrndan kegmekle mlekulu udan birlegmeye iitiiriilmesine - diffirziya prsesine esaslamr. Diffirziya siireti teyin lunan maddeye giire, vahid zamanda diffrrziya lunma ile iilqiiliir. Onun riyazi frmulast aga[rdak kimidir. a= r30

131 burada: D - diffirziya sabitidir, sm2.san., A - diftrziya ylunun kesigme sahesi, sm2, L - diftrziya ylunun uzunlulu, sm, C - allaliz lunan havada maddenin qatrllr nq/sm3, C- - srtentin sethinde maddenin qatrh[r, nq/sm3. C=0 qebul edib, snrakr ahnan ifadenin her iki terefini t-y wrsaq aga[rdakr beraberliyi ahnq: m:r= {''t) L'Ct't DA/L - effektiv udma siireti ifadesi passiv diametrde ldupu figiin, <K> ile ifade edilir ve sm3/s ile <ilgtiltir. M=K.CI.t Miivafiq laraq: cr:! k-t A ve L-in qiymetleri diffiuatrun knstruksiyasmdan asrhdr. Diffirziya emsah eksperimental teyin edilmigdir ve hesablama iisulu ile cedvel gekline sahnmrgdr. Difrrziya emsahm bilerek analiz lunan havada maddenin qatrh[r passiv dzimetrde udulan maddenin miqdanna esasen hesablanlr Nfifuz etme dzimetrleri Niifuz etrne dzimetrlerinde i9 prinsipi, prsesde tedqiq hman havadan teyin lunan maddenin 131

132 hisseciyinin membrandan kegerek srbentin ssthinde qattltlrn artma vs azalmasrna saslarur. Yuxanda deyilen prsesden ferqli laraq, burada analiz lunan madde stabil hava qatrndan deyil, membran materiahndan kegmekle diffuziya lunur. Membrandan diffi:zin keqmenin miqdannr (m) a9alrdakr tenlikle ifade etmek lar: M:P.A.(C, -Ci/L Burada: P - analiz lunan maddenin membranda hell lmasr, A - membramn sethi, sm2, C, - membramn zrbye meruz qalan terefinde maddenin qatrhlr, nq/sm3, C - srbent terefde maddenin qatrh$r nqism3, L - membranrn qahnh[r, sm. Oger srbent maddeni yaxgr udursa, nda C:Q. Tecriibede hesabat iigtin, havada birlegmelerin qahhgr aqagrdakr frmula ile hesablamr e:(m.k) /t Burada: m - udulan maddenin k[itlsi mkq, k - daimi kegme, sm3/deq, t - ekspzisiya (Serti giris) miiddeti, deq. k - membranrn materiahndan ve teyin lunan birlegmeden asrhdrr. Senaye dzimetrleri iigifur k-mn qiymetleri elave edilir. Dzimetrin sas elementleri: srbent S, diffi:ziatr D ve membrandr. Srbent - ixtiyari dzimetrin esas elementidir. Berk srbentler xiisusi biiyrik sethe, ytiksek tutuculuq qabiliyyetine (qatrh[rn azalmasr geraitinde desrbsiya 132

133 lrnadrqda), yelaek temizlik dercesine malik lmahdrrlar. Srbent kimi esasen agafirdakrlardan istifade edilir: ) Aktiv ktimiir - xrrdalamb deneverlegdirilmig, preslenmig ve yaxud parga hahnda; segici reaktiv hpdunrlmug; ) Silikgel - ) Xrmtqrafik dagryrcrlar; ) _Maye srbentler - mehlullar, reaksiya mehsullan ile reng emele getiren mehlullar; ) DaSryrcrlara gekilen: filtr ka[zr, selilz 6rttik, plivinilxlrid, rezin ve s. Diffirzir (axrn siireti enerjisini tezyiq ene{isine gewin aparat) - stabil passiv dzimetrde etraf miihit parametrlerinin deyigmesine tesiri ile mehdudlagu. Sade diffuzir hisseye berkidilmig srbent s(layan giige ve yaxud plastik brudur. Diffi:zirun esas parameri - A sethinin L dilfiziya yluna lan nisbetidir. A./L-in ele qiymetleri ptimal hesab edilir ki, udulan maddenin miqdan diffiziya beraberliyine esasen nezeri hesablanmrg qiynetleri iist-tiste di,igsiin ve burada membrana, hava parametlerinin menfi tesirine qar$l manee yaratsm. Membran nemliye qargr davam!, kimyevi dayamqh, diffuziya prsesinde elektrlize u$ramayan, mesameli ve beraber-hamar qalmh$a malik lmahdr. Membrandan kegen maddenin itkisi l0 7-den gx lmamahdr. 133

134 2.15. Passiv dzimetrde madda adsrbsiyasrna etraf miihitin tesiri Passiv dzimetrin igine tasir eden faktrlara temperatur, tezyiq, nemlik ve hemginin teyin lunan maddenin qatrhqlan aiddir. Temperahrun tesiri a;a$daklardu: niifuz etrne emsahna, istifade lunan rng reaksiyalarrna, hemginin tetbiq lunan adsrbentlerin srbsiya aktivliyine. Diffrrziya emsah 5 C-ye dek uyfundur. Temperaturun 5 C-den 35 c-dk artmasr difhrziya emsah D-nin 16 % anmasrna sebeb lur. Niifuz etne emsahna temperatur deyigmesinin tesiri teyin edilmeyib. Passiv dzimetrlerde istifade lunan bezi rengli reaksiyalann kinetikasr iigiin teyin lunan kimyevi bidegmeler temperaturdan astltdtr. Ona grire de ternperaturun krelyasin ashhq emsah elave edilir. Passiv dzimetrle niirnune giitiiren zaman daha az madde adsrbsiya lunur. Onenevi iisulla giitiiriilen niimunede ise qismen daha gx madde adsrbsiya lunur. Ternperaturun artmasl istifade lunan srbsiya materiahnrn terkibine esaslt tesir etrnir. Tezyiq. Atmsferin yuxan qatlannda, aga$ tezyiqde ( kpa) passiv dzimetrlerle NO, - nin zeif udulmasr qeyd edilir. Lakin bu iqgi zna atrnsferinde aga[r tezyiqde rast gelinmir. Nemlik kimyevi birlegmenin membrandan kegmsin tsir g<istermir. Nemlilik miqdanmn gx lmast membrant 134

135 lmayan diffiziya dzimetrinin igine menfi tesir gristerir. Ytiksek namlik geraitinde srbentin daha tez dymasr bag verir. Nemliyin tesirinin aradan gdttiriilmesi iigiin quruducu tetbiq edilir. Qaultln deyigmesi. Real geraidde kimyevi maddelerin qatlh& daimi deyil. Passiv dzimetre qatilrgm deyigmesine quragdmlmrg iilgii qurf,usu <qatrhlrn deyigmesine cavab zamamd adlarur. Bu na g6redir ki, tdqiq lunan havada qatrhfrn deyigmesi udulma silreti il eynilik t$kil etsin, Diffiziya dzimetrinde bu tilgme kemiyyeti diffiuiya sferasrnda madde hisseciklerinin qatma mflddetidir: T:L2I2D Burada: L - diffirziya ylunun uzunlufu; D - diftrziya sabiti. Niifuz etrn dzimetrleri iiqiiur bu vaxhn hesablanmasr getin ldu[undan nu membran materiahmn, diffirziya emsahnrn ve qahnh$rnrn deqiq qiymetinin ahnmasuu tecriibe ylu ile teyin edirler Havadan niimuna giitfirmek ftgfin qurguler Tedqiq lunan havadan ntimunenin g<ittiriilme fsulu nun srbsiya qursusundan buraxrlmasrna esaslamr. Srtsiya qurfusu yadrcr serfin kdmeyi ve teyin lunmug stiretle qeydedici serf qur[ulan ile (rtmetr, remetr, qaz saatl ve s) techiz lunur. Istehsal geraitinde niimunenin g<itiirflmesinin elverigli lmasr tigiin, serf yadrcrsr ve serfiilgen 135

136 qur[u ile techiz lunmug aspirasiya qurlusu tetbiq edilir. QurSulann tesnifatr: l. Az hava serfinden gxhava serfine; 2. Enerji menbeyinden - akumlyatr gebekesi, universal ve el ile; 3. Obyektden - qaz iiciin qurfutar v aerdispers sistemler; 4. Avtmatlagma derecesi - el ile idare, yanmavtmat ve avtmatik; 5. Eyni zamanda niimunelerin bir ve gxkanalh gtiiriilme saymm miqdan; 6. Istismar gertinden - stasinar, da5rnan ve ferdi niirnune gdttiren Serf qurfusu ve sarf yadrclsr Serf yadtcrsr aspirasiya qur[usunun terkib hisselerinden biridir ve esasen mehsuldarhfr ve seyreklik yarafinasr ile xarakterize lunur. O, aga[rdakrlardan ibaretdir: - Membran nassu (8 dm3/deq); - Havaiifiirenin rtasiya (gap) ma;rnr (az serfe); - Diafraqma nassu. Oyadrcr ni,irnune qazr vermek iigiin nezerde rutulur, 20 mkm-den bciyiik hisseciklerdeki mexaniki qangrqlardan temidenir, 213-den 323 K-ye (5-den 50 C-ye qeder) temperatura malik, 80 %-e qeder nemlikde plad erintileri, rezinleri, lavsan <irttiklari, ftrplastlan ve s. serf yadrcrsrnm tipinden asrh laraq krrziyaya u$ratmrr. 136

137 Agalrdak kimi serflgenler var: ) Ratmetrler. Dagrnan niirnune grittrmekde tetbiq etrnek meqsedeuylundur (iiagecli ratmetrler, titreyigli herketde lan bnrcu$un uzunu byu yerini deyigen); D Taxmetrik serfislgen, rtrun, disk ve ya diger byektlerin fulanmasrnr iilgi,ir. Bu axrnda qurafdmltr ve _ (1nn siiretinden asrh laraq firlanma hereketi alr. Ustiiurltiyii btiyiik iilgme dipznu ve xetasmm az lmasrdrr; ) istilik serflgeni. ig hava axrnrnur istilik effektinin tesirine ve yaxud nun hava ile tsmasda lmasrna esaslamr. Onda qa"rn serfi qrzrmg hessas elementde (termciitde) syurnasl ile ve yaxudda qaa daimi qrzdrrmaqla axrnrr temperaturunun dayigmesi ile iilgiiliir; D Burul[an serftilgeni. Qaz axrnr merkezi x etrafinda firlanaraq burul[an emele getirir. Bu da hessas elernent terefinden qebul edilir. Qaz, buxar ve aerzllardan ixtiyari uducularla ntirnune gdtiirmek iigiin nezerde tutulrnug niimune giitiilren qurfulann deqiqliyine tminat verilmeli ve standartlara cavab vermelidir. Qanunauylun laraq niimunenin hazrlanmasr merhelesinde texniki qurfular teleb lunmur. Bele hallarda adeten bu meqsed iigiin tipik labratriya qur[ulan istifade lunur. Hava miihitinin ekanalitik nzaret tsikli tgtin esas texnlji merhele - avtmatik qazanalizatrlan istisna lmaqla kemiyyet dlgmesidir, hemginin qanunauyfun laraq mi,ixtelif <ilgme cihazlannrn t37

138 ktimeyi ile universal labratriya qurfulannda esasen xrmtqraflar, spektrftmetrler, spektrmetrlsr, spektrqrafl ar apanlrr. Teessiif ki, gdsterilen cihazlann yr[cam dagnan varianu, <sahede> ve elecede labratriyada effektiv iplemek miirnkiindtir, helelik buna gx az rast gelinir. Bu halda bele, cihazlann ayn-ayn niimuneleri adeten iiziintin biiyiik lgiilii labratriya yr$rmlanndan hessash[ma gdre v bezi diger xarakteristikalanna giire de nlardan geri qalrlar. Y{cam dagrnan qur[ular ve nlann sas xarakteristikalanna aid bezi misallar: l. Sehra tipli qaz xrmtqraflan, ktitlesi 6-9 kq, elekfrik qidalanmasr 12 V, fasilesiz i9 miiddeti 8 saat. Elektrn tutumlu detektr. Detektrlann deyigdirilmesi miimkiindiir (ftinlagan detektr, alvlanma inlasma detektru). Elektrn tutan detektrun teyin etme hddi 5.1b-r3 kq-drr. Qiymeti $-dir. 2. Qeyn tiavi qazlan ve AXQ{02 tipli yanacaq qazlarrmn mehsullanmn analizleri iigih dagrnan qaz xrmtqraflarr. Teyin etm heddi: q/sm3, istilikkegirme detektru ile Hr-e g<ire , CO-ya gtire , ch-e e, z-y e, cr-ye qiymeti $-dir. 3. Miirekkeb qangrq maddelerin analizleri iigiin ki9ik6l9[lii XRM-5 tipli qaz xrmtqrafi. 8 kq qidalandrncr qurf,u ile birlikde kiitlesi - 20 kq (analitik blk). Olgiileri, mm - 4t2 x 282 x 341 (analitik btk) ve 120 x 311 x 290 (qidalandrncr 138

139 qurgu). Teyin etnrek heddi: $ t0 (alvlanma ftmetrik detektr), P-I.10-1r (alvlanma-ftmetrik detektr) ve '12 (termin detektru), N (termin detektru), pestisidler '13 (elektrn tutan detellr), UV-2.0. I Or (istilikkegirme detektru) ve 2.10-rr (alvlanma-inlagma deteklru). Qiymeti 3500 $. 4. Maye dagryan "Tlner-tl03" tipli xrmtqraflar. Kiitlesi 16 kq, teyin etrne heddi mq/ml-e: l0-8 : l0-r0 (elektrkimyevi deteltr) ve l0- a lultraben<ivgeyi detektr). Qiymeti $- dir. 5. Dagrnan kigik tilgiilfl (KFK - 05> ftmetri. Otgtiteri: 190 x 170 x 83 mm, gekisi 1.2 kq, elektrik qidalanmasr 220 va 12 v. Xetasr I /, rta kvadratmetrik kenara gxmasr 0.15 %-dir. 6. Sehra mikrkalrimetri. MKMF - 02P (mikrprsessr anlqlu). Qiymeti $ - dir. 7. Dagrnan DR/2010 spektrftmehi. ViS nm, qiymeti 3500 S Su v digar maye miihitlr nzart qurgularr Qaz analitik aparatlardan ferqli laraq suyun girklenmesi ve diger bagqa mayelere nezaret texniki qur[ulan daha az yayrlmrgdrr. <Ekmetriy> ensiklpediyasrnda su hiivzelerinin parametrlerine nezart qurfulanna agalrdakrlar aid edilirler: 139

140 ) Qirklendirici maddelerin qatrhgrru rilgmek iigiin cihazlar; ) Fiziki-kimyevi parametrlere nezaret tigiin cihazlar; ) Umumi giistericilere nzaret tigiin cihazlar; Tesnifata daha gx uyfun gelen cihazlara a9a[rdakrlan g<istermek lar: ) Igmeli suya nzart tigiin nezerde tutulan cihazlan; ) Meiget-teserriifat sulara nezaret cthazlan; ) Bahqgrhq hdvzeleri sulara nezaret cihazlan; ) Tebii su menbelerine nzaret iigi.fur cihazlar; ) Qirkab sulenna nezaret flgiin cihazlar. Ekanalitik bazarda avtmatik analizatrlar daha genig yayhb. D<ivlet reestirinde 60-a dek cihaz (38 %.i Rusiyq 60 %-i xarici) qeydiyyatdan kegib. Onlar aga[rdakr kimi qruplagdrnhb: - Qirklendirici maddelerin qatrhfrm iilgen cihazlar - 40-dan ar.rq(70 /); - Fiziki - kimyevi parametrlere nszaret cihazlan l0 Q0%); - Giistericileri tmumilegdirmek iigiin cihazlar r0 (10 %) Suda neft mhsullarrna nezarat qureulan Dikrya miqyasrnda su miihitinde neft mehsullanmn qatrhfrun analizi iiciin nezerde 140

141 tutulmug bir nege tip 619ii cihazlan miieyyen staudartlar iizre istehsal edilir. Iqtisadi - eklji mtiessise <Sibekpribn> KH-2 qatrhq cilgeni buraxr ki, nun i9 prinsipi IK - spektrmetriyaya esaslanr. Hansr ki, suda agaf,r mlekullu karbhidrgenleri (benzuu kersin, dizelyanacaqlan, mazut) 0.02 mq/dm3 qahhqdan, trpaq ve dib aynlmasrnr - 50 mq/kq-dan 100 q/kq heddinde 2%xeta ile iilgiirler. Qiymeti $- dir. fk - spektrftmetriya isulu diger neft mehsullan analizatrlannm da seriya. ile buraxrlmasrnda istifade edilir. Meselen" AN - 2, IKC - 29, IKAN, ve s. Analizatrlann qiymetleri min $-dir. Hava mtihitinde ldusu kimi, suyun analizinde de universal saheler iigiin nezerde tutulmug labratriya metdikalan genig tetbiq edilir. Labratriya analizlerinde universal cihazlar srasrnda, hansrlarla ki, teqriben 110 metdika iiere suda lan quru qahqlan (tebii sethler ve temizlenmig tullantrlar -80-den artrq), hemginin deniz sulan ve dib pargalanmalannda (25-den artrq metdika) istifade lunan qur[ular vardrr. Su hiirrzelerinin girklenmesine nzart sahesinde yerine yetirilen iglerin srasrnda aga[rdakrlar da vardtr: y' Ftmetr ve spektrftmetrler / (40 metdik); y' Xrmtqraflar % (30 metdik); r' Atm - adsrbsiya spektrmetri % (12 metdik); 14l

142 r' Elektrkimyevi % (9 metdik); r' Trubdimetrik - -10%(9 metdik); r' ik-spektrmetrler % (4 metdik); y' Xrmat - kiitle - spekhmetri % (3 metdik); r' Densitmetr y (3 metdik); r' Flfirmeh v Qki cihazlan % (2 metdik); r' Digerleri - /-den az. Owelki hallarda ldusu kimi, cihazlar iigliik <tderlen qrupma aiddirler ki, nlar suya nezaretde biitiiu ekanalitik tapgrnqlan teqriben 65 %-den yuxan hell etsinler. Havanm analizinde ldu$u kimi, su miitritini ghklendiren esas girklendirici maddelerin minimal siyalusu:r tertib edek ve qlsaca laraq ekanalitik nzart meqsedi [gtin daha gx tetbiq lunan qurlulan xarakterize edek.. On gx girklendirici maddelerin miqdan gigiyenik nrmalarla <buraxrla bilen hedde su ve su hrivzelerinde zeherli maddele>-de gtisterilir. Buraxrla bilen hedd daxilinde su hcivzelerinde, teserriifat - igmeli ve medeni - meigetde istifade lunan sularda 1370 madde, nlardan teqriben 690 madde gigiyenik telabatlarla merkezlegdirilmig igmeli su h6vzelerinde teyin edilmigdir. Bundan bagqa teqriben 400 madde bura:la bilen hedd daxilindedir. Cemi den artrq madde suda gi giyenik nrmalagdrnlrr. 142

143 Qismen az buraxrla bilen hedde zeherli maddelerin su hdvzelerindeki miivcud <gxaldrlmrq> siyahrsrna, balqgrhq teserriifatr tigiin istifade lunan sularda zeherli reagentlerle (156) birge teqriben 1240 madde elave edilir. Bahqgrhq teserriifatl sulannda daha 180 zeherli reagent <Tehliikesiz tesir heddi istiqametinde (TTHD> mdvcuddur. Cemi l42o madde. Nezaret baxrmrndan daha real maddeler siyahrsr teqdim lunur ki, nlar tigiin traf tbii miihite atrlan gi*lendirici maddeler iigiin baza nrmativ demeler teyin edilmigdir (-200 madde). Her geyden ewel igmeli su iigih nisbeten daha qrsa siyahr da mtivcuddur. DUIST- esasen tegkilatlara lan flmumi telabatlar v keyfiyyet gcistericisinde -50 girklendirici madde var. Keyfiyyete nezarat senedlerine mtivafiq igmeli suda teqriben 70 madde lur. Awpa ittifaqnun girklendirici maddelsr siyatrrsrnda 130 madde var (nezaret iigiin esash maddeler). Yuxanda giisterilenleri frmalagdrraraq sulan girklendiren maddeler iigiin daha ptimal siyahr trtib ed bilerik. Buraya nezart figih esas lan 138 madde elave edilir. Bu da tirnumi sayrn 70 7-ni tegkil edir. Siyahrda g6sterilen maddeler ve kimyevi birlegmeler 330 metdiki dlgmelerin ktimeyi ile analizler apanlmaqla miieyyen edilir. Axmncr senedlere celb edilmiq qaltq maddelerin siyalusrna agaf,rdakrlar daxildir: r' \Jmi birlegmeler (nai azt, akrlein, heptil, kaprlaktam, karbn turyulan, nitriller, qetran 143

144 maddeleri, tsiklheksan v gxlu pestisidlsr v siyahtya elave lunmayan maddeler); r' Qeyn-tzvi maddeler (asbest, bratlar, hidrkarbnatlar, karbnturgulan birlegmeleri, qalan a$r ve diger metallar); r' Bezi artrnlmrg v diger fiziki-kimyevi gdstericiler (iimumi turguluq, xrisusi elektrikkegriciliyi ve s.). Eklji mnitrinq meqsedleri iigiin daha tez-tez tetbiq lunan, asan taprlan ve daha universal cihazlara ve hemginin diger texniki qurfulan nezerden kegirek. Eklji nzaf,t emliyyatma diqqet yetirek. llk ndvbede texniki qureuya baxaq, hansr ki,, su girklenmesi menbsinin axtangrnda - tsiklin birinci merhelesinde istifade lunur. Teessiif ki, (KOLION> tipli analji yrlcam cihazrn anlqu, hansr ki, su girklenmesi menbeyinin axtangnda istifade luna biler, hele ki, bizim <ilkemizde iglenmeyib. Olgti cihazlan (gprisle vurulma tipli) esasrnda imprt avtmatlasdrnlmrg sistemler, meselen <Waterlal 2000 IWS> (SERES firmasr, Fransa) meydana qrxrb. Lakin hele de avtmatik saylar ve paralel laraq <yerinde> nazart lunan su girklendirici parametrlerin sayr, hetta bu halda mdvcud nifununeler nluqdan artrq lmur. Ona gdre de, azerbaycan geraitinde bu meselenin helli iigiin daha perspektivli texniki qur$u - sehra <ekspres> analizatrlandrr. Bu cihazlann ktimayi ile tez ve sade teyin edilir ve yaxud suda axtanlan kmpnentlerin ilkin teyini miimkiindtir. 144

145 Bu qurfularla esasen ekspres analizlerin _ faktrlann iize gxanlmasr meqsedile ve yerlerde nrmanl agan buraxrla bilen hedde nezarti, nlar tebii kmpnentin (meselen, demirin hell lmasr, cdluq duzu ve s), antrpgen xarakterli girklenmelerin (her geyden ewel, siini sintez lunmus iievi maddeler, zeherli a$r metallann suda hell lan frmasr) teyin edilmesi iigiin igledilir. Bele sade yr[cam tipik qurgulara dagrnan labratriya qursulanna bezi misallar gdstermek lar. Rusiyada istehsal lunan <NKV> tipli cihazlar. _ Qiymeti rub (DR-2010) sehra labratriyasrndan defu ucuzdur. Bu cihazla ekspres, bir nege deqiqeyg l0dan artrq girtdendirici f{ag"i (NO3-, NO2-, S-2, aktiv k6mi,ir, Cre, Fe}, Fe3*, Fe, Cu2*, Ni2* ve s) agkar edir ve paramefrlerine giire teyin edirler (etaln - rengli gkala). DaSrna bilen KFK - 5M ftmetri ve yaxud sehra kalrimetri MKMF - 029, elav kmplektlegdirildikden snra sehra geraitinde 26 gcisterici tizre miqdari tyin etne giiciine malik lurlar. Nezere almaq lazrmdr ki, bele qursular analiz lunan maddeler nmenklaturasmda bezi mehdudiyyetlere malikdirler. Onlar esasen tebii mengelli girklendiricilere nzaret mevilli (istiqametlenmig - ph,-cdluq, K*, Fe, Me, NH*, fuo- ',,COr-', HCO3-, SO4-'z, Cl', F- ve s) lurlar, ancaq nlann bezilerinin gcistericilerinin artmasl texngen girklenmenin elametleri lur, esasen NHl*, NO3', 145

146 SO-2 ve s. Bundan bagqa iilgmenin neticeleri ve nlann deqiqliyi adeten % tegkil edir. Sehrz labratriyalanna elave laraq bagqa yrlcarn ekanalitik nszart qursulan: qaz xrmtqraflan, lk-analizatru, rentgen-fluresent analizatrlan tetbiq luna biler. Ekanalitik nzaretin texnlji tsiklinin ikinci merhelesinin miihii,rn texniki qurfulanndan, sudan ntimune gdtiirmek iigiin - ntimunegttiinen qurlular miixtelif knstnrksiyah batmetrler ve giige txac ile ballanan gtge qablar mtivcuddur (cedvel 9). Burada nasslar ve uducu patrnlarda istifade luna biler. Su niirnunesinin hazrrh$rnda, iiqiinc[ pillede istifade lunan qurfulardan, qanunauylun laraq tipik iimumi labratriya qurfulanndan istifade lunur. Onlann kdmeyi ile niirnune bi,liiniir ve qatllagdtnlr, ntivbeti analiz iigiin hessashfr ve selektivliyi artrnlr. Ntimunenin hazrh[r iigiin xiisusi qurgular da tetbiq lunur. Bele cihazlann parametrleri kimyevi niimune hazrrlayan seriyalar iigiin avtklav mdullu lurlar. Meselen, ultraben<ivgeyi kamera FK - 12 M (iizvi maddelerin ftliz ksidlegmesi). Ekanalitik nezaretde ntivbeti miihiim texnlji tsikl suyun kemiyyet lgiitmesi ve hemginin havada ldufu kimi universal labratriya avadanhqlannda apanlmasrdr. 146

147 .\ t U J U) tr tr tr a E x G, J( v, 'tr.v c (, 6t X tr. aa tr 'tr a tr x d fr q e.t c.- c (D -i EgE,Eg, E O.L '3 =,i*,5* s -H't ei "res.?e Erri 3;Ee;5EEX -00tr>r4(} a?i Eg.iEgE9 = 5 := 'lc.= '1' e,h= 'E Eg'E I _Gi 59 - ii^ H = tr s s H*e-i *ae EE 'tr._ d.i 6I? E,xgg,e 3 *'ae B E -= x E 3E -E E -B' EiE c E- E 3'= E'+:E.. E E. d,9 S-g '8'! g & SE U+ ra) s;t,he E.- H 'rr ' d.> i,3e.e r= tr'tr E h a,' B e 5s - g* c.e u.t?hie;. tr tr a- $ tr 6 d E E t lr rt) -, -,r, i> O = H - '',E E:O.= -:: b!. E E 99 E.Ets E 6.qEE H fr E'E.H r! pr

148 4 \ a-.t.f H!t.a r.- z;i d,,5 E'E g -9 =.E,E E --.:.iz'.z!. )2, =E'HE*?:E'a- Ei, >'66 cj 5 lbci='r'i_tr E HE*,gE s EE=g "EE-'Fr.s.EE9,'B! >. H H x E - -'E.be b E * E c) p6:e E;EEr -b *{ s: : AHeag E* ^ I rit 1-g;; " - s f,ee?fle * $ a\ v IJ] 9'.

149 Suya ekanalitik nezaret texniki qur$ularrnm gx miixtelif tnalarmdan ele cihazlar qruplanna diqqet yetirmek lazrmdrr ki, haarkr zamanda asan elde edile bilen, b6ytik hmiyyst kesb eden ve daha genig tetbiq lunan qur$ular elektkimyevi analiz iisullanna esaslanan lsunlar. Tecriibe nqteyi nezerinden suyun analizinde nlann istifade edilmesinin bir sra iistiinltikleri mdvcuddur. Bu tistti,nliikler aga[tdakrlardan ibaretdir: lcramn yrecamher;. Xidmetin sadeliyi; Yiiksek semereliliyi (reagentlerin ci.izi serfi); Analizin hessashg ve yiiksek spesifikliyi. Ptensimetr sasrnda analizatrlar: ph-metr - inmer <Ektest 120>>. Ciha"rn 16 inselektiv elektrdu ile birlikde qiymeti 1000 $-dr. (Ektest 200b suda hell lrnug ksigenin qatrhlrm teyin etrnek [giin alave kanallara malikdir (250 $ + elektrdun her biri $). Bezi elektrdlann tesnifatlan cedvel l0 - da verilmigdir. Csdvel 10. Teyin lunan in Segici in elektrdlann xarakteristikalan Otgme diapznu mqn Buraxrl a bilen diapz nph Mane lan inla r Temperatur un tenzimi diapaznu 5-80 CT S.,, J., Br Na* phpna NH4*, 5-80 r49

150 +3 r r , NH4*, r NH4* ' Na*, r Nr COi', NO"- <_4S S HE't Can Mg*', Ba*', Zntz ca'2lmg*z Na + K*, Ba' F Fe*', Al* Vltampermetriya sash enalizatrlsr lnvers vltampermetriya esash cihazlardan sn zamanlar xiisusi teleblerle istifade edilir. Onun segiciliyi v ytiksk hessashfr, analizin sadeliyi ile hesablantr. Elementar terkibin teyin edilme nisbetine gtire (meselen, a[r metallara gtire) bu cihazlar atm - absrbsiya spektrftmetrle miiveffeqiyyetle reqabet apanr. Bele ki, hessash$ ndan geri qalmrr, ancaq hiss lunacaq derecede yr[cam ve teqriben 5-10 defe ucuzdur. Onlar elave material srfl tlb 150

151 etmir, eyni zarlrflnda bir nege elementin ekspres teyin edilmesine imkan verir Niimunenin Plyarqraf ABC qahlagdrrmadan metallann teyin edilme heddi (mq/l): Cd, Pb, Bi , Hg , Cu , Zn, Ni qiymeti 1700 $ T rptpa nzart qureulan Osas ekanalitik nezaret qur$ulanmn iigiincrisii asaf,rdakr cihazlar qrupudur. Bu cihazlar trpa[rn, dib giikiint0lerinin, bagqa berk maddelerin, material ve sethin analideri tqiiur nezerde tutulur. Qazanalizatrlan v maye analiz eden qur[ularla miiqayisede, trpa$a nzart qurlulan daha az yaylmrgdr ki, bu da na telabatrn az lmasr ile deyil, bu analizatrun miirekkebliyi ile izah lunur. Trpa[a nszart qur[ulanndan aga$rdakrlar miivcuddur: cive analizatru UKR - 1, PA - 915, hemginin AMA ((LECO> Qexiya) ve s. Trpa[m trkibinin parametrlerine kiitle nezareti iigiln tecriibi laraq stasinar tipli universal labratriya qurfulan ve miivafiq resmi metdikalar tetbiq lunur. Trpafm girklenme sahesinde igin yerine yetirilmesi zamanl istifadeye buraxrlmrg aga$rdakr sisternler mrivcuddur: r Ftmetrik cthazlar -26 % (22 metdtka); Atm - absrbsiya v ya atm - emisin spektrmetri / (20 metdika); t5l

152 . Xrmtqraflar (qaz - maye, in) - 40 % (18 metdika); Elektrkimyevi cihazlar - ll % (9 metdika);. Titratrlsr - 7 % (6 metdika); r Xrmt - kiitle - spektrmetri - 5 % (2 metdika);. IK - spektrmetri, flyrimetrler % (2 metdika); Digerileri %(3 metdika); Belelikle, bu halda cihazlar arasrnda liderlik ysn de ftmetrler, atm spekhmetrleri ve xrmtqraflann iizerine diigiir. Neticede, btittin kemiyyet rilgmelerin 70 %-^l tegkil edir. Trpa[rn depzite qyulma xarakterine baxmayaraq, dziinde tplanrmg bagqa miihitden dril lmug girklendirici maddelerin miqdan, atmsfer ve su hdvzelerindeki girklendirici maddelerle miiqayisede nezaretde lan girklendirici madde kimi ve ya trpalrn girklendirilme gristericileri kimi hiss lunacaq derecede azdr. Trpaqda maddelerin miqdaflm nrmalagdrran bir nege resmi elaveler mdvcuddur. Bu lavlr sasn diivlet tibbi epidemilji xidmeti istiqametindedir. Bu elaveler trpaqda kimyevi maddelerin siyahrsrdr ve buraxrlan hedde nezaretle buraxrlan heddin istiqameti terefinden teyin edilmigdir. Olaveler diivlt standartr veziyyetindedir. Standart veziyyetde lan elavelerde esasen pestisidler - 140, mineral giibreler - 10, a$r metallar: Pb, Cd, Hg, Cr, Cu, Ni, C, Mn, Zn, V, As, Sb, bezi 152

153 qeyn-iizvi aninlar: NO3-, Sq-2, PO4-3, Cl, F-, S ve HrS, zeharli kimyevi maddeler sinifine aid lmayan 10-dan 9x iievi birlegmeler: asetaldehid, benzin, benzl, izprpilbenzl, -, m-, p-ksilllar, stirl, tlul, frmaldehid ve s. yer almrglar. Mdvcud metdik elavelere diqqet yetirilib ve nlarda gcisterilen maddeler cemlns a5a[rdakrlar ahmr. Trpa$rn kimyevi - miqdari analizinin siyahrsr, buraya 30-a dek maddenin v yaxud nlann qruplannrn siyahrsr daxildrr. Anlji elavede <Ekmetriya> srfu kitabmda ise 90-dan artrq maddeni tapmaq lar. Onlar nrmala$dma analiz metdlan ile temin edilir. Suda ve trpaqda nrmalagdrrna elaveleri miiqayise edilerken nlann kifayet qeder x$arh$lnr grirmek lar. Suda ve trpaqda nrmalaqdrnlan elavelerin mtiqayisesi gsterir ki, nlann xgarhf,r kifayet qderdir. Bu halda suyun elaveleri gx btiyfikdiir ve praktiki laraq tamamile trpafmkr ile iist - tiste diiqi.ir. Ferq pestisid qruplan ve bezi (supenhrlb) maddelerde, hemginin trpaqda nrmalagdrnlmayan, suda nrmala$dmlan bezi nlarla girklendirici maddelsrde qeyd edilir. Belelikle, trpaqda nzart edilecek girklendirici maddeler -30-a beraberdir. Trpafa nzart tigifur cihazlar ve kmplekllerle ayn-ayn niimuneleri analiz etdikde ilk n<ivbede maddeleri qeyd etmek lazrmdr ki, axtang yerlerinde girklenmede nisbtn daha gx yayrlmrg lsun. Burada univenal tipli, tez icra eden cihazlardan s<ihbet gedir ki, buxar fazada girklendirici maddelerin 153

154 m<ivcudlutunu 6l9iir ve yaxud siqnal verir: meselen, trpaq qazlarrnr <ilgen ftinlagdrrrcr siqnalizatr ECOPROBE 4 (Qexiya). Hessashgr 0.01 ppt- qederdir. Bu cthaz 100-den artlq ugucu iizvi birlegmelerin ve bezi qeyri-iiavi ksidlegme ve reduksiya xarakterli maddeleri teyin edir. Trpa$a nzaret iigtin istifade edilen diger qrup qur[ulan yr[cam sehra labratriyalandrr. DREL/2010 (7000 $), NpK - 1 (1000 s). Texminen hemin situasiyada ve texniki qursularla techiz edilmig texnlji tsiklin ikinci merhelesi trpaqdan niirnunenin gritiiriilmesidir. Azerbaycan senayesind trpaqdan xi.isusi niimune gritiiren cihazlar istehsal lunmadr$rndan eldeqayrrma qurfulanndan ve yaxud bahah xarici qurfulardan istifade edilir. Trpaq niimunesinin hazrrlanmasr ve miqdari analizi qursusunun techizatr analji su analizinde ldu$undan gx az ferqlenir. Trpaqda lan elementlerin ekspres analizi iigiin lan yr[cam cihazlann arasrnda daha gx uyfunlagdrnlmrgr rentgenfluresset spektrftmetrlerdir. Meselen <Spekhskaru>, <Spektskan - U) (14000 $) yiiksek deqiqlikle 70- den artrq a[rr elementleri, Ca-dan U-a dek, <Spektrskan - V> (43000 $) yiiksekdeqiqlikle 80- den artrq element, Na-dan U-a qeder teyin edir. Analiz lunan sethde hessashq mkq/sm2. 154

155 2.22. Universal teyinat iigiin 6lgme qurfulan Universal teyinat iigih iilgme qurfulanna agatrdakrlar aiddirler: Atm - absrbsiya v atm emissin spektrmetrleri; Rentgen - fluressent analizatrlan; E lektrkimyevi cihazlar; Ftmetrler, spektrftmetrler, ultraben<ivgeyi - spektrftmetrler ve s.; r Niive maqnit rezenatru (NMR) spektrmetri;. ihfrqrrmzr (iq) spektrmetri; r Xrmtqraflar (maye ve qaz); Kiitle spektmetri; Biliirninisent ve diger labratriya analizatrlan Ftmetr, flyurmetr v spektrftmetr Hazrrkr dcivrde ftmetr, flyurmetr v spektrftmetr etraf miihit byektlerinde metdik analizlere liderlik eden cihazlardr (35-50 %). Usulun hessashs 1O'? M-dir (104 mkq/ml ve yaxud mq/l). Okser hallarda qatrhfr 10{ M (0.1 - l0 mkq/ml) hedlerinde lgiiltir. Spektrftmetriya iisulu rta hessash$a malik bir qurfu hesab edilir. Bu halda spekhftmetriya 155

156 tisulunun segiciliyi yiiksek lmur v spektrftmerik iisulu bele hetta <spektal qeyri segicir> adlandrnrlar. Ona gdre de spektrftmetriyada seqiciliyi sas etiban ile niirnunenin hazrrlanmasrnda - reageatlerin segilmesinde, teyin lunacaq madde ile daha yaxgr qargrhqh rnglenmig kmpnentlerin aynlma geraitleri (ph-n tenzimlenmesi) ve helledicinin segilmesi ile temin etneye gahgrlrr. Spektrftmetrik teyin etmnin neticeleri hemginin (rta>) seviyyli kimi xarakterize edilir. Ona gcire de artm,liz lunan mehlulun hazrlanmasrnda byiik miqdarda xetalar bag verir. Bu hal teyin lunan kmpnentin tam ftmetrlenen birlegmeye kegmedikde, kenar kmpnentlsrin tesirinden kntul tecriibenin xetasl, kiivetin xetasl, tyin edilmig dal$a uzunlulunun ve s xtalarda dziinii daha gx biruze verir. Ona g<ire de spektrftmetrin nisbi metdik xtasl (ft ve klrimetrik) rta halda % tegkil edir, nezere almaq lazrmdrr ki, ftmetrin xetast 1-2 /-den qx lmur. Gtisterilen gahgmazhqlara baxmayaraq bu cihazlar daha genig yayrlmrg universal labratriya analiz cihazlan arasrnda lider laraq qalrlar. Klassik spektftmetrlerden <gebeke> tiplisi miiasir zamanda da (spektral diapazn nm) 1100 daha genig tetbiq edilir ve bir giiah ferdi kmpyuterle idare lunan avtmatik spektrftmetr SF-56A ile ytiksek deqiqliye malikdir (rilgmenin xetasr %). Bu qurfular iiz analitik 156

157 imkanlanna ve meterelji xiisusiyyetlerine g6re istisman, hemginil nun qiymetine ftmpyutersiz S) giire ekanalitik labratriyalar iigiin heqiqeten de universal cihazlar SF-56 hesab luna biler. Diger mdeller SF 2000 ftmpyutersiz $), SF $-danyuxandr. Klassik (yerli) ftmetrik cihazlar arasrnda en ucuzu KFK-3 ftkalrimetrdir, qiymeti $-dir. Onun spekh diapznu (dairesi) nm ve buraxma emsahnrn dlgiilmesinde abslyut xeta 0.5 /edir. Diger mdeller kimi yr[cam dagrnan KFK-05, mikrftklrimet MKFM-02, MKMF-O2P - ni gdstermek lar Lytminessent spektrskpiye (LMS) Ftmetriya ile miiqayisede bu iisul analitiklerin diqqetini daha gx gekir. Bu, her geyden ewel nun daha yiiksek hessash[a malik lmasr ile bafhdr. Bu i.isulla teyin lunan ekser birlegmeler <10-3 mkq/ml heddinde taprlr, daha d$usu LMS tisulu spektrftmetrinden l0-100 defeden gx hessasdrr. LMS spektrskp teyin lunan maddelere giire biiytik diapazna malikdir (4 sraya qeder). Klassik (yerli) LMS-lerden daha genig yayrlan cihazlardan <Flyurat - 02 Panram> analizatrudur. HessasL[a grire d<ivlet standart sertifikatlanna malik cihazlann istifadesi ile daha viiksek neticeler elde 157

158 edilir, Bele qurlular 40-a dek adi <grklendiricileri> superzeherli maddeleri teyin ede bilir. Bele superzeherleyici maddelerden aga[rdakrlarr gristermek lar. r Benzapren mq/m3 (atmsfer havasr), n mq/m3 (senaye tullantrlan), 2.10{ mq/ml (igmeli ve girkab sulan); Berilium ve kbalt i04 mq/m3 (atrnsfer havasr), l-5.10{ mq/ml (igmeti ve girkab sulan); e Stirme ve selen a mq/ml Xrmtqraflar eftaf miihit byektlerinde maddelerin metdiki analizini heyata kegiren, liderlikde 2-ci yeri tutan hazrrki d<iwde esasn xrmtqraflardr (20-40 %). Qaz xrmtqrafi (hereket eden faza - qaz, hereketsiz - berk srbent), maye-qaz xrmtqrafi (hereket eden faza-qaz. hereketsiz faza - berk dagryrcrlarda nazik maye qat), maye xrmtqraf (hereket eden faza - maye, hereketsiz faza - berk srbent). Klassik yerli xrmtqraflardan n gxu qaz xrmtqraflan qeyd edilir (nlarla mdel ve bir srra seriyalar). Azerbaycanda n gx tanman <I_{re> seriyah qaz xrmtqrafidr. Bu seriyadan lan <I{ner - 800> heraretli - inlagdrncr detektrla labratriya qaz xrmtqrafi daha genig yayrlmrgdrr. Baza 158

159 mdelli xrmtqrafin qiymeti 3700 $. Onlan elave 5 detektrla ( $) techiz etmek lar. lstilikkeghen detektr(l(a) ugucu tizvi ve qeyri iizvi maddelerin analizi iigiin segici deyil. Elekmn tubn Yiiksek hessash analizler iiqiin, Cl, P ve N saxlayan maddeleri, ciimleden, kimyevi zeherli, xlr (C!) ve ksigen (O2) saxlayan birlegmeler iigiin seqicidir. Henntli ftmetik detektr (HFD) P ve S saxlayan birlegmeler iigiin segicidir' -Termin detektru GID) P ve N saxlayan birlegmeler seflcidir. 'Ftin Armatik ve alifatik karbhidrge'nleri, fenllan, pestisidler ve s inlagma ptansiah 12 ev-dan kigik lan iizvi maddeler analiz edilir. Detellrdan ve tyin lunan maddeden asrlt laraq xrmtqrafin hessash[r /-de la biler. Yiiksek deqiqliyi (il-7 /) ve analizin apanlmasr ile ferqlenir. idare 0sulu verilir ve prsessrla idare lunur. Qxrg infrmasiyasr ya kmpyuterle, ya da elle iglemek iigiin tiziiyazan ma.grnla heyata kegirilir. Kifayet qeder tamnan diger qaz xrmtqrafi - <Kristal>-dr. Daha miiasir vs tamamile avtmatlagdrnlmrg klassik yerli MDB) labratriya xrmtqraflan <Kristal M> ve <Kristal - 400b -dir. ls9

160 2.26. is4.ay e xrmtqrafl arr Klassik (MDB) labratriya rraye rmtqraflanndan daha gx tanrnanr (MI4IIID(PON6>-dur ve kmpyuteile idare edilir (5^490 -_q4.00 S). Bu cihazlar 104-_ t0-u q (niimunede I0" - l0-5 -q) hessashqla pestisidlri, fenllan, afrr metallan, aldehidleri, SAM-n, benzy turgusu 've- s iievi maddeleri tyin etmeys imkan verir. Tlyin etrne deqiqliyi adeten l-3 7-dir.. Xr.mtqraflarda igledilen detektrlann i9 prinsiplerinin iieerinde bir qeder miifessel dayanaq Qaz xrmtqrafl arr detektrlarl DeteLrtrlar esasen nlann universal segicitiyine, hereket eden fazada her kmpnente'...t iru verdiyine gdre -miieyyen qnrp maddelerin tyini ffi seglclttyrn, bir v yaxud mehdud heade kmpnentlerin. spelifik kimyevi xgarhq xarakterlerine gcire tesnif edilir. Henretli - inlasma detektru (HfD). Elektrplyarizatr lan qazdagryrcr tridrce;; heraretinden inlar hesablna arti. HiD_in IzG mlekulda karbn atmlan ile miitenasibdir. Sir iizvi 9iL"ry:9:., {ig."t!. keedikde 9x ciizi deyigir. ul_ rn iistiinliikleri: istifadede sadeliyi, tez cavib vermesi genie xetti dinamik diapznu, *iu..ruiirii] Qahgmamazhqlan: miieyyen- Uirtegmterin anaiizi apanldtqda miirekkeb qelbde (marrissa) daha gx 160

161 segici detektr kmpnentlere mane lan az pikler. HID az karbn saxlayan maddelere zeif cavab verir. Eleknn tutan (saxlayan) ESD - halgensaxlayan birlegmelerin teyini iigiin istifade edilir: xlriizvi pestistdler, dibenzafuranlar, tighalgenlimetanlar ve s. Bu detektrlann ig prinsipi kegiriciliyin azalmasma, elekhnlann spesifft analiz lunan maddede tutulmasrna esaslanr. Detektrun trkibine yiiksek enedi buraxan elektrnlar, yni az intensivli (flqa 63Ni) radiaktiv menbe daxildir. eazdagryrcrmn (azt ve ya arqn - metatr qanflf) mlekullannrn inlasmasr, inlann ve istilik elektrnlanmn emele gelmesine sebeb lur. Hansr ki, inlaema kamerasmda elektik creyamm frmalagdrr. Ne vaxt ki, na terkibinde halgen saxlayan iizvi madde diigiir, nda istilik elektrnlan halgen atmlan terefinden tutulur ve kegiricilik azalrr. Bu da detektr siqnahmn frmalagmasrna getirib grxanr. ESD - igmeli su ve yeraltr sulann analizinde tiziinti yaxgr tamtrmgdr. Seth ve girkab sulann analizinde ise, gxlu miqdarda miixtlif sinifli iizvi maddeler ldu$undan nun ewelceden temizlenilmesi teleb edilir. Elektlitik kegiricilik detektnt va ftinlagma detektruntm balesdirilnesi. Ugucu armatik ve hallgan saxlayan iizvi birleqmelerin analizi iigiin ftinla$an detektru (FfO) da[rtmayan birle$meler iigiin elektrlitik kegiriciliye malik detektr (EKD) tdvsiye lunur. Ftinlagdran detektrda madde ftnlarla, ulhaben<ivgeyi lampalarla, elektrik 161

162 ceryanl ile, yiiklti hisseciklerle heyacanlandrnlrr ve iki elektrdun kiimeyi ile dlgiiliilr. Segicilik istifade lunan lampadan asrhdr. Halgensaxlayan kmpnentler elektrik kegricilil deteklrlannda dedektirlendikde klnkadan gtxan madd nikel reaksiya brusunda 85 C-de hidrgenle reduksiya lunub, qaz hahnda hidrgenhalgen emele gstirir. Bu da iiz n6vbesinde n-prpanlda hell lur. Helledicinin kegiriciliyinin deyigmesi detektrun siqnalma gevrilir. Atm - emissiya detektru (AED). Atm - emissiya detel:tru halgeniizvi birlegmeleri ferqlendirmeye imkan verir. Klnkadan atm - emissiya detektruna daxil lan madde ytiksek enerjili msnbede atmlagrr. Omele gelrnig heyacanlanmrg atmlar esas veziyyetlerine qayrdanda igrq giialandmr. Miixtlif dalga uzunluqlu giialanan igrq spektrmetrde qeyd lunur ve ftdid qelbde (matrisa) ttlqiiliir. Her bir kimyavi element xiisusi spektr malikdir. Hansr ki, emissin xetler adeten daxili intensiv xetlere nisbeten izler (xetler) emele getirir. Kmbine edilmig iisul bir-birini tamamlayan infrmasiyalar verir. Bu da maddelerin diizgiiur mtiqayisesini aparma[a imkan verir ki, nlan her hansr bagqa bir iisulla teyin etmek miimktin deyil. Ytiksek effektli maye xrmtqnflan (YEMX). Yiiksek plyar ugucu lmayan maddelerin dal[alannrn tutulmasr iigiin istifade edilir. Hansr ki, har hansr bir sebebden qaz xrmtqrafiyasrnda apanla bilmez, hetia ntrn t<iremeleri hahndada 162

163 lduqda bele. Osasen bele maddelere aiddir: sulfn turgulan, suda hell lan rengler ve bezi pestisidler, meselen fenil-sidik maddesi Dalfa tutan detektrlar UlbabendvSeyi (JB) - did detektru. Ftdid matrissasr ((qelb), nlar 200-den gxdur) ultrabeniivgeyi siqnallan daima spektri gciriine bilen sahede qeyd edir. Belelikle, skanlagma rejiminde ultra-bencivgeyi spektrinin yanlmasrm temin edir. Bu da ytiksek hessashqda kmpnentlerin xiisusi niivesinden kegen spektrleri fasilesiz laraq qeyd etmye imkan verir. Bir dal[a uzunlu[unun detektrlanmasr ile miiqayisede, hemin pikin <temizliyb> haqda infrmasiya vermek did matrissasrmn mtiqayisesi ahnmrg neticelerinin eynilegdirilmesi gx byiik derecede etibarhh$r temin edir. Flurcsent detektr (igtqverme detel<tru). Fluresent detektrun btiyiik giihreti gx yti{<sek segicilik ve hessash[r ile izah lunur, faktrlarla ki, etraf miihiti girklendiren gx sayh maddeler fluresentlegdirilir (meselen, pliarmatik karbhidrgenler). Elektrkimyevi detektrlar asanhqla ksidlegen ve reduksiya lunan maddeleri detektrlamaq iigrin istifade edilir: fenllar, merkaptanlar, amnler, armatik nitr- ve halgen tddbli, aldehidlsr, ketnlar, benzidinler ve s. 163

164 2.29. Atm- absrbsiye ve emissin spektrmetrler Atm - absrbsiya spektral analizi, ulaabenrivgel ve yaxud qaz atmlan terefurden giirtnen giialann segilib udulmasma esaslanrr. Niirnunenin atmar qaz hahna getirilmesi i,igiiur 2 n<iv atmlagdrma qur[usundan istifade lunur: alvlu (dlu, yanar, qrzlrn) ve eleltrtermiki. Adeten giialanma menbeyi kimi temin lunan metal katddan istifade edilir. Spektral xeftin dal[a uzunlu$unun intervah, gebekenin buraxrlma menbeyi ve hemin elementin alvda udulma xetti gx dardir. Ona giire de diger elementlerin gtialannrn udulmasr analiz neticesine praktiki laraq tesir ehnir. Atm - absrbsiya element analizatru mtiasir segici, yi,iksekmehsuldarhqh ve deqiq cihazlar slrasma aid edilir. Niimunede 70-e dek elernentin analizini e hitle faizi intervahnda hessashqla teyin etmeye imkaa verir. Bu nciv analizlerin gatrgmamadr[l yanan qazlann istifade lunmasr ve eyni zamanda niimunede bir nege elementlerin teyin lunmasrmn qeyri miimkun lmasrdrr. Haarkr ddwde bir neg lgme qur[ulan mdvcutdw. Bu qurfular atm - absrbsiya prinsipine esaslamr. Hal-hazrrda atm - absrbsiya iisulu ytiksek segicilikli, mehsuldarhqh, elapres, deqiq ve eynizamanda digerileri ile mriqayisede ucuzdur (7-15 min $). l@

165 Atm spektrskpiyasrntn diger variantr atm - emissiya spekkskpiyasrdr. Bu iisul atm - absrbsiya iisulundan ks qeydiyyatla heyacanlanmrg atmlardan buraxrlan ptik speltrler ile ferqlenir. Bu variantda atmlagdrncr ve heyacanlandrrma menbeyi iist - [st diigiir ki, bu da knstruksiyam bir qeder sadeleqdirir. Induktiv alvla ba$r (av1 variant daha prespektivli hesab lunur. Bu variant hessash[rna g610 atm - absrbsiya atmizatrundan geri qalmr, hetta teyin etrne miqdan l0-100 defe btiytik diapzna malikdir. Bu halda atm - emissin analizatrlan eyni zamanda niirnunede bir nege elementi teyin enneye imksr verir. Ancaq teestf ki, atm - absrbsiya spektrmetrinden mehsuldartqda ve segicilikde geri qalr. Bazarlarda daha gx tamnan (ERiDAN - 500> seriyah cihazlardrr. Bu cihaz lan-ye esaslamr. Bele emissin spektrmeffler praktiki laraq biitiin maddlerin element analizini aparma$a imkan verir, ciimleden, temiz metallar ve nlann qangr[r, srinti ve pladlar, tzlar ( ctirnledan trpaq) ve maye niirnunelerde (hetta havadan udulmug mayelerde), yeyinti mehsullannda tibbi niirnuneleri yiiksek deqiqlikl (l-20 %) Cr, Al, Hg, As, Ni, Pb-u tyin etrneye qabildir. Teyin etme heddi l-20 mkq/l-dir. Bele qurgulann qiymeti $-drr. Emissin spekhskpiyasrnm daha bir variantr, yuxanda g<isterilen prinsipleri ciziinde eks etdiren atm - fluressent spektrskpiyasrdr. Analitik siqnal, atm - emissin spektrskpiyasrnda ldusu 165

166 kimi, heyacanlanmrg atmlar terefinden buraxrlan ultrab. niivgyi gi.ialanmanrn intensivliyi ve yaxud spektrin g<iriilren sahesidir. Lakin, atm - emissin ve atm - fluressent spektrskpiyasmm $iialanmasmm ba$ verme mexani.ani miixtelifdir. Birinci ndvbede istilik enerjisinin tesiri ile atm $ualandrnlrr ve heyacanlandlnlr. Atm - fluressent spektrskpiyada inlann heyacanlanmasr xarici giialanma menbeyi hesabrna bag verir. Lakin, atm - fluressent giialanmasrnrn bag vermesi iigiin lazrmi gerait mtvafiq enerji giiasrrun kvant atmlan terfinden ewelceden udulmasrdtr. Bu iisul atm fluressent spektrskpiyadr. Bunun da atm - absrbsiya spektrskpiyasr ile bir gx xgarhqlarr var. Atm - fluressent spektskpiya risulunun esas iistiinltikleri - nun yiiksek selektivliyi ptik atrr spektrskp iisullan arasrnda en ytiksekdir, atm fluressens atm spektrinin sn derece sadeliyi ve bununla balh mtixtelif elementlerin spektral xtlrin gekilmesinin lmamasrdr. Tessiif ki, bele cihazlar Azerbaycanda yxdur. 80-den - artrq element Gvlg-dan V-qeder), aga$r hessashqla miixtelif byektlerde teyin efineye imkan veren daha bir qrup emissin cihazlar rentgenfluressent spektrmetrleri m<ivcuddur. Rentgen spektrskpiya iisullannrn biihin seriyalannda (rentgen - emissin, rentgen absrbsin v rentgen - fluressent) snuncu da gx hessashla malikdir (10r %). Bundan bagqa nu yr$cam halda hanrlamapa imkan verir. t66

167 TrpaSrn giil analizinde (mnitrinqinde) cihazm gdstericileri vz lunmazdr. Onlar suda v trpaqdan aynlmrq mehsullarda V, Bi, Mn, Ni, Pb, Cr, Zn-i mqa intervah qatlh[mda tyin efrney imkan verir Elektrkimyevi analiz iisulune saslanan cihazlar Vltamperimetrik analiz iisulu bu giinkii gtinde de elektrkimyevi iisullar arasrnda daha gx prespektivlisi hesab edilir. Bu da nun genig imkanlannm ve yil($l istismar xiisusiyyetlerinin lmasr ile balltdr. Klassik plyarqrafiyanl vez etrnig miiasir vltamperimetriya ytiksek hessahqh ve ekspres iisulla teyin lunan genig dairede qeyn tizvi ve iizvi maddeler ksidlegme ve reduksiya xiisusiyyetlerine malikdirler. Bu, bir - birinin ardrnca maddelerin miqdarlanm teyin eden universal tisullann daha yaxgrsrdrr. Hansr ki, bu iisuldan tebii gelji ve bilji, hemginin tibbi, farmseptik v in byektlarinin teyininde miiveffeqiyyetle istifade lunur. Vltamperimetrik analizatrlar eyni zamanda bir nege kmpnentin (4-5-e dek) bir niimunede v0lsek h-essashqla l-t - 10'2 M (inversin vltamperimetriyada l0-r0 - l0-e -a dek) teyin edilmesine imkan verir. Hal hazrda analitik kimyada adsrbsin inversin vltamperimetriya daha prespektivli hesab r67

168 edilir. Bu ewelceden teyin lunan maddenin elektrd sethinde adsrbsin qatrlagdrnlrr ve alman maddenin vltamperqram qeydiyyatrna esaslarur. Belelikle, gxlu iizvi maddeleri, hemginin metal inlannr iizvi liqandlarla kmpleks hahnda (xtisusile azt- vs kiikflrdsaxlayan) qatrlagdrrmaq lar. Zamandan asrh laraq ardrcrl halda 60 s-de tplanan ve diferensial impuls rejiminin vltamperqram qeydiyyafl l0-r0 - l0-" mvl seviyyesinde teyin edilir (10{ q/l ve mkq/dm). yaxud Metallann analizi iigiin vltamperimetrik kmpleks vasitesile 30 element (Cu, Zn, Pb, Cd, As, C, Ni, Cr ve s metallar) l0r mkq/dm3 hessashqla teyin edilmigdir. Ultrabeniivgeyi gi.ialandrnlan vltamperimetrik analizatr metallarla yanagr bir srra iizvi maddelerin teyin lunmasma Lnkan verir. Cihaz aga$dakr xiisusiyyetlere malikdir: Eynizamanda iig elektrkimyevi niivede analizlerin apanlmasr; Niimunenin az istifade lunmasr ( q); Niimunenin hazrlanmasr ve analizinin az xrc teleb etmesi. Sankt-Peterburqda istehsal lunan firlanan gtigekarbn disk elektrdlu vltampermetrik kmpleks (ABC-I) suda, yeyinti mehsullarrnda ve mtixtelif materiallarda zeherli elementlerin analizini aparma[a imkan verir. Niimuneni qatrlagfurmadan teyin etme heddi: Pb ticiin 0.1 mq/1, Cd iiqiin 0.5 mq/i, Cu iigtin 1.0 mkq/l. Niimunenin hecmi - 20 ml, vltampermetrik eyrinin almmasr iigiin vaxt 3 168

169 deqiqeyedek lmahdr. (AJE - 12> diiw eden ve girkat sulann ekspres analizleri iigiin teyin edilrnigdir. Analizatrda enenevi cive elektrdu istifads edilir ve aga[rdakr kmpnentlere nzart edilir: Cu, Zn, pb, Cd, In, Bi, Tl, Sb, C, Ni, Cr, CN-, Cf, Sr. Analizatr niimuneni hazrlamadan <ilgme aparma$a imkan verir. Bu seriyah cihazlar Cu, Zn, Pb, Cd, As, Bi, Mn, C, Ni, Cr metallanmn, hemginin asetaldehid, furfurl, kaprlaktam ve s teyini iigiin nezerde tutulur. Eyni zamanda bu cihazlarla igmsli, tebii, tullanh v qrunt sulannr, ntimunenin miivafiq hazrrh$urdan snra yeyinti mehsullan ve yenrleri analiz ernek lar. r69

170 III FOSiL 3.1. Mineral trkib Suyun trkibindki minerallar na Siir maraqlrdr ki, suyun terkibinin flaiki fazasl. kimi ve diger fazalann (miihitlerin) heyatr arasrnda: berk, daha dsusu sahil ve diigeme, hemginin trpaqgekilli minerallar ve tzlarla, qaz hahnda (hava miihitinde) nm v mineral kmpnentler saxlayan fazalarla qargrhqh tesirinin neticslerini eks etdirir. Su hiivzelerinde suyun sethinde lan mineral terkibe atmsferde ve diger miihitlerde geden kimyevi reaksiyalar azt, karbn, ksigen, kiikiird ve s. madde ve birlegmelerin igtirak biiyiik tesir edir. Suyun keytryyet gdstricileri bu ve ya diger frmalarda suda hell lmug miixtelif mineral maddelerin qatrhqlanndan asthdrr. Suda mineral duzlann miqdan iimumi duz tutumuna miixtelif elametler verir, her bir duzun qatrhlrrun yekun miqdannr hesablama$a imkan verir. Umumi duzun miqdan I qa-den az lan sular girin sular hesab lunur. $irin sular iiz aralannda aga$dakr kimi qruplagdrnlrr: suda lan duzun miqdan 100 mq/l-den aga[r lduqda ultraqirin su, duzun miqdan mqfl lduqda az minerallt, mq/l lduqda rta mineralh su, mqa-den gx lan sular ise yiiksek mheralh su hesab lunur. Duzun miqdan l-den 25ql1-e qederlduqda bele sular duzlu sular sayrlrr. Tebii sularda rast gelinen mineral duzlan iki qrupa btilmek lar. Aqa$rdakr cedvel ll-den giiriindtiyii kimi, mineral terkibin r70

171 esas hissssini birinci qrupun duzlan tegkil edir (nlar esasn (sas inlarr>r emele getirir), nlar ilk n<ivbede teyin edilir. Onlara ilk niivbede xlridler, karbnatlar, hidrkarbnatlar, zulfatlar aiddirler. Gtisterilen aninlar tigtin mrivafiq katinlar kalium, natriunr, kalsium ve maqneziumdur. Suyun keyfiyyetinde 2-ci qrup duzlanm da nezere almaq lazrmdr. Datra d$usu, nlardan her biri buraxrla bilen hedde giire teyin edilrnigdir. Baxmayaraq ki, tebii sulann duztutumlannda miqdarlan gx azdrr. Cedvel 1l Suyun terkibindeki esas mineral kmpnentlerin terkibi Suyun terkibindeki mineral kmpnentler I QRUP Buraxila bilen qatrhq BBQ Katinlar. Kalsium (Ca*2) 200 mq/l. Natrium (Na*) 200 mq/l. Maqnezium (Mg*2) 100 mqn Aninlar Hidrkarbnat (HCO;) 1000 mq/l Sulfat (SO-'z) 500 mqil Xlrid (Cl) 350 mqn Karbnat (COi') 100 mq/l II QRUP Katinlar D Ammnium NH,*) 2.5nu[ ) A[rrmetallar mmul t7t

172 ) Umumi demir 0.3 mq/l Aninlar r' Nitrat (NO") 45 mq/l r' Ortfsfat (PO,r' 3.5 mq/l / Nitrit fno,-) 0.1 mq/l Suda esas inlann qatrhqlanmn nisbetleri suyun kimyevi terkib ntivi,i ile teyin edilir. Aninlann giiriiniig halmdan asrh laraq (25 % ekvivalent) hidrkarbnat, sulfat, xlrid siniflerine ayrnrlar. Bezi hallarda qangrq v yaxud arahq ndvlere aylnrlar. Miivafiq laraq suda katinlar kalsium, maqnezium, natrium ve ya kalium qruplanna aynlrlar Karbnat va hidrkarbnatlar Karbnat v hidrkarbnatlar suyun tsbii qeleviliyini teyin eden kmpnentler kimi teqdim edilir. Onlann suda miqdan, atmsfer COr-nin suda hell lma prsesi, suyun qruntla (giihturtiide) qarqrhqh tesirine, suda yagayan canh rqanizrnlerin nafes almasr prsesinden ve s asrh ldu$u hesab edilir. Karbnat ve hidrkarbnat - aninlan titrimetrik iisulla teyin edilir. Hidrgen inlan ils nlann teyini ftarbnataninlann teyin edilmesi) fenlftalein iptirakrna ve yaxud - aninlan) indiqatr kimi istifadesine esaslanr. Bu iki indiqatrdan istifade etmekle iki ekvivalent n<iqteni miigahide etmek lar: birinci n6qtede (ph ), fenftalein igtirakmda karbnat - aninlann t72

173 titrlenmesi tamamile sna gafir, ikinci nriqtede (ph ) - hidrkarbnat - aninlannrn tihlenmesi sna gatrr. Analiz edilen mehlulda titrlemenin neticelerine g<ire esas in frmalan, turgulann istifadesi (hidrksi-, karbnat- ve hidrkarbnat - aninlan), hemginin su5run serbest ve iimumi qeleviliyi teyin edilir. Onlar hidrksil-, karbnat- ve hidrkarbnat - aninlann miqdanndan asrh laraq steximetrik asrh hahnda lur. Titrleme iigiin xlrid turtusunun 0.05 n ve yaxud 0.1 n qatrhqlarda deqiq emsallan melum lan mehlullan istifade lunur. Karbnat - aninlanrun teyini aga[rdakr reaksiyaya saslanlr: COr-2+H*=HCOr- Analiz lunan suda hidrksi - aninlar larsa karbnatlann teyininde neytrallagdrma reaksiyalan da gedir: OH-+ t1* = Hidrkarbnat aninlannrn teyini agafrdakt reaksiyaya saslanlr: HCOr-+ H*:HzCO: Kmpnentlerin qeleviliyinden asrh laraq titrlemenin aga[rdak variantlan m6vcuddur: 1. V..-0. Karbnatlar, hemginin hidrksi-aninlar niimunede yxdur. Titrlemede turgunun metilranja gdre serf edilmesi hidrkarbnatlann lmasrndan asrh la biler. 2.YV0, bununla bele 2 V6V. ilkin niirnunede hidrksi-aninlar yxdur, ancaq hidrkarbnatlar, karbnatlar var. Lakin karbnatlann payr Vr:2V, kimi 173

174 ekvivalent, hidrkarbnatlar V,.=Vr - 2V, kimi qiynetlendirilir. 3. 2V5Vna6. llkin niimunede hidrkarbnat yxdur v turilnun srf lunmasr karbnatrn lmasrndan asrhdr. 4. 2VpV". ilkin niirnunede hidrkarbnatlar yxdur. Niimunede karbnat ve hi&ksi aninlar var. Vr:2\- Vrr; V* :2(Vr6 - V). 5. Vr : VM. Ilkin ntilnunede karbnatlar ve hidrkarbnatlar yxdur. Turgunun serf lunmasl giiclii qelevilerin lmasrm giisterir. Serbest hidrksi-aninlann hiss lunacaq miqdarda lmasl ancaq girkab sularda la biler. Cedvel 12. Titrlemeye serf lunan turgunun in frmasmrn lunmasmdan V6 ve V" nisbeti in frmasrnm istifadede qiymeti V.r. % V* Ve=0 0 0 vn 2V" < V*,,., 0 2Yt vm - 2vf 2V. = Vr.,-., 0 V.r.t 0 2V. < Vr,., 2Vf -VM 2(VM - 2Vf) Fenlftalein ve metilranja giir titrlemenin nticleri suda qelevinin giistericilerinin hesablanmasrna imkan verir. Hansr ki, bu sayca tur$unun miqdan ile ekvivalentdir va I I hecminde niimunenin titrlenmesine serf lunandr. Buna gdre de fenlftaleine gdre titrlemede iglenen turgu srbst 174

175 qlvini, metilranja giire ise iimumi qeleviliyi ile xarakterize lunur Sulfatlar Sulfatlar praktiki laraq biitiin seth zulannda mvcutdur v sas aninlardan biridir. Seth sulannda sulfatlann sas menbeyi kimyevi prseslerden havaya verilen ve kiikdrdsaxlayan minerallann hell lmasr, esasen gips, hemginin kiikiird ve sulfidlerin ksidlegmesidir. 2FeS, + 7Or = 2FeSOr + 2HzSOr 2S+3O2+2HrO=2HrSO Btt)'iik miqdarda sulfatlar su hdvzelerine rqanizmlerin <ilme prseslerinden, yeriist[ ve su bitkileri, heyvan mengeli maddelerin ksidlegmesinden ve yeraltr axmlardan daxil lur. Btiyiik miqdarda sulfatlar meden sulanndan, senaye istehsal axmtllanndan, sulfat turgusu istifade lunan da daxil lur. Messlen, piritin ksidlegmesi. Sulfatlar hemginin meiqet tullantr sulannda ve kend teserriifah istehsalrrdan da axrdrlr. S4-2-tin in frmasr az mineralh sular iigi,in xarakterikdir. Sulfat inlanmn minerallagmasrnm artmasr CaSO, MgSO tipli asssiasiya lunmug dayamqh neytral birlegmelerin emele gelmesine meyilli lur. Mehlulda sulfat inlannm miqdan az hell lan kalsium sulfatla ftalsium sulfatrn hell lma mehsulu HM= s) mehdudlagrr. Kalsiumun aga[r 175

176 qatrhqlannda, hemginin kenar duzlann igtirakrnda sulfatlann qatrhsr hiss lunacaq derecede artr. Sulfatlar ktikiirdiin dciw etmesinde aktiv igtirak edir. Oksigen igtirakr lmadan, zeif sulfat bakteriyalanmn tesiri ile nlar hidmgensulfat ve sulfidlere reduksiya lunur. Sulfat bakteriyalan tebii sularda emele geldikde ksigenle zulfatlara qeder ksidlegirler. Bitki ve diger avttrf canhlar suda hell lmug sulfatlan ziilal maddelerin ahnmasr tigi,fur grxanlar. Canh hiiceyrelerin iiltimiindn snra hetertrf bakteriyalar kiikiird prteinlerini ksigen igtirakrnda sulfatlara qeder asanhqla ksidlegen hidrgensulfit hahna dek ksidlegdirirler. Tebii sularda sulfatrn qatrh$ b<iyiik heddedir. Qay sulannda ve girin sulu g<lllerde sulfatlann miqdan esasen 5-10-dan 60 mq/l- 9 qdsr, ya[rg sulannda ise l-den 10 mq/l-e qeder deyigir. Yeraltr suiarda sulfatlann miqdan gx v(t bdyiik hedde gahr. Seth sulannda sulfatlann qatrher mdvstirnden asrh laraq deyigir ve ruyun,irrrii minerallasmasr ile elaqedar lur. Sulfatlann teyin etme rejiminin miihi.im faktnr, yeraltr ve yertsni sulann nisbetlerinin deyigmesidir. Osas tesiri ksidlegme - reduksiya prsesleri, su hrivzelerinde bilji gerait v insanlann teserrtifat yaradrcrhqlandrr. Sulfatlann miqdanmn artmast supn rqanleptik xiisusiyyetlerini pislegdirir ve insan rqanizmine fizilji tesir edir. Baxmayaraq ki, sulfatlar stabil xasseye malikdir, nun buraxrla Lilen qatilr& ciddi nrmativ aktlarla qaydalanrr. Sulfatlara 176

177 qar$l gx ciddi tlbler giiclii buxar qurlulannda qyulur, hansr ki, sulfatlar kalsium igtiraktnda erp emele getirir. Maqnezium sulfatrn dad heddi 400-den 600 mq/l, kalsium sulfat iigiin ise 250-den 800 mq/lheddindedir. Sulfatrn senaye vs igmeli sularda lrnasr hem xeyirli, hem de zeherli la biler. Sulfatrn bura:ula bilen heddi 500 mq/l-dir. igmeli suda sulfatlann lmasrnrn krrziya prsesine tsir etnsi qeyd edilmeyib. Sulfatlann qatilr[r 200- lga-den gx lan hallarda qurgu$un brudan istifade etdikde, su qurgusunu yeyibda--[rdrr. Sulfat-aninunun hitle qatrh[rnr teyin etme iiiulu, sulfat-aninlannrn barium katinlan ile reaksiyasrna saslanr ve hell lmayan barium sulfat suspenziyasr emele getirir. Ba*2 + Sgn-z: BaSOa Sulfat-aninlanmn qatrh[r barium sulfahn suspenziyasrnrr qahl[r ile bulr (miizakire ve mtiqayise lunur), ve turbidimekik iisulla teyin edilir. Turbidimetrik iisulun en sade variantr suspenziya siitunun hiindiirliiyti nun geffaflr[rna gcire <ilgiiliir. Bu iisul sulfat-aninlann qatill$ 30 mq/l-den az lmadrqda tetbiq lunur Xlridler $idn!{} gdller ve gaylarda xlridlerin miqdan l0-dan 100-den ve bezen 1000 mqa heddinde deyigirler. Deniz ve yeralh sularda xlridlerin Tiq{* qx yiiksekdir - haddinden artlq dydurulmug mehlul, duz mehlulu heddinde lur. t7'l

178 Yiiksek mineralh sularda xlridler anin artrqh[rna malikdirler. Seth sulannda xlridlerin qatrh$ suyun iitnumi minerallagmasrnrn deyigmesinden asrh laraq mdvsiirnti deyigmeye meyillidir. Xlridlerin ilk menbeyi erpin, (maqmatik) siixurlann nvleridir. Onlann terkibine xlrterkibli minerallar (sdalit, xlrapatitler v s), duzlu g<ikiinttiler - ssasn de qalitler daxildirler. Qxtu miqdarda xlridler suya keanla hava miibadilesi ile, trpaqda atmsfer gdktintiisii ile qargtltqh tesirden, xiisusile duzlu, hemginin vulkanik tullantrlarla daxil edilir. Senaye ve meiget - kmmunal tullantr sulanmn hesabrna bu qiymetler daha da adrr. Sulfat ve karbnat inlanndan ferqli laraq xlridler in buxarlannrn hesabtna asssiasiya (elaqe yaratrnaq) emele getirmir. Biitiin aninlardan ferqli laraq xlridler daha yaxgr miqrasiya qabiliyyetine malikdirler. Bu, nlann ya,rgr hell lmasr ile iilgiilmtig (gekitmig) maddelerin zeif srbsiya xiisusiyyetlerine ve canh rqanizrnler terefinden istifade lunmast ile izah lunur. Xlridlerin miqdarlanntn artrnasl suyun dad keyfiyyetini pislegdirir, igmeli su hvzelerinde nu az lazrmh edir ve nun bir gx texniki ve teserri.ifat meqsedleri iigtin istifadesini ve elecede kend tesemifattnda suvarmada istifadesini de mehdudlagdrnr. Oger igmeli suda natrium inu varsa, nda suda xlridlerin qahh$r 250 q/l-den artrqdrr ve suya duz dadr verir. Xlridlerin qatrh$rnrn deyigmesi, ctirnleden, sutkahq deyigmesine, meiget-teserrtifat tullantrlan girklendirici kriteriyalardan biri la biler. 178

179 Odebiyyatda yiiksek qatlhqh xlridlerin insan rqanizrnine zeherli tesiri haqda melumatlar yxdur. Xlridlerin buraxrla bilen heddi 350 mq/l - dir. Xlrid aninlanmn kttle qahh$rnr teyin etme iisulu, nun gtimti$ nitrat mehlulu ile titrlenmesine esaslamr. Titrleme neticesinde az hell lan giilrniig xlrid suspenziyasr emele gelir:. Ag* + Cl-= ACCI Indiqatr kimi kalium xrmatdan istifade edilir. Bununla mtihitde qalmrg artrq gi.imiig nitrat mehlulu reaksiyaya girerek nanncr-qnur giimiig xrmat g<iktintiisii mel gtirir. A8*+CrO4-2=AgrCrO Gcisterilen tisul argentmetrik titrleme adr almrgdr. Titrlemeni ph : hedlerinde aparmaq lar. Halllnup ksigen (HO). Tebii sularda hell lmug ksigen mlekulyar 02 halda lur. Or-nin suda miqdanna eks istiqametli 2 qrup prses tesir edir: biri ksigenin qahhlrnr artrnr, ikinci ise nu azaldrr. Birinci qrup suyu ksigenle zenginlegdiren prsese aga[rdakrlar aiddir: * Atmsferden ksigenin absrbsiya prsesi; * Su bitkilerinde ftsintez prsesinden ksigenin aynlmasr;.i. Su hrivzelerine ksigenle zengin yaprg ve qar sulanmn daxil lmasr. AEnsferden ksigenin absrbsiyasl su hrivzelerinin sethinde ba$ verir. Minerallagma prsesin siireti temperatur azaldrqda azalr, tazyiq artdrqda is artrr. 179

180 Aerasiya - suyun darin qatlannrn ksgenle zenginlegmesi - su kiitlelerinin qan$masr neticesinde, ctimleden kiilekla, vertikal temperatur sirkulyasiyasr ve s. hallannda bag verir. Oksigenin ftsintez ylu ile aynlmasr, su bitkileri terefinden COr-in assimilyasiya edilmesi ile bag verir. Ftsintez prsesi suda temperatur ne qeder yiiksek larsa, intensiv giineg igrqlandrnlmasr, b<iyiik miqdarda bigen (qidalandmcr) maddeler (P, N ve s) gx lsa bir qeder si,iretli lar. Oksigenin aynlmasr su qahnn sethinde bag verir. Bu prses derinlikde geffaflrqdan asrh laraq bag verir (her bir su hvzesi vs mdvsiim iigi.in bu frqli, bir nege sm-den bir nege nlarla mehlere qeder la biler). Oksigenin qatrh[urm azalma prsesine tizvi maddelerin ksidlegmesi reaksiyasrnr misal gdstrmk lar. Bunlar bilji (canhlann nefes almasr), bikimyevi (bakteriyalann nefes almasr, iizvi maddelerin pargalanmasrna serf lunan ksigenin serfi) ve kimyevi (Fe*2, Mn*2, NO2', NH4*, CH4, H2S ksidle gmesi) reaksiyalardrr. Kimyevi ve bikimyevi ksidle;mey meruz qalan birlegmeler, su canhlan v maddeler bakteriyalar ve s terefinden ksigenin istifadj lunmasr temperatur artdrqca gxalr. Bundan bagqa, ksigenin suda azaknasr su sethinda nun atmsfere aynlmasmdan bag vere biler. Ancaq bu halda la biler ki, su verilen temperaturda ve tezyiqda hedden artrq dydurulmug lsun. 180

181 Seth sulannda hell lmug ksigenin miqdan biiyiik hedde (O-dan 14 mqil-e qeder), m<ivsiimi laraq sutkahq deyigir. Sutkahq deyigme prsesin intensivliyinden asrh laraq deyige biler. yay ve qrg diiwlerinde ksigenin paylanmasr luy xaralteri dagryr. Ytiksek qatrhqh iizvi maddelerle girklenmig su hcivzelerinde, xtisusi girkli (evtrfir) su hrivzelerinde ksigen gahgmamazh[r bag verir. Okgigenin qatrh[r ksidlegme - reduksiya ptensiahnrn hecmini teyin edir vs sas hissesi iizvi va qeyri-iizvi birlegmelerin kimyevi ve bikimyevi prseslerini si.iretlendirilmesine istiqametlenir. Oksigenin qahhlr su canlllanna da derinden tesir edir. Bahqlann nrmal inkigafi iigiin hell lmug ksigenin minimal qatrh[r teqriben 5 mq/l lmahdt. Onun 2 mqfl-e qeder azalmasr bahqlann kiitlevi qmlmasma sebeb lur. Ftsintez prsesinden su qatlannrn kifayet qeder intensiv qangdrnlmasr ile suyun ksigenle dydurubnasr, su canhlannm veziyyetine pis tsir edir. Iqmeli v sanitar su hrivzelerinde suyun terkibine ve xasselerine qyulan miivafiq telabatlarda, l2-ye qeder giitiiriilrniig niimunede hell lmug ksigenin miqdan ilin ixtiyari dtiwiinde 4 mq/l-den az lmamahdu. Bahqgrhq teserri.ifatlan iigiin nezerde tutulmug su hcivzelerinde de hell lmug ksigenin qatrhgr qrg ditwiinde (buz lduqda) 4 mqllden, yayda ise 6 mq/l az lmamahdr. Seth sulannda ksigenin qatrhlrmn teyini miigahide prqramrna daxil edilmigdir, mqsdls ki, hidrbin yagayrggrlannr qiymetlendirmek, l8t

182 ciimledn bafuqlann, hemginin dlayrsr da lsa, seth sulann xiisusiyyetlerini v axrntrlarur temizlenme prsesini idare etsinler. Cedvel 13. Mtixtelif derecede girklenmig su hrivzelerinde Keyfiyyet g<istericisine g610 surun qirklenme derecesi Yayda, mq/dm3 Helllmug ksigen Qryda, mq/dm3 Dyma derecesi, % Qx temiz, I Temiz, II '70 u Qx zeif girklenmig, Cirklenmis. IV Qirkli, V Cx cirkli. VI Suda hell lmug ksigani ph = 6.5-da teyin etmek iigrin Vinklerin ydid iisulu trivsiye lunur. Usul qelevi mtihitde Mn(II)-nin Mn(IV) -e ksidlegmesine esaslamr. Manqan 4-ksid qelevi miihitde, elave edilmig kalium ydid ve sulfat turgulannda hell lan hidrksid hahnda aynlrr: Mn* = M'(OH), 2Mn(OH), + Oz : 2MnO(OH)z Mn(OH), + 2J- + 4H3O* = Mn*2 + Jz + THzO 182

183 Aynlmrg yd natrium tisulfatla titrlenir: Jz + 2NazSu: = NarSr, + 2NaJ Teyin etmeye agaltdakrlar mane lurlar: Qekilmig madde (ydu adsrbsiya eden) - g<ikme ile aynlr; r Qekilmig bilji aktiv maddelare mikrrqanizrn maddleri iigtin zeher elave edilir (CuSOa, HgClr, sulfamin hrgulan ve s); r Tur$ miihitde reduksiyaediciler aynlmrg ylla reaksiyaya girirler (sulfitler, sulfi dler, tisulfatlar); r Oksidlegdiriciler ydu ayrnrlar (aktiv xlrdan, nitritden, Fe*'-den), Fe(Ilf-iin tesiri KF-u prsesden kenarlagdrnr. Hell lmug ksigenin teyini zamam temperatur ve tezyiq miitleq qeyd edilmelidir. Oksigenin bikimyeui istifadesi (OBi). Tebii su hdvzelerinde hemige tizvi maddeler lur. Uzvi maddelerin tebii menbeyi bitki ve heyvan mengeli canhlann qahqlandr. Uz'n maddelerin texngen menbeyine aga[rdakrlar aiddirler:. Neqliyyat miiessiseleri (neft mehsullan); Sellilz - ka[rz ve mege emah miiessiseleri; Ot kmbinafi (ziilal birlegmeleri); Kend tasrriifatt ve peyin axrntrlan. Tebii geraitde suda lan iizvi maddeler aerb bikimyevi ksidlegme ile COr-ye gewilerek pargalamb dagrlrrlar (balteriyalarrn k<imeyi ile). Bu halda ksidlegmeye suda hell lmug ksigen istifade lunur. 183

184 Su hvzelerinde lan byiik miqdarda rjzvi maddlerin esas hisseleri bikimyevi ksidlegmeye sasn hll lmug ksigen teleb edirler. Bununla da nlar diger canlllan ksigenden mehrum edirler. Belelikle, iizvi maddelerin bikimyevi ksidlegme prsesi, suda hell lmug ksigenin qatrh$rnrn azalmasr ile bag verir. Bu da dlayrsr da lsa suda iizvi maddelerin saxlanmasrna sebeb lur. Ahnmrg neticelere sasn, suyun keyfiyyet gristericilerinde iizvi maddelerin cemlenmesi - ksigenin bikimyevi istifadesi (BKi) adlanrr. Bikimyevi istifadenin teyini, gtittiriilmiig niimund hell lmug ksigenin miqdanmn <ilgiilmesine esaslanrr. Suyun analiza gxanlmasr havasrz geraitde apanlr. Bele ki, prses bikimyevi reaksiyanrn si.iretinden asrhdr vs inqubasiya sabit temperatur (20 t 1 t) geraitinde apanlrr. Adeten ksigenin bikimyevi istifade inqubasiyast 5 sutka erzinde, bezen l0 sutka ve hetta 20 sutka erzinde de apanla biler. Bikimyevi istifadenin teyininde niirnunenin igrqlanmasr canh rqanizrnlerin heyatrna tesir ede biler. Ona grire de niirnunenin inqubasiyasr igllu: diigmemesi ile apanlrr. Texmini qebul edilir ki, BKi5-70 /, BKi*, ksidlegen maddeden asrh laraq 10- dan 90 %-dek la biler. Oksidlegme deracelerine gdre bele maddeler 3 qrupa bdliiniirlsr: * Asan yumgaq) maddeler - geker, frmaldehid, spirtler, fenllar ve s;.!. Nrmal ksidlaqan maddeler - naftllar, krezllar; 184

185 * Alrr ksidlegen maddeler (bilji berk) - qeyriingen SAM-lar, hidrxinnlar ve s. Suda iievi maddelerin bikimyevi ksidlegmesi ile yanagr nitrifikasiya prsesi de gedir ki, bu da ksiganin istifade xarakterini krlayrr. Nitrifikasiya (ammnyakrn azt turgusuna gevrilme prsesi) xtisusi nitrifisillegdirrre bakteriyalarrmn - nitrzmnas, nitrbacter ve s krimeyi ile ba5 verir. Bu bakteriyatar aztlu birlegmelerin ksidlegmesini temin edir. Adeten girklenmig tebii sularda, bezi girkab sulannda, haradakr el'velce azt ammnyaktdan nitrite, snra ise nitrat frmaya gewilmesine kmek edir. Meselen: 2NH* + 30, = 2HNO, + 2H2O+ 2H* + Q 2HNO2+Oz=2HNO:+Q BKi, mq/l $ekil 1. Nitrifftasiya prsesinin qrafiki Nitrifikasiyaya serf lunmug ksigenin miqdan, iizvi maddelerin bikimyevi ksidlegmesine serf 185

186 lunan ksigenin miqdannr bir nege defe 6rilb kege biler. Inqubasiya drivrtinde nitrifikasiyanin ba$,lan[rcrnda BKi - nin sutkahq gxalmasr, qfik" (qakil 1) esasen minimum gristerilir. Nitrifiicasiya inqubasiyanrn texminen 7-ci sutkasrnda baglayrr. Ona B91e -de, BKI-nin teyini 10 ve daha 9x sutkada teyin edildikde nitrifikasiya bakteriyalanm yatrtmaq iigtin niimuneye x[susi maddeler - ingibitrlar, elave edilir. Ancaq.bu ingibitrlar adi mikrflraya tesir etmmelidir. Ingibitr kimi timgvina igledilir ve 0.5 mq/l qatrhqda daxil edilir. Okser senaye tullanh sulannda mikrb lmur ve ya:<ud lan mikrrqanizmler tizvi maddelerin aerb iglemesi qabiliyyetine malik lmurlar. Ancaq mikrblan miixtelif birlegmelerin igtirakrna uyfunlagdrrmaq lar, ctim.leden zeherliliye. Ona g<ire de bele tullanh sulann analizinde, adeten su ile durulagdrnlmrg, ksigenle dydurulmug vs uy[unlagdrnlmrg mikrrqanizmler elave edilmig niimuneler istifade edilir. Oger niimunede iizvi maddelerin miqdan gxdursa, nda na durulagdrncr su elave edilir. Analiz lunan niimunede bilmyevi istifadenin maksimal deqiqliyi iigiin elave lunmug durulagdrncr ile birlikde ksigenin qahhgr grek hedde lsun ki, inqubasiya prsesinde hemin qatrhq 2 mqa-e dek azalsrn. Lakin, 5 sutkahq inqubasiyadan snra ksigenin qatlhlr 3 mq/l-den az lmamahdrr. Oger hell lmug ksigenin miqdan suda kifayet qeder deyilse, nda su niiirnunssini ewelceden havamn ksigeni ile dydurmaqdan <ittirii aerasiya edirler. 186

187 Seth sulannda bikimyevi istehsahn miqdan 0.5- den 5.0 mq/l heddinde deyigir. O, sutkahq ve mtivstirnii deyige bilir. Bikmyevi istifadenin nnnasl aga$rda gcisterilen hedden artrq la bilmaz: * Teserriifat - meiget istifadesi su hrivzeleri tigiin-3mq/l-dengx;. Medeni - meiget istifadssi su h<ivzeleri tigtin - 6 mqa. Miivafiq laraq BKi, :2 vs 4 mqfl-dir. Bunu teyin etrnek flgiin daha gx Vinkler iisulundan istifade edirler Bigen elementlr Bigen elementler ve yaxud bigenler adeten ele elementlsr sayrhr ki, canh rqaniznrlerin terkibinde nlann miqdan gxdur. Bigen elementleril ehate dairesi kifayet qeder btiytikdiir. Buraya - azt, fsfr, kiiktird, demir, kalsium, maqnezium, kalium ve s aiddir. Su hiivzelerinde suyun keyfiyyetine ve eklji qiymetlendirilmesine bigen elementler daha genig menada aydrnhq getirir: nlara birlegmeler aitdir ki, (daha d$rusu suywr kmpnentleri) birincisi, heyat fealiyyetinin mshsulu lsun, ikincisi - canh rqanizmin tikinti materiah lsun. Birinci ndvbeds buraya azt birlegmeleri (nitratlar, nitritler, iizvi ve qeyri-tizvi ammnium birlegmeleri), elecede fsfr birlegmeleri (rtfsfatlar plifsfatlar, fsfat tur$usunun iizvi efirleri) aiddirler. 187

188 Nitatlar. G{ineg gtialannm hesabura atrnsfer aztu azt ksidinin emele gelmesinin kcimeyi ile nitratlara gewilirler. Okser mineral gribreler terkibinde azt saxlayrlar, hansrlar ki, arttq miqdar ve y(ud semeresiz verilmesi, su htivzelerinin girklenmesine getirib gxanr. Nitratlarla girklenme menbeyi kimi tlaq seth axntrlannr, heyvanat saxlanan fermalan (heyetler), si.id fermalanm ve s giistermek lar. Su hcivzelerind nitratlann miqdanmn artnasma peyinin yayrlmasr ve yaxud da kimyevi girklendirme sebeb la biler. Zengin nitrath su kanah, su hdvzelerindeki suyun keyfiyyetini azaldr, su bitkilerinin inkigafinr kiitlevi laraq stimullagdrnr ve su hdvzelerinin qeyrinrmalh[mt ve yararslz lmasrru siiretlendirir. lgmeli suda ve qida mehsullannda nitratlann miqdan artrq lduqda ilk ndvbede k<irpelerde xestelik yarada biler. Bu pzulmamn neticesinde qanla ksigenin neqli pislegir ve hipksiya sindrmu baglayrr. Nitratlann teyin etme tisulu qafi sulfat turgusu igtirakrnda salisil turgusunun reaksiya qabiliyyetine esaslanr. Bele ki, reaksiya nitratlagma zamaru nitrsalisil turfusu emel getirir ki, bu da qelevi miihitde duzu san reng byayr. COOH /...-H NOr+ (, 188 HrSOr.u, COOH 0*O, OH

189 Su ve igmeli su hdvzalerinde nitratlann buraxrla bilen heddi 45 mq/l - dir (ve yaxud l0 rnqfi azta giire). Zeherliliye grire hedd qyma - sanitar zeherlidir Fsfatlar va iimumi fsfr Tebii ve girkab sulannda fsfr miixtelif birlegmeler hahnda la biler: * Fsfat turgusu hahnda HrPO; *Fsfat tur$usutrun aninlan hahnda: H2SO4', HPO4'2, PO3r;. Plifsfatlar; * Fsfriizvi birlegmeler - nikelin turgulan, nuklepteidler, fsflipidler. Axrnncr heyat fealiyyatinin ve yaxud rqanizmlerin pargalanmasr mehsulu da la bileq,.3. Pestisidler. Helllmayan fsfatlat Suda getin helllan fsfatlar <ilgiilmiig halda, tebii minerallar, ziilallar, fsfr[zvii birlegmeler, rilmtig rqanizrnlerin qahqlan hahnda lurlar. Fsfr heyat fealiyyeti iiqtin vacib elementlerden biridir. Lakin nun artrq hissesi su hcivzelerinin qeyrinrmalhlml v yararsrz lmasrna sebeb lur. Btiyiik miqdarda fsfr su hrivzesine trpaq sethinin errziyasr neticesinde diizsun lmayan ve yaxud axtlq miqdarda mineral giibrelerden istifade etdikde ve s. dtigiir. Fsfatlar tun mtihitde ammnium mlibidat reaksiyasr ile teyin edilir: 189

190 NaP'' + 2HzSr + H I *u + 2s4.2 HPOa+ 3NH*+ l2mor+ 23H* = = {(NHn)r[Pm,rO*]] + l2hzo Reaksiya mehsulu SnCl, tesiri ile <griyiirntiil mlibden> filizine gewilir. Plifsfatlan teyin ehnek tigiin, nlan ilk ntjvbede sulfat tur9usu igtirakrnda, turgu hidrlizi ylu ile rtfsfat frmasrna kegirirler: Fsfrtizvii birlegmeleri teyin ermek tigiin ewelce (mem yarund) apanhr: qaynayan niimune turgu ve giiclfl ksidlegdiricinin (persulfat ve yaxud hidrgenperksid) tesiri ile iiimumi fsfrun miqdan: I R- O -P -O - R, + KzS:Oe + HzSOa : I OH = H3pOa + 2K* + 3SO4-2 + R+ Rr teyin edilir. Plisulfatrn buraxrla bilen heddi 3.5 mq/l, PO-l hesabr ile. Limitlegdirici zsherlilik giistericisi - rqanleptik. Ammniwn. Ammnium katinlan heyvan ve bitki meneelli zi,ilallann mikrbilji pargalanmasrmn mehsullandrr. Bele iisulla emele gelmig ammnium maddenin bilji d<ivriyyesi ile (azhrn 190

191 sirkulyasiyasr) yeniden ziilal sintezi prsesine celb edilir Ȯtraf miihitin ammnium birlegmeleri ite girklenmesinin iki esas menbayi vardr: 1. Diizgtin lmayan qaydada ve artlq miqdarda mineral ve iizvi giibrelerin istifadesi. 2. Peyin (maldarhq axmtlsl ve heyvanlann tpland{r yer, heyvar,darhq kmpleksinin tullantt sulan, kanalizasiya sisteminin gerimetik lmamast ve s). Ele bu sebebden de, seth sulannda ammnium aztunun miqdannrn artmasl adeten - peyin girklendirmesinin neticeleri kimi qebul edili ' Teyin ehne iisulu - ile apanlr: reaksiyasr Nessler reaktivi 2KrH gjn+nh r1l,l(q\+h g2ojnhr+7iq;+11r9 (Nessler reaktivi)' Analize tesir eden qanqrqlar seqnet duzu TKCOO(CHOH)COONaI alave edilmekle kenarlagdrnlrr. emmiat< v ammnium inlannrn su h6vzelerinde buraxrla bilan heddi 2,6 mqll -dir (ve yaxud 2.0 mq/i, ammnium aztuna giire). Zererli limitlegdirici giisterici - iirnumisanitar. Mritler. N itrifftasiya bakteriyalan ammnium birlegmelerini aerb geraitinde nitritlere gevirir' Nitriiler senayede tez-tez krrziya ingibitru kimi yeyinti senayesinde ise knservant kimi tetbiq edilir' 191

192 Qanuna uylun laraq nitratlar ve nitritlerin gewilrne xiisusiyyetleri ldufundan ssth sulannda nlara rast gelinir. Ona gtire de, analiz lunan sularda nitritlerin miqdanrun gx lmasr suyun girklenmesini gdsterir. Onlann teyin lunmasr eriss reaktivi, sulfat turyusu v -naftalinin qangr[r ile turg miihitinde nitrat-anin reaksiyasrna esaslanu. Bu halda diaztlagma reaksiyasr gedir v neticede azbirlegmeler (azbyalar) emele getirir. Bele azbirlegmeler ise purpur renge malik ltular. Nitritlerin buraxrla bilen heddi 3.3 mq/l - dir (1 mq^ nitrit aztu). Limitlegdirici -zeherlilik g<istericileri - sanitar zeherli. Flljr Flir fltiridler geklinde tebii ve qrunt sulannda lur ve nlann miivcudlu!.u bezi mineral ve filizlerin terkiblerinde ntive emele getirici rlunu ynayrlar. Fliir kariesle xestelenmenin qar$tsml almaq iigiin prflaktiki tedbirler tigiin suya elave luna biler. Lakin, fli.irun artlq miqdan insan rqanizrnine menfi tesir edir, digin emahnrn da$rlmasrna sebeb lur. bundan bagqa fli,irun artrq fiq4* rqanizrnde kalsiumu g<ikdiiriir ki, bu da kalsium ve fsfr mtibadilesinin pzulmasrna sebeb lur. Suda fliirun teyin lunmasr fliirun lantanalizarin kmpleksi reaksiyasrna esaslanr. Bu halda yagrl rengli iiglti kmpleks birlegme, lantamn tigvalentli fli,irid ve alizarinkmpleksi airmr. Sularda demirin miqdan ptensimetrik iisul istifade edilmekle teyin edilir. Uzvi maddeler aktiv 192

193 kmiirle adsrbsiya lunur. Klimatik raynlar iigiiur buraxrla bilen hedd 0.7_ den 1.5 mq/l-dir. Limitlegdirici gcisterici zererli - sanitar - zeherli. Metallar. Umumi demin Seth sulannda dsmir birlegmelerinin lmasrmn sas menbeyi d"& medenlerinden, kimyevi agrnmalardan -ktilekts getirilme prsesleridir. Bu, nlann helllmasr ve mexaniki dalrlmasr ile miigahide lunur. Tebii sularda lan minerallar ve iizvi maddelerle qarslhh tesirde lan demir birlegmeleri, demirin,,r0, t"tt lmug kllid ve gekilmig halda lan miirekkeb kmpleks birlegmelerini emele getirir. Bdyiik miqdarda demir yeraltr axmtllardan metallurgiya, metal emah, tekstil, lak-byak ve kend teseniiatr miiessiselerinin axmtt (tulantl) sulan ile de ahlrr. Orl.* tarazhq sabitleri suyun kimyevi terkibinden, ph-d* ve bezi hallarda temperaturdan da asrhdr. Olqiilme frmasr cive analizinde 0.45 mkm-den byiik hissecikler hahnda almrr. Onlann tarazhq sabitleri, demirsaxlayan minerallara, demir hidrksidi ve demir birlegmelerine flstiinliik kimi teqdim lunur. Heqiqi hell lmug ve kllid frmava adeten birge baxrlrr. Helltmu$ dmir tebii sularia hidrksikmplekslar ve hell lan iizvi ve qeyri-iizvi birlegmelerin in frmasrnda teqdim lunur. ln frmaglnda esasen Fe(II) miqrasiya lunur, Fe(III) ise kmpleksemelegtirici lmadrqda b<iyiik miqdarda hell Lmug gekilde la bilmir. Kimyevi ve bikimyevi ksidlegme zarnanl (demir bakteriyalanmn igtirakr ite; Fe(II) r93

194 ksidle$erek Fe(III)-e gewilir. Snra hidrliz lunaraq Fe(OH), hahnda gtikiir, Fe(II) ve elecede Fe(III)-iin hidrksikmpleks tipli [Fe(H)1., [Fer(OH)r]{, [Fer(OH)r]*3, [Fe(OH)l- ve s meyillik xflsusiyyetleri var. Onlann mehlulda miixtelif qatrhqlarda lmasr ph-dan, demir - hidrksid sisteminin veziyyetini teyin eden amillerden astltdr. Ssth sulannda Fe(IIf ss:issn nun kmpleks birlegmelerinin qeyri-iiavi ve iizvi maddelerde hell lmug frmasrndadrr. Onun ph de esas frmasr Fe(OH)r. Demirin kllid frmast n az iiyrenilmigidir. O, <izliiltikde iiziinii Fe(OH)r ve tizvi maddelerin kmpleksi kimi g<isterir. Seth sularurda demirin miqdan 1 l-de nda bir milliqramlarla, bataqhq yaxrnhfirnda ise I l-de 1 mq-a dek lur. Demirin daha gx miqdan bataqhq sulannda miigahide lunur, hansr ki, nlar qumin turgulanmn qumlan ile kmpleks hahnda lur. Demirin daha gx miqdan yeraltr sularda ph-rn agafr qiyrnetlerinde miigahide lunur (bir nege 10-dan yiizterle milliqram l-e dek). Demir birlegmeleri bilji aktiv madde kimi su hdvzesinin mikrflrastmn inkigafina miieyyen derecede kdmeklik edir. Demirin qatrl[r mtivstimii laraq deyigir. Adeten ytiksek bilji mehsuldarhqh su hdvzelerinde yay v qrg ddwleri durfunlufunda, suyun tebii qatlannda demirin qatrh[r hiss lunacaq derecede artr. Payn v yaz dcivrlerinde su kiitlesinin qangmasnda Fe(ll)-in Fe(III)-e ve snda Fe(OH)r-e gevrilmesi ile miigahide lunur. 194

195 Bezen demir birlegmeleri suda ve elece de mehlulda miixtelif frmalarda la biler. Deqiq neticeler demirin bilti.in frmalannda nun yekun miqdan, iimumi demirin miqdan taprldrqdan snra ahna bilar. Demiri hlllan frmaya getirmek, nu analiz iigtin yararh hala salmaq meqsedi ile ntimuneye miieyyen miqdarda qiiwetti turpular (I{NO3, HCl, HrSO ve s) ph=l-2 laaa dek elave edilir. Demirin teyin lunmasr Fe(II)-in ph=3-9 intervahnda rt-fenantrlinle qrmrzr-nanncr rengli kmpleks birlegme emele getirmesine esaslanrr. * Fe*2 = Suda Fe(III)-iin lmasr, nu neyhal ve yaxud zeif turg mtihitde Fe(II)-dek hidrksilamin xlrid turgusunda reduksiya etrnek lur. Fe*3 + 2Y11rgH-HCl = :Fe*2 + N2 + 2H20 + zhcl + 2H* igmeli ve tebii seth sulann analizi i,igiin bu i.isul tecr[.ibi laraq segicidir. 195

196 Cu ve C>S mq/l, Ni > 2 mqll, Mn > 50 mq/i, b6yiik miqdarda CN-, NO-2, PO4-3 lduqda nun teyinine mane lurlar: Suda demirin miqdan l-2 mq/l-den gx lduqda, suyun rqanleptik xassesini keskin pislegdirir, na xgagelmez dad verir ve nun texniki meqsedler iigiin istifadesini az yararh edir. Demirin buraxrla bilen heddi 0.3 mq/l -{ir. Limitlegdirici gristericisi zererli - rqanleptikdir. Alr metallann csmi. Suda metallann qahhqlanndan danrgarken tbii ki, alu metallarla (Cd, Pb, Zn, Cr, Ni, C, Hg ve s) girklenmeden de durrgtlmahdrr. A[rr metallar suya diiqerken hell lan zeherli duzlar, kmpleks birlegmeler, kltid hissecikler, gkifurtiiler ve s emele getire bilirler. A[rr metallarla suyun girklenmesinin s{ls menbeyi qalvanik istehsallar, da[-meden miiessiseleri, qara ve elvan metallurgiya, maglnqayrma zavdlan ve s-dir. A[rr metallar suya diiqdiikde bezi neqativ hallara, qida mehsullanna d[gdiikde ise bilji txumalann element terkibinin deyigmesine sebeb lur ki, nlar da bu ve ya diger frmada suda ya$ayan canh rqaniznlera zeherli tesir g<istarirler. Alrr metallar yeyinti mehsullan ile insan rqanizmine de dtge bilirler. Bilji tesir xiisusiyyetlerine grire a[rr metallan zeherli ve mikrelementlere, canh rqaniznlere miixtelif prinsipial tesir eden qruplara bcilmek lar. Orqanizrne tesir eden elementin suda qatrhfrmn effektiv xarakteri : a - zeherli; b - mikrelement. 196

197 * c"", $ekil 2. Orqanizrne tesir eden elementin suda qatrh$rnrn effektiv xarakferi: a - zeherli; b - mikrelement. Zeherli maddeler ixtiyari qatrhqda insan rqanimrine menfi tesir gristerir. Mikrelementin qatrhfr kifayet qeder lmadrqda, nda menfi tesir gdsterir (C,), nun qahh[r (C) yiiksek lduqda ise menfi effekt bag verir. Tipik zeherli maddelere Cd, Pb, Hg - ni, mikrelementlerden Mn, Cu, C ve s. gcisterrnek lar. Mis. Mis - mikrelementdir. ihsan rqanizminde iizvi maddelerin kmpleksi gekilinde m<ivcuddur. O, qan dwanlnda mtihiilrn rl ynayrr. Misin artrq miqdannrn zarerli tesiri, Cu*2 katinlamrn SH-qrup fermentlerinin reaksiyalannda helledici rl ynayrr. Misin miqdanmn zerdabda deyigmasi neticesinde 197

198 derinin depiqmentlegmesi prsesi (derinin renginin deyigmesi) bag verir. Mis birle6meleri ile zeherlenms eseb sisteminin pzulmasrna, qaraciyer ve bciyrekd pzulmalara sebeb lur. Su teserrtifatrnda, sularda misin buraxrla bilen heddi - igmeli ve medeni-meiget iigtin nzerde tutulan sularda 1.0 mq/i, zererliyin limitlegdirici gcistericisi-rqanleptikdir..srhk Sink mikrelementdir ve terkibine bezi fermentler daxil edir., qanda ( ), yum$aq txumalarda ( ), siimiikde (10-18), sagda miqdan (16-22).10'3 %-dir. cdrtindiiyii kimi siimtikde ve sagda daha gxdur. Orqanizrnde dinamik tarazhqda lur, etraf miihitde ytiksek qatrhq geraitinde deyigir. Sink birlegmelerinin menfi tesiri rqaniznin zeiflemesi ile, lez-tez xestelenme ile, xgar tesirler v s kimi iiztinii gdsterir. Su hiivzelerinde sinkin buraxrla bilen heddi 1.0 mq/l tegkil edir. Zererlilik limitlegdirilmig gdstericisi - iimumi sanitar. Kadmium. Kadmiumun birlegmeleri gx zeherlidir. Orqaniznin bir gx sistemlrin - teneffiis rqanlanna, mede balarsaq hezm yluna, merkezi ve qeyri-mrkezi eseb sistemlerin tesir edir. Kadmium birlegmesinin tesir mexanizrni nunla bafhdu ki, bir srra fermentlerin (mayalann) aktivliyine rezyiq gdstrir, fsfr-kalsium miibadilesinin v mikrelementlerin (Zn, Cu, Fe, Mn, Se) metbliznrinin pzulmastna sebeb lur. Su htivzelerinde buraxrla bilsn heddi mq/l tegkil edir ve zarerli limitlegdirici gristericileri - sanitar - zeherlayici. 198

199 Cive, Cive ultramikrelementlere aiddir ve daima qida ile rqaniznre daxil lur. Civenin qeyriiizvi birlegmeleri (ilk n<ivbede Hg- katinlan) ailallann SH-qrupu ile, hemginin ziilal txumalannrn karbksil ve anin qruplan ile reaksiyaya grrerek m<jhkem kmpleks birlegmeler metalh miirekkeb ailallar, metalprteidler emele getirir. Neticede merkezi eseb sisteminde, xiisusile nun yrxan g<ibelerinde derin pzulmalar ba9 verir. Civenin iizvi birlegmelerinden daha bdyiik ehemiyyet kesb edeni metilcivedir. O, txumalarda yaxgr hell lur ve heyat ehemiyyetli rqanlara, ciimleden beyine - iliye daxil lur. Neticede eseb sisteminin teneffiist, hezmi, maddeler miibadilesini ve s, prseslri idare eden hissesinde deyigiklikler, qeyri-merkezi esebin tegkil edilmesinde, iirekde, qan damarlannda, qara ciyerde, dalaqda, rqaniunin immn-bilji veziyyetinde pzulmalar emele getirir. Cive birlegmeleri hemginin embirzeherli, hamile qadrnlara hamileliyin pzuknasma tesir g<isterir. Buraxrla bilen heddi mqa, zererli limit g<istericisi - sanitar-zeherlidir. Qur$uSun. Qur[ugun birlegmeleri britiin canh aleme, xiisusile eseb sisteminin pzulmasrna, qana, qan damarlanna tesir edir. Osas fermentativ prsesleri srxrgdrnr. Qurfulun birlegmelerinin tsirine ugaqlar daha hessasdrlar, nainki briytilkler. eur$u9un ve qur!'u$un birlegmeleri ernbirzeherli tesire malikdir, beyin iltibahr va qaraciyerin da[rlmasrna, immunitetin srxrlmasrna getirib glxanr. Qur[ugunun iani birlegmelerinin 199 (tetrametilqurfugun,

200 tetraetilqur$ugun) ugucu mayelari giiclii eseb zeheridir. QurEuflm v qurgu$un birlegmeleri miibadile prseslerinde aktiv ingibitrlardrr. QurluSun btttin birlegmeler tigih zeherleri tplayan kumilyativ tesire malikdir. Buraxrla bilen heddi 0.03 mqfl, limitlegdirici gcisterici - sanitar-zeherlidir. A[rr metallan mehluldan ditiznat kmpleksleri geklinde grxanrlar (dcirdxlrlu karbnda ditizn mehlulu ile ekstraksiya). Artrq ditizn aynlrr, ahnmrg ditiznatlar qarlr$ cive(il) duzu ile iglenilir. Baxmayaraq ki, civ ditiznla daha dayanrqh kmpleks emele getirir, ditiznatlar biiti[r sayrlan metallarla ditiznat-a cive Hg(HDz)2 - gewilirler. Onun mehlulunun ptiki srxh[rm ].:485 nm-de <ilgiirler. itrun laraq a[rr metallann kmpleks birlegmelerini pargalayrrlar. Fe*3 nu natrium tartaratla birlegdirir. A$rr metallar iigiin buraxrla bilen hedd m.ekv/l agalrdakr kimi hesab lunur: Cd ( , pb ( ;, Cu ''), Ni (3.4.10r), zn (3.t.t'2). ger a[rr metallann yekun cemi gtisterilenlerden gx lsa, nda ayn-ayn metallann miqdan kadmiumdan baglayaraq hesablamr ve taprlmrg ilkin cemden grxrlrr. Bu hal vaxtadek davam edir ki, nrivbeti ferqe g<ire metal srrasmda buraxrla bilen hedd gristericisinden az lmasrn. BBH EM":0.001 mmvl. [)'*i kafihidrgenler. Uzvi maddeler ksigen axrmnda niimune buxarlandrnldrqdan snra (quru) v yaxud <<yag> tisulla yandrnlrr. Ntimune AgrSO katalizatru igtrakr ile, sulfat H2SO4 turfusu 200

201 mhlulunda ksidlegdiricilarle (KrCrrOr, COr, K2S2O8) ksidlegdirilir. Omele gelmig CO, KOH ve yaxud Ba(OH), ile udulur ve qravimetrik teyinetme baga gatdrnlrr. Omumi azt ve azt tizui birlesmelerin miqdan. Kendal iisulu: Uzvi maddeleri qah sulfat tur$usu HrSOn ve KrSO qangr$, Cu, Hg katalizatrlan igtirakrnda qzdrdrqda bu maddelr pargalarur ve ammnium sulfat emls getirir. Mehlul qelevilegdirilir, ammnyak qvulur ve qvulmada tyin edilir. Ahnmrg neticeden ayn taprlmrg ammnium aztunun miqdan gxrlrr ve aluran ifade iizvi aztun qiymeti lur. Ktkitdiin iimumi miqdan. Qirkab sulannda iirnumi ktikiirdtin miqdan teyin edildikdn snra sulfat ktilkiirdlerini, hidrgen sulfidleri teyin etmek lar. Belelikle, qatrhqda mtixteliflik ferqini hesablamaq lar. Umumi kiikiirdiin miqdanm teyin etmek iigiin her geyden ewel bu maddenin biitiin miqdan ksidlegdirilir. Bu halda kiiktird SOn-2-e gewilir, snra ise SO'2-iin miqdan qravimetrik, kmpleksnmetrik eks tifrleme iisulu ile teyin edilir. Oksidlegme: * Brmlu su ile qaynatna;.:. CHCI3, CCl igtirakmda brmla iglame. Xlr tutumu. Hergeyden ewel tullantr suyun xlrlagma ile temizlenmesi haqqrnda meseleni hell etdikde, nu xiisusi tedqiq edirler. Bu halda sudakr maddelsrle xlr arasmda axrra qeder getmesine emin lmaq tigtn geden reaksiyanrn si.iretini teyin etmek 201

202 ly^:* nl re$.1iya miihitine hansr miqdarda artrq xlr lav etmek lazrmdrr ki, reaksiya veriimig arahq t zamanda isteni len seviyyede getsin. Aktiv xlr. Suda xlr xlrat rurgusu (HCIO), hipxlrit aninlan (ClO ) gekilind" f*-r"'."iiurt xlr adlandlnlmasr qebul edilmigdir. Suda xlramin nauna lan (mnxlramin _ NHrCI ve dixlramjn _ NHCI, xlr, hemginin tigxlrlu ait ttci, Ueh;L. adlandrnhr.,. Serbest xlr igmeli ve girkab sulann eztntekslyaslnda kifayet qedr tez_tez isledilir. :^:l:i-:11 *l"r kaprz. isreh-sahnda agardrcr, pambrq rstehsalrnda parazitlarin mehv edilmesinde, swducu qurgularda ve s istifade edilir. Xlr suda helt Jlil;;" xlrid ve hipxlri t tur$usu emele getirir: Clr + gr9 = H'+ Cl-+HCIO Tebii suda aktiv xlrun miqdan buraxrlmrr, igmeli.suda _hesabata grira xlr b.: _ O.i"rna hedmda, serbest halda 0.9 _ 1.2 mq/l heddinde bajh halda la biler. Gristerilen qatrhqda akti-*i. iim5fi ll9::+l miiddetde g.q qara Dllmrr ve i.c"'r qtsamiiddetli aeqtqeje"'fx; qaynamada tamamil qahqsrz. laraq aynlrr. Ona 'gcirede gorurth,iq niimunede aktiv xlrun miqdanni t"yl,."t ruf.-ticti" derhal analiz etmk tlb lunur. 202

203 Qahq xlr, mq/l OA elave edilmig xlr, mq4 $ekil 3. Xlrun suda lan maddelere tesiri. OA - xlrla tez ksidlegen maddenin miqdannr gsterir; AK - xlrla yavag siiretle xlrlagma ve ksidlegme prsesi, hansr ki, tecrtibe zarnarll reaksiyaya girmeye vaxt tapmr ve mehlulda elave lunmu$ xlrla birge qalrr; KB - xlrla reaksiyaya giren madde yxdur. Aktiv xlrun teyin lunmasr, terkibinde aktiv xlr saxlayan biittn birtegmeler turg miihitde kalium ydidden srbst ydun aynlmasrna esaslanlr. cl2+ 2J- = ;' + 2Cl-ClO- + 2H' + 2l' : Jz+ 2Cr + H2O HCIO+H*+2f=J2+Cf+H2O NH2CI + 2H* 2l'= J2 + NH4* + Cl 203

204 Serbest yd kraxmal igtiraknda natrium tisulfatla titrlnir. Reaksiya ph 4.5 lan bufer mehtulda apanlr. Analiz iisulunun hessash[r niirnunenin hecmi 250 rnl lduqda 0.3 mqfl-dir. Lakin mtixtelif qatrhqda tisulfat mehlulu istifade edildikde, teleb lunan hessashqda niirnunenin hecmi 500-den 50 ml su ve daha az la biler. Aktiv xlr iigi.in limitlegdirici zeherlilik gdstericisi - iiimumisanitardrr. Kimyevi teleb lwan ksigen ve yaxud ksidlesdirici. Suda iizvi ve mineral maddelerin miqdannr xarakterize eden, teyin etme geraitinde gticlii kimyevi ksidlegdiricilerle ksidlegdiren maddelere ksidlegdiriciler deyilir. Suyun ksidlegdirilmesinin bir nege ndvii var: permanqanat, bixrmat, ydat ve s. Suyun daha yiiksek ksidlegmesi bixrmat ve ydat i,isullan ile elde edilir. Oksidlegme milliqramlarla ksigenin iizvi maddelerin ksidlegmesine serf lunan I I suda tan miqdandr. Tebii sularda tizvi maddelerin terkibi gxlu faktrlann tesiri ile frmalagrr. Onlann igerisinde en ehemiyyetlisine su hdvzesi daxili bikimyevi prseslerin transfrmasiyasr ve yayrlmasrsr, diger su hcivzelerinden yer iistii ve yeralh axrntrlarla, atmsfer giikifurtiisii ile, senaye ve meiget axrnh sulan ile daxil lmalandr. Su hiivzesinde emele gelen ve kenardan daxil lan iizvi maddeler <iz tebietlerine ve kimyevi terkibine, ciimleden, miixtelif ksidlegdiricilerin tesirine dayanrqhqlarrna g<ire gx mtixtelifdirler. Suda asan ve gtin ksidlegen maddelerin qahhqlan 204

205 nisbetleri bu ve ya diger teyin etrne iisuluna g<ire suyun ksidleqmesine hiss lunacaq derecede tesir edirler. Yeriistii sularda tizvi maddeleri asrlmrg kllid veziyyetinde hell lmug halda taprlar. Axrnncr rutin analizinde ayrnca laraq nezere ahnmr, na giire de filtalenmig ksidlegdirici (hell lmug iievi madde) ve filtirlenmig kllid (tirnumi iizvi maddenin miqdan) ni.irnunelere aynltr. Tebii sulann ksidlegmesinin miqdan I litrde milliqramdan nlarla milliqramlar intervahnda, su hdvzesinin tirnumi bilji mehsuldarh$rndan, ffzvi maddelerle girklenme derecesinden, bigur elementlerin birlegmelerinden, hemginin tebii prseslera iievi birlegmelerin bataqhq ve trfluq hcivzlerinin tesirinden asrh laraq deyigir. Seth sulan yeraltt sulara nisbeten daha gx ksidlegme xiisusiyyetlerine malikdir (l l-de 10-dan 100Je mq-a dek). Bu hal neft meden sularurda, qrunt sularmda ve bataqhq sulannda iiziinii d$ultmur. Da[ ve gdl sulanmn ksidlegdirilmesi 2-3 mq litrle, dtizenlik gaylannda 5-12 mqn, bataqhq sulan ile qidalanan sular 15 < mq-[a xarakterize edilir. Qirklenmig yeriistii sularda ksidlegm fiziki-clrafi qurgaqlar haqqrnda gx deqiq melumat verir. Cedvel 14. Tebii sulann fiziki Oksidlegmesi Mq, n Zra Cx zeif 0-2 Hiindiir daeltq Az 2-5 Da[ raynlan 205

206 Orta 5-10 Enli yarpaqh mege, gril, sehra, yanmsehra, hemginin tundra Yiiksek $imali ve cenubi tayqa Oksidlegmenin mdvsiimi deyiqmesi qanunauy$unluqla tesdiq edilir. Onlann xarakterleri ile bir terefden su tutumuna daxil lan iizvi maddelerin daxil lunmasmdan asrh laraq hidrlji rejimi, diger terefden hidrbiiji rejimi teyin edirler. Su hiivzelerinde ve su axrnlannda insanlar terefinden giiclii tesire meruz qalmrg meiget tullanh sulannda ksidlegmenin deyigmesi, nun xarakteristikasr, girkab sulann daxil lmasr rejiminin ek lunmasr kimi rine gxu. Igmeli su hrivzelerinde suyun terkib ve xiisusiyystlrine qyulan telabata g<ire ksigenin kimyevi istifadesi 15 mq O/l-de gx la bilmez. Su sahelerinde teneffiis erazilerinde ksigenin kimyevi istifadesi 30 mq O,4-a qeder qalxa biler. Oksigenin kimyevi istifadesi mnitrinq prqramrnda, niimunede iizvi maddelerin miqdannrn keyfiyyet gcistericisi kimi istifade lunur, hansrlar ki, giiclii kimyevi ksidlegdiricilerle ksidlgdirilme tesdiq lunub. Oksigenin kimyevi istifadesi su hvzeleri ve su axrnlannln senaye v migt axlntl sulannm, hemginin sth sulanmn xarakteristik veziyyetleri tiqiin istifade edilir. 206

207 Cedvel 15. Su hcivzlerinde ksigenin kimyevi istifadesinin miixtelif derecede nme artrml OKi, mqoa Qirklenme dercesi (su h<ivzesinin sinifd Cx temiz 1 Temiz 2 Cx zeif cirkli J Zeif cirklenmis 4 Cirkli 5-15 Qx girkli >15 Urvi maddelerin terkibindeki karbnun qatrh[rm hesablamaq tgiin ksigenin kimyevi istifadesinin qiymeti (mq O/1) e (emsaldr, ekvivalent karbn maddelerinin ekvivalent ksigen maddelerin beraber nisbetlerindeki) vurulur. Bixrmatla ksidlegdirme ksigenin kimyevi istifadesinin qiymetini alma[a imkan verir' Bu qiymet ksigenin kimyevi istifadesinin nezeri qiymetlerine daha yaxrn lur. Daha deqiq ksidlegdirme kalium bixrmatla elde lunur (asas iisul). Bu iisullar geraitinde ekser iizvi maddeler 95 % ve daha gx ksidlegirler. Lakin, tlul, benzl, pridin, parafin tecriibi laraq ksidlegmir. Gtimiig sulfat katalizatru. Bixrmatm artlq miqdan Mr duzunun mehlulu ile titrlanir. Reaksiya sert geraidde 50 %-li (18 n) HrSO igtirakrnda qaynama temperaturunda apanh. CrrOr'2+ 14H*+6e- =2Cr*3 +7H2O 207

208 Oksiggml kimyevi istifadesi nezeriyyesine grire teyin.etrne hed dt A,. Indiqatr kimi demir (II) sulfatla ferrinkmpleks l.i0-fenntrlin istifade edilir. Bu halda Fe*2 karinu xrm katinu ile reaksivava eirir.. 3Fe', + C.*u = 3Fe-3-+'Cr:3 Indiqatr- intensiv laraq Fe*2 birlegmelerini ll"rjrz: Fe*3 birlegmelerini ise rengsiztegjirii. Ekvivalent nciqtede mehlulun rengi gdyumtrllden yagrla ve qrrmra - qehveyi renge qeoir aleiilir. Beynelxalq. terminlgiyada bksigenin kimvevi istifadesrni (OKi) COD (Chemical niygen aemana) adlandrnlrr. Bu halda tamami[j bixrmat ksidlegmesi ahnrr. Permanqanat ksidlegdiricisi permanqanat indeksi): (xaricde MnOn'+ 8H* + 3e- = Mn{ Permanqanat ksidlegmesinin teyini, tebii sulann analizinde tebii mengeli usu, ' tsiot"g", birlegmelerin dinamikasrna nzart 09iin ttivsiye luna biler. igmeli su tigiin nrma 5.0 mq O/l t-$[il edir Qirklendirici madde ve tullanflann nrmalagdmlmasr ve mnitrinqi.. 9tf miihitin girklenmesine antrpgen tesirin eklji nrmalagdrnlmasr aktual bir meieledir ve 208

209 iglek i.isulla eksisteme antrpgen tsir azaldrlmahdr. Atrlma - girklendirici maddelerin atmsfere, tullama - su mtihitine daxil lmasrdr. Qirklendirici maddelerin atmsfere ve yaxud etraf miihite atrlmasr Azerbaycan Respublikasr qanunlan ile nrmalagdrnlrr ve <Tebii servetler va eklgiy nazirliyi terefinden nezaret edilir. Tullantrlann buraxrla bilen ve mi.iveqqeti razlag&nlmg (EEM, MPT, EET, BEC), hemginin mflessis v tegkilatlann berk tullantrlannr yerlegdirilmesi <Tebii servetler ve eklgiyar> nazirliyinin yerli rqanlan terefinden tesdiq edilir. Bunlann hamrsrm miiessis ve tegkilatlann <izleri trfinden miivafiq tegkilatlann, nlann elmi idarelerinin, yerli dziinii idareetme rqanlanmn teklifl erini nezere almaqla haarlanrr. BBM v BBT iglenen zatnan mtixtelif miihitlerin bi niirnayendeleri ve eksisteme buraxrla bilen nrma iigiin uy[un gelen hedd (qargrhqh tesirde tehltikesiz seviyye rientiri, texmini buraxrlan qatrlq) istifade edilir. Qirklendirici maddelerin uzaq v transserhedde dagrnmasr agalrdakr kimi teyin edilir ve atmsferi girklendiren maddelerin atllmasmm drivletlerarasr nrmalagdmlmasmrn sas prinsipleri aga$tdakrlardan ibaretdir: A) Tullantrmn hecmi; B) Atmsferde yayrlan bu maddelerin ve mehsullann gevrilme xarakterleri; 209

210 V) Fazalararasr iiti.irmeler ve diger miihitlere snrakr miqrasiyalar; Q) Tullantrlann tebii prseslere tesiri ve nlarda igtirak. Atrnsferi girklendiren maddelerin yayrlma miqyasmm sas parametrlerden biri, nlann atmsferde qalma mtiddetidir. Bit ve etraf miihiti girklendiren maddelerin tesir derecesi nun qatrhfrndan, ferdi fiziki-kimyevi xasselerinden, hemginin nlann gewilme mhsullannm xasslerinden ve qatrllrndan asrhdrr. Miivafiq laraq girklendirici maddeleri iig ndv tullanhya aynrlar: 1. Qirklendirmeni qlbal miqyasa getiren; 2. Qirklendirmeni reginal miqyasa getiren ( ctmleden, reginda bir nege diivletin erazileri daxil lmaqla); 3. Qirklendirmeni lkal (yr!cam) miqyasa gtiren, meselen, iki drivletin serhed raynlannda kigik arazilere getirilme. iitiyari nv tullanhlann nrmalagdmlmasr iig merheleye btiliiniir: L Tebii mtihit v bitda kritik znalarrn (erazilerin) aynlmasr ; 2. Kdtik znalann buraxrla bilen heddin deyigmesi; 3. Buraxrla bilen heddin BBH ile elaqesinin yaradrlmasr. Qirklendirmeni qlbal miqyasa getiren tullantilann nrmalasdnlmaa. Bu halda kriptn - 85 radiaktiv iztpunun nrmalagdrnlmasrna baxaq, 210

211 hansrlar ki, energetik qurlulann istifade lunmug istilikveren elementlerinin iglenmesinde atmsfere daxil lur. Onun atmsferde tplanmasr agaf,rdakr frmula ile ifade lunur: *=-9 +e (l) dtt burada: Q - kriptn-85-in atmsferdeki qatrhfr, q - kriptn-8s-in atmsfere daxil kna intensivliyi, t il - radiasiyanm rta ya$ama miiddeti. Stasinar tarazhq veziyyetinde [4=) nisu"ti \d, ) d!rudur. Onda Q = t.q {2) Oger Q*r,n - bezi kritik qiymetlerdir, nda Q S Q*, tullanttnrn kritik arhmr q*ts > q (2) ifadesinden hesablamr. Buraxrla bilen qatrhq 260 nku.h3, q* = MKu, q,rkq = a MKMI. Reginal miqyasda girklenmede, girklenme ve nun tsirleri miixtelif cilkelerde gx giiclii ferqlene biler. Bu da <itkelerin csafi yerlegmesinden, klimatdan (iqlimden), eksistemin tipinden ve s. asrhdr. Ona g<ire de, bu halda nrmalagdrma beynelxalq seviyyede arzulunmaz effektlerin qiymetlendirme kriteriyalan razrlagdrnlmrg halda apanlmahdr. Iglenmig ve qebul edilrnig buraxrla 211

212 bilen qatrhq verilsn regin tigiin sas nrmalagdrncrdrr. Oger reginun sahesi S, saheye atrlan daimi xiisusi tullantrya beraberdirse, nda: (3) q'= i burada: q - regina atrlan tullantrdrr. Vahid saheye G diigen gerti temin edilecek G<qr:9 (4) s" Oger daxillma xaricdendirse, nda ndan qrxmamaq lar. Oger reginun sahesi kifayet qeder byiikditse, nda nun merkezine dtigen xiisusi hisse tullantrya beraberdir. Kenar sahelsrs diigen hisse bu tullanhlardan az lacaq. Reginda buraxrla bilen qatrhprn mi,igahidesi iigiin her bir cilkenin milli tullantrsr q (4) ifadesini gerti laraq temin etmelidir:! <r-* (s),s, burada: S, - cilkenin sahesi, Ltr - regin eksisteminde buraxrla bilen hedd. Oger regin iigiin buraxrla bilen qatrhq maraqh lkeler arasrnda razrlagdrnlbsa, nda tullanhlann nrmalagdrnlmasr aga$rdakr sxem iizre apanlr: l.her bir iilke tigiin qd"i tayin edilir (iilke xaricine grxanlrr), beynelxalq razrlagmalarla nrmalagdnlrr ve qdsxili (<iz erazisine diigiir ve milli qanunvericiliy esasn nrmalagdrnlrr). Milli tullantrlann cemi agafrdakr beraberlikle ifade edilir: 212

213 Qzd[ = qx8ici l Odaritl (6) 2. S peratrunun hesabi mdeli iglemek iigitur, girklendirici maddelerin regnla dagnmasrnrn xiisusiyyetleri ve her bir cilkede eksistemin hssashfr nzere ahnmahdrr. Bu yiikler arasl rabitnin hesablanmasma, verilen maddelerin kritik miihit yaratmasma, madde tullantrsrnrn lkede (akseptr) ve q.x*di dlkeden xarice (dnr) imkan yaradr: L,i = S,(qj*t'') (7) 3. Tullanhlann iilkelr arasr daxili ve xarici paylanmasr meselelsrine baxrlmasr. Oger p - diger <ilkelerden girklenmekdirse ve 0 < p < 1, nda:,-l n-l ZL, =Zs,lq;*')< P'l-e' (8) 4. Kvta meseleleri xiisusi razrlagdrmalar ylu ile hell edilir: * Vahid eklji buraxrla bilen hedd;.3. Yi.iklenme ve girklenmenin hesablanmasrmn vahid gekile sahnmrg iisulu; * Ayn - ayn cilkelere aynlmre kvtalar (nrmalar). Bele nrmalagdrrmaya 28 awpa dcivletinin igtirak etdiyi EMER prqrammr misal gristermek lar. Bir maddeye /q,y' nrmalagdrncr hedd (matrissa), haradakr q1 i+j, diger dlkelerde bezi maddelerin 2t3

214 buraxla bilen heddidir. Bu hedde mtivafiq laraq 756 iizvi madde daxildir. XX esrin ci illerinde plana uylun laraq SO*, NO*, 90-cr illerde ise diger girklendrici maddelerin azaldrlmasrmn nrmalagdrnlmasr apanlmtpdr. Bununla yanatt ugucu i,izvi maddeler ve a[rr metallarla mdvcud lan siyahr daha da geniglendirilmigdir. Netice matrisa hahnda v gtikmenin paylanmasr xerit halurda gdsterilir. Burada xiisusi diqqet (kritil) <ilkelerin teyin lunmasna aynh, hansl ki, esas girklendirici axrnrn ylunda yerlegir ve daha zeif eksisteme malikdir. Awpada bele dlkelere Skandinav yanmadasr ve kegmig SSRi respublikalan aiddirler. $imal meglri iigiin Mat birlegmelerinin buraxrla bilen heddin miiqayisesi (1 t/km2 il) ve Awpanrn rilii zna megelerinin tulladrqlarr (2 tllr:rr2 il) azt ksidlerinin iimumi miqdan bir srra tilkeler tigitur ntimune kimi gcisterile biler. XX esrin 90-cr illerinde Awpa erazisinde lan MDB <ilkelerinde azt ve kiikiird birlegmelerinin tullantr hahnda diigmesi, nlann xiisusi zenginliyi ve transserhed menbeleri EMEP setinde verilenlerle xarakterize edilir ci illerde gdsterilen erazilere rta hesabla xiisusi menbelerden 36 % ksidlegmig kiilirird, 32 % ksidlegmig azt v 56 Y reduksiya lunmuq azt diiqiib. 90-cr illerin birinci yansnda biittln hallarda gtiktinttintin miqdarr azalmrqdrr. Lakin 1997-ci ilde bezi artmalar qeyd edilmigdir. 214

215 r! (J! v N(l t) a E (! a lr tr la A a z d & t c) il z E(t> E'd lz v).e E?a J4 3E!dE Eg.-.26 Xtr t HE, \ F- t.- AE xtr $.l./rx H.E r-r O XE \ r- a.l \ rt c.l r+ + s r-. \ ca \ e.l c.t c.l 6 \ s$ a \ \ $ t c.t \ r- \.f \ t t)e.l \ l-- sf e.l v -s 6l \ O' ca \ \ \ \ F- \ Or

216 3.8. ikiterafli asaslarla mehdud raynda tullantrlann nrmalagdrrrlmasr ikiterafli esaslarla mehdud raynda tullantllarrn nrmalagdrnlmasrna, zererli maddelerin lkal xiisusiyyetlerine grire havamn girklenmesi, buraxrla bilen yiikiin ve heddin istifadesi kimi baxrla biler. Qngu dlkeden girklendirici madde.xlnl buraxrla bilen hedde beraber ve yaxud gx yiik yarafrnamahdrr. Bele ki, bu halda birinci <i1ke serhed raynlannda senayeya malik lmamahdrrlar. Daha gx qanunauy[undur ki, girklendirici maddelerin 6tiiriilmesi hesabrna maksimal yiiklenme, xaricden buraxrla bilen heddin yanslm tegkil etsin. Serhed raynlannda atmsfer hsr iki tilkenin beraber sviyyede emlaklandr. Belelikle, srhd raynlannda L,*", = 0.5 x L" Lkal (mehdudlagdrrrlmrq) tullanhlann nrmalagdlnlmasl. TullanfiIann nrmalagdrnlmasrnrn tegkili Tullantrlann nrmalagdrnlma igleri adeten iki merhelede apanlu: 1. Mtiessiseler buraxrla bilen maddelerin (EElvI) layihesini, fn girklenmesini nezere almaqla (nun artrml yerli hidrmehlq idareleri terefinden srugulur), ig reqlamentinin istehsal giicriniin tullantrlanmn texniki azaltma imkanlan iglenilir ve 216

217 $hr (rayn, vilayet) ehafi miihit miihafizegilerine aga[rdakr senedleri g<inderirler:. Tullantrmn atrlmasr tigtin rasmi erizenin verilmesi;. Tullantr menbeyinin inventarlagma (siyahrya ahnma) balansr; r Tullantr haqqrnda teklifler; r Buraxrla bilen maddenin layihesinin iglenmesi haqqrnda melumat. Oger buraxtla bilen madde birinci defedan tesdiq lunarasa, nda kegen dtiw erzinde birinci mtiddetin tedbirler plam, buraxrla bilen maddenin nfinalanna miigatride qrafikleri, tullantrmn azaldrlmasr haqqrnda yerine yetirilen tedbirlerin melumatlan elave edilir. 2. Otraf mtihitin miihafizesinin yerli rqanlan, nun erazisinde yerlegen biitiin miiessiselerin teklifini iirnumilegdirir. geherin girklendirici maddeterinin qahllrm eks etdiren sxemini tertib edirler. Biittin bunlar buraxrla bilen grxan v mi.iessiseler terefinden taklif lunan qirklendiricilerin sepalenmesiain hesablanmasmm qeyde ahnmasr ile heyata kegirilir. O sahede ki, ya$aylg massivlerinde iimumi qatrhq buraxrla bilen maddeden (BBM) a5a[rdrsa, nda buraxrla bilen maddenin (BBM) teklifleri tesdiq luna biler. Oradah qatrhq buraxrla bilen yuxandrr, nda daha gx tullantr atan mliessise teyin edilir ve na burax a bilen maddenin (BBM) 217

218 miihafize idaresinin teklifine esasen tullantrlann azaldrlmasr yllannrn axtanlmasr teleb lunur. Oger miiessise hmin anda buraxrla bilen maddeni (BBM) teyin ede bilmirse ve ancaq, <ilkenin senayesinde miihiim rl ynayrrsa bel ve eyni zamanda texnlgiyanm telanillegdirilmesi hesabtna tullantrnr azalda bilerse, nda na miiveqqeti laraq mtieyyen miiddete tullantr atma[a icaze verile biler. Buraxrla bilen madde (BBM) adeten Z - 3 il mtiddetine, bezen de 5 il erzinde (eger tullanh 3-4- cii sinif girklendirici maddelere aiddirse) mehv lursa, z aktivliyini itirse ve miiveqqeti razrlagdrnlmrg tullanh ise I il miiddetine tesdiq edile biler. BBM-in hesabt. Brraxila bilen maddenin - (MRT)-nin hesablanmasr d<ivlet hidrmetrlgiya kmitesinin <Atmsfer havasmda girklendirici maddelerin qatrh[rnrn metdiki hesablanmasu-na esaslarur. Bir <qaynan tullanhnm buraxrla bilen maddesi (BBM) aga$rdakr frmula ile hesablanr: BBM -, - cr) n'.'jv- ^r, (q/s) A.F.m.n.4 Bir <syuq> tullantr is aqa[rdakr frmula ile hesablant: BBM = 4 (naunnu,, -c.). ni A.F.n.r7 (q/s) 8V, D' 218

219 Burada: A - hidrmeterlji geraidden asrh lan msal; F - girklendiricinin g<ikme siirtini nezere alan emsal, q - yerli relyefi nezere alan emsal; m, n - tullantrnrn geraitini nezare alan emsal; H - bnrnun htindiirltiyii; AT - etraf mtihit havasr ile atrlan qazrn temperaturlar ferqi; V, - qaz-hava qangr$rmn serfi; D - brunun diametri; Az rullantrlar menbyi cemi iigiin (h<50 m), geherde qatrh[rnrn C (q/m3) gzlenilen ededin yansrnl qiymetlendirmek lar: n - M'1, " - zl.u, Burada: M - vahid saheye getirilmig tullantrnrn giicti, (q/s.m2); l, - geherin rta tilgiisii (m), L - yerlegmig girklendirici qatrmn hiindtirlflyii, U -verilmig sahede kiileyin rta stireti (m/s). Hava girklenmesinin yiiksek ptensiahndan L<500 ve U(4 m/s giistermek lar Su hiivzalerin girklendirici maddeler atrlmasrnm nrmala$dtnlmasr Qirklendirici maddelerin etraf miihite tullanmasr nrmativlerinin tesdiqi v iglenme ardrcrlhlr Azerbaycan Respublikasr Nazirler kabinetinin 219

220 qerarlan ile teyin edilir. Ona grire de praktiki laraq yuxanda g<isterilenlerin hamrsmur iglenmesini v BBT ve VSS tesdiq etmek lar. Oger tullanh ancaq bir miihite - atmsfere daxil lursa, nda bu tullantr su hcivzelerine, gl, gay, deniz, su ambarlanna da daxil lur. Su htivzelerinin bu miixtelifliyi biri - birinden gxlu xiisusiyyetleri ile ferqlenirler ki, buna da mtivafrq laraq gcikintiilerin mtixtelif nrmalagdrrmalan mrivcuddur. Qaylarda girkab sulann hesblaunas. Tutaq ki, gayda giikiintiiye qder lan girklendirici maddenin qatrh[r S", tullantr sulannda girklendirici maddenin qatrh[r S*r, nda Sm., girklenmig xetde girklendirici maddenin maksimum qatrh$r bele hesablanrr: S,,:Su1S'"-S' n Burada: n - durulagdrrma derecesidir. rl= v'q'+q"'" Q,U haradakr, 9 = r-'fr, a - qa.$man1n hidravliki geraitini nezere alan emsal; :etrl D '' \Q",,, burada: 6 - qtthintii geraitini nezere alan emsal (sahilden - l, merkeze 1.5); e - Qaym eyrilik (girinti-gxrntr) emsahdr (9 = f?\; L L - gayda su rejiminin tedqiq edildiyi yerden tullantr atrlan yere qeder lan mesafe (m-le). 220

221 trubulent diffirziya emsaltdr. D= s'h"'v" M,C Burada: g- - serbst dtigme emsah (9.8 rnis); \* - verilen sahede gayrn rta derinliyi (m); V* - verilmig sahede gaym rta axma siireti (n/9; C - $ezi emsah; D - M - C-den asrh lan emsal: c > 60, M = 48, l0 < c<60,m=0.7.c+6. Diizenlik gaylan iigtin : D: (H...VJl(37.c2) $ezi emsah az v rta giiclti da! gaylan tigtin 15-35, da$eteyi gaylar iigiin 2040, diizenlik gaylan tigiin dir. Y qangma emsah praktiki laraq hemige l-den kigik lur. Haradakr, gayda su rqimi tedqiq edildiyi yerde Y:l larsa, nda rant (tam qangm) adlandnrlar. Menbeden <tam qan$may> qeder lan mesafeni agafrdakr frmula tizre tapmaq lar. Y:l-de lg:0, L,.-+Y. Ona gtirede (tam qanlma> xettine, haradakr Y:0.95 ve yaxud 0.90 kimi baxrlrr. Qaylarda dam qan$ma> xettinde girklendirici maddelerin qattltft: s*: l" " \r-v)q"". ) 7z.t r,r..o,!0"*)' s,,'9,,+ls, -Q, 221 0,,*1A,

222 (Tam qan$ma>) xttind durulagma derecesi: 9",+lQ, n",".: O, Qahhq ndqteyi - nezerinden gayda girklendirici maddeleri ii9 saheye biiliirler, 1. Suyun fn keyfiyyet sahesi, S, < BBe (buraxrla bilen qahhq); 2. Qirklenme sahesi, Su - BBQ > 0; 3. Tesir etme sahesi, BBQ - S, > 0. Qirkab sular atrlan yerden agaftda miivafiq laraq gayrn suyu ile qan$maslna 3 erazide baxrlrr: l. Ilkin durulagma sahesi; 2. Osas durulagma sahesi; 3. Oz-zi.ine temizleme ile tam qangma axmurdan snra girklendirici maddelarin qahhfrmn azalmasr sahesi. Yuxanda gristerilen metdikaya durulagdrnlmtg girkab sulannda ytiksek qatrhqh girklendirici maddeler lduqda baxrlrr. Durulagma derecesni bilmek ixtiyari axrnda suyun keyfiyyetini qiymetlendirmeye imkan verir Qaylara atrlan bir girklendirici maddnin nrmala$drnlmasr Qaylara atllan bir girklendirici maddenin nrmalagdrrrlmastmn <Tam qan$m,d) istiqameti. Qirklendirici maddeler iigiin maddi balans tenliyi agalrdakt frmada lacaq: 222

223 S.-' (Q" + Q,J = S,t.Q.t + Q". S" (3.1) Oger miiessiss suyu texniki meqsedler iigiin tullanh axrmndan yuxardan g<ittiriirse, nda gtitiirtilmiig su texminen ahlana beraber lacaq, yeni: S-. Q" = S,,. Q + S"' (Q" - Q.J Q" >> Qu lduqda S*,.Q":S,t.Q*+Q"'S" (3.2) (3.3) Axrnda girklendirici maddeye gcire suyun keyfiyyetinin buraxrla bilsn hedd veziyyeti, axtnda buraxrla bilen qatrhqla (BBQ) teyin edilir. S-=S"n=BBQ (3.4) Oger M* - BBT girklendirici maddedirse (q/s ve yaxud kq/s), nda: M,a: (S,'n 'Q.J 'nd M,d=(BBQ-S") Q" (3.s) S" = BBQ girklendirici maddanin tullanttst S., > BBQ yl verilmszdir. Ne vaxt ki, Q" ve Q,, mtiqayise luna biler, nda (3.1) ve (3.2) beraberlikleri istifade edilir. Her iki halda, layihelendirmede Q ve yaxud S verilir, ikinci artlm is (3.5) ile hesablamr. Oger su texniki meqsedler fiqiin baqqa menbeden g6ti.iriiliirse, nda (3.1) ve (3.4)-den 223

224 M"d-BBQ.Q,, = (BBQ - S.)'Q" (3.7) Haradala, hemin qaydan tullantr atrlan yerden yuxandan su g<ifiaiildiikde (3.2) tenliyinden: M,d - S.Q., = (BBQ - S.)Q" (3.9) ve yaxud l l-l M"6=BBQ.Q".IBBQ+t_ S, I (3.10) l*. '*) ahnrr.. (3j10) tenliyinde Q* ve yaxud S,,-in verilmig qiymetlerinde hesablama bir nege variantda yerine yetirilir. Snuncu qerar texnlji imkanlara ve iqtisadi faydahhla esasen qebul edilir. Oger S", < BBe-sa, nda ilkin hesablama (3.6)-ya esasen apanlrr. - Belelikle, texnlji meqsedler tigiin gcittilriilen sulann PDC-in hesablanmasr iigiin gayda su ser{i ve tullantrnrn nisbetlerini tenlikde nezere almaq lazrmdrr...<tam qangmayan> xetle aga[rdakr gertler yerine yetirilmelidir. k=, (3.11) BBQ Buradan durulagma derecesi agalrdakr tenlikle hesablanrr: - _ s,. n : _.:::r j_ -s. s* (3.12) -s. Suyun keyfiyyetinin buraxrla bilen heddi (3.11) tenliyinden taprlrr: 224

225 Srr* = BBH (3.13) (3.5), (3.12), (3.13) tnliyindn is: M*: [n*.(bbh - S) + S"] ' Q, (3.14) Q > n" qaryilrqh asrhdular, na gdre de, ewelkib<itmsde ldufu kimi Q,t ve yaxud S qiymetleri verilmelidir. Hesabat iigtin meseleler. l. Qaya 250 m3/s fenl saxlayan miiessise tullantrsr axrdrlr, hansr ki, ilkin halda bu madde suda yxdur. Tullantr suyunda fenlun buraxrla bilen qahh$ hansr miqdardadr? Oger BBH = mq/l <tam qaflfmd) axrmnda lursa, tullantr suyunda serf 2.1 m/s-dir. Q" >>Q., - Md = (BBH - SJ. Q" Md = ( ). 250 = 0.25 q/s traa = (S,,' QJ. nd = S". (nd) = = = 0.12 q/m3:0.12 mq/ml 2. Orta diizenlik gaymm rta derinliyi 2 m, rta axma siireti 1.5 m/s, suyun serft 450 m3/s ve eyriiiyriiltik (girintiligrxrntrh) emsah 1.3 lan gaya 1 m3/s serfi ile girkab sulan axrdrlrr. Qirkab suyunda arsen de lur. Qay suyunda tullantrya qeder mqa qahltqda arsen mdvcuddur. BBT-i (q/s) ve tullantr suyunda arsenin qatrhsrru hesablamal, eger 2 km tullanh axrdrlan yerden agalrda gay suyundan medeni

226 - mei$t mqssdi (BBH : 0.05 mq/l) iigtin istifade edilirse. Nezere almaq lazrmdrr ki, istehsal tigiin su tullantr atrlan yerden yuxandan grittirflltir. Helli. BBT-in tapgrnlrna sasn axrntrda (tam qangmayad) saheni tapmaq laamdu. M,a= [n a.(bbh - S.) + S.].Q,, Bundan ewel verilan axmtrda durulagman derecesini hesablamaq vacibdir. D : (H,p' V.e) / 200 = I 1.5' 2 I 200 = ^=r*,8=1.r.3 if=0.32 p= e-"'n =ea32m = '=,*rg t- B l '0,, =,**n, ='' - _ /.Q,+Q,, l Q,, I M.a = [n"a. (BBH - S.) + S.]. Q* = = [23.( ) ]. I = l.l1 M* (Su. Q,J.nd r Su: : 1.11/l 1.11 q/m3 : mq/i. I 226

227 3.12. Tullanhlarrn nrmetiv cerimesi Tullantrya g<ire rideme tekce eeaf mtihite deyen ziyanrr bir hissesini 6demir, hem de etraf mtihitin girklenmesinin azalmasna iqtisadi stimul verir. Tullantrya g<ire iidemenin nrmativ bazasr Azerbaycan Respublikasrnrn qanunlan ile tesdiq lunur. Berk tullanillann nntalasdnlmasr. Atrnsfer ve su h<ivzelerine daxil lan berk tullantrlar bir srra fiziki-kimyevi xasselerine grire girklendirici maddelerden ferqlenirler. Onlar etraf mtihiti tegkil eden hisselerle qangmrlar, praltiki laraq her hansr mesafeye dagrnmrrlar. Oger kiilakle kigik ka[rz pargalan, plimer drtiiklan agrq zibilqurulan ve yiik magrnrndan apanlanlar nezere alrrmazsa. Okser berk tullantrlann destruksiyasr 9x yavag siiretle gedir. Otraf miihitde nlann rta yagama miiddti nlarla, ytizlerle ve daha gx (meselen, 9ii5e qablar) illerle lur. Bezi hallarda berk tullantrlan praktiki laraq nrmalagdrmaq mfimkiin deyil. Meselen, Mskvada her bir insana ilde 250 kq berk rullantr nrmalagdrrhb. Lakin heg I adama nzaret ehney imkan yxdur, neinki nlarla v yaxud yiizlerle insana nezaret edilsin, hem de nlara qyulan nrmalara emel etsinler. Buna grlre de, bu xtisusiyyetleri nezere alaraq berk tullantrlar iigtiln nlann yr[rlmasr, utille$iriknesi ve 1e[v edilmesi iiqiiln mi.ieyyen tisul iglanib hazrrlanmrgdrr. 227

228 3.13. Berk tullantrlann klassifikasiyasrnln esaslandrnlma prinsipleri Berk tullantrlann klassifikasiyasrnrn esaslandmlma prinsipleri aga[rdakrlardan ibaretdir 1, Senaye ve meiget tullantrlan; 2. Senaye ve zeherli; 3. Xrda ve iri. Osas zeherli maddeler senaye tullantrlandr. Daha dfrusu, senaye tullantrlanmn terkibinde daha gx zeherli girklendirici maddeler la biler. ilkin ndvlerc ayrma. Berk tullantrlann ilkin ntivlegdirilmesi neticesinde nun bir hissesini tekrar istifadeye gdndermek lar. Bu hal qara ve elvan metallara, $ti$e materiallanna, bezi plimer materiallara (plietilen), maklaturaya ftalrz ve kartn) ait edilir. Berk tullantrlann bezilerini kmpstirlegdirirler. Meselen, lilleri temizleyici qur$ulara vermek. Ahnmrg kmpastlerin terkibinde zeherli maddeler yxdursa, nlar giibre kimi istifade luna biler. Rezin memulatlan (avtmbil ginleri) pirliz (yuksek terlperaturda ksigen daxil lmamaqla pargalanma) tisulu ile iglene biler. Bu halda pirliz qtranr, kks, qaz ahmr ki, nlar da kimya senayesinde istifade luna biler. Oger ginler gx tnnajh yiik avtmbillerinindirse, nnan plad krdlar (meftiller) qalr ki, nuda tekrar istifade etmek lar. Yandrma (sba, zibilyanduan zavdlan). Be* meiget tullantrlan yandmlan zaman berk kiil ve glak 228

229 qahr. Bunlar yanan iimumi kiitlenin -30 /-i hecmindedirler. Tiistii qazlarnda CO*, SO* ve NO, l0-dan - 30 mq/i, HCl, HF 5-den 0.1 mq/m3-e qeder maddeler var. Ancaq ssas tehliikeni diksan yaradrr, hansr ki, histii qazrnda nlarla nq/m3, kiilde nlarla mkq/kq la biler. )O( esrin 80-ci illerinde isvegde zibil yandrran sbalardan etraf miihite atrlan diksinlerin miqdan, etraf miihite daxil lan diksinlerin 19 %-ni tegkil edirdi Ḃerk tullantrlann en genig yayrlmrg iisulu zibilxanadu. Senaye ve meiget berk tullanhlan prinsipce ayn-ayn zibilxanalarda saxlanrlmahdrr. Qeyd etmek lazrmdt ki, snaye tullantrlannrn terkibinde b<iytik miqdarda yiiksek zeherli maddeler lur. Senaye berk tullantrlan zibilxanalanmn drenaj sistemi ve su kegirmeyen (qalmlr[r 2.5 mm lan plietilen tirtiik) garda[r lmahdrr. Daha dgrusu zibilxana yeraltr sulardan ve atrnsferden izle edilmelidir. Berk meiget tullanhlannrn zibilxanalan ele qurulmahdr ki, nun ddgemesi gil lsun. Drenaj sistemi ise zibilxananln mayesini teyin lunmug yere axrtma$ temin ehnelidir. Berk meiget tullantrlanna berk trpaq ve yaxud tikinti tullantrlan qahlmahdrr. Zibilxananm hecmini artmamaq iigtin tullantrlar xi.isusi texnikanrn krimeyi ile sxlagdrnlmrgdr. Berk meiget tullantrlanda atmsfer g<ikiinttileri ve nda lan havarun igtirakr ile qlcqtnna prsesi ba$ verir. ilk bir nege heftede havanrn ksigeni tizvi maddelerin 229

230 ksidlegmesine serf lunur. Bu halda CO, (aerb qrcqrma) almr. Oksigen qurtardrqda ise anaerb prses baglayrr. Bu prses bir nege ii uzanu. Bu halda da CO, ahnmasr davam edir ve H, (turg qlcqrma) aynlrr. Snrakr merhele - metan qrcqrrmasrdrr: H, ve Cr-nin miqdan azalr, metamn miqdan artr (qeyri sabit metan qrcqrmasr). Axrnncr merhele-stabil metan qrcqlrmasrdr. Burada alman qazlar 60 y, CH4 ve 4O / COr-den ibaretdir. Berk meiget tullantrlannrn suyu zibilxanadan 6-8 ile srzrb gedir. Suyun ph-r lur. Zibil suyunun terkibinde (q/l): helllmayan madde-2, qelevi ve qelevi trpaq metallan 8, Fe*3, NH4*, SO4-2 inlan, iizvi turgular - I, HCIO3-10, fenl , a[r metallar 0.01 lur Miihit girklenmesinin mnitrinqi. Miihit mnitrinqinin tegkili Miihit (fn) mnitrinqinin meqsedi sistematik laraq etraf miihitin biittin byektlerinde girklendirici maddelerin miqdanna uzun mi.iddetli mtigahide etmek fiqiindiir. Hansrlar ki, zeherli maddelerin tullanh menbeyinden miieyyen uzaq msafede yerlegirler. Belelikle, apanlan miihit mnitrinqinin neticeleri bisferde bag veren antrpgen tesirinden girklenmeni, qlbal deyigme tendensiyasmr iize grxarmaqdrr. Tebietde antrpgen tesire meruz qalanlar: 1. Ohali, ehalinin saglamhg;

231 2. insan terefinden istifade lunan (mege, kend tsrri.ifatl, baflar, denizin xiisusi hisseleri, gay, gril v s) tbii varhqlan a) Eksistemin tebii elementleri; b) ihsanlar terefinden istifade lunmayan eksistemin tebii elementleri; 3. Bisferi tegkil eden abitik ve ayn - ayn eksistem: a) Bisferi tegkil eden neheng ljimatik sistem, hansr ki, nun tesiri biiyuk miqyasda gedezik deyigikliye getirib grxanr; b) Kigik miqyasda abitik tbii elernentler, ancaq giiclii antrpgen tesire malik qalanlar (sahil znalan, mege fullantrlan ve s); v) lnsan terefinden yaradrlanlar (geherler, kanallar, binalar, magrnlar) ve s. Buraxrla bilecek hedden artlq seviyyede girklenme (antrpgen tesir) klimatrn deyigmesi, zn qatmm pzulmasr, diinya keanlanmn girklenmesi, gehersalma, megelerin mehv lmasr, tebii mtihitin duzlagdrnlmasr, tsbii miihitin radialtiv iztplarla girklenmesi, a[lr metallarla, pestisidlerle, knsergen maddelerle ba$rdr. Miihitin mtigahidesini heyata kegirmek tigiin stansiyalar yaradrhb, hansrlar ki, reginal ve bazaya b<ilituriirler. Baza - bisferin ilkin veziyyeti haqda infrmasiyalarla temin lunur v raynlarda yerlegdirilir. Haradakr, antrpgen tasir yxdur, ekser hallarda bisfer qruqlarda yerlegdirirler. Reginal stansiyalarda antrpgen tesire meruz qalmrg znalarda bisferin veziyyeti haqqmda 23r

232 infrmasiya ahnlr. Onlar, ehalinin sayl artml$ (urbanizasiya) raynlarda da yerlegdirile bilarler. Hesab edilir ki, biitiin yer kiiresinde, quruda baza stansiyasr, diinya keanlannda 10 baza stansiyasr kifayetdir. Her bir stansiya stasinar miigahide pliqnu ve kimyevi labratriyaya malik lmahdrr. Niirnunelerin giittiriilmesi mtigahide pliqnunda apanh. Hidrmeterlji miigahidenin gcistricileri: temperatur ve nmlik, kiileyin stireti ve istiqameti, tezyiq, buludluluq, atmsfer hadiseleri (duman, bran, tufan ve s), gdktintiilsrin intensivliyi ve miqdan, qar diigmesi, 20 m derinlikde trpaprn temperaturu, yer sethinin veziyyeti. Su hiivzelerinde: seviyye, sf, suyun temperaturu, dal[alanma, axma, buz rirttiyti, su bitkilerinin paylanmasr, qrunt sulan. Qum miihit (fn) stansiyalannda girklenmeye miigahide prqraml: I. Atmsfer havasrnda: maddelerin girklenmesi, aerzl bulanhqhq, zn, CO, CO2, SO*, NO", SO4-2, karbhidrgenler, 3,4-benzapren, DDT ve diger xlriizvii pestisidler, Pb, Cd, Hg, As. Teyinetme giindelik apanhr. 2. Atmsfer ya$mtrlannda ve qarda Pb, Cd, Hg, As, 3,4-benzapren, DDT v diger xlriizvti pestisidler, ph, esas katin ve aninlann teyini. Miigahidenin yerine yetirilma tezliyi, nem g<ikiintii - 1 ay, l0 gtin mtiddetinde tam niimuneler, quru 232

233 yasmufar - I ayda tam niirnuneler, qar <irtiiytiniin biitiin derinliyinden tam niimuneler. 3. Osas katin ve aninlardan bagqa. yeriisti.i ve yeralh sular, derinlik grikiiurtiileri ve trpaqda teyin edilir. Hemginin bigen elementler teyin edilir. Mfigahide tezliyi: su - xarakterik hidrlji drivr dagqrn, yay ve qrgda suyun fia seviyyesi, ya$rg dagqrnlan, trpaq v dib gtikiintiileri - ilde bir de'fe. 4. Bilji byektlerde - pb, Cd, Hg, As, 3,4- benzapiren. DDT ve digar xlriievii pestisidler. Deniz fn stansiyalannrn girklendiricilere miigahide prqramr:. Qirklendirici maddelerin teyini: neft karthidrgenlerinin pestisidleri, aelr metallar, fenllar, SAM-lar ve s.; -. Mtihit gristericilerinin teyin edilmesi (ph, H2S, NO3-, NO2-, NH4-, P(V) ve P**", Si); r Hidrmetrelji rejimin g<istericileri: suyun ve havanrn temperaturu, kiilek ve axmtmrn si.irsti ve istiqameti, geffaflr[r, rengliliyi ve s. Miigahide tezliyi - m<ivstimde I def. _ Fn (miihit) mnitrinqinin n gx rast gelinan hallan miihit mnitrinqi tikintide ve energetik miiessiselerde, gelji kegfiyyatda ve nvbeti faydah qazlnhlann elde edilmesinde rast gelinir. Meqsed verilen reginda yeni anhpgen girklendirici menbelerin tesiri derecesini teyin etmekdir. Ona gcire de mnitrinq imkan daireshde tegkil lunmah ve tez apanlmahdrr. Mtimkiin qeder texnlji layihe ige baglaya biler. Bu halda miigahide prqraml girklendirici nzr ahnmahdrr, hansr ki, yeni 233

234 byektle atrlacaqlar. Miigahide tezliyi ise imkan dairesinde artrnlr. Otraf miihitin fn girklenmesinin frmalagdrnlmasr tebii v antrpgen maddelerin girklenme menbelerinden asrldrr. Antrpgen menbe: snaye, energetika, neqlilyat, kend teserriilfatr v s. Bir terefden antrpgen yaradrcrlq litsferden atmsfere miixtetif kimyevi elementlerin dagrnmasr prsesini siiretlendirir, diger terefden ehaf miihits ele maddeler getirir ki, nlar ewelden hemin erazide lmur. Cedvel 17. Qirklendirici maddelerin atmsfere qlbal daxil lmasr I 987 -ci il verilenlerine min.t/il Menbe Pb Cd As Hg 3,4-benz(a) Es piren Antrpgen Tebii dek

235 (J! E Lr 0 a tt s.l a.t s (0 A x(l q tr rb d C) E e ts : 0 'tr q) C) La d C' d d d GI cgi J1 6l \ c.l s \ \ + ct \ 6 \! tre - F,{r! d k c) cl m G' 6) )l r- c] d ) c) trr U (J tr N. 9,.

236 Otraf miihitin girklenmesinin frmalagmasrna tsir eden faktrlar 1. Clnfi vezilyet. Yer kiiresinin miihit girklenmesi cenub terefden daha azdrr, neinki gimal terefden. Awpa lkeleri ve $imali Amerika daha gx girklenen raynlardrr. Aftnsferin mtihit girklenmesinin daha az seviyyede lan erazileri Sakit ve Hind keanlannm merkezi hisselerinde mtigahide edilir. Tecr0bi laraq btitiin materiklerde metal inlan mnbeyi erazilerinde rast gelinir. Bele menbeler birbiri ile bu ve ya diger metal inlannrn miqdarlanna gdre ferqlenirler. Bele raynlarda miihitde miivafiq metal inlanmn qahhfr gx lur. Tplanmrg uran, trium, kalium filizlerinin miqdan, hemginin nlarrn diger metal filizlennde da[ medenlerinde miqdannrn artmasr bu raynlarda mtihitin radiasiyanrn artmastna getirir. Asiya, Afrika ve Cenubi Amerikada byiik sehralann lmasr havada tzun artmaslna sabeb lur. Meselen, kegmig SSRi-nin rta Asiya respublikalannrn erazisinde, Qara - Blaz - Qt k<irfezi v Arahq denizinin sas hissesi qurudu[undan trpaqda granhq emele gelir ve duz btiytik mesafede atmsfere dagrndr. Ktktird birlesmelerr. Kiikiird birlegmelarinin en gx qahhfr gimal - qerbi ve merkezi Avrpa raynlannda (SO: - l0 mkq/mr, SO mkq/m3, S2 - l4 mkq/m3, S l0 mkq/nt') ve 236

237 gerqi Amerikada SO, - l0-14 mkq/m3, SOi mkq/m3 erazilerindedir. On aga[r qatrhq: r Sakit kear: SO, mkq/l, SO'' - 0,3-0.7 mkqa;. Antarktida: SO2 - O.O5-0.5 mkqa, SO rnkq/i Ȧlrmetallar. Awpa: Pb nq/m3, Cd nq/m3, As ,4 nqlm1, $imali Amerik a: Pb nq/m3, Cd nq/m3, As nqlml. Afrika: Cd 1.2 nqlml. Asiya: As nq/m3. On temiz rayn sakit keandr. 2.OEaf mtihitin fn gi*lenmesi. Otraf miihitin fn girklenmesi miiveqqeti faktrlardan, illilq m<ivstimti, ayhq, sutkalq ve sutka daxili deyigmelerden astltdr. DDT-nin atrnsferdan yerin gimal yanmkiiresine diigmesi v nun qatrh$mrn en yiiksek heddi ci illerde lmugdur. DDT-nin miqdanrun deyigmesi nun istehsahndan ve istifadesinden asrhdr. SO2, Pb, Cd, 3,4-benzaprcnin miqdan esasen syuq mvstimlerde artrr ki, bu da istitikelekhik stansiyalanmn gtictintiur artmasl ile ba[hdr. Hg qahhlr adeten isti mijvsiimlere aiddir ki, temperatur artdrqca Hg-in uguculupu da artu. Sutkahq deyigiklik hidrmeterlji geraidden, har geyden evvel ktleyin giictinden v 237

238 istiqametinden asrhdrr. Sutka daxili mtihit girklenmesinin deyigmesi, nun fasilesiz ve yaxud gxdefelik sutka rzinds qatrhlrnrn deyigmesinden asrhdu. Bu zaman qirklenmenin rta sutkahq adrm qiymeti deqiq hesablanrr. 3. Eksdemal fakldar. - Tsbii (meselen, vulkan piiski.irmesi); - Antrpgen, bityiik qezalar, herbi knfliktler, mege yan$mlan. Atmsfer ve bisferin miihit girklenmesi qirklendirici maddenin atmsferdn qayrtrnastndan asrhdrr. Digen giikiintiiniin sxhfr, atmsfer giikiintiisiinti,n frmalagmasr raynundan dtigme raynu sahesindeki gcikiintiintin illik miqdanndan asrhdrr. Trpaqda miihit girklnmesinin frmalagmasr kifayet qeder miirekkeb prsesdir. O, her geyden ewel yerin matrissasrndan astltdtr. Bu da 6z ndvbesinde hemin raynun trpalmm hansr minerallardan emele gelmesi ile baflrdrr. Bundan bagqa, trpalrn miihit girklenmesine birbaga antrpgen girklendirici maddelerin ahlmasmdan, atmsfer gdktintiileri ile girklenme, atmsferden quru tullantrlann diigmesi, atmsfer g<ikiintiilerinin miixtelif maddelerle qelevilegdirilmesi v su sethlerinden asrhdr. Btititux hallarda miihit girklenmesinin frmalagmasma girklendirici maddelerin bir srra kmpleks fiziki - kimyevi xtsusiyyetler tesir edir. 238

239 i U I J1 N vct+j.q) H,){ E*E E E'E >c O G, :' >'>r>.e J4 tr v3 k e.> EE V? 0 q li a JI t b! $ d tr (r> d E c) z ( E r, d c, l-r 6) z ta bl G) E.ia! () AI x J4.v Nx () x -(! (DE ii q = EE Ea> I() z fh N x () t> CO x tt) 9 tr >-, E'A.YrO.4Oq) J1,y ra d E alt d d k 6) z d (, () qt A E.Y : (} J1.!4 N x \ c. e.l d Fi li p 'tr 15 G, tr N la YA +id dt Lr, U) Ea 4> EB.d d H trr d H H x 6l I N () CI d I (r> I C; N h(d d r (r> x d N l-. G) (t, I N ct d }l a Nx () I ci N 6J N qt d Jl q),& I ci N lr C) (t.v ajt ttr E ()= Ad N C) ( I cj N I c) d.e E GI a Gl a I ECd rr) a z z d z >a () z z <E

240 3.16. Miihit mnitrinqi iisullarr O, - spektrftmetrik i.isul, 1,= nm-de giialanmada ulha-banrivgeyi gtlalann udulmasrna esaslamr. kulnmetriya, fliirmetriya, SO, - spekhskpiya, alvlu ftmetriya i,isullanna esaslamr. NO* - xemlikniniset iisuluna esaslanrr. Agrr metallar - AAS, EFS, RFA i,isuluna esaslarur. 3.4-benzapiren v diger SAM-r: qaz xrmtqrafiyasl, maye xrmtqrafiya, liimiinisent spektrskpiya. Diksin: teqriben 0.1 pq/m3 qahhqda (AMCO) ile ekstraksiya, elave laraq srbsiya ile SiO, ve Al2O3 - ile temizlenir. Teyin etme iisulu xrmt - kiitle - spektrmetri. Ciit stansiyalar iisulu - b<iytik geherler ve reginal miihit stansiyalannrn knkret girklendiricilerin paralel iilgiilerinin apanlmasr. Bu stansiyalar bir-birinden km mesafede yerlegmelidir Azerbaycanda XX srin 90-cr illerinde miihit girklanmesi Azerbaycan atmsferinin mtihit girklenmesinde XX esrin 90-cr illerinde esash deyigiklikler bag vermeyib. Ancaq qurpugun ve bezi tzlann qismen

241 azalmasr mtigahide edilir. Resmi melumatlara giire, biitilr girklendiricilerin qatrh$ rta diinya qiymetleri heddindedir. Mtihiti daha az girklenen eraziler esasn Azerbaycanrn ucqar raynlandr. Ucqar raynlann ahnsferinin miihit girklenmesinin nisbeten azh[r, nlann esas senaye erazilerinden gx uzaq lmasr ile izah edilir. Su hcivzalerinde atmsfer gtrkiintiilerinin miqdarlannrn da azalmasr miigahide edilir. Bu azalmalar etillegdirilmig benzinin istifadesinin azalmasr il izah lunur. Bu miihitde 3.4-benzaprenin qatrh[rnrn da azaldr[r miigahide edilir. 90-cr illerde giikiturtiilerin ksidlegmeleride qismen azahb. Ona giire de, Azerbaycan erazisine diigen gkiintiilerin turgululu xeyli yiiksekdir. Mcivsiimden aslh laraq qatrhqlann deyigme intervah deyigir. Ktihird birlegmelerinin diigmesi 90-cr illerde bir qeder artmrgdrr. Qurpugunun dtgmesi deyigmemig, civenin miqdan ise xeyli artrmgdr. 3.4-benzaprenin dtigme qatrh$ qismen azalmrgdr. DDT-nin diigmesinin artmasl hiss lunur, ancaq nun istehsah ve telabatr getdikce azalmaq i,izre inkigaf edir. Azerbaycanda 90-cr illerds radiasiya derecesi buraxrla bilen hedd daxilindedir. 241

242 3.18. Bilii testler Btitiiur kimyevi testler imkan verir ki, sulmn veziyyeti v nun girklenmesi haqqmda miihiim infrmasiya ahnsrn. Onlar etraf miihit iigtin suyun deqiq neticelerinin bilji keyfiyyetleri haqqrnda heg bir infrmasiya dagrmr. Bele infrmasiyalar ancaq bilji effektlerde istifade edilen testlerin k<imeyi ile ahna biler. Zeherlenme haqqrnda testler ayn-ayn rqanizmlerde v yaxud nlann qanllq ppulyasiyalannda apanla biler. Ferdi frmalar ele segilir ki, nlar su sisteminde vacib lan mtxtelif sinif rqanizmlerinde istifade lunsun ve nda labratriya graitinde testlerle maddeye qargr zererlilik effekti ciyrenilsin. Statistik ve dinamiki test-sistem m6vcuddur ki, nlar keskin ve xrniki zeherlilik effektini teyin etmy imkan verir, meselen, rqaniznlerin artma siirtifl zeherliliyin tesiri. Test geraitleri standartlagdrrlrr. Testin tebietinden aslh laraq durulagdrrlmrg suyun terkibi qidalandrncr mehlullarla, ph-rn qiymeti ve test zamanl temperaturla, hemginin ksigenin verilmesi ve yaxud igrqlandrnlmasr ile reqlamentlegdirilir. Analiz lunan mtihitde esas rlu rqaniarlerin sayr ynayr. Mikrrqanianler haqqrnda qiymetlendirme mtihitin bulanhqh$r ve yaxud berk hisseciklerin qatrhlma gcire apanla biler. Test miihitlerinden biri nzaret tecrtibey xidmet edir. Digerine ise mtixtelif miqdarda tedqiq lunan madde 242

243 elave lunur. Teyin lunmug mtiddet kegdikden ve yaxud miieyyen zarnlar, intervahnda qiynetlendirme kriteriyalan iilgtiliir Bahqlarda apanlan testlr Bahqlarda apanlan test 24 saatdan 3 aya qeder davam edir. Bu mtiddet zeherliliyin keskin ve yaxud xrniki ldu[unun effektliliyini teyin etrneye imkan verir. Meselen, Almaniyada farel bahqlar miintezm tullantr sulannm atrlmasrna uyfunlagdrnlmasrrda istifade edilir. Tullantr sulardan gcittiriilmiig niirnunelar miixtelif qatrhqlarda reqlamentlegdirilmig terkibde durulagdrnlaraq giige akvariuma t6kiiliir. Miihitin hecmi -5 l, ilkin halda ph 7 t 0.2 seviyyesinde saxlanrlr. Bundan bagqa, eyni zarnarlda nezaret testi de apanlrr, hansr ki, ancaq durulagdrncr sudan ibaretdir. Testden ewel her iki akvariuma 5 farel bahfr yerlegdirilir. Akvariumda suyun temperaturu 20 C + l, ksigenin miqdan ise 4 mq/l-den az lmamahdrr. Test 48 saat davam etdirilir. Testden snra neg bah$n yagadrlrm teyin edirler. Bu halda kntrl miihitde bahqlardan biri de rilmemelidir. Testin neticesi durulagdrrma faktru kimi verilir. Zeherlilik faktru ZF g<isterir ki, tullantr suyunun neg defe durulagdrrmaq lazrmdr ki, zehersiz test miihiti yaradrlsrn. ZF-in en agap qiymeti, hansr ki, test geraitinde biitiin bahqlar ya$aylr, nu durula$ma faktru adlandrrrrlar v tam ededle gtisterirler. 243

244 Xergeng sinifine aid dafti ve yeni bahq gtitiiriiltir. Testin miiddeti: keskin frmada 24 saat ve yaxud 3 hefte miiddetinde dafuinin artmasrrun teyin edilmesi, heyat tsiklinin riyrenilmesi tigiin apanlrr. 244

245 ODOBiYYAT l. M.M.Muradv. Prseslerin ve etraf mtihit analizinin madde mnitrinqi. Tempuspryekt: MP- IEP-232& Sumqayrt 2005, 167 s. 2. O.Q.Mehreliyev. Olgme texnikasr. Tempuspryekt: MP-JEP Sumqayt 2005, 167 s. 3. GiiLnter, O.Et al. (199a): Umweltrnnitring: Mdelle, Methden und Systeme. In: PAGE, B; HILTY, H.: Umwelt-Infrmatik-Infrmatikmethden ftlr UmweltschuE und Umweltfrschung; Handbuch der Infrmatik 13.3, s.5l-77, Oldenburg. 4. Blaschke, T. (1996): GIS in Oklgie und Naturschutz. In: Lessing, H. (Hrsg): Infrrnatik fiir den Umweltschutz. l0.sympzium, s , Marburg. 5. Grenzdilrfer, G. (1996): Umweltnnitring durch ein integriertes fl',gzeuggetagenes Multisensrknzept. In:Lrssihg, H. (Hrsg): Infrmatik ffir den Umweltschutz. 10. Sympzium, s , Marburg. 7. Stdhle, B.; Rheih,U. (1995): Umweltmnitring Niedersachsen: Eine der Satellitenfernerkundung (SFE) im Rahmen des GEO infrrnatinssystems tlm welt.in:lessing, H.(Hrsg): Infrmatik fiir den Umweltschutz. 10. Sympzium, s , Marburg. 245

246 8. Michael Zierdt. (1 998):Umweltmnitring mit nattirlichen lndikatren. Pflanzen-Bden-Wasser- Luft. 9. Mnurpurr r.r MerAbr KHrpn, rpyxarqefi cpearr. IO.A. A<panacren, C.A. Olrun, B.B. MexrurrxB E Ap. - M.: lka-s MH3IIY, c. 10. Mypauea A.f. Pyxngcrr rr npeaenerrrr nxagarelefi KaqecrBa B,qhr njrebhrmn MerAaMu. - CfI6: "Kpncuac+", c. 11. Mypasrera A.I., Kappuea 8.8., Jkr,qa6epr A.P. Ouexra KJrrfiqecKr ccrf,hr{, nqbbr. - CfI6: "Kpucrrras+", c. 10.,{unrpuer M.T., Kassmta H.I,L, flunurusa II.A. Caanrapu-xlrMr.rqecKr{ft asalug 3arpf,3Hrru1rfi BeqecrB B rgyxilqefi cpege. M.: Xuuur, c. 11. Mypaarena C.I,I., Kasnnxa H.1,1., Ilpxpna E.K. Cnpauynnx n KHTpnr BpeAH6D( BerrlecrB B B3.e/xe. M.:Xuum, c. 12. Mypanrena C.2., EyrncxuirM.Lt., Ilpxpna E.K. PyrnacrB n KHrpnrc Bpe,urriD( BerqecrB B B3Ayxe pa6vefi srsr. M.: Xuuuc, c. 246