.(OMPINERiN ARXITEKTUMSI"

Transcription

1 AZERBAYCAN RESPUBLIKASI TOHSIL NAZIRLTYI AZORBAYCAN TEXNIKI u.itvensire,ri v.h.musayev, N.e. HUsEyNovA, rce.enir,ov.(ompinerin ARXITEKTUMSI" Ali mektebler flgtn ders vesaiti A z arb ay c an Re spnblikn x T ahsil Naziinin ffi*ca il urixli 1256 sayh ann tte 35) txdiq edilnisdir. BAKI - 2OO9

2 l({ t/ :E,-,ni redakton T.e.n., dos. R.O.Hosenov < Info rma t ika v a komfite t t e x nikls D, Iakilhasinin dekail, Rey vaenlar: l. T.e.d. O.e. Niisretov A M E A_run Kibeme t ika institutunun direktor m avini 2. T.e.n., dos. A.g.Sfileymanov < Informatika va infoitasiya tenwlogiyahn> lcafedrasmu midirt ( AzfU )- V.E Mosayev, N.Q. Illiseynovg K,O. Obilov KOIlOtl.IE- RIN ARXIE_KTURASI (Ali melobleriigiin ders vasairi). Bah 20@ 26,4 seh. Kompfi wlarin layihalandinlnasi, sanarali tatbiqi v.a istisnan iiqin onlann arritekturastnn tagkili va inkgaf perspelaivlari hqcilnda mifassal biliharin olnas wcibdh biu, h, olnfor_ mafita va hesablama tqniknst htiqamatinda <Hesabtila maynlan, komplekslari, sistem tz gabakahrit ixtisafl zn t*b ediln (Kompiiter ua sisteml*in amitehturaut fanainin xas m4sadini malumatrn korrrpiitq datiliila tasviri ia enah, onun yadda saflanlmas va itaanxi priraifuinii, inaitr vysilal.arinin dryfilmasi tagkit edir. Bi lannin tadrisi pros* sinda. klyluler ternllogiy,aantn mfrasir ivtl,yxina uy$un dars vasai!1in olmasna biiyilk ehtiyac ituyulur. iaqdin iailan *rs vasaitinin yoztlmasnda asas maqsd bu problemin mfrawan darxda halli na fi naldilni+dir. Dars vxaiti bt istiqamat dtmda olat ixtisaslar iisa talsit alan talabalar, magistrantlar ua elaca da kt sahada ^rrhrl ;i;;. maroqlanan m txacis va hnxlarlar iigiln aa marfl igiii bilar. OAZTU 2109

3 MUNDORiCAT 0n sti2... Giriq...,... BOI-N,IO I. f,ompo"ier ArufiTEKTURASININ ro$xtri Kompiihr arxitekturasrn-rn tegkili prinsip. lsri vo evolyusiyasl 1.2. Von Neyman arxitekturast va onun modifikasiyau Melumafin kompliterde tasviri. Sabit ve siiriiskan verglillli sdedlerin daxili strukturu Kompilterin flmumi strukturu 1.5. Morkezi e,mal blokunun strukturu va evolyusiyasr Onrlerin formatr va n6vlori. Omrler sistemi...'...' Melumatrn iinvanla$rnknasr iisullan... BOIMO 2. MALUMATtr,{ EI\{ALI YO PROSES sortn MaNfiQi STRUKTLJRU Diiz, aks va tamamlayrcr kodlar 2.2. Sabit va siirrrskon ndqtoli odedlar iizarindo hesab amaliyyatlanmn yerine yetirilrnesi Hesab,mentiq qurlulannda sabit vo sirutken vergillii ededlorin csbri toplanmasr sxeml0ri Konveyerli arx.itekturda melumatn einah. Hesabr vo omrlor konveyeri Prosessorun ve sistemli yaddagur msntiqi strukturlan 2.6. Mlvfl( texnologiyasr. QablaEmrg verilenlarin va MlvD( amrlarinin strukturu 2.7. SSE texnologiypsr Seh t t l

4 BOLMO 3. XOMPUTER ARXTIEKTURASINDA YADDA$rN rlzm TO$KiLi Yaddag alt sisteminin komponentlori ve DRAM mikrosxemlarinin daxili strukturu DRAM yaddagmn siiretinin arhnlmasr texnologiyalan 3.3. Kompiiter arxitekturasrnda nom yaaaa$ strulturlan 3.4. FLAsH yaddasn ;;#;;FLrGii-ilR;. qurgulan 3.5. Osas yaddagrn kelatdfuilmsinin prinsip_ lari ve texoologiyasl Birbaga eks etdirilmali ve yrfmtr assosiativ _- kegin strukturu BOLMO 4. rompt[er ARXITET irmnrr,yslen. chi$rflxri-vo i : sh^,ra Arr stsrmfl.drt:::..._.1 _ Prosessor intcrfepleri Sisternli va lokal ginjor... liagokana interfeyslari g*s-c,xrs emeliyyatlan va DMA rejimi.. Disk qurlulan interfeyslori SCSI ve FIRE WIRE interfeysleri... Paralel port, kommunikasiya ve klaviatura interfeysleri... USB interfeysi.. Kesilma siqnallannrn pci gini iizra paylan_ lt ,-- -Fast D7 BOLMA s. ANAXARTL.AR VA gtpsrnei.' "' ' -- ', MU'ASR prosessori,exnc arxirek_ rur x0sustyyurrori..._:;:*. zot : 1 Ana kartrn iimumi strukruru ve tipleri.. ii)i 1? Sistenrli miklosxenrlor yrlrmr- gipsetler -... roi 5.3. V vo VI nesil pror.rroihl., iirfir';fi;rl;;_' ;i;

5 5.4. Pentium 4 prosessorlatt i9[n qipsetler Intel Pentium prosessorlannda superskalyar mikoarxitekturun tatbiqi Miiasir prosessorlarda HYPERPIPLINE ve HYPER TIIREADING texnologiyalarr. ' PRESCOTT niivali Peotium 4 prosessorlanmn arxitektur xfisusiyyatleri INTEL LGA775 platformah l9l5, 1925 gipetlari vs ana kartian ili niiveli lntel Pentium 4 prosessorlan, gipetlsri vo onlann esasmda qurulmug ina kartlar Intel Pentium 4 prosessorlart iig'iin digar frmalann qipsetlari..,

6 6N s6z Kompflter texnologiyasrnrn yuksak inkisaf etdiyi mfiasn d<ivriia avtomatla$drnlmg idareeme, elmi toffiibo, statistik hesablama, maliyye, todris ve s. kimi sahelarinda, elace da meigatdo furdi kompiiterler genig tetbiq edilir. Kompiiterlerin layihelendiritnesi, semereli tetbiqi ve istisman frgiin onlann arxitekturasmm tegkili ve inkigaf perspehivlari haqqrnda miifessel biliklerin olmasr vacibdir. Odur ki, <dnfomatika ve hesablama texrikasd) istiqamatinda <dlesablama magrnlan, kompleksleri, sistem vo gebekelerb> ixisasr iizre tedris edilen <Kompiiter ve sistemlerin arxitekhrasr> fonninin esas meqsedini molumatrn kompiiter dodlinde tesviri ve emah, onun yadda saxlarulmasr va iittiriilmesi prinsipleriail, miiasir vasitelerinin dyrenilmesi tagkil edir. Bu funnin tedrisi prosesinde kompiiter texnologiyasriun miiasir seviyyesine uy$rn den vesaitinin olmasrna hiyiik ehtiyac duyulur. Teqdim edilen ders vesaitinin yazrlrnasrnda asas maqsed bu problemin mr)ayyen derecede helline y<inaldilmigdir. Ders vesaiti 5 b6lmedan ibaretdir. Bu b6imalerde melumahr kompiitfi daxili modeli ve emah iisullan, prosessorun ve yaddaqrn mentiqi, fiziki tegkili, periferiya qurfulan 09iin mtasir interfeyslerin miixtoljf tiplari, hiperkonveyer ve HT

7 texnologiyalanmn?+i nesil prosessorlarda tetbiqi va onlann gipsetlerde, ana kartlarda dostsklsnmesi vasitelor tlz aksini tapmrtdu.

8 ciri$ Kompiiter arxitekturasr melumatrn daxili tasvirinin, yadda saxlamlmasrnm, emahmn, dtiiriilmesinin iimumi prinsiplarini ve vasitalarini miieyyen edir. eobul edilrnig arxitektura prin_ sipleri kompiiterin layihelandirilmosi prosesindo apamt vo daxifi goqram tachizafi gekjinde gergekleqdirilir. Malumann emah seviyyesiaden asth olaraq komptterin axitekturasr, te9- kiti miko- ve mals.o saviyyolerdo nazerden kegirilir. Milco_ arxitektura dedikde melumatrn daxili modeli (tiplari, kodlag_ drnhnasr, iinvanla$mlrnast), emrler sisternilin markezi pro_ sessorun stukturu va malumahn emah iisulla,rr nezerde tufulur. Makroarxitektura iso kompiiterin mtxtalif qurfulan arasrnda informasiya miibadilesinin, kesikne ve disk alt sistemlerinin tagkili prinsiplarini teyin edir. Miiasir kompiiterlerin esas element bazasrm gox miirekkeb daxili strukturaya va xarici interfeyse malik olan, yiiksek inte_ qrasiya deracal mikosxemler (mikoprosessorlar, gipsetler, kontrollerler) tagkil etdiyindan miloo- ve makroarxitektura seviy yolerdo layihelandirilme eyni zamanda aparrlrnahdrr. Qiinki bu mikrosxemlar (qurlular) daxilindo melumatm emalr siirati mikoarxitektura ilo miieyyon cdildiyi halda, onlann digar qurfularla informasiya miibadilesi intensivliyi makro_ arxitekturanrn segilrnig vasitolennden asrh olur. Diger tarofdan

9 geni$ multimediya imkanlanna malik miiasir kompiitenn iimumi semareliliyi yalnz hesablamalann srirati ila deyil, ham de merkozi prosessor (CPU), yadda ve periferiya qurfulan arasrndal<r malumat miibadilosinin rntensivliyi ila tayin edilir' Adeteq mikoarxitekturasrnrn qebul edihnig prinsipleri rnarkezi prosessor, yadda5 modullan, audio ve videoprosessorlann ttaxili stukffunda dz eksini tapr. Makoarxitektura ila miiayyenloqdirilmig qaydalar vo mexanim er iso mtxtolif interfeys kontollerlerinin, qinlerin tegkilinde va mtbadile protokollanncla gergoklagdiritir' Kompiiteril mihoarxitekturasr ile makoarxitekturasmm vahdeti ana kart iizerindeki gipsetlor vasitesile hayata kegirilir' Yoni gipsctlorin torkibine daxil olan mikosxemler y[rmt (gimal ve cenub kdrpulen) mtixtalif qwfulana qargrhql uzlaemasm standart interfeyslera ut min edir' Bu uzlaqma iki merhelada yeriae yetirilir. CPU, yaddag modullan ve videoadapter arasrnda molumattn xiisusi kanallmla (sistemii $in- FSB, yaddaq rc videokanallar) 6tiir0lmssi gimal k6rptst terafindon aparat saviyyosinde das&aklanir' Canrrb k6rpiisii isa penferiya qurfulanmn (disk alt sistemi va molumatm mtxtolif formada giriy'grxrgr iigiin qurfulann) CPU ve yaddaq ile elaqesini periferiya ilterfeysleri vasitesile gerqaklagdirir' Bu prosesde esas iaterfeyslarir (AGP, ATA/SATA, PCI) iqqi tezliyi USB gininin siireti asasmda miiayyanlegdirildiyi halda 9

10 USB 5ini tezliyi CPU-nin niivo tezliyinin bir hissesi kimi qebul edilir. Yoni qurfiulann miko- ve makroseviyyeldoki zamen parametrlorinin uzlaqmasr ieranik (pillevari) gipset an<iteknru hesabrna bag verir. Taqdim edilen ders vesaitinin 1-3 bdlrneleri mrlasir komptterlerin milso-arxitelturasrnm tegkili meselelerine hesr edikni$ir. Burada miixtelif n6v melumahn kompiiter daxilinde tewiri va yadda saxlamlmasr iisullan, CPU vo yadda; strukturturlarurn tagkili prinsiplari iiz aksini tapm$r. interfeyslerin n6vleri, stukturu ve galecek inkigaf perspektivleri hjlmo 4-da verilmigdir. USB, SCSI, Fire Wire, pci Express kimi miiasir interfeyslerin strulmrru, pamnetlari ve texniki g6storicileri g6storilmigdir. 5-ci b6lmede Pentium proscssorlanm dastoklayan ana kartlann miixblif gipsetler esasmda shukturu vo gdstaricilori tewir ediknigdir. 7-ci nesil superskalyar prosessorlann arxitekhrasrnda istifada edilen hiperkonveyer, HT (Hyper Threading) texnologiyalanmn mahiyyetinin agrqlanmasr va totbiqi do burada nazarden kegirikni$ir. IO

11 B6LMA 1. KOMPUTER ARXiTEKTUMSININ ro$kili 1.1. Kompfiter arrltekturasmrn tegkili prinsiplerl ve evolyusiyast Kompiterlerin anritekturasr dodikdo onun daxilindo ma' lumatn oiviri ve emalrnrn fimumi prinsiplari nazerde tutulur. Kompiitrrlerin layihelendirilmasinda onun anitekturast temel begkil ederek maho (ma}iroarxitekmru) ve miko (mikrorrxitektura) saviyyalarinde verile biler. Kompiiter mikroarxitekturas melumatrn kompiiter daxilindeki modelini, arnrler sistemini vo morkozi emal qugusunun (prosossorun{pl) tagkili pninsiplerini mrieyyan edir. Mamulatn daxili modeli dedikde onun sdulefi ve lasvi$ kodhflnlnas4 yadda saxlaulmttt isulhn nezerde tutulur, Kompflter da,tilinde emal edilen melttmat veilanlar' iinvan, amrlar va idoraedici sijzlar lrcuu miixtelif niivlere aynlr. Omrler idareedici sdderin xiisusi hah hesab edile biler. Bu n6vlerin har biri iigun miiayyen tesvir iisulu ve format selilir (9akil l.l). Melumat 6z memrmrma g6re miixtatf n6v daxili ' vaddasda saxlamla biler. Omrlar srstemi kompiitetde aparat seviyyosrnde yerino yetirilen muxtalif smrlorin mecmusundatr ibarct olub m{eyyern nilrakkablik daracasina malikdirler. Sada amrlar sistsmt hor biri 1+3 bayt uzunluluuda olmaqla l-2 ma;rn diiwiinde verine yetirila bilan, 5G60 aded mfirekkab olmayan miixtelif Lmrlerien taskil edilir. Her bir ma$m divrii emrin yerino yetirilmesinin miieyyen marhelssioi ahate odir va takt siqnallannrn sayr ile iilqiiliir. Milrak*ab azrlar sistemine adetan har birinin uzunlulu )4bayt olan ve yerino yetiritmasi flgun 4'dan 9ox maqrn d6vrt teleb eden bir nego 1 00 miixtolif omrlar daxil edilir. Yerine yetirdiyi firntsiyalma gdre amrleri a9a$dah kigi qruplagdmaq olu:. hesab-mantiqi; L,cqid va idara; steb miiraciet ua gnii'qrn$ amrlei. ll

12 lghq kod UeUrmua ripuri'aosvirege idlrjro! cl s6zl)r.sw $ekil 1.1. Kompiterdo verilenlarin tasvir iisullan ve formatr 12

13 Morkezi emal blokunun (CPU-mn) qurulrnasr prinsipleri hesabmentiq qurfiusunun strukhru, ernrlarin emah prosesinin togkili iisullan, prosessorun arxitekhrrasr, idare qurgusunun tegkiti prinsipleri ile tayin edilir (qekil 1.2)' sabt Flr&l ilild-d '-t- l L T-.,"-l [-f-t-t--a dsl#il rid uniog. I ;l HEI [email protected] usaq aoc lriry4xl EMQ{itr!tr*h!r Odrb cei Pro3alaot rrrf*iuat tt I Blr. qu{el0ar sllrlttro I rt-_l s,t,,o,ht I qdqq I $akil 1.2. Melumafin yadda saxlamlmasr ve emahun tagkili pinsiplori 13

14 Struknru hansr ndv kamiyyetih effeltiv emah frgrin opitimallagdrrlmasrndan asrh olaraq vehorial, skalyar ve fimumi toyinath prosessorlar m6vcuddur. Vektorial prosesorlrm arxitekhlasl osasen vektor ve matrislerin iizerinde ameliyyatlann bdyiik sifu:etle apanlmasr tgnn uyflunlagdrnlr. Skalyar prosessorlann evolyusiyasr neticosinds CISC (compler lnstrucdon set computers), RISC (reductiou instruction set computers) ve superskalyar (RISC+915q arxitektudan yara&kugr. Ilazlrda RISC andteknuasr xiisusi tayhath idareedici prosessorlann (mikokontrollerlorin) qurulrnasrnda istifade edilir. CISC arxitektumsr ononovi olaraq INTEL frmasrmn I-[V nesil kompiiterlerinin tamelini teskil edir. Superskalyar arxitektura CISC arnrlerinin aparatla RISC smrleri axmtda gewilmesine ve mikroemrlerin (RISC omrlorinin) RISC nflvssinde bdyuk siretla yerina yetirilmesine esaslanr. Supelskalyar arritektua V nosil kompfiterlerdan baglayaraq tetbiq edilmigdir ve mtiasir d6vre qeder miikemmellagdirilmekda davam edir. Merkazi idarc qur[usu emal proscsindaki omrlerin yerine yetiribnesi [gtn lazrm olan biitiin idaraedici siqnallan hasil edn. idaroefina prinsipi sort vb mikroproqramh gahtae qurula bilar. Sart mentiqli idare qurfusu mtrekkeb stukhrlu avtomat kimi qunrlub, girige verilen emeliyyat koduna uylun olaraq, gxqda idareedici siqnallann zamma g6re cleb olunm ar&crlhfuu hasi.l edir. Bu prinsipdo idare edilen emal bloku tiiyuk siiretle igleyir, lakin idare alqoritrni dayigdiriknezdir. Buna altemativ olan milaoproqramh idara prinsipine gore teleb edilen idareedici siqnallar her bir omr iigiitr owolceden tertib ediknig mikoproqram tzre hasil edilir. Mikoproqram mikroemrler ardrcilh$ndan ibaret olub, idara qur[usunun xtisusi yaddagrnda saxlamlr. Mihoproqramh idare ctmaniu flstiin coheti mikoproqramlana doyigdirilmasi ve yenisinin elave edilmasi imkamndadr. Odur ki, bela arxitekturada emrlar sisteminir gevik deyigmasi miimkiindiir. 14

15 1.2. Von Neyman arxitekturast ve onun modifikasiyasr 70-ci illere qodar kompfiterlarin lavrholenlr1lm. estn$e istifade edilen Von Neyman arxitekturasr prinsiplari a5a[rdakrlardu: l) merkezi emal blokunda yalnrz I edod hesab-mentiq oureusunun olrnastl 2) bit sayr dayigmez olan oyuqlardan ibarot yadda'e sisteminin xatti sffuktura malik olmasr; 3) magrn dilinin gox a;a$ seviyyada olmasl, yeni aparat saviwesinda en sade amaliyyatlann yerine yetirilrnesi' "Bu prinsiplare esaslanan arxitekturlarda vahid morkezi "mat Utokt aaa amrter konveyerli deyil, tam udlcrl yerine yeti- AfirAr. V"aAq sisteminin xetti olnasr fuiki yadda hecminin tnvan kodunun uzudu$udan birbaqa asrh edirdi' Von Ney-,* prl*ipt"ri I-II nesil EHMlann anritekturasrnda deyi$irihneien 6z aksini tapmr5dr. III nasil EHM-lsrdon baglayaraq malumafin paralel va ionveyerli emalmrn qurulm-asr istiqaqetirde Von Neyman prinsiplerino deyigikliklar edilrnig ve m- iiasir komoiiter afliteifiru bu prinsiplarden gox uzaqdr' Von N"r*' arxitekurasr prinsiplarino edilen doyigiklikleri aragrtrmaq iictn kompiiter arxitekturasmm Ilinn tasnifrtnden istifado edak. Sunlin tiutr emrler axm: (O) ve verilanler axml fv) anlavtslan daxil edilir. Bu halda kompflter arxitektunsrnrn iesnifan'bir/gox sayh O va V axrnlannrn kombilasiyasr kimi aoanlr: L Tek Omr ve Tok Verilen -TOTV- SISD (single instruction, slngle data). Br:, malumatrn ardtcrl emalna asaslaoan Vo,'U.fra, anritekturasrna uyfundur Bu arxitekturda stret gox aqalrdu (Pkil 1.3a). 2.' Tak 5mr ve Qox Verllen - TAQV- SIMD (single instruction, multiple dah)' Vektorial adlanan bu axxitekurda gox sayh verilenlier (vektor elementleri) iizarm{9 vahid emrda!os"rit", emeliyyai eyni zamatda yeina yetirilir' Bu arxitek- 15

16 turda vahid idare qurlusu ve gox sayh HMe-lanndan isfifade edilir (gekil l.3b). aftbr kooveyeri g arol I Verlr.l Osxn 2 ear4l [,- V srdro Sekil SISD, SIMD, MISD, M]MD strukturlan 16

17 \ \ t)4 \ 3. Qox Omr w Tek Verilen- QOTV- MISD (multipte instruction single data). Konveyerli adlaaan bu a.xit ttuiou skalyar amrlerin yerine yetirilmesi konveyerlagdirilir. yeni emrin yerino yetirilmesi ardrcrl morhelalere boliiniir vo bu emeliyyatlar ardrcrlhlr vahid axmla golen verilanler fizarinda yerine yetirilir. Bu hakla eyni zamanda mtxtelif verilenler iizorindo konveyer merhelesinin mtx6llf 66aliwatlan verine yetirilir. Konveyerli amitekturda konveyerin hei 6ir maihelasi dziiaa maxsus idare qur[nrsuna malikdir va marholaler eyni Tqpdu iglayir (gekil 1.3 c). Bu o demakdir ki, proqrarnda u_ drctl gelen bir nege emr eyni zamanda muxtelif maihelalerda emal edilir. MISD amitekhrraun sonrah inkigafi noticosinda (gox uzul ma$ln stizri>vl,[w (very long lnstruction word) ao<itekfuru yaradrlnu$u. ilkin proqram frzro ardrcrl gelen bir nege ele emrlerden mtrakkeb em hasil edilir ki, buriya daxil olaa emeliyyatlann eyni zmanda yerine yetirilmosl mtimf<un olsun. _VLIW prinsipi qismen miiasir supenkalyar antitekurlarda CISC emrlerinin RISC emrleri axmrna gcvr.ilnasinde istifrde edilir. 1o1"1 fi;665rnrn ltanium prosessorlaflnda ise ahamiyyetli derocede 6z eksini tapmr$u. 4. Qox Om va Qox Verilen - QOQV-MIMD (muldple irstrrction multiple data). Matrisli sllanen bu amiteknrida gox sayda idare qurtulan ve gox sayda hesablayrcr elementlar_ den istifade ediln (gahl l.3d). Bcle arxitektur'matisli hesablarnalann t6yuk siiretle yerina yefiilnesi iiqfin uyflunlaqdrnl_ mrgdrr. MIMD arxitekturunun sonrakr inkigafi merhalesinda miasir multiproressorlu sistemler yarafi Iml$dtr. Siini intel_ lelt mosslelerhin etrektiv ha.lli flgnn optimallagdrnlmrg bu arxitekturda hesablaycr elernentlor arasrnda alaqalerin dinamik olaraq yaradr.lmasr ve 2 hesablaycr element arasrnda an orsa ma$rutun tapllmasl esas problemlardandir. MIMD arritekturutrun talotlorini 6deyen hesablaycl element kimi tansputer_ lerdan istifade editnigdir ci ilde MIMD arxitekturunun yuhid CPU g6vdasi daxilinda gergeklegdirilmasi istiqamatindeki tp&*fariqle++ He+*;ed+ doffisor ed#prus$sor elimentinin elementinin s ti M n A v r r n..r'.-r"'q'.n.'-rn *,ro,gx1*4 I I

18 (SPE) inteqre edildiyi "Cell" prosessorlannrn layihelendirilmesi ile baqlanot$u' hosesor andtekturunda merkezi emal bloku- CPU, yaddas ve oeriferiya interfeysleri arasmda melumatur 6tiiriilmasi,sir* f ndv sin vasitesile heyata kqirilir: Verilenler gini (V$. iinvan sini Oflve idamedici ;in fl$). Budm ferqliolai"o innweno arxit ktuasrda ormlerin 6tirfilmesi iiqfin xtiiusi OS istifade edilir ki, bu yaddagdan biiyuk siiretle emrlerin oxurmasrm tamh cdir ve konveyoli uxitekurun talabiaa uy[rm olaraq fasilesiz emrler axrnru yamdr Melumahn kompiterde tervlrl Srbit ve Siniigken vergfilh edodhrln darili strukturu Kompiitcrde molumat (v"rilanler' finvan, {rmx sdzlori) onun daxili modeline esasen kodla$drrlr. Her bir n6v malumat iigun mimkiin towh formasr (formah) va onuu iizerinds yerine yetirilen emeliyyatlar y[rmr bu modelda m[eyyon edilir. Mehmatn daxili stukturu onun sa:rlandr[r registlar ve vaddas xanalannda eks etdiritir. Model daxilinde emal edilen mehrmat vahidi baytfu (B). Miixelif melumatr elverigli gekildo tasvir emak iigiin bayt 2 yanmbayta (tetsadaya) b61[atr. I Baythq sftftls1 lazrmi miqdarda (2"=256) horfleri,,"o". ui xdusi i$arolori kodlagdrma$ imkan verir. Emal 0? srlc IltIAI liirqlal 2.Wkd edilen melumat 2-lltq t0- tffi,r',i I ll gn 0 m!0 I 001 l*q.prgrrqsisemierde I ; fii6 m10 verilir. Bu say sistem- 3 ml1 &rr snroru I1 ffg I lerinin simvollanmn 2-lik 1 01m kodlan cedvelde g6storilmitdir. Belelikle, I B t11 da 2 sdod l0/16-ltq simvol E @1 kodlagdumaq olar. A l0l0 SistEmli yaddagm B 10ll c 11m (ROM, RAM, stek) her bir D ll01 oyugurda lb yerlegh. E lll0 F 1ll1 Qoxbayth melumat 18

19 yadrtrffla.bir nega ardrc oyuqlarda tasvir edilir ve kigik baytrn yerlogdil oyuq n6rnrasi ile rinvanlagdnlr. Odur ki. bavt iinvanladrnlan en kigik melumat vatrididir. I-akin qabladrrl_ m9 (packed) verilenleri4 o ciimledan bazi xiisusi tayinath registrlerin ayn-ayn bitlerine miiraciet ehak miimldinddr. YaddaSda ardrcrl finvanh oyuqlan birlegdirib sabit ve de_ yigen uzunluqlu sahsler yaramaq olar. pentium ao<itekturunda 64 bitli sahslerin baytlara, sdzlere (2B), 2 qat s6zlere (48) va 4 qat sdzlera boliinmasi apa$dakr gakilde gdsbrilmirdir. Bitlar bqytlsr Eaiz 2 q8r siiz )5...{8 4? !, 3t.. z I J...t I I o 0 1 qar *iz 2 qat siizlar (32 bit) edadlerin, iinvan kodunrm, amrlorin kodlagdrnlrnasrnda istifada edilir. 4 qat s6zlor (64 bir) b6v[[ formath slribken vergtllii ededlariu qablaqdrnlrnrg iormatlr ededlerin tesviri iigun nezerda tutulmuqdw. Kompiiterda verilenler sabit ve srinigkan vergiillii forma_ larda tesvir edile biler. Onlam daxili srukurunu uazerden kegirek. M"l*-o oldugu kimi ixtiyari X ededi onun I( mantissasr _ y^a I to$bi vasitasile ixtiyari q say sisteminde asa$dakr kimi ifade edile biler: Xq =tm*'qtp' Burada p tertibinin qiymeti onu gdstarir h, ededin tam hisse_ sini onun kosr hisseshdon ayuan verg ii neqa mortobo saea (p>0) ve ya sola (p<()) stirii;diirmek lazmdr ki, odadin taiii baldak ifadesi ahnsrn. Tertibin qiymetinin p={ ve p+0 g6tii_ riilmesinden as r olaraq adedlor 2 formatda tisvi edile bil-er:.3. Tebii forma, yani sabit vergullii tasvir; {. Normal forma, siiriigken verg lii tasvir. 19

20 Sabit vergiilli formada ededin mantissasr ve igaresi flgiin sabit uzunluqlu sahe aynlu. Verguliin yeri ewelceden qeyd olunur ve mortobelor qebekesinin son mertebesinin safrnda oldulu furz edilir. Yani manfissanrn tam odad oldulu giiman edilir. Odedur sabit vergiillii tesviri rigiin sdzden (Sekil 1.4a), 2 qat s6zden (;ekil l.ab) istifade edilir. Burada 15+i ve 3ki mertebede ededin igaresi qeyd edilir (<<0>-mtsbet, <l>-manfi). Sabit vergrillii ededleria 2 qat deqiqlikla tesviri hahnda 4 qat s6zdon (64 bit) istifado etmak olar. l' 14 0 b),lrtriil c) $ekil 1.4. Odadlorin sabit vergiilli (4b) ve siiriiskan ve rgullii (cd) tesviri Miixtolif uzunluqlu adedlorin saxlantlnasmm miimkiin olmast yaddaqrn oyuqlanndan qonaetle istifado etsnok imkamm yaradrr va hesablamalar kifayet qedor deqiq ahnr. Sabit vergiillt adedlar flzerinda hesab ameliyyatlart zama natice kodu 20

21 mortabolar xanaslna sl[l$musa, avtomatik olaraq rrmertabeler xanasrnm da$masr> siqnah yaraur. Odedlerin siiriigken vergillfl formada tasvir olunmasr flgiin mertobelar xanasr 2 hissaye bdliiniir: tartib (xarakteristika) ve mrntissa hissaleri. Odadlerin magrn fonnah mertobe xanasrnm quruluqu ve uzunlulu ile teyin ohmur. Her bir formarda mertebeler xanasmm 0-cr biti mantissaarn isaresini, sonrakr 7 bit ise xarakteristikanm (tertibin) yaalmasr iiqfln aynlr. Mantissa iigfln 24 bit (pakil Lac), yaxud 56 bit (gohl 1.4d) aynla biler. S[riiSken vergullii ededlerda vergflltn yeri l-ci bitin solunda oldu[u nozordo tutulur, yeni mantissa homiga o-' <lvt,l<t gartini Sdeyir, burada q-say sisteminin esasrdr. q=2 haluda 2-'.lM,l. I olur. Bu garti ddoyan ededler normellatdn rlrnrg adlanrr. Odedlerin normallagdrntnrq gakilde yazrknasr martabaler gabekasinde <0>{a ferqli mertabelerinin sapm artrmaba va hesablama deqiqliyrni yiiksahneye imkaq verh. t^akin bozi halda nomallasdrnlmamr$ edadler iizerinda da hesab emeliyyatlannrn apanlmasr laam gelir. Buna gdra de kompiiterin omrlor sistemindo ham neticelerin avtomatik normalla5dnlmasr, ham da normallaqdrrlmamasl rcjimlorinde igleyen amrler vardu. qiden kigik odadlarin normallagdnlrnasi mantissasmm en b6yr)k mertebesinin <0>{an farqli olaaa qedar sola striiqdiir masi ile elde edilir. z-lik matrtiss2nrn har dafa 4 bit sola siirfiqdtrflknesi ile brtibin qiymeti I azalu (q=16 o,.;rteminda). Ogar hesab amaliyyatlannm yerine yetirilnesi zamanl mantissanm qiymoti >l olars4 onda eded uyfun gekilde sala siir[gdiirmakla normallagdmlu. Bu halda martebaler xanasrnm salmdan kenara gxan roqemler itirilrnig olw. eiymati = <0> olan mantissa normallaqdnla bilmez. Bu halda avtomatik olaraq r<0> qiymetli netica siqnah hasil edilir. Ododin stirlgken vergiillli tosviri-ode xarakteristika (r) qiymoti adadh tortibi (P) uzerino 64 elavs etmeklo almu: 2l

22 rfcr64. Neticode monfi vb miisbat i$aroli tertibler ededler oxunda miisbet istiqametda sfirusdiiriihniig olu (;akil 1.5)..61 taniu ffi +63 orlll4 iollrtil \i*\,.';:- P xara h.ri!rih 2.rir $ekil 1.5. Xarakteristika ila tertib arasrnda elaqe sxemi Beletikle - 64 < p < 63 intervalmda dayigen tartib 0<r <127 xarakteristikasr ile evez edilir. Yani xarakteristika hemige miisbat tam ededdir. Buna gdra do mortebeler xanasmda onun i$aresi iigtu mertabe aynlmamr;dr. Srfrdan kigik tortibler flgiin xarakteristika (00),u+(3F),, htervalmda, miisbot tortiblor iigiin iso (40),0+(7F). intervalmda deyigir. Mantissanrn q=16 hahnda deyigmesi intervah qlsa formath ededlar iigtn (0,100000),.+(0,FFFFFF)r6, uzua fonnath ededler iisiin ise (0, )r6+(0,FFFFFFFFFFFFFF)'6 olur. Misal 1. q=10 sisteminde verilan 15,25 edodi q=16 sisteminda agalrdakr kimi tesvir edilecekdir: +(15,25)r0{F,4)r6{,F4.16*r; P=l; r-64+ld5 2-liktod aq{- 1--.' rtd6r /qah.rhti (6' Bu edadin 16Jrq sisteminde normallagdnlmg tasviri ise 22

23 (4 I F ) olar. \-a.-j\----.v-l xarak. mantissa Misal 2. (30),,-nm daxili tasviri. (-30),0{-lE),u=-0.1E.16*2; p2; r-#+2=66; rr= xarakteristika mantissa<oool I I ), I i \_-r---_----_, XarihctEdlc (6) IIiEIB' l6-hq simvollarla daxili kod (C {!g i 0)", Misal 3. (0,05),oadedinin daxili tasviri x-ka mantissa (0,05),010,0 CC...),5={, CC 'rp:lr-l+64=63<01l l l I l)b \ v Mct r lori - krab.trn&r (6]) Mer iq o.cc.. l6-hq kodq (1, F CC..,..C),u -_y_ \ r/---_ x_ka mantissa Misal 4. (-0,01),0 ededinin daxili tresviri (4,01),0{-0,028F5..,..),;{JEFS...16'';F.l;F-t+64d3; r<ol I I I I l)2 1 c I I o I l I1 0 ol.hdr-----r,- {n.o X.l.tidnti}. (63) lr.db o.rfl 23

24 \-r- \_-r I-ta ltr"titla 16'hq kcdu (B F cc ""C)r5 Emal zamant verilonlorin daxili tesvirlarinin diger formatlanna baxaq:.i. Mentiqi formatda venlenlerin iimumi registrlerida emah zamam onun 32 mertabesindeki reqemlerin hamrsr adi oavdada nerera alnrr, yeni igaro ve roqem mortobolori arasmda'fero qowlmur. Mairnda yerino yetirilen omlorin tipindon asrh oiaraq bezen 0mumi rcgistrlorin 8/24 kigik mo(obslori istifade olunur. t Yrficam l0juq format dedikda 10-luq odedlerin 2-10 kodu nazeida tutulur. ieni her bir l0-luq roqem uylun kodlan ile trtradalarla avoz edilir' Mrisbet igara (1100)r=C,r, menfi isara ise (1101),=D,r kimi kodlaednlr. (1010)=(ll I l) kombinasiyalanna ededil ioqem hissosindo istifada edilmasine icaza veriimir. I B{a 2 onluq raqem yaalu' Odedin igarasi saf kemr baytrn II tetradasrnda gdsterilir. r.qalo r.q..o lnq.!o r.(fei raq.e 4ara Yrlcam fon:nada yazrlan igareli tam l0-!9 ededlerin uzuduqlan miixtolif ola bilar' Meselen, (+12145)rc ededinin yaalrnasr [giin 38 taleb edilir m10 i r--j t---lr-, +issn Oger ededdeki l0juq mertabelorin sayr cntdiirlg'-91la soldan I baytrn ilk tetradasr <0> olur. Meselen, ( )10 edadinin yrfcam formah 24

25 0m 1000 m r01 9& lfra * Y(cam format tam onluq adadler tizerinde hesab eme- Iiyyatlarrnrn aparalrnasr, hamginin I OJuq massiylolil vaddasda qanaatlo yerlasdidlnesi iigfln istifade edilir. lo-luq verilenlorin daxil edilrnosi ve gap edil-mosi zamaal ededlar agrq gekilda tesvir edilir. Brma mna formatr deyilir. Bu fonnatda har bir lo-luq raqam I baytda yazrlr. Ododin isa_ rasi iigiin sag konar baytda 4 birinci mertabeler (zona hissasi) fynlu. + itaresi <C> ile, <-> igarosi <O> ila gosterilir. Her bir baytm birinci 4 bitinde F yaalr. Meselon, +l3245nadedi zona formatnda aga$dak kimi tosvir edilir F 1 F 3 F 2 F 4 C 5 l0juq adedler yzorindo hesab amelleri apanlmazdan ewel onlar mna. fomatmdan yrlcam formata gewilir. Qapa Exanl_ mazdan qabaq ise onluq ededler yrlcam formartan'26ax i6snatma gewilir. Mah ripli malumat her bir baytda bir isara yaalmaola ifade olurunr. Mesalan, TEMP+9 ifadesi bele tewir edilir: F c D 4 D? 1 F ID I E M P \ \_Y-_J Kompiiterin iimumi strukturu [omgitenn sadelegdirilmiq timumi strukruru gekil 1.6ja g6starilen kimidir. 25

26 $ekil 1.6. Kompiiterin timumi strukur sxemi Merkazi prosessor (MP) merkazi emal bloku (CPU) olmaqla omrlorin va verilanlarin fllvanla$drnlmasr, yaddagdan oxunmasl, omrlorin kodunun agrlmasr (degifre edilmesi) va icrasr funksiyalanm yerine yeffi, elece de giriq/gxrg proseslorinin ba.glangrc va sonunu idare edir. Sistem.li yaddag (RAM vo ROM) operativ ve sabit yaddaf olmaqla cari proqramlan, emeliyyat sisteminin rezident (niive) hissasini yadda saxlayu. Sistemli yaddagrn bir hissesinir xiisusi (ke9)-yaddaqda niisxesi gxanlr (keglegdirilir). Melumatrn sistemli yaddaga yaalrnasr ve oxunmasr yaddag interfeysi vasitosile baq verir. Yaddaq interfeysi blokuna sistemli yaddaga miimciotla elaqedar biitiin emeliyyatlan yerine yetircn qurfu (yaddaq kontrolleri), yaddag ginlori vo onlarm idare edilne sxemleri daxildir. Yaddq ginlarinin iggi tezliyi yaddae va MP-nin xarici $in siiratino uyfun olmahdr. Giriy'gxrg interfeysi MP ile periferiya qurg:lan arasrnda melumat miibadilesini uyfun periferiya kanallan ila yerine yetirir. Periferiya qurlulan blokuna MP-ya nazaron xarici hesab edilen qur[ular (monitor, spiker, disk yaddagr qurfulan, klanve- maus, printer, skaner, modem va s.) daxildir. $ekil 1.7-do gris/qrxrl interfeysi terkibino daxil olan idara bloklarr ve onlam perifenya qurlulan ile alaqelendirilmesi gdsterilir. 26

27 }I.qI(r PCI ryr. SGBA 4GB/s -l.rldiobdl ff tudb qur! 'roikrdo,s ular p.akd <+l D,HD, D. DVI a^t,ro.-. KlaqE,!EUS Prioe., slaor Mcdorq tclfg pni IEB scsl Fi!-UDt! d.,$*x 2rafik sisleeo dorfeysr tu iiosinen illoddysl Disk yaddgsr iserfrysi (hvyooorse >t rlorfoysi I Pg2 I LPf blall IEEEIIg cold t]sb scst Fn. W*! C.F qurbu$ iolerfeysi {rdul icorfop Bs.7rz) UEB scsl Fire.rPic AGP Eodio hld IDE Iclen PSz LPT b-o& com usa scsl lirt Wit $4u.fEr hrerfcysl*i gehl 1.7. Girig-grxg interfeysina alaqonin strukturu Burada qrafik sistem interfeysi RAM ilo motritor arasmda molumam 6tiiriilmesi, video siqnaln yaradtlmasr va molumahn elranda sks etdirilmasini tagkil edan idara qurgusudur. Qrafik, sistemin vide+.yaddap sistemli yadda$ - ili ekran ansmda bufcr fi:nksiyasrnr ycrina yetirir. Video malumatm 6tiirtlmasi iigiin xiisusi AGP (anay graphic Foc ssitrb) kana_ lmdan istifade edilir. Audio sistem interfeysi sas siqniilarmrn

28 (audio) raqem siqnallanna ve eksine gewilmesini lamin ederet audlo melumatrn xisusi (audio) kanallarla (PCI) mubadilosini totkil edir. Audio qurfiular kimi mihofon, seslendirici ve s. tetbiq edilir. Disk yaddaqr interfeysi xtsusi IDE' SATA ve s. kansllsfl vasitasila melumatm maqnit ve optik disklero yeztlrnas/oxunmasrnr tegkil edir. Disk qurfusu bilavasite iizorhdo yerleeen elektron sxemlori reqem melumatmm disk sathino tssir edan analoq siqnallanra ve eksine gewilrnesini yerine yetirir. Maus-klavye interfeysi xfisusi PS/2 kanallan (hazrda USB) ilo molumatrn da:ril edilmosini tegkil edir. Ardrcrl interfeys xarici qurlularla MP arasrnda mslumatrn ardrcrl 6tiiriilmesini Gtandafi R$232 kanah fiae) tegkil edir- Miiasir periferiya qur[ularmrn bir hissesi (monitor, klavye, maus, printer, skanu) ardrcri USB, diger qismi (IID' FD, CD-ROM) isa SATA, yaxud paralel SCSI kanallanna ballanr. Bu texnologiya melumafin 6tiirlknesiain yulsek sfiretini temin edir va hesablama prosesinds goxsayl periferiya qurfulamrn qogulrnasrm asanla9dru. 1.5, Markezi emal blokunun strukturu ve evolyusiyast Kompfitor arxitekturasrnda merkszi emal bloku-cpu (central processing untt) bilavasite emrleri yerine yetirir ve biitiin diger qur['ulann bir-biri ile qargilrqlt elaqesini tegkil edir. CPU emeliyyatlarm yerine yetirilmesinin teqkiline g6re smrlor axlr ila, verilenlarle ve teleblerle idare edile bilar. Omler axrn-r ile idare edilen CPU-lar I nasil EHMden baglayaraq mffasir arxitekturlara qedar miikammellegdirilmekle istifade edilmekdedir. Bele arxitekturda CPU yaddaedan emrleri oxu1,ur, onlan degifie edir ve verilenler iigfin yaddaga mfuaciot edir. Bundan elave CPU periferiya qurfularmrn ige baglamasp 28

29 na dair siqnallan hasil edir, xarici qurfulardan gelen sorfulara cavab verir. Omrlerle idara edilsn CpU_nin daxili strukhru en sade halda rykil l.sda gdsterilmigdir. CpU_nin.u"kt **;kild. gosterilanlardan alave kasilrne (dayama) blokr. ;;A; miihafizasi bloku ve s. daxil ola bilei. Opeiativ Gdiscpil: dan.kanarda yertegdirilir va bozi halcla i"i trik"'t"iilf ff i- xirckturunda) CPU-nin stmkturuna drxll';h bi6: Ii;; mantiq. qurgusu- IIMe (AlU-ari6meticJogic unirj he;t; menti_qi ameliyatlan sabit ve siirii$ken,"riiifffi Z_i,f.. Xt_lrq ve l6lq kodlar 0zarinde yerine yennr.,9 LI l! l& I ts bs(.lu rifkr gekil LS.Omirlarle idare edilon CpU-nm blok-sxemi. Ke9 yaddagda hesablarna prosesinde gox istifada edilan venlanlar va Foqramlar yadda saxlanrlr. Buraya melumat aus yaddaqdan ifurvau ila birlikde k69iiriliir. peniium orosessorlardan baqlayaraq prosessor daxilinda verilenler ; ili; u9[n aynhqda keg yaddag nezarde nrtulur. Keq yaddas r:nvan_ la.gdmlan yaddaqrn hecminin deyil, hesabiruna sn "tuf urt "lmasrna xidmat edir, gtinki kege miiraciet mtiddoti asas yad-

30 dagla miiqayisade defalerle azdrr. Miasir CPU-lann nfrvesine hocmi KB-la <ilgiilen Ll kegi, prosessorlarrn g6vdesi daxiline ise bir nege MBJrq ve CPU niivesi rczliyindo igloyon L2 kegi inteqrasiya edilir. CPU-da I eded universal AIU (mikokontollerde-mk), yaxud qox sayda (5+7) ixtisasla.gdrrlmrg ALUJaT ola biler. lxtisasla.gdrrlmrg ALU-lann olrnasr CPU-mn effektivliyini arhrr. VLIW arxitekturlu CPU-da bir nege aded eyni zamanda iglayan ixtisaslagdrnlmrg frrnksional bloklar (FU-function unit) istifado edilir (Eekil 1.9). RAIvt/Cache- dxr amrlar axro gclrliylatho.o Eaic5i $ekil 1.9. VLIW arxitektulu CPU Burada merkezi idare bloku (MIB) VLIW emrlarini hasil edarak 1,2...,n b6lagelerinde gdsrorilan omaliyyat koduna uygun olaraq FUr,...FU" funkasional bloklanm ige salu. Funksional btoklann FU, sayr (i = l,n) WIIV emririn bolgalerinin (sahesi) sayr ile miieyyen edilir. FU,-lardan har biri dzliiyunde konveyer strukhrunda qurulmugdur vo lokal idaro qurfusuna (LIQ) malikdir. Har FUi-de bir magrn d6vriindo I aded RISC emri yerine yetirildiyindan VLIW arxitekturlu

31 CPU yiikssk effektivlikli superskalyar adlardrnlt (lntel- Itanium). gehl 1.8{a gdsterilon merkezi idare bloku (MIB) cari emrlerin yerine yetirilmesi iigtn butfin idarcedic'i siqnallan basil edh. Owelda deyildiyi kimi MIB sert strulrturlu, yaxud milnoproqraml prinsido te*il edile biler. Mriasir superskalyar CPU andtektunrnda eyni zamanda emal edilen bir negs CISC emri iigun teleb ohman idaraedici siqnallarrn real zaman miqyasmda apantla hasil edilmasi gox miirekkeb oldufundan Ir,tIB Uir nege merheledm ibarot olmaqla sart va iikoproqramh mentiqi 6zfinde birle$irir. Bu marhelelerde yerine yetirilan emrler figiin fiziki regishlor toyin edilir, RISC amrleri arnlanna gewildikden sonra xiisusi buferlerdo yadcla saxlamlr va miir*iin olan anda uylun FU,-ye icra editaesi iigfln tieriiliir. Belslikle, miiasir IvIIB CISC emrlerinin segilnesi, onlann degite edilnesi, dinamik olaarq her bir CISC smrinin uylur miho-proqramla (RISC errleri ardrulllr ile) evez edilnesi, mikoomrlm axrnmrn istiqamatlendirici kqe yaalmasr, RISC emrlariniu bufqlerde saxlanrlmas ve miimkfia olan mda uyfiua FU,-ya g6nderilmesi kimi firnksiyalan yerine yetiren mfrekkeb qur[ulann mocmuyundan ibarot olur. Odur ki, derin konveyerlegmenin toleblarini Mayen miiasir ME CPU kisalrnm 9ox b6y[k hissesini tegkil edir. $ekil l.8de g6starilen CPU stukhrnrna daxil olan registrli yaddag bloku miiasir fixitektwlarda regishler fayh (RF) adlandmlu ve ewelki adtekffilada istifade edilen akumulyator strukhluna alternativdir. Registsler fayh emal prosesinda olau miixtelif melumatm (verilenloriq iinvanu, emrlor kodunun) miiveqqeti yadda saxlandmasr riqdndih vb istifadegi proqramlarmdan onlara xiisusi adlarla miiraciet edile biler, yaxud yaddag oyuqlan kimi lilyanla$drnla biler (maselen, mikrokonholler aniteknrnrnda oldufu kimi). Rf CPU ancitekturunda melumat hecmino va miiraciet mtddatine g6re (mtasir anitekturda ber bn 321(4 bitli olmaqla say yizlerle ve mtmciet miiddeti ns-lerle dlgiiliir) daha operativ yadda sinfine (daxili kegden olave) aid edile biler. M-nin bir hissesini 3l

32 iirnumi toyinath regisnlor-utr-gpr (general purpose register), diger hissssinin isa xtisusi toyinath registlar-xtr-spr (special purpose register) togkil edir. GPR-ler proqramla mtraciot edile bilan olub, her biri miixtelif n6v melumah yadda saxlayr. XTRJerin her biriude yaluz 6z toyilatrna uylun n6v melumat yadda saxlaorlr ve onlann bir hissssine yalmz emeliyyat sisteminin (OS) proqramlanndan mflraciet edile biler. $ekil 1.8de gdsterilen idaraedici regisfrler XTR-o aid edila biler. CPU-nin struktuu sxemindo gristarilen yaddaq ve periferiya interfeysleri CPU-dan kanarda gergaklegdirilen operativ yaddaq modullan ile ve perifoiya qugulan konbollerleri ila olaqeni tomin edir. $akil 1.8-do verilmig bosit struktura nisbetan miiasir CPU arxitekh[unun evolyusiyasrnr Pentium prrosessorunun agatrda gdsterilen blok-sxemi iizo idemek olar (gekil 1.10). Burada registlar faytndan elave daxili Ll ra L2 ke; yaddaglan emrler ve verilenler iigiin daha operativ yaddag rolunu oynayr. Ororlerin segilmesi, degite edilrnasi, fiz.iki registrlerin toyitri, ehtiyat stansiyalan vo firnksional bloklar bir-biri ila elaqedar olan emrler koaveyerinin ayn-ayn marhelalerini tegkil edi. Sado omrlerin sert maatiqle degifie edilrnosi ile yanagr daha miirakkeb omrlorir mikoproqramh idaresinden de istifade edilir. Ehtiyat stansiyalannda icra edilmeni giizleyen RISC emrleri goxlulu saxlamlrr. Eyni zamanda igleyen 5 eded FU vardr: o MlU-memory interface unit-yaddaga mtraciot omrleri iigtn; r IU-lnteger unit-tam edodlerin emah iigiin;. FPU-floating point uuit-sr)rugken vergiill[ edadlerin emah igtin; o SIMD FPU-striigkan vergiillii adedlerin SIMD formasurda emah f,giin. 32

33 SII{D [ipu FPU I IIJ ru }{IU $ekil L 1 0. Pentium ho prosessorunun blok-sxemi FU, (i = 15 ) her biri Szhiyiinde konveyerlagdirilnigdir, Har bir magm ddwfinda 5 RISC emrinin neticesi daxili netics- 33

34 verilenler qini ile daxili Ll verilenler kegine yazrlu vo oradan opetativ yaddaqa <itiirfiliir Omrlerin formatr ve ndvleri. Omrlar sistemi Omr idareedici struktur olub, yerine yetirilen emeliyyatur tipini ve emeliyyatda igtirak eden verilenlerin (operandlann) iinvam haqqrnda melumah agkar va yaxud qeyri agkar gekilde gdstarir. Omrlerin stnrkturu dedikde ayn-ayn sahelerin terkibi va teyinatr nezarde tutulur. Umumi gokilde emrin strukturu OK (emeliyyat kodu) ve frnvan (A) hissalelrinden ibarotdir. IJnvan hissesinde operandlarrn ve neticenin iinvanr haqqrnda molumat verilfu. AK A \ r / tulvyer kodu unv8]1 hiss. Omrin forrnatr dedikde, onun stukturundalc sahelarin bitler [iz-e paylanmasr nezorde tutulur. Kompiiterin mikoarxitekturunun layihelendirilrnesinde esas mesele omrlerin stnrkturunun, formahnrn va tiplerinin segiknesidir. Bu zaman emrde yeriaa yetirilocok ameliyyat ve onlarrn opreandtan haqqmda tam ve bir qiymetli malumatrn verilmosi, elace de emrin uzunlufmun mehdudlaqdmlmasr optimallagnlacaq osas parametler hesab edilir. OK ve A saheleri iigrin bitlerinin saymrn birbaga tayini iisulunu nezarden kegirek. OK sahasi iigiin aynlan bitlerin sayr n > logrm ifadasi ile mehdudlagr. Burada M apamt saviyyosindo yerino yetirilen miixtelif emeliyyatlann maksimal miqdarrdu. Har bir operandtr iinvan sahosi (A) iigtn aynlan bif lerin sayr n ) logrs olmahdr. Burada S-iinvanlaEdrnlan yaddagdakr melumat sahesinin hecmidir. Universal tayinath CISC arxitekhrlan iigiin M ) 250 va S > 4 Qbayt oldu$rndan enenavi fonnada yuxaflda gdsterilen ifadelore esasen birba$a rayin edilen m > 8 vo n 2 32 ohnah-

35 du. Bu halda bir emrde g6srerilan unvan sahalarinin sayrndan ash otaraq emrin minimal uzuniulu 40 bit ahnr. Bu isa proqram kodunun optimalh$ gartini 6demir. Odur ki, operandlarm ikrvan sahasinde birba$a iinvan deyil, aseson onuu haqqrnda miieyyen molumat verilir. Bu halda her bir operaud iigfin aynlau iinvan sahesinin uzurlu[u azalr. Bu meqsedle kompfiter arxitekturunda verilanlerin iinvanlasdrnlrnasrnu mtxblif tsullanndan istifado edilir. Omrde gdstarilen flnvan sahelerinin sayrna g6re amrlerin formah aga[rdakr tiplere aynlr: l) 3 finvanh emrler: OK AI A2 A3 Burada Al, A2 I va II operandu iinvarlan, A3 ise neticanin finvam haqqmda melumatr giistarir. 3 iinvanh emrler ilk nesil (Neymaa) anritektwlarda aaha sox istifade edilmi$t. QatrEmayan cahati emrin uannlulunun gox olrnastdr. 2) 2 iinvanh emrler: ok lal l42 Burada Al va 42 I va II oper"andlann iinvam haqqmda melumatdu. Neticanin Al iinvanma yalacab nozerda tutulur. Bele amrler ofia uzunlufa malikdir ve genig istifade edilir. 3) I iinvanh emrler: r 'r'' ur".r"r o'.r'"' I-oq-A'l Burada II opreandu malum regisbde (akumulyatoda) otdufu ve neticonin hnada qalaca$ nezarde tutulur. Bele amr formatr uzunlufuna g6re daha optimaldu vo arallq naticenin operativ gekilde istifade ediknesini temin edir. Yaddaga m[- raciatlarin sayr azaldrlmdan daha bdyitk sfiretle yerine yetirilir. I iinvanh amrlerin genig istifada edildil rxirckurda proqramdakr ernrlerin sayr ewelcedan operandm akumulyatora gondarilrnesi ehtiyacr ila elaqadar bir qeder artmrq olur. 4) iinvansu emrlar: I 'l -,q.r..rj&e,",r_. I ok I 35

36 Bele amrlerde operand iqthak ehir. Adoten bozi idaroefino omrleri, mesolen STOP-dayanma amn aid edila biler. Komptiterin amrlar sisteml dedikde aparat seviyyesinde bilavasite yerino yetirilen miixtolif enrlar goxlulu nezerda tutulur. Omrlar sisrcminde eyni zamanda miixtalif formath (daha gox 2 ve I iinvanh) omrlsrin daxil edilmesi gergekle$irilan alqoritmin xarakteriodon aslh olaraq proqram kodrmrm optimal tartib edilmesini temin edir. Omrlerin formahndan semerali istifade etmek meqsedi ile emrler sistemi esas ve geniglendirilmig emrler qrupuns aynlt. Osas emrlor qrupuna sade ameliyyatlar daxil edilir ve amrin formatrnda OK sahesi tgiin aynlmrq bit sayr azaldrlrndan iinvan sahelerinin saynl arfirmaq mfrmflkiin olur. Geniglendirilmig ermler qrupuna nisboten mtrakkeb emaliyyatlar aid odilir ve daha sada emr formatlarmdan istifada etmakle (moselen, I flnvadr, iinvansrz) OK iigtn aynlan bit sayl axtnlu. Yerine yetirilan omeliyyatlann tipina gdra emrleri asaerdakr flulaional qruplara hilmek olar: 1) sabit ve siir[$ken n<iqteli ededlar tzerinds hesabi emrler; 2) l0-luq adedler frzarinde hesabi emrler; 3) mentiqi emrler; 4) melumatrn yerdefl;mesi emrleri; 5) idareedici omrlor; 6) giriy'gxd ernlari. Onrler sistemindeki emrlerin miirakkeblik derecasinden ve onlarn saymdan asrh olaraq sadelegdirilmiq- RISC (Re dued instruction set computation) ve mfuekkab - CISC (Complex instruction set computation) smrler sistemi m6vcuddur. RISC amrlar sistemine 60-a qeder sade ve esasen I ma$rn d6wiinde yerine yetirilen emrlor daxildt. RISC amrler sistemi konveyerla$irilmig arxitektuun olmasm nozerda tuhr. Yani darin kooveyerlagdirma hesabrna RISC omrleri esasan I maqrn ddvrunde yerina yetirila bilir. RISC omrladnitr uzunlu{u l-2 Bayt tagkil edfu. CISC emrler sistemine sayr bir

37 neqo 100 olan mfirakkob ve orta miirakkeblikli emrler daxil- Jir. S.t" emrlerin uzunlulu ) 3 Bayt olmaqla her bg1$n1-91 ne vetirilmesi ugiiln Cox sayh magrn d6wii teleb odllr' L;lsu imileri universal ALUJuda yerine yetirilt' Intel tirmasm'n.l- IV nesil komptterterinde CISC emrler sistemi rsutade edll- *$dit. CISC ^uoit"tt.*u xas olan gahlmamazlqlar V nesil- Oon taqtayanq superskalyar amitekturlarda aradan qaldrtl- ;;d"lil 'ptos"t*t uuiau ntvesinde RISC amrleri b6yiik *rmt-f" i"tir" yttitilit, on* 6zayg-Y CISC.emrleri,e$il edir ki, 6udar da apamtla goxsayl RISC smrlarmo -g vnlrlar' ' Mfiasir universal teyinath komprterlerdo CISC emlarindan tamamile imtina edilmemesinin sebebi ewelki nasil uoit.ttutf* [9[n yuadrkmg biiyiik hecmde Poqqm tomllltrnrn (tetbiqi va sistemli) miiasir amitekturlarda yotna ysbnls bilmesi ehtiyacr ile elaqedardr' RISC enrleri sist mi sksar halda idareedici Prosessorlann (mikokontollerlarin) aoritektunrnda istifado dilir' 1.7. Melumatrn Envanlegdrnlmast fisullan Deyrldiyi kimi, emrin kodunda A hissesinda opermdm icraedici A, finvanr deyil, onun haqqrnda melumatl gdsbrilir' yani A*,\. Burada d melumat ii90n miiraciet edilen yaddag ovulunrm faktik tnvamdr. Omrin fonnah n toyru p,rosesmoo niviuasarma iisulunun segilmosi va onur ftziki iinvruna cevrilmosi osas mesolalardondir. Malumatrn iinvanlasdmlmasrmn mtxtelif iisullanil bt bio ederken nazsrdo tutulan operand va nererdo tutulan iinvan -iavrslanndan istifade edilir. Nezordo tutulan operand emrde,*'.i btito. s6storilmir ve emeliyyat koduna eusea m[ey-,"o iilir. Me]sebn, amrlerde operandlardan biri g6steriknehivi halda onun akurnulyatorda oldulu nezerdo tutulu' NozardJ t rt rl* Eor* tmrin kodunda agke gekilde verilmir' Meselon, 2 flnvanh amrlorda hesabi emeliyyatm troticosl bntrcr operanttn ibvam fia"e Yazdn 37

38 Melumahn iinvanlaqdrrlmasr iigfin agalrdakr esas iisullardan istifade edilir: 1) Bilavasite invanlagduma (immediate addresslng). Ornrda operandm iinvam deyil, onun qiymeti verilir. Bu halda operatrdm yadda saxlan masr iiqtin oyuq ve yaddaga miiraciat lazrm getnir. Bu iisul proqramrn yerine yetirilmesi mtddetini azaldr ve sabit adedlerin giistarilmosi iigtn elveriglidir. 2) Birbaga iinvanlagdrrma (direct addressirg). Bu iisulda A=A, olur, yoni icmedici iinvan emrde gdstarilen iinvan kodu ile iist-ista diigtu. Birbaga iinvanlagdrnlmanm osas qahfmayan cehati emrin formatrnda bilavasite iinvan figiin aynlan sahonin uzun olmasrdr. 3) Nisbi-bazah iinvanlagdrma (relativebase addressing). Icraedici ilnvan omrdo g6storilon flnvan kodu A ila her hansr baza iinvanr,\-nin cemi kimi taprlr: A=A+art. Baza tnvanmr yadda saxlamaq ugiin kompiiterdo xtsusi tayinath baza yaxud iimumi teyinaft her hansr regish (meselen, B) istifada edilo biler. Baza iinvam registleriain n6mrssini gdstamak iigiin emr kodunda elava B. sahesi de aynla biler. Nisbibazah imvanlasdrnnanrn blok sxemi gekil 1.1 l-de g6starilen kimidir. Nisbi iinvanlagdrma emrinin iinvan sahesinin uzunlulunu azaltrnaqla yaddatrn ixtiyari oyuluna mflraciat etrneye imkan yaranr. Bu halda iinvan kodu omrda nisbatan qrsa olan D siiriiqme kodu sahesi ile g6starilir. D-nin qiymeti Ao iinvaruna nezeran oyuf,un daxili iinvamn g6sterir. Adi halda d iinvam cemleyiciden istifade etmokla aluur (9ekil I. I 1 a).. (B)+D,agar B*0 a- 4 agar B=0 B-regstrlerinin memunudur. A, iinvanm hasil edilmesini sfirotlendirmak iigun siiriigdiiriicf registdan istifide edilir (;ekil 1.11b). Bu hatda baza iinvanr kodunun (B) kiqik bitleri <0> olrnahdr. 38

39 aroi Iodu rclnro E ID i-.,] f r lat I l;l I L-.1 r _l.) b) $ekil Nisbi- bazah iinvanlagdrma sxemi Nisbi tilvanla5drma yaddag sisteminde proqramm bir saheden bagqa saheye kogiiriilmosini bmin edir va proqramm tartibi (<0) flnvanrndan ballayaraq sarbest qurula biler. Her bir proqram iigfrn baza iinvanrnrn teyini OS brefindon yerine yetidln. 4) Registrli iinvanlagdtrma (registred addressing). Operandlann nvam sahesinde uylun regisrin identifikatoru g6sterilir. Kompiiterde regishlarin say yaddaq oyuqlanna nisboton qat-qat az olduluudan regisrin identifikatoru iigtn emr kodunda az bitli saha aynhr. Bundan slave registlara miinciot miiddeti yaddaqa miiraciatina nisbeten gox azdu. G6starilan [st[niiiklari nazare alaraq miiasir kompiiter arxitektunmda regisdi r)nvanlaqdrrna genig tetbiq edilir. Bu isulun gatrsmayan coheti operandlarm awalceden registe yiiklenmesi tgin elave afflarin tolab edilmesidir. 5) Dolay linvanlagdrma (lndirectly addresslng)' Operandn tnvam haqqrnda malumat bilavasite emr kodunda deyil, emrin A hissesinde gdstorilon iinvanh yaddag oyufunda yerlagir. Dolayr iinvanla;drma tipi emrin kodu ile segilir, yaxud invan sahasinin xflsusi bitinda (1, (<0> yalalmaqla gdsterilir. Dolay finvanlagdrrna hahnda ioaedici,\ iinva' u agalrdakr mdrcrlhq flzre tayin edilir: 39

40 a) emr kodundakr A iinvanr izra yaddaga miiraciat edili ve uyfm oyu[un mazmunu oxmur; b) taprlmq moznmu yaddag oyupunun iinvaru hesab er mekle yaddaqa takrar miiraciet edilir ve axhnlan operandrn qiymeti oradan oxunur. Bu flsulun gahgmayan cshoti sistemli yaddaga tekar miiraciet edilmesidir. 11y11 4prlan qaldrrnaq igiin dolay iavanlagdrnnann xiisusi variantmdan istifade edilir. 6) Dolayr-registrll iinvanla$dlrma (lndirectly-reglstred addressing). Bu halda emrin kodunda dolay iinvan sahesinda registrin identifikatoru gristarilir. Bu rcgisnin moznlmu opffandm yerle$diy ojulun 0nvanrnt g<isterir. Adi dolay iinvanla.gdlrnadan ferqli olaraq sistemli yaddaga tekar miiraciet edilnir ve emrin A sahesinde regisfin idantifikatoru iigun az salr bit aynlr. Beleiiklo, icraedici iinvan A=GJ, opemrdm qiymeti ise M((RJ) kimi byin edilir. Burada (RQ-registr mazmununu, M((RJ) iinvanh yadda oyu{unun mozmununu g6starir. Registrli-dolayr invanlagdrma hesabma proqrurx delgmaden emal edilan verilenlerin yaddas sahasindeki tnvanlannt deyigmek olur. Bunun iigiin yaluz registrin mezmunu owolc den deyigdirijrnelidir. Gdsterilan iistiinltkleri nozord alaraq dolayr-regishli finvanlaqdrma iizulu mfiasir kompiiter arxiteknrunda genig istifade edilir. 7) Avtoinkrementli ve artodekremertli iinvanlagdrrma. Bu massivin ardrcd elernentlerinin flnvanrnm avtomatik olaraq hasil ediknesi iisuludur. Emal edilen massivin ndvbeti elementinin iinvant swelki rlnva.n-ur inkrement (+1), yaxud dehkment (-l) edilmskle taprlr. Massivin baslanlrc iinvam adaten indels regishlariada (SI va DI) yadda saxlamldrfrndan avtoinkement/avtodekrement indeks registrine aid edilir va brmun iigiin xiisusi emre ehtiyac olmur. Vaziyyotler registnain (FLAGS) xtisusi biti indeks registrinin avtoinkement/altodekement edileceyiaa ilare eair. In- 40

41 deks registrlari massivin elementlerine mflracietden alava proqram ddrrle.ittin sayrnr hesablamaq iigtn de istifade edilir. 8) Doyigen uzutrluqlu s6zlerin iinvanlagdurlmasr. Bu halda emrde axtanlan siiziin ba;lan[rc iinvant ve onun uzunlufu haqqrnda melumat verilir. Sdziiur deyigan uzunlu[u onun Ualtinfrc invanma dayigen sayda baytlrrn olave edihnssi hesabrna formalagu. Olave edilen baytlann sayl 1e0,1,2,...n omsah ilo emrda g6storilir. Mesolan, k=0 halutla Ar =Ar iinvam iia:a I bayt, k=l halmtla 2 bay, F2 hahnda 4 bayt ve s. segilir. Bele iisul bezi halda miqyasltnisbi finvanlagdrrma da adlanu va Pentium arxitekturunun ernrler sisterninde istifado edilir' 9) Stekli invanlagdtrma. Stek ardrcrl n6mrelanmig regishlarden (aparath stek), yaxud yaddaq oyuqlamdan (proqramlr stek) ibarotdir. Stek g<istericisi (SP) adlant x[susi regisrda steke axrnnct yazlmq oyu{'un n6mresini (stekin opasi) giisterir. Yazt zaman melumat stekin SP-t ndmroli oyuluni yerte$irilir ve gsstaricinin mozmunuru SP=SP-I edilir ($akil 1.12a). Stekdon oxu zunanl SP-nin 6326uogna uyfun iinvanh oyuq oxunur va gdstaricinin moanunu SP=SP+l k;imi deyi.pdirilir (qekil 1.12b). Steke miiraciet Push (yiikleme) ve Pop (guarma) emrleri ile bag verir. Mesalen, gakil 1.12-de g6sterilan emeliyyatlar uy$rn olaraq Push Rg3 vo Pop Rg4 emrleri ila yerine yetirile biler. Stekli yaddagdan istifado eunekle hesablama apanlmast' hesabi ifadeiarin eks Push yaasr (mdtorezis) iigtn elveri;lidir. Bu halda hesabi ifado safdan-sola oxunmaqla" rast galircn operant vo ameliyyat steke yaalu (op"ranllt va onlann iirerinde yerine yetirilecak emeliyyat kodu ardrcrl alaraqyazlu). Meselon (k+/-m) (ps) ifadesi eks Push yazrsrndan k/ +mps-x steka Sakil 1.l3de gdsehildiyi kimi yaalu. 4t

42 !3 8S ;!,g!. -H E[l " L.l I.otr to I EV,.q 6 I.E E O >< t,l 'd (n E ra! (.) a) ci.ll a 42

43 I ]( roltrb E s P ln* 6-.' I _,.1 P (k+r.e) (P-Sl r/ueb $ekil Stekli iinvanlagdrmadan istifade etrnekle hesabi ifadanin tesviri Mrlasir kompiiter ad(itekurunda stekli iinvanla$drmadan alt proqrarnlara miiraciot va kasilmelerin tegkili proseslerinda isifada odilir. Bu zaman OS tarefndon avtomatik olaraq cari mosalenin veziyyetini gdsterau amrlar sayfiacr, FLAGS- bayraqlar registri, DS, CS, SS-seqment reqishlari) mazmunu steka yiiklenir. AIt proqramlann baslao}c ihvam, yaxud kasilmeye xidmet proqramm baqlanllc iinvafl IP rcgistrine yiiklanir va yeni proqramm yerine yetirilmesina ba$laar. Alt proqftunm, yaxud kesilmeye xidmet praqramlan bttiin hallarda qayrdq amrlari ils bitir ki, bu halda OS tarfinden stekin mezrounu yeniden registrloro (IP, FLAGS, DS, CS' SS ) oxunur. Yuxanda nazerdan kegirilen asas iinvanla$mna iisul' lannrn bir gox modifikasiyasr eyni bir ennlar sistcrninda istifade edila bilor. 43

44 BOLMO2.MOLI'MATIN EMAU VA PROSE$ SORLIN MONIiQI STRT]KTURU 2,1. Diiz, aks ve tamamlayrcr kodlar Kompiiterda adadlor dfrz, eks va tamamlayrcl kodlarda tesvir edilla biler. Miisbat ededlsr diiz kodda, manfi odadlsr ise eks, yaxud tamarnlayrcr kodda yazrlr. N bitli G ededinin 2-tk diiz kodu agalrdak kimi tayin edilir: [G, rgor c>o G. ={ " [A+lcl ager G<0,_ 1 kasrhahnda-igra martobeinin cokisinini qiymatino berabardir 2'tam edsd halnda b6yukbitin gakisina boraberdir DD kodda ededlerin toplanmasr flgrin ]fu, Ya edadl+ rinin bitlori toplanr. Oks kodu almaq [9[n G ededinin biiriin birlori eksine gevidlir ve i$are Eartebssinda <l> yazlr. Gcks =20-2-o -19,,*., Gkasrdirso Gaks =2n -t-16], egu G-tamododdirsa Menfi ododlerin tamam.laycr kodda tssviri figiin igara mertebesinda <l> yaair, G -nrn bitlari soldan baglamaqla I <l> rast galano qadar oldufu kimi salrlamlu, I <l>>don sonra ise aksine gevrilir. Gtu,, = 20 - lq - kasr hatnda Gt"* =2o -lgl-tamadod hahnda Oks koddan tamamlayrcr koda kegmak iigiin oks kodun ii,erino kigik bitin qokisi elava edilir. 44

45 Gt - = Gek +2-n -kasr halda Gt"m = Goks + I - tam oded hahnda Omaliyyatlar yerino yetirilorkoo (m[sba$) vo (menfd) slfu qiymoti ahna biler. Dfiz kodda <<0> iki crlr y aala bilar: (*o), -0" (+)o = t' l Oks kodda G0).1"=lis Tamamlayrcr kodda (4) yaalmr. Oks va tamalayrcr kodlan dilz koda kegirmek iigiin asagdakr ifadelardan istilado edilir: _ c, =lcl=zo c*, z' d kesr halnda 1 : Gd =lgi=20 G,- G tam odad hahnda [e =16l= 2'-r-G*, )" Lc,=lcl=z-c"- Igare martobasi do daxil oknaqla adedlor toplarur. Quma amaliyyatr topiama ile ovaz edilir. Azalan adad diiz kodda, gxrlan iso eks (tamanlayrcr) kodlarda yaalr. Mertebaler xstusrrnn dagmasr. Mertobeler xanasr daxilinda yaala bilan iki rdadin toplanmasl zarna martsbalon pbakasi dagmasr bag vero bilar, ysni cemin tesviri tgiin talab edilan mertabelor sayr m6vcud olandan bir vahid gox ola bilar. Martobalor xanasru daqmastnt agkar etmok iigiin agafldakr qayda mdvcuddur. Diziino va ok kodda tasvir edilon odadlerin toplanmasr hahnda dagma olamati kimi igaro mortobesino k6giirlmanin olrnast va igara bitindan k<iflrmonin olnamast (mfisbet dagma), yaxud iqars martebosindon kogiirmenin 45

46 olmasr ve igara mortabesine kiigiirmanin olmamast (manfi daqma) qabul edilir. Oger eyni zamanda igara mertebosinden ve iqara mertabesina kogiirme varsa, yaxud yoxdursa, onda dagma yoxdur. Miisbot daema hahnda naticc miisabat, menfi dagma hahnda ise monfidir. Misal. l) Xro=0,6250r0 )O=0,101& Yro=0,3125r0 Y:=0,01012 Xz+Yz 0,1010 Natica >0 va diiz koddadrr, daqma yoxdur. 0,0101 J-,TTIT- 2) Xro=0,6250r0 )0=0,l0lG Xe+Y z 0,1010 0,1I l1 1,1001 Yro=0,9800r0 Y:=0,1I l1z Mtsbat daqma var. Natica dnz koddadr. Normallagdrma lazrmdr. 3) X:-Yz=Xz+(Yr)=)G+(Yrt". Yz=0,0101 0,1010 Dagma yoxdu. Netica m0sbetdir yo diiz koddur. l,l0l1 _Iu-omr 4) -)G+(-Yr) )Q=-0,1010 Yz=-0,0101 l,0l l0 t,l0l I TTMT Netice manfi dir, tamamlayrcr koddadrr, dagma yoxdur. 5) -yz+(-y2) yz=4,010 t,101l I 1,101I I l, 0l l0 Natica manlidir, daqma yoxdur. 46

47 2,2, Sabit ve sflrfiqkan ndqtali edadler flzarinila hesab amaliyyrtlannrn yerino yetirilmasi Adetan kompiiterde biitiin hesab amoliyyatlan aks yaxud tamamlayrcr kodlardan istifado etmekle csbri toplama omaliyyatrna getirilir. Manli adsdlerin tosviri iiqfin gox halda tamamlayrcr koddan istifade edilir ve emaliyyatlann notic+. larinda ahnan menl'i ododlor tamamlaytct kodda yadda saxlamlr. Tamamlaycr koddan istifada etmakla cobri toplama sabil noqtoli ododlor iizsrinde aqaerdak kimi yerina yetirilir. Mfisbat odadlsr diiz kodda, menfi sdadlsr ise tamar ayto kodda yazhr. lgaro biti de daxil oknaqla bfifiin bitlor iizorinda toplama yerine yetirilir. Daqma elamati yuxanda gdstsrilen qayda 0zre hesablama qur[usunda toyin edilir va bu haqda malumat siqnah idara qurlusuna verilir. Datma mtsbat vs rnenfi noticelar hahnda ola bilar. Mtsbat camin igara bitinda <<0>, monfi cemin igarasinda <l> olur. Menfi natica tamamlayrcr kodda olur. Mis8l, l) X=.22r0=-l6rs=-m0l0llb; Y=-l3ro={Drc= l0te X+Y<G manfidir, dagma yoxdur. Zo,= lu=-35r0 2) X=+25r0=+l9rr=+0001 I0012; Y=+l5ro=+oFr6= I l2; Dagma yoxdur, notica nrfsbet va diz koddadr. )G.=l,ll1010l0 Yl.m= l,1 l I l00l I 2".=TTI0ITII0I Zi..= l.ll0l1l l0l Xau=O.0001l00l: Yau= l l lz z'=01ffii0i0ffii $ X=-l4ro=4Er=-(M)01 I l0z Y=-l7ro=-l trs= ; Zu:0001I ll lz=-3ho Dagma yoxdur, notice tamalayq koddadrr. Xu.=l.l I I l00l& Yu.=l.l I l0l ll l: zr,,=ttiiixxie-

48 Siiriigken ndqteli adadler iizerinda amoliyyatlar daha miirskkebdir. Onlann cobri toplanmasrm aqaflrdakr kimi ifada etrnsk olar: Z= Xr y= sh, q* rspv. q, = sp*[q- * Sry;)=s* r z Bu alqoritm agagrdakr ardrc hq iizre yerina yetirilir: a) Odadlorin tertibi bsraberlogdirilfu. Mfltlaq qiymetino 96- re kigik olan adedin tartibi b6yiik olan sdedin tertibina berabsrlogdirilir, kigik odadin manissasr tertiblerin fsrqino berabor sayda SJik mortebe qadar sala sririigdiir0lflr. b) Mantissanrn cebri toplanmasr sabit n<lqteli ododlerde oldugu kimi yerine yetirilir. c) Naticenin tartibi bdyiik odadin tortibine barabor hesablarur. d) Atnrug netica normallargdrnhr. Tsrtibin beraberlegdirilmssi onlann miiqayisesinden baglarur. Miiqayiso neticesinde agalrdakr variantlar mtm- ' kiindiir: l) & -Pu>m (m-mantissa tigiin ayrrlmrg bitlarin sayr). Cabri cemin neticasi kimi birbaqa I toplanamn qiymati giittriile bilor; 2) P, -Px>m. Toplamarun noticesi kimi II toplanamn qiymeti qobul edila biler; 3) P, -P,=0. Cebri toplamaya baqlamaq olar. 4) & -P"= Kr (Kr <m). II toplanamn mantissasr Kr martebo qeder sala siir0gdiiriiliir, sonra mantissalann toplanmasr baglayr. 5) P, -&=Ku (Kz <m). Toplamadan qabaq I toplanarun mantissasr I(z qsdar sala siiniqdflriiliir. Camin normalla$masr r>lq,]>x gartinin ddanikne diyi halda yerine yetirilir. Oger lq,l > t isa onda p,=p,+ 1 edilir, q, bir S-lik mertsba saga stiriigdiiriilur. Aeer lq,l<x iso, onda noticenin mantissasr 1 SJik mertaba sola siiriigdti-

49 ' rfiliir vo tarbib 1 qeder azaldrnlr. Bu amoliyyatlar normallagma gorti 6donene qodar yerine yetirilir. Ogor +P, -min qiymati mortabolar gabakosini aglrsa,onda tartibin dagmasr bag verir (overflow),-p, tartibin qiym.otinin mortabalor gebokosini ay&f zaman <0> natice ahnu (zero). Sfrrugkan n6qteli ededler iizarinde amaliyyatlar sabit noqtali hala nisbaton taxmini yerina yetirilir. Qtnki tartibl+ rin berabarlaqmasi ugun mantissa saga siirugdiiriiliir. Misal. l) X=7F.83,16-r; U=A.FI. t6a; a) X va U normallagdurhr X=0.7F83.16-t; U=0.F P*='l Ys Pr=-3. b) tortiblar barabsrleqdirilir; Y=0.00AF1.16'r; X+Y= 16-r(0.7F AIr1) q, =0.7 F83 ve qy=0.o0altl mantissalan 2-lik sistemdo toplamaq ii90n diiz kodda yaahr. ql = 0 0l1l lllllo0oootl ci firco1 dagma yoxdur, Dotice miisbet ohmqla diiz koddadrr. q,= ro P,- -1; t,- -l z, Iol rnlm /-=-\-- 48n R-+63 2)X=-6A.2E.l6ti Xro vs Yrr normalla${rrrhr. Y=-2l.FF. l6'2; Xro--0.6AcE. l6-2; yro=-0.2 lff. I 6o Pr=-2;Py-0; tortiblorberaberlapdirilir. +x6=4.oo6a2e.tu'},,=0, 12=0+64=64 Y," = 4'2lFF'160 ) q, vo q), tamamlayo 2Jik koda gevrilir. 49

50 q: =-0.0ooooooool lol oloo qi = -o.mloooo qf - ll llll ll Il00l0t01ll0l00l0 qi = I I l0 tl I10m000001,,TEI]EUEU_L,I1,PT Dagma yoxdur, qz menfi oknaqla tamarnlaytct koddadu. od =-0010 ffi i:rl-jlj I-JL-JL'.i qf;=-226g28 rz=*64 \--Y J 3)X=62,5n; Y=0,0625r0, X+Y emeliyyatrnr yerine yetirek: X=(1 I I 1 l0,l)z=(3e,8;1u=g,3g3. ru*, Y=(0,0001)z=0,1re'160; qx=0,0011i , P^=0010; 9y=0,001re; Pr=0; p*-pr=2;,9' Zr=q,+qr=9,6911 I I Dagma yoxdur, nstice mijsbetdir, Tapgrrq tgfin misallar: 1) X=-73,9r0, Y=-41,3r0 edodlerini sf,riitken vergiillii formatda toplamah ve troticenin iqaresini, dagma elametini tayin etmeli. 2)Xt=-73,9rc, Yr=-41,3r0; Xz=0,625rc, Yz=0,98r0; )fu=16,17r0; Yr-39,43 odedlorinden ixtiyari bir ciitiint sfirii$kan vergiillti formatda tosvir etmeli ve 7i=)\+Yt 50

51 cemini tamamlaylcl koddan istifade etmoklo tapmah. Naticenin igarosini ve dagma alamotini tayin etmali. 3) Xr=+55, Yr=+35,3r0; X:=-31, Yz=-l5; Xr=+13; Yr--,16 sdadlsrindan ixtiyari bir c[tih[ sabit vergiillii formatda tesvir etrnofi ve 7u=\''+Yi csmini tamamlaycr koddan istifads etmoklo tapmah. Dagma alamati va igaroni toyin etmeli Hesrb+antiq qurlulanndr srbit vc strsfitken vergftilii adadlorin cobri toplenm6l sxemleri Miiasir kompflter arxitekturunda sabit vergilllii formatda 2 ciir temr iisulundan istifada edili: 1) vergul kosrin I b6yiik martabosinden solda yerlagir (kesr adodlarin tasviri); 2) vergul kigik mertabedan safida yerl4ir (tam ododlarin tesviri). Monfi igarsli ededlor yadda$a eks vo ya tamamlayrcr kodda tesvir olundufundan gxma emeliyyatr toplanma kimi icra edilir. Manfi sddlerin tamamlayrcr kodda tasvir edildiyi hala uy!'un HMQ-un strukturu gekil 2.I-do gdsterilen kimidir. Bilavasite toplama emeliyyah cemlayicida yerino yetirilir. RgA II toplaoan vs ya gx an iigtn, RgB- I toplanan va ya azalan iigiin registrlardir. II toplanan/gurlan RgBdon RgA-ya birbap (Qob RCA birb.), yaxud invers edilnekla (Q,ab RcA inv.) 6tiirflliir. Omeliyyatm noticesi cemlayicidsn onun grrug registrim (RgCem) QbCem siqnah ile verilir vo HMQ-den 9x9 ginina Qebgugin siqnah ila dtikiiliir. Ccmlayiciyo grfllarun eks kodu verildiyi halda gd(ma ama. lhde tamamlaycr kodu aknaq [9iin cemlayicinin mazmununa +l olavo edilir (+lcbm siqnah ilo). Naticsnin alamoti (NO) x[susi sxemda tehlil olunur vo 2 bitli NO kodu hasil edilr. Ogar omeliyyahn nsticssi <O> dusa, onda NO=00 siqnah, oks halda isa NO*00 siqnah agagdakr kimi ahnu:

52 R8A] 0 tul I Qb: _-',1 I f- *-, 1., ;- t=- Lsl**', Al L_r l*r g,r$ sror Qab RB a :----l ---]! Ida!. blq.t Idu blol I 0l, \ /,tc*, ooa C.Eleyici \ *-T \, /*, Nal JiL."C i c.e tl'ell + ],_-_],; " ll +-fi I lqtu \2co.rn I r- RCG@ Qrx, $ekil 2.1. Sabit vergullii HMQ-nin strukturu -----;-r..r [1 olanda,no =00 ncomlt]=l i=i i- [0 olanda,no * 00 Cemlayicinin igara (Cam[0]) ve I mortrbasinda (Cem []) yarana bilen k6gtrme siqnallannm(kog Cam [0] vo Koc Csm [1]) qiymetlarindan asrh olaraq manfi ve miisbat daqrmalar qeyda ahrur. Manfi dagrma D1 va miisbet daqrna alamotlari Dz a$alrdakr kimi toyin edilir.

53 Dr=K69 Com [0]A Kdq Cem [i]=1 Dz=Kds Cem [0]A K69 Cam [1]=1 NO aga[rdakr ifadc ile taprhr: D, v o^ = Il olanda, No = I I ' z [0 olanda, NO + I I Agar Dr V D2 =0 iss, neticonin kodu igara martobesinin qiymsti ile bele tayin edilir: Com [0]=Q-n61ic'6 <+> i$aralidir va diiz kodda ifado olunmugdur. Cam [0]=l- natics <+r iqarelidir va tamamlayrc kodda ifado olunmu$dur. Gdstarilan pkil frzre sabit vergiillii adodlerin cabri toplanmasr mikroproqramr agagdakr kimi yazr.la bilar: 1. Operandlarrn HMQ-ye qobulu. Qeb RgB: RgB=Gir gin- I operandrn girig ginindon B registrina qabulu. Qab Rgl: Reg l=gir gin- [I operandrn girig Einindsn Rgl-a qabulu. 2. Toplama/gxma amsliyyatrndan asrh olaraq II operandrn Rgl-dan Rg A-ya birbaga/invers gahjde 6tiiriilmesi. Toplama iigiin Qab- Rg A birb: Rg A=Rgl Qrxma iigiin Qeb -RgA invers: Rg A=R[l 3. Omaliyyatrn ioasr. Toplama hahnda Qeb Rg Cem: Rg Cam=RgA+f,g g Quma- haftnda Qab Rg Cam ve+l Cem; - Rg Com=RgA+Rg B+l 4. Neticsnin tahlilina asasen NO siqnalurrn hasili va idaraedici bloka 6tiirtlnasi. Qab id.bl NO=ll halnda kosikno siqnat, eks halda Qeb.grx gin: sx gini:=rg Cam. Dagma hahnda (NO=I1) hesablama prosesi dayandrrrjtr. Z=Xty=Sh.q,+So.q,=So,.#b) 53

54 Ifadssina osasen siirsiigken ndqtsli odedlarin cebri toplanmasr iigiin avvalce tertiblor barabarlogdirilir. Bunun iigiin miitleq qiymetina g6re kigik adedir tertibi biiyuk adadin tsrtibina bjiabar gdtririiliir vo kigik adadin mantissast uyiun mertebeler qader saga siiriiqdilriiliir. Naticanin tortibi bdyiik ododin tertibino boraber g6tiiriiliir. Laam galorss, mantissast normallaqdrrlu ve tertib korreksiya edilr' $akil 2a2-da siiriigkan vergullii ododlerin csbri toplanmasr iig[n HMQnin strukturu gdstarilir. $okil.2-2. SiiriiSkan vergiillii adedlerin cabri toplanmast iieiin HMQ strukturu Rg3:=Gir$in- X toplanamn regisha qabul edilmasi. RgB: =0; nx: =Rg3[0]- X-in igarasinin triggera yazrlrnast; Rgl:=Gir$in- Y toplanammn qebulu, Rg A:=0; ny:=rgl[0]- (toplama hahnda) Rgl[0] (guma hahnda); N Y-rn iqaresi ny--iriggerine yaalrr. 2.4, Konveyerli axitekturda malumatrn emab. Hesabt ve amrlar konveyeri Konveyerlagdirme miiasir kompiiter arxitekturunuu layihalandirilmssi iisulu olub ameliyyatlarrn yerine yetirilmosi alqoritmini ardrc merholslora bolmokla onlarm eyni -

55 zamanda icra edilrnosini temin edir. Marhslalcr ardrcilhgrnrn sabit ve deyipn olmasrna [dra statik va dinamik konveyerler miivcuddur. Statik konveyerlsqdirme iigfrn aqafrdakr prtler ddonilmolidir: * Har bir marholodo elbmentar emeliyyatlann yerino yetirilmosi digor marhololerdon asrh olmamahdr..i. Her bir msrhalanin yerino yetiilmesi eyni zaman miiddatid tolob edir. * Biitiin omoliyyatlar eyni bir marholelsr ardrcrlfigr ila ye_ rino yetirilir. Bele gartlari ddoyen konveyer sinxron konvever do adlamr. CPU arxitekturundakr FUi bloklanmn dari-li strukturu m?f statik iisulla konveyerlegdirilir. Mosslon, siirfigkan vergfillii adadlarin toplanmasr alqoritmini ap$dah merh+ lolor ardralt$na bolmok olar: * Operandlarrn tartiblorinir gxrjmasr. + Kigik tartibli operandrn mantissasrun mertabolarini tortiblar farqi sayda saga striigdiirmak. * Mantissalan toplamaq. * Csmin yuksak mortebasindoki <0> saynr tapmaq. * Comin mantissasuir bu <0> -lann sayl qodor - sola siiriigdnrmak ve tartibi uyfun olaraq korriksiya et_ mak (normallaqdrmaq). Bu aiqoritm tizra quruknug sinxron konveyerin har bir merhalasinda uylun mantiqi bloklar va msrholaler ara_ smda buferin ol-masr nszarda tutulur (gakil 2.3.). Statik prin_ sipdo qurulan FUi qureulanmn konveyeri hasabr konvever adlanr. Omoliyyatrn FUi-da icra edilmgslns qader emrlerin emah prossesi statik konveyerin $ortlilini 6domir. Bele halda dinami-k konveyerlagmsden istifado edilir. Dinamik koaveyer.lagmenil gortleri agalrdakrlardrr: * Hor bir alqoritmin xiisusiyyotindon as r olaraq mar_ halelar ardrcrlfigr doyiga biler. 55

56 )*" IIIIEE I I rura J ]**' J ]*"o, )t r" )r.*,oo )u.,t". Kallhiru )rr'o,u r N@Iqdd $ekil 2'3' Silriigken vergiillii A ve B odadlarinin - toplanmasl prosesinin konveyeri (E-tertib, F-mantissa) * Ayrr-ayn merhalelor arasmda miiayyon as lhq ola bilar. * Oz tayinatrna gtiro hor bir morhalada yerine yetidlen elementar "mrliyyutlar kifayot qader mrlxtolifdir ve onlara sarfedilon vaxt eyni deyildir. Umumi halda CPUda smrlarin yerino yetirilrnasi ardrcdhgm ve konveyerin morhololorini pkil 2.4-doki kimi gdsterm-ak olar. Omiilarin formatr miixtalif oldrlundan eyni 6ir morhelelsr ardrcrllfr tekrar edilrnayocokdir' 56

57 gskil 2.4. Omrlor konveyerinin marhaloleri Diger torofdan cari omrin yerins yetirit:resi awelki amrin neticasinden as r ola biler (garti kecid). Sartsiz kecid amaliyyatr isa owalki naticani gdzlemodon 'yerino yetirilo bilar. Odur ki,..konveyurin marbelaler ardrcrlhg dinamik olaraq teyin edilir. gakil 2.4-da nozerdan keciriloi konvever emrlar konveyeri adlamr va tagkili prinsiplarino g6ra hesabr konveyerdan forqlsnir. Hesabr konveyer-rr*.nhok ionui bloklann emal sfiratini artlrmaq iigln istifada edili. Omrler konveyeri ise amrloril yerina yetirmosi prossesini siiratlon_ dirmeklo morkazi idaro qurlusunun struk:ruruna aid edilir. Konveyerin.. siiratinil agagr diigmamosi iigiin onun giriginde fasilasiz arun tamin edilmolidir. Hesabr-konveyeria_ hnda bu, icra edihnak iigiin ydnalidmig RISC emirlaiin axr_ nrdrr. Ornrlar konveyerinin giriginda CISC omrleri axmurn fasilasizliyini tamin editnasi amrlarin yaddagdan segilmesi strotinden aslldu. Omrler konveyerinin siirotin aealmasma losir ed91 an bdyuk amil proqramdakr gorti ke.gid emrleridir. Bu problemin holli istiqanetinda V nesil arxitekturdan bag- 57

58 lavarao miiasir arxitekturlara qsdor kegidlgrin iincadan iri-i?.ag.tioi" mfixtalif alqoritmhri tatbiq edilir'-p-entium 4 prssesorunda serti koqidlerin dtzgfln texmrn ed m$l etimah g5%-e qatdrrlm;dr. -'- CpU arxitekturuna kcg yaddaqm daxil edilrnesi sebeblorindan biri de amoliyyat konveyerini fasilssiz amrler vo verilenler axrm ile tamin etmakdir' ----fr,tt*it CPU-nrn daxili i99i tediyi, yani amrlorin yerino,etirilnesi streti amrlsr konveyerinin marhalslor sayldan 'asilrdrr. Morhaleler sayt na qedar gox va her bir marlelgru.n Lru*iwrti na qeder kiqikdbsa (takt siqnallan ila 6l9filiir)' CpU-mn aaxiti i$ci tezliyi da bir o qsdor yukssk olur' lohs-e qedjr daxili tediye malik Pentium 3 prosessorlannda-konveyerin merhalolor sayr l2-disa, Pentium 4-de konveverin marhelalar sayl,0 gdtiirmskle >3 QHs daxili tezlit iemin edilmidir. Odur ki, konveyerin marhololer saynm artrml miiasir prosessorlann i99i tediyinin xfllmasl tctu ailitektur ssriini taskil edir. Texnoloji prt isa layiha normasr,yoni yarrmkeirici kristal daxilinda bir tranzistorun tutdu[u saha ila alaqedardrr, $akil 2.5-de Ptntium 4 ptosessorunda,omrlor konve' yeri merhelelerinin ardrolhsnrn sadels$irilnig sxemi gdstarilir Prosessorun va sistemli yeddagu mantiqi sftkdrn Prosessoru mantiqi cahatdsn 2 hissaye b6hnsk,olar: -.. a) icraedici qulu (EIr, b) interfeys qureusu (BII, ($eka i.q, EU qotg*u omaliyyatrn bilavasita icrasrn yerina yetirir, BI0 isa nu qureusuna amrlorin ve operandlann omrutrnasini tomin edir' EU qurgusuna registirlor blokq ALU, CU, bayraqlar registri ve cari omrin flnvarum yadda saxlayan IP registri daxildir' Gosterilon bloklar cari emrin icrasrm tamin- etmsk fl90n nezardc tutulmu;dur' BIU qurfiusunun 3525 funksiyast Bus c$trhol utrit (bus) vasitesilo

59 $dllflbfi ee&n ruh rllrbl t? r-bfi dhrmbbb (BarEl t!ai&& ilrtrr &tl) Ll veuleiler kegi Ll &E Crctc $akil 2.5. Pentium 4 prosessorunun amrler konveyerinin strukturu

60 I t! TE t.i 5r i: - t: I t Iț al E6 t+. E ti i 0!. t E! d B I & t irea t:!^ ir'!? lo, I IIt lr Ii :F li^ g E a :.1 i & E E I r? L E fl T rt t 5r - EI ii!i gf - E 60

61 EUi AH AL ]Bru BII i BL CE o i Prcgr@coltrol SP CS BP SI DI ES te! En coouol udn AfU (Bri!@!b 8!d bsrlan) CLI (CcoEol uair) Fb8s trgirltr tf ({stluclre l'oat.l) I i : i : IBrrucd@ cplue (+32) teyt gokil 2.6. hosessorun mantiqi strukturu lmlarin isini tagkil etrnak, seqment reqistrleri ils iqlamak va smrlor ndvbesini (instruction queue) tartib etmekdir. Bu qureu melumatro EU-ya, yaddag ve giriy'gurg qurgulanna 6tiiriilrnesini hayata kegiran ginlara nezarat edir ve seqment 61

62 reoisfilori vasitesile iinvanla$rrrlmaru yerins yetirir' BIUnin funksiyasrna hom do amrloril daxili keq yadda$an secilmesi aid editir. Bu blok omrlori yaddagdan oxuyur ve oni*-r*trt ndvbesinde yerls$dirilir' Prosessorun tipiodon asrh olaraq amrler ndvbssi 4+32 bayl vs daha gox uzunlue'unda ol bilr.. Yoni cari emrlarin yerino yetiritnasi zamim hmlip bu n6vbods emrlar olur. Icra edilmasi figrin cari amr ndv6anin teposindan gdtfrtliir' Prosessorda omrlorin dncsdan segilmesi onlano koo"yerli emahm temin eden tisullardan biridir' Intel Pentium modeline qoder biitiin prosessorlar I konveyerli olmugdur. Yoni cari emrin iffasl vekunlasana qeder sonrakl Jmr seqilmig olur' Peltium pro-,"rsorlan, ilt modeli 2 konveyerli oldulundan eyni zamarda IU vo FPU konveyerlerinde tam vo siidi$ken ver' giillti ededlorin emah mi.imkiin olmuqdur' M[asir prosess'orlarda ise 5=7 eded iitisaslaqdrnlrmq fturksional bloklar mdvcuddur. Registrler icra edilen emrlsr vs onlarrn operandlan haqqrnd-a melumatt miivaqqeti yadda saxlayrr, yaddaqrn icraedici tinva run taprlnasr va hesabi omaliyyatlann icrast prosesinde istifado sdilir. Prosessor registrlorinin sayr, iiolori va har birinin mantiqi strukturu mikoarxitekturun tavini zamanr miiayyonlaqdirilmolidir. Registrlor proqramiarda identifrkatorlan ile finvanlaqdnlr vs bitlori saldan sola olmaqla ndmralonir. Totbiqi proqramlarda istifad' edilme imkamna gora prosessorun regishlori iki sinfo ayllu: proqramdan mtiraciat edilon ve proqramdan mitracist edilo bilmeyen. Proqrimdan miiraciat edile bilmeyan registrlara yalntz sisternli pioqramlardan birbasa istinad effiek mumkiindiir' Proqramdan miiraciet edilen registrlar totbiqi proqlamlanl.*tltiod" istifade edilir vs iiz ntivbesindo universal, xfisusi teyinath kimi iki ndvlera biililniir. Universal regishlarde istoniian tipdo melumat(verilenlor, [avan, idaraedici) kodu sax-

63 lanrla bilar. Xiisusi teyinath registrloro ise yahrz toyinata uy[un tipda molumat yazla bilsr. $ak.l9-dakr strukturda gdsterilan A,B,C,D registrlari universal, qalanlan iso xiisusi teyinath tipa aid edilir. Universal teyinrth registrlor. AX,BX,CX,DX registrlorinin her birinin 0za1 tayinatr olmasrna baxmayaraq uni versal kimi totbiq edilir. Buracla ba1.tlar, yaxud sdzlar yadda sax.lamla bilar. Reqistrlerir sol baytr H (high) hissoni, sag baytr- LQow) hissani g6storir. Masalon, CX registrini CH vo CL hissolerine ayn-ayn mf,raciat edilo bilor. Agalrdakr emrlordo <0rd> kodu CX,CH vs CL hisselarina gdndarilir: MOv CX,0000H MOVCH,OOH MOVCL,OOH Intel 80386/80486/Pentium modellerindo 32 bitli universal EAX, EBX, ECX, EDX registrlerdon istifade edilir. AX,BX,CX,DX registrlarin ilkin tsyinatrnr ve mantiqi strukturunu aga$da nezardon kegirok. AX registrl. Osasan akkumulyator olub, gridexrl,, daha gox hesabi smaliyyatlarla elaqedar istifade edilir. Mosalon, wrma, b0lma emoliyyatlarrnda qeyri-agkar 9ekilde AX registrinin istifada edilmssi nszarde tunrlur. BX regishi baza registri kimi melumdur. Umumi tayinatl olmasrna baxmayaraq xarici iinvanla$rrma iigfin h- deks kimi istifada edilir. BX registri digar flmumi teyinatlhesablamalar tigiin do nezerdo tutulrnuqdur BX: f BH -TBL --'l Enx 63

64 CX registri saylac funksiyasrnr dagrmaqla ddvrlorin.rr-. vuxr-d saea/sola siirii5diiriilen bitlorin sayrm g6starir' Umu# tevinath-kimi hesablamalarda istifade edilir: DX registri verilenlar registri otub giriy'gurg amaliyyatlannda tetbiq edilir. Vurma/bblrne omeliyyatlarrnda DX- AX ciittfiyti genig uzunluqlu verilonleri yadda saxlayu' lxtivari univcrsal teyinadr registr 8/16/32 bitli toplama' cxma amolwatlarr iiqiin istifado oluna bilor' ' Xususi teyinath registrlarin bir hissasi tetbiqi proqmlnlardan birbaga miiraciot edile bibnir. Umumi halda bu registrleri yerino yetirdiyi funksiyaya [0ra aqa[idakr kimi b6knak olar. Seqment regishlari. Seqment registrleri 16 bidi olub cari seqmentin baqlan$c flnvam haqqrnda malumatr yadda saxlayri va onlann mazmunu proqramlann suhodlorine uveun gslir. Seqmeot registrlorindeki iinvan kodunun sa$aii + fltinin <O> qiymatli oldu[u nazerda tutulur (seqment registri x 10ro). - CS registri DOS emelilyat sisterninda proqramrn kod seqmentinin baglan$c tinvamnr yadda saxlayr. Bu iinvan ile IP (imtruction pointer) registrinin mezmununun comi icra iicih vaddasdan oxunmalt olan ndvbati amrin tnvamru verir. -lstifadecinin proqramlannda sdalen CS registrina amrlarden aqkar miiraciot edilmir. DS registrinin mozmunu proqra[un verilonlori iigfin seqmentin baglan$c flnvantnt gdstarir. DS registrinin mozmunu ila omrdaki offset kodunun comi data seqment daxilindoki miiayyen baytm yerini tsyin dir.

65 SS registri proqram haqqrndah melumatlan miivoqqoti yadda saxlamaq iigiin istifads edilen stekin yaddagda teskilina xidmet edir. DOS sisteminde proqrarun stek seqmentlorinin baqlangc iinvant SS registrinde saxlanfir' Seqmentin baglangrc iinvan-r ila SP Gtek poin registrlsrindeki offset kodunun comi stek kimi tinvanlaqdrrlan yaddaq oyugunu g6storir, Normai proqrarnlama rejiminde SS registrine birba.ga miiraciet edilmir. ES (extra segment) registri satirlor iizerinde (character data) bazi omoliyyatlarda yaddagrn iinvanlagdlrrlmasr f,giin istifado edilir. Bu manada ES registri indeks registri DI ilo elaqedardrr. ES registrinden istifadoni nozorde tutan proqram awolcsdsn seqmentin baglangc iinvaru ila onu yflklomelidir. trs vo GR registrlari slavo extra segm.ent regishled' olub Iutel Pentium modellerinds istifado edilir. IP-instruction pointer registri 16 bitli olub icra edilmeli n6vbati snrin offset iinvanmt yadda saxlaylr. IP registri CSle birga istifada edilir. Bele ki, IP cari kod seqmenti daxilindo cari emdn iinvanrnr gdstarir. Masalen, sgor CS-in mezmunu 25A4[0]H ise vo IPdo 412H kodu varsa, onda ndvbati yerins yetirilocok emrin iinvanl 25 A40H+ 4 l2h=25e 52H kini taplr. Normal olaraq IP registrino proqramdan birbaga miiraciot edihnir, lakin IP-mn mezmunu DOS DEBUG proqramr istifada edilarkeu dayiqdirila bilar. Intel Pentium prosessorunda 32 bitli EIP registrindsn istifada edilir. Stek giistaricisi SP (stek pointer) va baza gdstaricisi BP Oase pointer) registrlari SS registri ilo alaqodar olub sistemli proqramlar tergfindan stek seqmetrtindaki verilenlars miiraciot etmoye imikan verir. OS avtomatik olaraq bu registrlari emal edir. 16 bitli SP registri SS registri ila birgs istifada edilorek cari prosesin stekindeh:o cari oyugun tnvatrml gdstarir. Intel Pentium modellorinds 32 bitli ESP registrinden istifade

66 edilir. Agagrdakr misalda SS registrindo seqmentin baglan[rc tnvam 27B3[0] H ve SP-de offset kodu 312H oldu[u halda stekin emal edilen cari oyupunun iinvam 27B3OH+312H=27E42H kimi tsyin edilmigdir. lr 2?B3lOlH SsseCrsortr ihvanl 3nH SPde dlst kodu t BP registri- 16 bitli olub stek kimi yiiklanmig verilenler va tnvan parametrlerins i$ara edir. Pentium prosessorlarrnda 32 bitli EBP registrinden istifade edilir. indeks registrleri. SI vo DI registrlari iinvamn indekslanmesi vo toplama, gxma ameliyyatlannda tetbiq edilir. SI registri 16 bitfi manbanin indeks registri olub, setirler iiz+ rindo omeliyyatlar (character) iigin istifado edilir. Bu monada SI ve DS registrlari qoga tatbiq edilir. 32 bitli modellerda ESI registri mdvcuddur. DI registri tayinahn 16 bitli indeks registri olub, satir iizarinda yerine yetirilen anrliyyatlarda istifado edilir. Bu monada DI registri ES registri ila olaqodardrr va 32 bitli kimi geniglendirilmig EDI variantr da vardrr. FLAGS registri. 16 bitli flags registrinin 9 biti Intel prosessorlar iigiin magtnrn cari voziyyotini va emal prosesinin noticasini gdstarir. Bir sra amrlar flags registrinin bitlerinin mtayyen qiymatlo miiqayisasini yerins yetirir, yaxud onun dayigdiritmasi ilo neticelonir. FLAGS registrinin agalrdakr bir nega bitlarini gdstarmek olar:.3. OF(overflow) hesabi amsliyyaflam noticesinin yiitsak bitindski <l>-in mertebelor Eabakasini agmasr elamatidir. 66

67 * DF (direction) setir tipti verilsnlarin sala yaxld sola siirirqmo istiqamatini vi indeks registrlari iizarinda inkement/dekrement omeliyyatlanm g6sterir. * IF (interrupt) xarici interrupt siqnaltmn qabul edilmasi/edilmamesini olametidir. * TF (trap) prosessorda emoliyyatlann addrm-addm yerina-yetirilmesi rejimini uyin edir. DEBUG kimi prooramiar trap bitini (l)) berabar edirek addrmh icra etma reli-ioi mtiyyrn edir ki. har bir emrin y'erina yetirilm+ sindon sonra registrlorin va yaddaqrn veziyyoti miieyyen edile bilor. * SF (sign) hesabi amsliyyatlarln naticssinin igaresini teyin edir (<O>-mnsbat, <l>-manfi ). * ZI (zero) hesabi yaxud mfiqayisa emaliyyatlanmn n+ ticasinin <0> olmastu miioyyan edir (0- * <0>, l- = <0rD' Kompflter arxitekturunda sistemli yaddaq mantiqi cchatdon 2 n6ve ayr r: ramdom access memory (RAM Ye read-only Har iki ndv yaddaqda flnvanlasfuntan on kigik molumat bayt hesab edilir. Baytlar ar&ol niimrolonir vo yaddafdakr malumatrn tinvam kimi onun kigik baytrmn iinvanr qobul edilir. Bu iinvandan ba;layaraq miiraciet edilsn baytlarrn ll2l#b sayr uylun olaraq proqramlarda BM/D/Q simvollan ila g0stffilir. Mazmunu M0lh olan registrdon melumatrn yaddagdakr 5612h vs 5613h iinvanft iki qonqu baytlara yazjmasr qaydasr a$a$da gostarilmiqdir. Burada yaddaqrn yuksak baytrnda 04, aga$ baytrnda iss 0l yazln. fm Toa -(-. lor TM _l 'l!\.el 5613 ibledr 67

68 RAM va ROM tipli yaddagda saxlarulan molumat deyigms imkaruna giira bir birindon ferdanir' ROM yadda-,rodi,trouou sabit qalan, yaxud operativ olaraq dayiq- -rven mrlumutlar saxlanrlrr. Buraya miixtelif sistemli cedveller ve amoliyryat sisteminin bozi rezident proqramlan (mesalan, BIOS (Basic I/O system)) aid edile biler' RAM vaddasrnda ise operativ olaraq dayi$dirila bilan malumatlar vadda saxlamlrr. RAM va ROM tipli yaddaq prosessor Lrefindan mtxtolif yaddaq sahalori kimi iinvanlasdrrrhr' lstifadaqi proqrar anndan RAM yaddayna oxu ve yzur reiimlarinda, ROM-a is" yalnz oxu rejimindo miiraciat etmak olar. ROM yaddagrna malumattn yazrlrnasr xiisusi rejimde hayata kegirilir. - InteL 80x86 tipli ptosessorlann iinvanlagdudrpr sistemli yaddagrn mentiqi xeritesi qakil 2.7-da g6sterilmiqdh' EEdeotllE(rY IJ IIB &286 3luE s36 409JME &486, Ptoritro. $!n Addr6s DaE Har 90K Fmmh 768K C0m0h\'.. 6{]K Am@h. 6( K. B&* srsea Ro I9:l K. l'{e60ry.ip$ie lze K. YiJro dbphy EIg EADf) 6a0 K. M.roorY (RA}l) TPAitg-6irDt Eo8lrEera) 8!r.r I J^-* $ski Mantiqi yaddaq xoritesi Burada hecmi IMB ve 00000h+ FFFFFL kimi tinvanlaqdrnlan esas hissonin ROM sahosi BIOS' RAM sahasi ise

69 videomalumat vo tetbiqi proqramlar iigiin ayrrlmrgdr.yeni ana kart iderinde olan BIOS vo VRAM mikrosxernlarindaki mslumat da sistemli yaddagrn gtistorilen sahaleri ile rinvanlagdrrlrr. FFFFFh (lmb) dan b6y[k iinvanlar sistemli yadda;m geniglsnen hissesine (XMS) aid olub, hecmi prosessor modelindan asrh olaraq dayige biler. Pentium prosessorlan iigtln )O{S sahasinin hocmi 4QB-drr. Bu hissa esasen tatbiqi proqramlar va onlarm verilanleri iigiin alave yaddag kimi nezerda tuhrlmuqdur, Sistenrli y.addapn real va m0hafiza olunan kimi iki osas i9 rejimlari mtivcuddur. Real rejimda iinvanlaqdrrlan yaddaq sahosi I MB-la mehdudlagrr. miihafize olunan rejimda iso bu saha IMB-dan bdyiikdiir, yani XMS sahesi daxil edilir. Hesablama prosesinda iqtirak edan mtlxtelif tstbiqi va omeliyyat sistemi proqramlan arastda sistemli yaddag sah+ lerinin bolgtsii iigtn sehife ve seqment kimi daha boyiik vahidlerdon istifade edilir. Seqmeotlsr yadda saxlan an m+ lumatrn nbviina (proqram, verilanlar ve stek malumatr) va bu melumatrn yerins yetirilen masolelor iiae mansubiyystine giire emaliyyat sistemi torefindon ewalcedan ele teyin edilir ki, miixtelif mesalolorin bir birina melumat mtdaxilasi, elaca de proqramlar, verilanlor, stek malumatlan arasrnda bag vere bilacok miidaxilalarin qarqsr atmrg olur. Bunun iigiin milxtalif seqmentlerin iinvan sahalorinin qargrhqh kasigmasi olrnamahdrr. Mohz kompiiter arxitekturundakr seqment va masalalar iigiin istifade edilan deskriptorlar va xiisusi registrlor bu moqsade xidmot edir. Seqment yaddag sahesinin 1616 va ya 10rr adodino bdlfrlan invanh oyulundan baglayan istanilon yerinda yerlep bilar. Seqmentin hecmi real rejimde 64 kb-a, muhafizs olunan rejimds ise l6mb-a qsder ola bilar. Seqmentlorin yaddaeda yerini deyigmak iqiin uyg'ud seqment registrlarindeki va deskriptorlanndakr iinvan kodunu dayigmok lazun-

70 drr. Yadda saxladr[r melumatrn ndviina gdro seqmentlerin 3 ndvii mdvcuddur: kod, verilenlar ve stek seqmentleri. Kod seqmentinda yerina yetirilen proqram kodunun emrlari yadda saxlanrlr. Verilanlor seqmenti proqramda teyin edilen verilonler, sabit kemiystler va i99i sahc (arahq neticsler n9tu) iigtin nezerda tutulmuqdur. Stek seqmenti cari mes+ lanin veziyyetini eks etdiron melumatt miiveqqeti olaraq yadda saxlayrr. Hesablama prosesinds istanilen tip seqmentin baglangrc iinvanr uypun seqment registri(cs/ds/ss) ve deskriptoru vasitesila toyin edilir. Ogor yerlogdirilocak melumat hecrni bu rejim iigiin teyin edilmi$ seqment hocrninden Myukdiirse, onda uy[un tipda bir neec seqmenti aynlr. Bu seqmentlarin baqlanlrc iinvanr, uzunlu[u mtxtolifdir vo ixtiyari ardrcrlhqla yaddaga yerlage bi1or. Proqram daxilinde biitiin yaddag oyuqlan seqmentin baglanfirc finvanma nezaron iinvanlagdr rr. Real rejimde CS,DS,SS seqment registrlarinin mezmunu vo yaddaq seqmentlorinin sorhadlori arasrndakr alaqe $ekil 2.8-de qraflrki formada gdstariknigdir. Mtoory gakil 2.8. Seqment registrlari ve yaddagrn seqmentleri arasr ndakr elaqanin strukturu 70

71 Seqmentlarin baqlan$rc iinvan kodu 16lo ve ya 10to odadlarinin misline beraber qiymetli olduiundan axrnncr IGhq martabanin (0) qiymati seqmeot registrino yazlmrr- MosJlen, seqment yaddagda 045FOh tinvarundan baglanrsa, onila bu iinvan seqmentlor registrinda 045Fh kimi yazlr va sa[dan <0ro olnast nezarde tutulur. Seqmentin baglanfrc iinva ndan uygun oyugun iinvanrna qeder baytlarla olan masafo offset (yaxud displacement) adlau. 64Kl hacmli seqment daxilindo 16 bitli siirlgma kodu 0000H-dan FFFFH-a qodat qiymot ala bilor. Seqment daxilinde hor hanst oyuga mfuaciat etmak ugtin prosessor seqment registrindeki baglanfrc flnvam,l0re-ya vurur va offset kodu ila csmleyir. Mosolan, verilonlor seqmenti registrinde 045Ft0lH kodu varsa, offset kodu 0032H olan baytrn iinvanr 045FOH+0032H=04622H olur. Owalki IntelS(h86 prosessorlan ile proqram cahotdatr uzlagmanr tomin etmak iigtn miisir arxitekturlarda sistemli yaddaq real vo miihafizo olunan rejimlarda iqleyo bilir. Peniium prosessorlannda real rejim Intel8086 arxitckturunda oldu[u kimi yerina yetirilir. Bu rejimda 16 bitli iinvan kodu ita seqment daxili yaddaq sahesi 64 kb-a qadar iinvanlagdrrrlrr. Miihafiza olunan rejimde seqment ba$lanpcl,nn 24 bitli kodu ila onu FFFFFFH iinvamna qader yaddaqda stirtiqdurmak olar. Bu halda seqment registri selektor kodunu toyin edir. Selektor vasitasi ilo tapilmrq seqment baqlangcrmn 24 bitli kodu iizerine proqramdakr 16 bitli siiru;- ma kodu (offset) alava edilmakla yaddag oyufunun icraedici iinvanr elde edilir. Miiasir prosessorlar miihafizo olunan rejimda virtual yaddagrn iinvanlagdrmasr figiin 48 bitli koddan istifado edir. 16 bitli seqment registri 32 bitli seqmentin baglangc iinvan kodunu tapmaq iigfln selektor ti*i_l$9& edilir. Seqmentlsr 6z ndvbesindo her birinin hacmi 4KB-dan 4MB-a qodar olan sahifalare ayntr. Sahifelanme omaliyyat sist,ani saviyyssinde fiziki yaddagrn idare edilrnesi iigiin istifade edilir. tt

72 2.6. MI\D( texnologiyasr. QablaEmrq verilenlerin vo M]\tD( emrlarinin sftukhru Ml\D( (multi-media f,xtention) multimediya, 2Dl3D qrafika vs kommunikasiya totbiqlarine ydneldilmigdir. MMX texnologiyasr Pentium prosessonmun II MMX) baqlayaraq yaradrlmrgdr. MMX texnalogiyasrntn amrleri 64 bitli tam odadler, elace de vektor halnda qruplagdrnlrmg vo iimumi uzunlulu 54 bit olan verilenlor ilo i+layir. SIMD (Single instruction urultiply data) a itektuuna gdre yerine yetirilan bela emrlerin esas ideyasrm bir emrde verilanlerin bir nege add elementlerinin eyni zamanda emal ediktresi taqkil edir. Kompriter arxitekturunun MMX geniqlenmesi yeni tip qablagdrnlmrg (packed) edadlsrin istifada edilmosini nazerdo tutur. 64 bitli martebalor xanastnda qablayfinlmg $acked) verilanlor strukturu kimi a9a[rdakr kimidir;,, 0.i. qabla$njrorg baytiar.! qabla$:n}org sddr * qabla$nlm4 2 qat sdd:r.l 64 bidi s&lt [_T_rl-T--l] '*oo.r, fl]-f---_l I I l""u Pi&cd'ord Pa&d ddjlt. 64 bitli packed verilonlerin gdstorilon tiplori 8 odod birbaytlr, 4 aded 2 bayth, yaxud 2 dd 4 baytl, eloce da I eded 64 bitli operandlar kimi MI\1D( amrlerinde xiisusi qayda ile emal edilir. Pentium MMX prosessorunun smrlar sistemina 57 oded bele amrler elave edilmiqdi. Packed venrilanler yaddagda, yaxud 8 edad MMX registirlerids (MM0+MM7) saxlan r. MMX registrlari 80 72

73 bitli FP (floating point) registilerinin kigik bitlerini teqkil edir. FP rigistrteii timi bu registrlsr da yadda$rn iinvanlagdllrlmasr tigiin istifada edils bilmez. MMX ve FP operatorlair eyni registtlordo yadda saxlanrldrlrna gdra bu amaliyvatlairn evni zamanda yerina yetirilmxinin qareslnn ulrn-*, aparat vasitasile elde edilo bilmir' Bu maqssdlo omrden istifado edilir. MMX texnologiyasmrn daha bir xrisusilyoti ondan ibaretdir ki, daqma ilo neticalenan hesabi emrleri 6z[na moxsus qakiide dsstokleyir. Ddlrii k6giirmeli hesabi omoliyyatlardan fotqli olaraq bu emoliyyatlarda daqma. zamant taxrlan tip verilen rigiin miimiikiin olan maksimal qiymat noticads qiyd edilir, kdgiirma ise nozore ahnrmr' Bu, qrahki emaliyyatiarda renglerin tayini f,giin alveriglidir' hunksional byinatrna gdre MMX omrlarini aqalrdakt qruplara h)lmek olar: * Hesabi omrisr (t, x,x va *ntn kombinasiyast);.:. Bir-biri ilo yaxud hsr hans komiyyetle beraborliya g6ra mtqayise; Formatlarrn gevrihaasi; 64 bifli operandlann iizorinda montiqi emelilyatlar; Mentiqi va hesabi sir0qme emeliyyatlarr; MMX vo tam odedler registrlsri, yaxud yaddaq oyuqlan arasmda mslumatrn dapnmasl; * MMXregistrlarinintamizlenmasi' t.:. * * Qgyd etmak lazundr ki, MMX arnrlerinin naticesi bayraqlai iegistrinin voziyyatini doyiqmir. MMX reestrlari FP1J registrlorindan forqli olaraq stek gdstaricisi TOP-a nezaron nisbi deyil, fiziki olaraq MMXIGTI kimi tinvanlagdrnlr. MMX emrlari FPU amirlorinin yerina yetirilmadiyi prosess rejiminda icra edilir. Odur ki, bttiin MMX amrlari yerino yetirilorksn FPU STATUS registrinda TOP=0 olur. Sorbest MMX registrinin Tag hissesinda I 1 kodu yazrlt. 73

74 AMD fumasr torefindon K6-2 prosessoru tigfln daxil edilnig 3DNOW! texnologiyasr MMX imkanlarrn geniglsndirir. 3DNOW! texnologiyast FPU formatrnda qablanmrg adsdlar iizerinda omeliyyatlan yerins yetirmoye imkan verir' Bu tio ededlar 2 qat sozlar kimi 64 billi MMX registrlerinde saxlamlr. 3DNOWI texnologiyasmda packed data-nin 64 bitli struktwda 2 tipi vardrr: r' Packed sigle precision FP (amr kodunda "F" simvolu)' / Packed32bit integer (amr kodunda "I" simvolu)' 3DNOW! iigiin MMX[0-7] registrlerindan istifado edilir ve amrlednin struktuu MMX omrlerinde olduln kimidir. Lakin emrin kodunda "p" avezite "PF"(packed FP) yazrirr. AMDK6-2 prosessorunda PF omaliyyatlannr yerine yetirmak uqiin 2 edad FP konveyeri vardtr va hsi bir konveyer 2 taktda bir PF ameliyyatrmn neticasini hasil edir. Belalikla, her 2 taktdan bir 4 aded FP amatiyyatlan yerina yetirikniq olur. Omrlor sistemine PF imaliyyatlan iigiin 21 edad yeni MMX amrleri daxil edilmigdir. Bundan alava tam ededh fizerinds yeni MMX emrleri MPEG-2 dekoderi iigiin nazardo tutulmugdur. 3DNOW! texnologiyasr qraf*i tetbiqlarde nezere Qarpacaq effekt verir vo ewelki prosessorlarla ve OS ilo uzlaqmam temin edilir. Qeyd etmak laamdrr ki, Intel prosessorlarr 3DNOW! texnologiyasmr dostoklamir. MMX amrlorinin formatrm a$afrdakl kimi gdstarmek olar: Instuction [dest' srcl Burada Instruction - ameliyyahn adrru, dest - toyinatr, src- menbani g6starir. MMX ameliyyatlannrn kodu miirokkob igareli olub agagrdakr elementlari 6z[ne daxil edir: 't P (packedlqablaemrg formath adodlar;.i Omeliyyat kodu (ADD, CMP, XOR vo s.); * Doymanr gostoran igare: US (Unsigned saturation) - doyma ile hesabt omoliyyat, igaresiz verilanler; S 74

75 yaxud SS (Signed saturation)-doyma ile hesabr smeliyyat, i$areli verilenlar. * Odadlarin uzunlu[unu g6storan igara: B-qablaqmrg baytlar, W-qablagmrq s6der; D'qablaqmg qat _2 s6zlar; Qqablagmrg 4 qat sdzlor. Ogor bu harflardon ikisi igtirak edirsa, onda onlardan birincisi manbaye (src), ikincisi ise tayinata(dest) aid edilir' MMX amrinin dest ve src sahelerinda MM0+MM?, yaxud yadda; oyueunun iinvau aqa!,rdakr kimi igara edilir:. mm-mmx registirini, m32, m6l 32 ve 64 bitli yaddag ilnvanlnt;. imm-bilavasite operandl (yalnrz src sahasinda verilir), r 32tam sded registrini. EMMS- omri MMX omrler icrasr rejimindan adi FP amrlari icrastna keqidi yerina yetirilir. Bu omr FLAGS registrini biitfln bitlerini (l> edir. Miixtelif tipli MMX emrlorinin strukturunu nezarden ke4irek. PADDB mm, mm/m641 PADD Wmm' mm/m64; PADDD nm, mm/m64 toplama emaliyyah olub dest va src -nin elementlari (bayt, s6z yaxud 2qat s6zlsr) nzarinde yerin yetirilir. Ogar ccm buraxrla bilan heddi a5rsa, onda d6vni amaliyyatlar qaydast iizra <artrq> digar sorhoddan nezero ahmr. -Verilanlor elementleri arastnda <l> kogiirmasi baq vermir. PADI)'SB mm, mm/m64; PADDSW mm, mm,lm 6,# omrlari dest va src-nin elementlarini (baytlar, s6zler) ccmla' yir. Ogar cem bura&la bilan hoddi agrsa' onda notico bu hadd daxilinda qobul edilir. PADDUSB mm, mm/m64; PADDUSW mm,mm/m 6+ emrleri dest vo src kirni verilenlor elementlorini (baytlar, s6zlor) camlayir. Oger cem buraxrla bilon haddi aerrsa, onda natice bu hedd daxilinda qobul edilir. PSUBB mm, mm/m64; PSUBW mm, mm/m 64; PSUBD mm, nrn/m64 - omrlori src-doki elementlori (bayt, 75

76 slz,2 qat sciz) desfdeki elementlerden gxr. Ogar netice haddi agrrsa, onda dovrii omeliyyat qaydasrna uy$un sayda <l> diger hedd hesablamr. Elementlsr arastnda <1> k<igiiriilmesi mfmkiio deyildir. PSUBSB mm, mm/m64; PSUBSW nm, mm/m 64 srcden elementler (baytlar, sdzlar) dest daxilindoki elementlordsn grxrlr. Oger ferq hoddi agrsa, onda netice hadd daxilinde qabul edilir. PSLLW nrm, mur/m64/imm; PSLLD mm, mm/m64/imm; PSLLQ mm,mm/m6,1/imm- dest-da elementlar (16,32,64-biri s6zler) ser-de g6sterilen bitlier qedar siiriisiirtiliir. Bog qalan bitlora <0> yazrhr. PAND mm, mm/m64bitler iizrs AND smaliyyatr operandlar iizarinde yerino yetirilir. PANDN mm, mmim64- dest iizsrindo NOT, sonra ise src ila gevrihnig dest iizarinde AND ameliyyatr yerine yetirilir. POR mm, mm/m64- oprandlar iizerindo OR emsliyyatr yerine yetirilir. PMUIIIW mm,/m64- dest ve src -nin ciit-ctit 16 bitli sdzlori iizerindo igaro ilo birgo vurma yerino yetidr. Noticode 4 eded 32 bitli hasiller ahrur. Hasillsrin boyiik bitlari destda 16 bitli s6z1er kimi yaalr. Kiqik bitlar itirilir. PMULLW mm,mm/m64- operandlann 16 bifli cft-ciit s6zlari iizerinde igare ile birge vwma yerins yetirilir. Neticsds 4 aded 32 bitli hasil almr. Hasillorin kigik bitleri dest-ds 16 bitli sdzle kimi yaahr. B6yiik bitlar itirilir. PCMPEQB mm,mm/m64; PCMPEQW mm,mnr/m64; PCMPEQD mm,mm/m64 -dest vo src doki elementler (bay11a116,32 bitli sdzlar) miiqayise edilir. Oger dest elernent beraber src elementi ise, onda dest da uyfun element <l> ila doldurulur. Oger boraber deyilsa, onda <0>-la doldurulur. 76

77 PACKSSW mm, mm/m64; PACIGSWY Fm, m"/m64 - uzun elemeutlor (16'32,bit[ iqareli silzler ) daha n""7tuotttt. l6 bitli isareli sdzlera) elementlara gevrilir' ---'pcinpcklbw mm, mn m64; PUMCf,IIDW mn, mmiln64' - - PUNPCKIIDQ mm, nm/m66 har iki operandrn bdviik 32 bitlarinden elementlari (baytlarr,l6,32 vitli s6zlari) birtasdirir. Naticade alunan daha uzun, elementlar dest ya yuzrtit. Op"ranAarm kigik bitlerinin ilkin qiymatlari noticeve tasir etmir. 'MOVD mm. mmlm32fr 32- Mtvfr registirinin /vaddasur/ int registirinin kigik 32 biti MMX registirin 32 bitino 6tfiriilflr (bdyuk bitlar <0> doldurulur)' MOVD m32,l 32, mm- MMX reg+iyadl 32 bitli ir-o' MOYQ mm, mmlm64 - verilonlsr MMX registirino omnulr. MOVQ mdm64, mm - verilonler MMX registirinden ourulur SSE texnologiyast SSE (Streaming SIMD Extention-axul SIMD gen$lanrnasi) teinologiyasr Pertium 3 arxitekturundan ba$layaraq mdvcuddur vo miiasir komprter amitekturunda!le2 v" SiSl kimi versiyalan istifado edilir. Yerino yetirdiyi funksiyalara g6re SSE amrlerini aqalrdakr tiplara ayrrmaq olar: i Sflrqken vergullii I qat deqiqlikli verilanler tgtn SIMD omrleri (Single Precision FP-SPFP); S Tam edodlor figrin olave SIMD smrleri; * Keglepdiriknonin idarosi omrlari; * CPU vaziyyatirin saxlandmasr vo barpasr amrlori. Sflriiqksn vergullii ededlsr ugiin bir oded SIMD amri vasitasila her biri 32 bitli (1 qat doqrqlikli) olmaqla eyni zamanda 4 sflriigkan vergultt ededler (SPFP verilsnlar ele-

78 mentleri) emal edilo bilor. SPFP verilenlori 128 bitli yeni XMM registrinde saxlaruhr. Omrlarda XMM registirlarina onlarrn adlan- XMMO, XMMl,...XMM7-iio miiraciet edilir. Siiriigken vergiillii hsr bir 32 bitfi adodin 1 bitli igara, 8 bifli tortib vo 23 bitli mantissa kimi hissolori vardr. Qablagdrrlnug SPFP verilanlarinin I qat deqiqlikli strukturu a$agrdakr kimidir: m SIMD amrleri qablagclrrlmrg siirflqkon vergullii edodlor tzarinde 2 n6v (paralel ve skalyar) emsliyyatlan yerina yetirir. Paralel amaliyyatlar hor biri 32 bitli olan 4 elementin hamrsrna gamil edilir. Bu amrlarin adrnda <PS> igaresi gdstsrilir. Skalyar emoliyyatlar 2 qabla.qdrrlnr-rg operandlann her birinin kigik elementine (0+31 bitlor) aid edilir. Qalan 3 element gxrg operandmda delqmsz qalr (skalyar k<igiirma MOVSS amri istisna oknaqla). Skalyar emoliyyatlan yerina yetiren omirlerin adrnda <SS> iqarasi qoyujur. SSE emrlarinin iimumi strukturu agagrdakr kimidir: Inshuction [ilest, src], burada instruction amrin adrm, des! gxlg, src- girig operandlarm giistorir. Operandlar sinvolik olaraq agafirdah kimi iqare edilir: 78

79 xmm- XMM registri; mrn- MMX registri; m- yaddag; imm- 8 bitli bilavasita operand; ir32' tam odedlar registri' Yaddaqda SPFP edadinin iinvam onun kigik baytrnn rinvanmr gdstorir. SSE texnologiyasrnda hesabr omaliyyatlan yerine yetiren ADDPS, SUBPS, MULPS, DMS' ADDSS, SIIBSS' MULSS, DIVSS, SQRTPS, SQRTSS, MAXPS, MINPS, MAXSS, MINSS amrlari nezerda ttttulur. MOVAPS xmrn/m, xmnr/m- smri 4 sdad FP elementini aqa$dakt variantlarda daqtyn: * Yadda$an XMM registrina; * XMM registrindan Yaddagq * Bir XMM regishindan digorina. MOYHPS xmm/m, xmrr/m amri 2 edad FP elementlarini a9a[rdakr variantlarda daglyu:.i Yadda$an XMM registrinin iki boyuk elementine;.:. XMM registrinin iki yuksok elementindan yaddaqa. Verilanler yaddasan XMM registrina daqrnarkan bu registrin 2 kigik elementi da)t qmak qalr. MOWPS xmnr/m, xmm/m- omri 2 odad FP elementini agalrdakr variantlarda dagryrr: * Yadda$an XMM registrinin 2 kigik elementina' * XMM registrinin 2 kigik elementlorindan yadda- $4. Bu halda da XMM registrinin yuksek elementlori dayigmoz qahr ve yaddag iinvant ovvalki qayda [aa teyini edilir. MOVSS xmm,/m, xmrn/m- 32 biti FP elementi aqa$dakr kimj dagrnr: * Yadda$an XMM registrinin kigik elementine;.l XMM registrinin kigik elementindan yaddaga; * XMM registrinin kigik elementindon digor XMM registrinin kgik elementino.

80 32 bitli element XMM registrine dagrnarken, qalan 96 viiksek bitlarin hamrst = <0> edilir. - Mantiqi emrlere ANDPS, ANDMS' ORPS, XORPS amaliyyatlari aid edilir. Yuxanda adlan gekilan hesabr emrlsrin 6ir negasinin strukhrnuu nezerdsn kegirsk: ADDPS xmm, xmm/m - verilsnler elementlari ctt+iit toplanaraq onlann camlari xmm registrinin (9ur9) uyfun elementlarina Yaz :r. ADDSS xmm, xrnrn/m- qablaqdurlm4 verilenledn kigik elementleri toplamr vo cem XMM registrinin kiqik elementina yaalr. SSE2 geniqlsnmosi Pentium 4 arxitekturunda SSE-yo alave olaraq 1,14 eded yeni emrlerin daxil ediknesini nazorde tutur. Bu tralda 128 bitli registrdan istifads etmokle 2 qat daqiqlikli FP(Double precision FP-DPFP) vo integer v rilenisr folrmatr tzarinde amsliyyatlar apanlrr. Belolikle, SSE2 geniqlanmasinda 128 bitli qabla+drrlm$ verilador agalrdakr formatda emal edilo biler:.3. I qat deqiqlikli 4 eded FP qiymetleri -SPFP (SSE); 2 qat doqiqlikli FP qiymatleri - DPFP (SSE2); 16 B-h qiymotler (SSE2); 4 sdzlii qiymotlar (SSE2); 2 sded 4 qat sdzlsr (SSE2); * I edad 128 bitli tam qiymot (SSE2). Naticada kompiiter arxitekturunda sos/video siqnallanmn kodlagdrnlmasr, dokodlagdr masr, nitqin tanmmasl kimi meseleler ve 3D qrafik tatbiqlor ellektiv yerina yetirile bilir. Prescott modelinin arxitekturunda yeni SSE3 amrler geniglonmesinin istifade edilmosi noanda tuhrlur. SSE, SSE2 omrlerinde qaquli paralellik temin edilir, yeni 2 qablagdrftnrg strukturun elementleri iizorinda eyni zamanda amsliyyat yerine yotirilir. SSE3 geniglenmesi isa bir aded SMD emrinds omoliyyatrn iiltqi paralelliyi miimkiindiir. Yoni miieyyen bir qablaqdrnlrm$ strukturun 0z elementleri

81 iizerinda eyni bir emoliyyat eyni zamanda yerine yetirilir. Yeni SSE3 emrlari emal srirotini arhrmaqla yanagr, proqramdakr emrlarin SSE texnologiyasrna uygun gakilde kompilyasiya edilmasini tomin edir. Yani ilkin proqram kodunun SSE texnologiyasr iigrin optimallagdmlmasrnr miimkrin edir. 8l

82 BOLMO 3. KOMPT'TER ARXiTEKTURASINDA - Ylboe$n'l Fizild To$KILi 3.l.Yaddrq rlt sistemfuin komponentlari ve DRAM mikrmxemlorinin rlaxili strukturu Yadda$ alt sistemino freiki olaraq aqalrdakrlarr daxil etmak olar:. Operativ Yaddaq (RAM); * CiU-mn 'niivasindo yerlspn I seviyyoli ke9 yaddas; * Cpi-l gdvdesi daxilindaki L2, yaxud ana kart iizsrinda Yerlsgen L3 keg; RAM vo keg kontrollerleri; * Yaddag kanallarr. Onerativ vaddasr:r hacmi aparat vasitolerinin texno' foa"*iro inkipfi iia paralel olaraq attmaqdadr ' 3244 irr"g',.-f "rnj n;*rni os-nin blsmosi iigun telob.olunan- mi' tiui-l.".air. Qrafik redaktorlann normal iglamasi tfiin l2ilbmb, profiional kompfltulerda isa 512 MB yaddag hacmi minimum kimi istifade edilir' Melumat hecrninin yiiksetmssi keg yaddaq iigiin da xarutt.ii-tjit. CPU govdasidaxilindo verlasen.vo gfu t#j- ;rd;i$[t;, L2 ke! ana kart irzerhdaki kegden daha effektlidir. Is orinsinina s6ro sistenli yaddal GAM) rlinamik vo statitririini Z nou" Ivnt. (DRAM ve SRAM)' DRAM'do lii rriu*rtt, yadda saxlanmasr kondensatorda yukl,u ]e utit.ti, nnawrt Li-i olrt. SRAM'da malumat trigerlerdo inl*nopf davan qh vaziyyat kimi qeyd edilir' DRAM--da.l i,iii"aaii.t.i".ntlrinirsxemi 1-2 tranzistor ila, sramdo ir, '+-O tru*lttotla gergoklaqdirilir (Sekil 3'l)' Kondensato- *o autruuogatr ru serf e'dilen vaxt b'ttyiik oldufu-ndan iinlr"r-at sdrot nisboten aqa$drr' Adatan PRAM.tipi operativ va video yaddaqda istifado edilir' SRAM modullan

83 ise keg yaddaq iigtin geniq rerbiq edilir. Statik yaddag miko_ sxemlerinde oyuq.lann sxh$ DRAM-e nisbetan azdrr. DRAM. elementlorinda <l> qiymeti kondensatorun yiiklii vaziyyati k.imi yadda saxlanrldrlrndan zaman kegdikco stz_ ma cerayanlan hesabrna <1> qiymati ita bilar. DR M orlrillad. I SEAI oyuluoda 1 n!!!! Etri l T--t_- L'-l*' t.t T I EihDr E!.i gakil 3.1. Yaddag elementi sxemleri... O9u. ]<i, doyt olaraq <l> qiymari barpa (<refreg>) edilir. Bundan elave <l> qiymeti oxunduqdin sonra di prga- edilmglidir. Qiinki oxu prosesindo kondensator bogalr (<<0> vaziyyatine kegir). SRAM mikrosxemlarinde kon_ veyer rejimindo verilonlarin paketli qaydada dtiirtil_ mesindan (Pipelined Burst Cache) istifada edilir. Kegdon molumahn oxunmasl DRAMdan oxunmava nisbotan 9ox..sflratlidir. gokil 3.2-do 3 saviyyoli kegin tegkili sxemi g6storilir. 83

84 5I2LB8MB lornmb,16 M*eB gakil 3.2. RAM ve 3 saviyyeli keyyaddagrn strukturu Ll keei Intel prosesorlarrndan baglayaraq indivo oedar CPU niivosinda movcuddur' Miiasir lntel ve AirID' ptot.ttotlarr g6vdelcri daxilinda L2 ke$ gerqokir.airitii. Odur ki, ana kart [zarinda yerlagdirila bilan L3 kjsi III ssviwcvc aid edilir. SRAM tipli keg yaddag hem de bo-norr{. -HD stirtictilori qurgusu daxilindo bufer kimi tatbio edilir. ifts-yadda$rn parametrlari kompiiterin effektirtiyine slctii tasir edir. i,l ke$ CPU-nin niivo tezliyinda, L2 kegi isa iurc t.zfivio, yaxrn, yaxud bsrahar gdtiiriilo bilar' B6yuk ii*mfi snnm-rn boytik tezliklsrdo stabil iqini temin etmrk "r,i"ait. Ciinti veziyyotinin dayigme anlannda aktiv halda olan uanzistorlann iiyr vs onlardan aynlan enerji CPU-nin oi ntivosindaki tranzisiorlarla muqaisedo sox biiyuk ola bilar. Bu problemin halli iigiin aqagrdah vasitslerdan istifada edilir: 1) CPU nrivasine inteqra edilon keq hacmi azaldrlu' i) l-z tesi CPU niivosindon ayn kristal ktg,- t+i" CPU ile'bir g6vdede olmaqla gerqsklagdirilir (kartrij) Mesolsn, Pentium 2/3 prosessorlannda L2 kegi niivonin 1 tez'

85 liyinda iglayirdi. Bundan alave layihe normasrrun azaldrlmasr istiqamatindaki texnoloji miikemmellagdirmo pentium 3 Coppermine niivssinda 256 KB L2 keg yerlegdirmeya imkan vermigi. DRAM-nin asinnon interfeysi idaroedici siqnallann hasil edilmasi iigiin DRAM kontrollerindo aynca qrrgutrun olrnasrnr nezarda tutur. Yazloxu emeliyyatlarr [9Un davamiyyot mtddeti mikrosxemin yaradrlma texnologiyasrndan as l olaraq verilenlor gininin enina, buferin olmasrna asasen tayin edilir. Her bir omr iiqiin strob siqnallanmn parametrleri mtiayyan edilir. Beloliklo, emaliyyatm yerine yetirilmosi prosesinde her bir d<iwiin 6z davamiyyeti tamin edilmclidir. Yaddaga mtuacietlo olaqedar ewelki omaliyyat bitmami$ sonrakr emeliyyat baglaya bilmez. Asinxron DRAM-de hor bir smaliyyatrn davamilyati tigiin zaman intervallanm hasil edan vaxta 96ro saylac DRAM kontrolleri daxilinde nezerds tuhrlmahdu (Fkil 3.3). Aiiino! R.rdi $okil 3.3. DMM modulu ils DRAM kontollerinin alaqesi Verilonler gini eninin artrmt ila elaqs xetlori arasrndakr qargilqh maneeler artu. Bu maneelari azaltmaq [9un awalki SIMM modullaruua $in eni (32 bit) sistemti qine (64 bit) nisbeton 2 defa azaldrlmrgdr. Bu sobobdan ana kart iizarindo SIMM modullan qoga qoyulmah idi. Oks halda sistemli ginin tam eni hasil edila bilmirdi. 85

86 G6starilon xisusiyystlsr asiuron DRAM modullartnro rirrtini, artrrlmairm mahdudlagdrrdr$ndan sinxron iii.lrtr isijnarw modullanndan daha geniq istifado edilmeva ba$landr' "'"'"J1""*""'uRAM (SDRAM) modulunda yaddag gini iizre melumat miibadilesi sistemli tinin tekt impuhlrn re.tnxron bas verir. Odur ki, yaddaga muraclot amo[yyau oaxilinda biitiin d6vrlar eyni davamiyyatli takt slqnallaruxn savr ila dlciliir. "-'';RiM,atrisinin strukturulun I bitli oyuqlarr birlikdr;;d;; mutritioi tagkil edir' Matris sotir ve sttunlar- Jun-i'6u.ttOit. Melumat oxunarkan satrin bttdvliikda mozffi;ii;#- i,.nir, ltt"u ediln) SRAM sxemitzerinda i"-.tnt r"ir.it oti. uutttint oxunur' Bundan sodra satir- Er"'i"rti.i "vrdrn maanunu oxunu vo buferin mamtunu,"iiar" *rtjiti, satrina yazrlr (gekil 3'4, 3 4a)' ' -*-i"jitjrti, reqenerasiyasr' Verilanlor itgisinin qar$$ilx urnuq iiil,,oaori. a*iliod' xtsusi sxen sr torefinden iniralrurivu edilen regenerasiya ddvrlari yerina yetirilir' Reeeneraiiya d6wlari I takt orzinda yerule$on saurlorur miilarla savrm (1K, 2K, 4K) g6stanr' Ciitliiva nazant Malumattn hoqlqlhyl yoxlamaq ti.iin tuviluztlrrken biitiin bitlarin qiymoti 2 moduluna gii*., toplanri ve netice nazarot biti kimi alava martobada yaa- ;;.'ifi;;^i "iunarkan bitlor iizre qivmatlor 2 moduluna ]i* i.rfu^t va cem nezarot biti ila miiqaise edilir' Hazuda ** iinalri',.-"a"giyastmn miikammalliyi belo nazaroti lazrmsz etmigdir. Sr-h;il'i, agkar ertilmasi va dflzaldilmasi (ECC- Enor ft..firs and Conection;- miiasir modullarda c0tliiyo nozaoti a"ried.n alqoritmdir' Her bir bit bir neqs trozarotgr cam ;ilr;;-il ;dtd' odur ki, sohv bae verersa' onun d[zeldil- *rri-i",t*t v*arur, Iki vo daha gox sohvlar yalnu agkar edilir.. 86

87 a q) x o,jz & a -o t,( n Ji G (t> 87

88 = *d 'd.e 0) x o v z & o 6i a to.lr 88

89 flnvanlagduma siqnallarr. OyuEun tam iinvaru setir ve siitiin iinvanlan kimi verilir. Oxu rigiin ewalce RAS (Row Access Strobe-satrin segilrnesi strobu), sonra isa sotrin iinvan kodu verilir. Bir qodor sonra isg siitiin iinvam CAS (Co- Iumn Access Strobe-siituna miiraciet strobu) siqnah verilmakle gine guanfir. Mikrosxemin mibaciot miiddoti dedikda RAS siqnallan arasrndakr zaman intervah na:arde fuhrlur. RAS va CAS siqnallan yaddaq kontrollerindan soti ve siitun dekoderlarina daxil olur. Unvan paketinin dlgiilsrini atalt:muq maqsadi ile invan xaflorini multiplekslogirilrnasi heyata kegirilir (As=Ae). Bu halda siitun vo satir iinvanlarr buferleri mikrosxem daxilinde nazerda tutulur. Her bir siitun giiclendirici ile alaqadardr. Bu giiclandirici oxunmu$ va yaalacaq kodu montiqi vo elektrik cehotdon griclondirilir. Giiclondiricilero elava olaraq yaz oxn buferlori nezards tutulmu$ur. Bundan bagqa mikrosxemo reganerasiya sxemi, gny'cwl portlan, finvan ve emrler xatlsri dc aid edilir. $+ kil 3.5-da 4 bitli miixtolif tip yaddag mikrosxemlari iigiin d6vrlorin miiddati gostorilir. ey&r srav rz-'i--r--r.s-:- n SD8,rX n--_--i------i r,i \ /- 0 EADO D8^M F--=-.--_ l{rlr EDO Dl^M5227 Fru DR.AX 533r -_> 6) G 0 $akil bitli miixtolif tip yaddae mikosxemleri iigiin ddvrlorin mfiddoti 89

90 Yartrlaq bankr dedikds aqalrdahlar baga.di\iiltir: il Euoi t t"tnli asinxron DRAM modullarl qrupu ey- "rii.*.od. *ra kart lz:rindo ela qoyulmugdur ki' sistemli ginin enini tutmug olsun' I moduldakr asinxron DRAM yaxud SDMM mikro-,*"o,t ri Uiitauliitde sisternli ginin enini tutmuq olur' ^*l ild", DRAM modullan SIMM verilanlsr gininin.niolo vu"ito, shata etdiyindan qo$a olrnaqla ana kart iiza- ;.a" li halda iso I adad SDRAM modulul- "i,if.rjiturdi. il-adlrtii;tt il nesa mikrosx'm komplekti verlasdirilir' irr.'[it-t"rnpf"f,tin eui sistemli rinin enini ehata edir' ""' ftf"jrrfll,i rr"tinda adatan2(slmm iigtin)' 4 (DIMM iiciin) vo daha qox banklar yaradtlr' "'-" Md;-dR RAMBUS DRATVI) tipli ""aa"r *iru" *ilo Uit otougunaan 128 Mb hecmlitik-o- #;ifi;rk; tottiniit' seialitls, 2 kanall DR DRAM varianh 64 banka xidmat edir' '**V"aa"s moduflanndu istifada edilen baza texnalogiyasr aqa$dakrlardr: '--' li-np.to. - cari iinvan iizre oxu miiddatinda n6vbati ' -iiivan tzra verilsnlorin sorlusu yerine yetirilir' b) il;t mode' cari iinvan iiao verilenla yanag' sonrakr bir nege iinvan izra verilenlor oxunur' YaJAaf banktartnrn yaradrlmasrnda sistemli qinin eni qox ahamiyyetlidir' Bu, owalki prosnssotlat iigun 32 bitli' Pentium iigtn ise 64 bitlidir' - -.-S-fuMasinxron tipli DRAM modullan olub 72 adod oinleri modulun bir tiziinda yerla;ir, sistemli tini 32 bitli' lida eersinlivi isa 5V, 3.3V teqkil edir' DIMM- sinxron,'^aar-r isonnm) modullarrdrr, 168 edad pinlori modulun irri-iti irrrr,noo verlagir vo sitemli gini 64 bitli' qida garginliyi 5V, 3.3V, 2,5V- d r' 90

91 Mfiraciat miiddati- RAM oyuqlarrna miiraciet iigiin taleb olunan miiddetdir. Miiraciat d6w[- 2 ardicil oxu/vazr miiraciatlari arasrndakr minimal miiddetdir. Genig seriyah yaddag modullannda mikosxemlerinin timumi yaddag hscmi fziki olaraq m[xtelif strukturda (messlen, 32Mb hacrnli gip 4Mbx8, 2Mbxl6 kmi ) tagkil edile biler. Burada.I eded oyuqlann sayrm, II sa I oyuqda bitler sayrnr g6starir. 32MB iigiin har biri 32Mb olan g gip laamdrr. 3,2. DRAM yrddagnrn siiratinin artm}nrsr texnologiyalan Kompiiter arxitekturunun inkigafi prosesinde CpU{a malumafin _ emal siiratinin yiikselen xattla arhm r yadda$ mikrosxemlarinin siirotins olan teleblori daha da laskinledirmiqdir. Odur ki, kompfiter arxitekturunun inkigafi boyunca yaddag mikosxemlorinin sirotinin artr masrnrn mfixtolif usullan touif edilmigir. Operativ yaddagrn quruldulu DRAM mikrosxemlerinin siretinin artrnlmasmn a$agda{ arxircktur tisullanm nazarden kegirak. a) Unvanlann ndvbelegmesi- interleaving mode- DRAM sxerrlarinda kondensatorlann yenidan yiiklonmosi ils alaqedar gecikmani azalwraq iigtn SIMM (Single inline memory mode- gixintilann bir iizds yerlosiyi yaddas modulu) modullannda tatbiq edilmiqdir. Bunun iigiinardrcri iiwanl oyuqlar mixtelif yaddag bloklanna (banklanna) aid olrnahdr. Bir banka miiraciat orzindo digor bankda kegid prosesleri ftondensatorun yeniden yiiklonmesi) bag verir. 64 bitli verilonlar ginino malik pentium prosissorunda har bir SIMM modulunda 2 bank olmaqla yadda$ sistemi g banka bdluno bilir (gekil 3.6). Bu halda 4 odod SIMM modulundan istifada edilir. Sistemli qinin 64 bitli eni n6vbslogon mrixtelif banklardan hasil edilir. Miibadilo siirotinin artrmr alt banklarda malumat dttrulmesini fazaca siiriigmosi 91

92 hesabrna baq verir. Qox halda SIMM modullan 2 odod alt banklara boliiniir. rernfftx rrrrrrrc -----l I I I,,*, I ffie c..@5- l -.] r'" -'l I tuxb I Drt Dn FIIFFFlE odtob : L'" -l L,," I = "aarraa^ E Il FFFTTFF2 I tt DB mll d]..m21 EO3+Dl6 I I I I l-'"-l I JuxB I DI'JOI $akil 3.6. Pentium prosessoru yaddagrun banklara ffilfinmesinin strukturu DIMM (dual inline memary module-gxrnfllartnrn 2 tzda yerlagdiyi yadda$ modulu) goxbanklrlq texnalogiyasr mikrosxemlar saviyyosinda gergokla$irilir' Haarda N2 banklr DIMM modullan totbiq edilir. b) Sahifali sfiretli segma (fast Page mode F?M). Ogar ardrql miiraciat edilan oyuqlarrn iiovan kodunda satir iinvau dsyigmirso (yeni e.yni bir sohifada yerlagirso)' onda RAS siqnah tokrar edilmir. DMM mikosxeminds statik bufer yaddagrna yazr btitdvliikde seqilmi$ satir iiae apanldrfrndan va konkret bit siitun finvao ile segildiyindrn n6vboti sehiladaxili oyufun segilnesi zamaru satrin tekar bufe ra yaalmastna ehtiyac olmur (;ekil 3'7). Burada, RAS- row access strobe-+etrin seilmesi tgiin strob siqnah, CAs-gslums-agE9$-sE9lE-siitunun segilmosi iigiin strob siqnah, t*"-siitun flnvanr verildif ana nozoron 92

93 Data out xattindo melumatrn verilmasinin gecikmesi, t"*- sehifalama (pagrng) rejiminda data out xettindo melumatm verilmasi periodu, tec-pagrng rejiminde CAS siqnahmn periodudur. gekil 3.7. FPM texnoloqiyasrda siqnallarn zaman diaqramr Sehifeli rejini hayata kegiran mikrosxemler FPM adlandrnlrrdr. YaddaE arxitekturunun inkigafi prosesinda FPM rejirrini 2 n6vii daha geni$ istifada edilmigdir: iinvan kodunun kiqik bitlorinin deyigmasi CAS siqnahnr takrar etmekle ve etmamakla. II halda CAS siqnahmn tekar edilmemasi hesabura mtbadile siirati 2 dafa artrmp olur. Masalan, , burada I oyuga mtraciot 5, sonrah 3 oyuqlara miiracier ise 3 zaman vahidi telab edt. Adi halda =20 zaman vahidi 4 qongu oyufia miiraciet mriddati idisa, hahnda bu mflddot 14 vahid olur. Intel prosessorundan baglayaraq yaddaga mtraciatin paketli rejimindan (burst mode) istifada edilmigdir. Bu rejimde har hansr bir oyu[a miiraciot edilarkan avtomatik olaraq bu oyuqla yanagr 3 odod sonrakr oyuqlann 93

94 mszmunu da oxunur. Bu halda t*. gecikmosi yalnz I oyu[a,tt*i"t zarnam olur, n6vbeti 3 oyuqda t*' gectkmesl.olilr*, ins tiqrahm iekrar etmeye ehtiyac olmur (mes,alsn'!--i-r-i,"tiurti). Odur ki, paketli rejim FPM-nin xiisust (CAS sionahmn takrar edilmodiyi) hahdu' ' vt ino texnalogiyasl- Extendant data out- ver adlonn nenislanmis sekildo c;r$a dtiiriilmosi' Bu halda yaddaq mo- ;;ildr;ffi;rs malumatt vadda saxlavan buferin GTlsj- ;;i;d; ;;rhe tutulur. bxunmuq malumatln vaaldtlt i*irtiro, to. periodu mflddatinda, yani n6vbati sorpuya qodai vadda iaxlanrlrnasr talab edilir' Bu o demokdir k1' setnn nordrii tn,unrndan verilonlarin oxunmasl awalki siituna mtrjtr Uit orrni; bagtayr. FPM rejimindon f,rrqli olaraq EDO rejiminao CAS-siqnah ilo Data out xotti aqtlmrq v+ ziyyata kegnir (gekil 3.8). rr E--- E II l tr E gakil 3.8. EDO texnologiyasrnda siqnallarm zaman diaqramt Daha siiratli variant Burst EDO- BDDO'pakefli EDO hesab edilit. Bu halda CAS siqnahndan sonra iinvan xetta yenidan Qxanlnur ve iinvan kodunun kicik bitleri.avtomaiit irt-ti..n, (+1) edilir. Bu halda Data out xottindo verilenlerin iitflriillmesi intensivliyi artnuq olur (gakil 3'9)'

95 c,ls \ l--i lri i,- i\-r' I Col1 rqt.-\ /--\ D. Svwerge E 5 gokil 3.9. BEDO texnologiyasrnda siqnallarm zaman diaqraml BEDO texnalogiyasl osirsen video yaddag mikrosxemtarindo (VDRAM) istifada edilmigdir. Qeyr} EDO texnalogiyasr ve onun digor variantlannda buferli yaddag kontroller (ana kart iizarindeki gipsetlarda) terefinden dasdaklonmolidir. q) DDR texnalogiyasr (Double data rate SDRAM)- verilenleri 2 qat arttq siiratle dtiiriiknasid temin edon sinxron DRAM (SDRAM) yaddagr texnalogiyasrdr. Bu halda adi SDRAM-don farqli olaraq verilanlori sistemli ginin sinxro siqnallannm hor 2 csbhasi:-on vo arxa-boyunca 6t[rfflir. (Qeyd etnnek lazrmdr ki, asirxron DRAMden forqli olaraq sinxron DRAM(SDRAM) yaddagrna mtraciot prosesi kontrollerla hasil etdiyi xtsrsi siqnallarla deyil, sistemli ginin sinxron siqnallan ila sinxronlagdrnlr). DDR texnalogiyasr yalmz ardrcll yerlofn verilanlarin 6trlriilmosine aid edilir (pkil 3.10). Omr ve iinvan kodu ise sinxrosiqnallarrn yalnz 6n csbhosi miiddetindo otiiriiliir (yeni adi SDRAM-da oldugu kimi), DDR SDRAM yaddagrmn 95

96 maksimal sfirsti yalnu biit6v voilonlar massivini dtiiriilrnesi hahnda temin ediriir. $akil DDR texnologiyastnda siqnallarrn zaman diaqramr Sistenrli linin tezliyi 100 MHs oldu[u halda -DDR SOna-iri Vaaaaqrnda beia verilanlarin 5tfiriilmasi qabiliyyoti 200 MHs tezliye uyfundur, yeni 200'8 bayt=1'6qb/ss[ratb arij;rrrli einin eni6+ bit=ebay olduflu-nazat9: Td:t) Daha kiqik texnoloji norma e laptralenorlton (0. l8ol3mhn)'prosessorlai iiqiin sistemli qini 200/4ffi MHs i"iiiri"a" Onit SDRAM vaddagrnda vcrilonlarin 6tiiriilm+' si snrati 3,?6,4 QbaYt/s gatdrrrlr. DDit SDIiAM texnotogiyasr 1997-ci ilden etibarcn DIMM modullan kimi gergokla$irilir' Pinlerinin.say 184'.ia, nrranfivi 2,5V olub adi DIMM modullan ile konstirt Ur" oirtiro uyfun gebnir. (adi DIMM mod-ulla11!apirlorin sayr 168 olub, aqann voziyyoti DDR-don qrgls:ri) b-on SOneU modulun konstruktiv g6riint5ti pkil 3'lL aa oldueu kimidir. DDR SDRAM yaddag texnalogiyasr VI nesildaiuatlayaraq (Pentium 3) mnasir prosessor arxitektu' runda totbiq edilrnakdedir. DDR SDRAM modullan uyfun b-nam to*ou.ri (gipsetlarde) tarafinden dastaklenmtlidiri003-da sistemli ilnin tgl MHs fiziki tezlivi hatnda 266 MHs effektiv tezlikli PC 266 modullan mdvcud olmugdur' 96

97 Onlann molumatr dtiirma siireti 266 MHs'8=2'14QB/S Catdrnlmrqdtr. - pbrlr q, $ekil DDR SDRAM motulu d) RDMM (RAMBUS DRAM) texnologiyasr yadala$ sisteminin yeni arxirckturudur. (VII necil prosessorlar- Pentium 4 iiqun istifado edilnidn). RDRAM texnologiyasr yaddag alt sistemina (Sskil 3,12) aalrdakr yeniliklari gotirmi$ir. gokil RAMBUS yadda$ alt sisteminin struktur sxemi l. yadda$ modulunun kontrollero ba[lanmasr iigiin xiisusi MMBUS intuleysi Yaradrlnu$u;

98 2. yaddag modullan kontroller ile verilonlor gininin eni 18(16+2) bit olan xtsusi RAMBUS kanallan ila birlegdirilir; 3. RIMM (RAMBUS Inline memory module) adh yeni yaddag modullan layihalendirilrniqdir. Yaddag kontrolleri 6zn 200 MIIs tezlikde (prosessorun xarici gin tezliyinde) iglayir. Her bir RAMBUS kanah 32 adede qodor yaddag bankrnt destakleya bilar (gokil 3.13). RDaAx.b. ADR1tI{.h 6iuho e! oba{ MBA oh $ekil RAMBUS yadde interfeysi ila 4 kanalh(a),2 kanalh ft) ve I kanalh (c) qogulma sxemlori Bunun iigrin RAMBUS interfeysi 3 variantda RIMM modullanna qogula bilor: 4 kanalh halda ana kart iizerindeki 4 eded RIMM slotu istifada edilir. (9aki a); 2 kanalh halda 2aded RIMM slotu (9ekil 3.13b); 1 kanalhda iso I e&d RIMM stoluna modullar qogulur. 64 bitli sistenrli qinin eni hor biri l6 bitli 4 bank vasitesile temin edilir. Rambus yaddagr ait sistemindoki yaddaq gini taymerinin hasil etdiyi sinxro siqnallarrn tediyinden (40/600/800MHs) asrjr olaraq RAMBUS kanallanmn 3 miixtelif ig rejimi vardrr: 98

99 1. RAMBUS kanallmn eni 8 bit olmaqda 400 MHs tezlikde siqnallarla sinxronlaqdnlr. Bu halda 4NMHs' IB=400MB/S sflratlo verilenlar 6tiiriiliir' Bu RDRAM (RAMBUS DRAM) adlarur; 2. Concunent RAMBUS rejiminda hsr bir RAM- BUS kanahmn eni 8 bit ohnaqla 600MHs tezlikda iqleyir va malumatu dtiirtilmosi siirati 600 MHVS.lB=600MB/s olur; 3. Direct MMBUS -DRDMM-hahnda kanaln eni 16 bit=2b olrnaqla 800MHs tezlikds iglayir ve verilanlarin 6tiinilmosi sflrati 800MHs'2B=1,6 QB/s olur. Odur ki, RAMBUS kanahntn i9 rejimindon vo kanallarm sayrndan as r olaraq malumattn otiiriilmssinin yekun siirati mlxtalifdir. DRDMM rejiminde 4 kanal iizra malumatrn dtiirulmasi 1,6'4=6,4QB/S gatr. BuDutr iigiin ana kart fizarinde 4 adad RIMM yuvasr olrnahdrr. Qeyd etmok lazrmdu ki, RAMBUS tenalogiyasr da DDR DRAM kimi verilanlarin oturiillmosinin ginin sinxro siqnallannrn har 2 cabhasi boyu m0mk0n oldugunu nezordo tuiur. Yoni yaddag gini tayrnerinin hasil etdiyi 400/600/800 MHs tezliklari effektiv qiymatlsri g6starir. RAMBUS texnologiyasr iiqun lalhalandtuilmis RIMM modullan tzerinde RAMBUS mikosxemleri olan ve iist0 qoruyucu 6rt[k1a drtiilrnus (elektromaqnit txirl+ rinden mfihafia ve temperatu izolyasiyasr maqssdi ila) qox tebaqoli gap ldvhxidir. Qurntrlarmrn sayr 184, qida garginliyi 2,5 V olmaqla 2 odod agara malikdir (+akil3.la). RIMM rrodullarr i9 intensivlilnden asrh olaraq qida gerginliyins qsnaot rejimindsn birinda isleyo biler: aktiv, Eoarmi, yatan, qida gergrnliynin Down)' 66drr. iejimindan aktiv rejima ke4id mflddeti 100 ns-dir. RAMBUS texnologiyasrmn digor gahgmayan cehatlarino RIMM moduilanntn xiisusi soyudulma vasitelsrinr ehtiyact olnasrdu.

100 $akil RIMM modulunun iimumi gdriintiisfl RIMM modullan malumat hxrru 6, MB, IQB kimi buraxrlnugdr. Her bir baytda 9<u bit (ECC) olmasr gipin hacrnini MB-agatdrrmala imkan verir. 128 MB-hq RIMM modulunda 8 edod RDRAM mikrosxemleri yerlegir. Praktikada DR DRAM yaddagrnra 133 MHs-lik SDRAM yaddagrndan siiratin yiikok oknasr ila farqlenm+ mesi onunla izah edilir ki, Rambus kanalmn eni 16 bitdir va hor bir kanal 32 aded banka xidmot edir.sonrakr layihelerde DR DRAM mikrosxerrlsrindeki bankarrn sayt a?aldrlmrgdrr. DR DRAM yaddagr ana kart izerindaki gipsetlerdon ilk olaraq Intel 820, daha sonra isa Intel 850, I 875 vo s. tar eflrnden dastekleumigdir. Asinxron yaddaqrn surati RAS siqnall verildikdon sonra oyuqdak molumahn segilrnesi iigun kegen zaman miiddati ile 6l9iiliirdii. idaraedici siqnallar kontrollerin taymerinden verilirdi. Asinxron yaddaqrn mflxtelif modellarine miraciet miiddati ns olmugdur. Sinxron SDRAM yaddagmda strob (RAS,CAS) siqnallarrrun hasil edilmesi iigtn sisterrli ginin sinxro impulslarmdan istifada edilir. SDRAM sxemlarindo stroblaqdrrma siqnallarrnrn periodu (12110/81716 rrs) avazine SDRAM modullan iigiin burarula bilan maksimal tezlik MHsJe ifada 100

101 edilir. Mosslou 100/133 MHs tezlikli modullar PC- 100/PC-133 kimi isara edilir. Yaddaqrn ig rejimlsrinin parametrlori prosessorun taktlarmm say ilo ifada edilir. Mesalen,G2'2-2 onu gdstorir ki, ixtiyari oyuqdan malumatm ilkin 6turllmosi ugiin 6 gin taktr istifado edilmi$ir. Sonrakr qongu oyuqlardan (paker Burst rejiminda) melumattn 6tErllmesi ugfu 2 takt teleb edilni$ir. Sinxron yaddaun sflroti asinxron yaddaga nisb+ tan yfitrsakdir. M*olen, sistemli ginin 66 MIIs tezliyi halm' da asinxron EDO tipli yaddaqa miiraciat vaxtr 60 ns rigiin sxemiizra, SDMM yadda$rn 10 ns mfiraciet iigrin 5- l-l-l sxemi istifarla edilir' Praktikada SDRAM yaddagrmn iisttrilflyii uzun sflrmami$ir, gflnki vuilenlerin hamsr yaddagdan ardrcil olaraq segilrnir. Sistemli ginin 100 MHs tediyinde EDO/60 ns arhq iq qabiliyyotli deyildirse, SDRAIVI/I0 ns tipli yadda9 isa 5-1-l -1 sxemi tzra uzun mfiddet iglamigdir. Miixtelif tipli asinron texnologiyasrnrn aqa$dah kimi xarakteriza etmok olar: l)f?m : a) {RAWtakraredilmir [CAS tokar edilir b) burst-paket ' CAS tekrar edilmir. 2) EDO- gx$a bufer registri oldufundan siitun fizro oyuqlara miiraciat konveyerlegdirilir-5'1-l'1: a) CAS-nln tediyi artr. b) BEDO hahda CAS tokar edilmir. Mriasir sinrron DMM-lari isa aga&dah kimi xarakteriza etrnok olar: 101

102 --- R-lMtipi Otiir0lma s0reti SDRAM lmmlls I 00 MIIsx6l bit=800 MBi/s Snnatvf tg: l"tris 133 MHsxSB=I,06 QB/s DDRIDRAM 100 MIIs 2x100 MIIsx8B=I,6 QB/s 5D[o:nena t33 tvttts 2x133 MHsXSB=2.I OB 800 MHg2B=1,6 QB/s (bir kanalt )RDRAM 800 MHs 2 kanalh 800 MHsx2Bx2= 3,2 OBA 4 kanallt 800 MHsx2Bx4=6,4 QBis 3.3, Kompiiter arxitekturasmdr ROM yaddag shuktulan ROM tipli yadda$da proqramrn yerino yetirilmosi prossesinde dayigmeyon molumat saxlaulf' ROM -Read Only Memory- yalnrz oxu ve yadda saxlama rejimlerinde istifada edilir. ROM-dakr mslumat qida gerginliyi agildrqdan sonra yadda saxlamlmahdrr, yani enerjidon asft olmayan yaddagdr. Malumatrn yaalmasl (proqmmla$urbnasr) tisuluna g6ra ROM yaddagrn aga$dak n6vlarini gdstermok olar:.3. lstehsal prossesinda istehsalgl tarefinden proqramla$dnlan (dikilond) ROM; * istifadaqi torafindan bir dofs proqramla$rrla bilon PRoM-proqrammable ROM;.t istifadsgi terefinden dafelorls proqramlatdf nlan EPROM- Erasable PROM Molumatrn pozulmasr iisuluna gtiro EPROM yaddagr ultraben6vqeyi qiialarla, yaxud clektrikla silino bilen tipl+ rinde ola bilor. Elektriklo silino bilon EPROM yaddagr EB PROM adlanrr va bu sinfa Flash yaddag da daxil edilir. EEPROM yaddaga yeni bayt yazrlarkon awelki bayt avtomatik olaraq silinir, yoni silinmo igiin xfisusi amr tolab edilmir. Bu tip yaddaqa mtraciet va molumatm silinmasi ytksek sflrotla yerina yetirilir. Enerjidon asilr olmayan EEPROM yaddagrnda molumat bir nega l0 il saxlarula bilir. 102

103 Miiasir mikokonfiollerlerin kristalma inteqrasiya ediknis EEPROM yaddagrnda idara edildan obyektin pai"-gfa.i"i, dayigmxi haqqrnda molumat (<qara qrtur), FIE vadda$a iio-idaraedici proqrarylal yadda saxlanilr' ieinor"uil"s vaddagn ilk modellarinde malumatm yaalmasr (proqramladrnlmasr) u+tn <gtoqrrmmaton> adlanan xususi qurguaan istifada edilirdi. Muasir EEPROMffIag uradas hjdefleri isa qurasdnldrer sistemin daxilindo (proqr'"rmatotoan istifade eimoden) proqramla5drrla bilor fln system ' Proqranruble)' BfipnOtt{ tixnologiyasr fordi komputer (FK) arxitekturunda ana kart iizerinde qura$mlan CMOS yaxud FLASH mikosxemleri kimi BIOS proqramlannr vo konfiqurasiya haqqmda melumatr yadda saxlamaq iigfin istifada eaik. iwtos (Complement- metaloilde Semiconductorkomplemtrr MOSIEi) yaddagr EEPROM sinfila 3d olyb' qox iiqik enerji serfi ile farqlenir. Ana kart iizerinds yerl-oqairilr. b.t riy. CMOS yiddagrnrn qidalanmasr figtn kifayat edir. Bazi halda bu batareya CMOS yaddagrmn yerlogiyi mikosxemla bir govdedo gogakl4dirilc bil?t Yiusir kompiitu arxitekturunda CMOS yaddafl FLO$ mikro-,*r^1rri 1.,ys2 edilmigdir. ROM yaddasrmn tipinden asrh olaraq mslumatrn vazlmasr istibsal prossesgdo, istismargr terefindan xiisusi Lurau (oroqrammaior) vasitesilo istismar proscinden owol, yaxia itisri* ptosesinda xilsusi qurflu olmadan (In system proqrammable- sistem daxilinde proqramla$nlan) yerino y.tirilt biltr. Axrnno hal miiasir raqam g*gof Fd" (minrokontrollerlor, roqemli fotokameralar, cib telefonlan,,oa.rtt va s.) genig tatbiq edilir. Umumi halda ROM yaddaerna yenidan yaalna imkam yenidan proqramlanma (reproqramming- RPROM) adlamr. ' - Inteqral texnologiyasr ila haanlanan PROMJanm elementlorinia sxernlarini gekil 3'15{als kimi gdsarmak olar. 103

104 Burada a)vab) hallarrnda yaddag elementino <0>k1> vazlmast X va U xctlsri arasrnda elektrik olaqasinin deflgmasi ile alda edilir. a) hahnda hahnda eriyan birlcameye miiayyon gtcdo careyan vermakle o lalv edile bilar, yeni X ils *-arairndakr elektrik alaqasi pozulur (<0> yaahr)' b) sxeminde qarsr-qargrya qo$ulmu$ D1 ve Du diodlanndan birhin pn kegidini deqmakla (muoyysn qiymetli eks gargtnlik, yaxud bdyirk qiymatla diizlne cerayan vermoklo) X iia U xetti arasrnda elektrik olaqosi yaradrlr (<1> yaahr). a) ve b) hahnda yaddaq elementinin veziyyeti ilkin vaziyyato nisbatan yalnrz bir dafa dayisdirile bilar' c) sxerninde isa tzan G-+ elektrik siqnah verilmir ve oradak yiik D-ye verilrni$ siqnaldan asrh olaraq deyi$o bilir. b) d.&o pa LrbX a) brgoub: te urorrr bi ffi FaqEEh! PROX c) ll.r GlildOsFET n D2ilrcb (ElEs! F.qEEL.en) gekil PROM yaddayn elementleri 104

105 Belo yaddaq elementinin segilmosi seqici G-ya (X xattine) verilan siqnalla olur. Segilmig elementin D giriqins g+ rgindik rermekls <<0> qiymeti yaalr. Bu vaziyyet uzun mtddat saxlamla bilar. D gxrntrsrna (y xottina) eks gargindik vermakla onun vaziyyatini <1>-e deyigmok olar. c) sxemli yaddag elementina iq prossesinde dafelerla yazmaq miirr-kiin oldultndan o, EEPROM (elektrikle siline bilon PROM) sinfine aid edilir. Bela yaddag elementi sxemi EE- PROM/ FLASH yadda$a istifade edijir FI"ASH yrddagrn ndvlari ve FLASH- KART qurfulan FLASH yaddag asasen kart, mikosxem ve modullar kimi konstruksiya edilir. Kart gaklindo Flash yaddaq 5 formatda buraxthr: Compact Flash, Smart Medis, Multi Media Card, Secure Digital va Mernory Stick. Compact Flash (Cf) kartlarr PC-kartlarrnrn modufikasiyasr oiub pirlarinin sayl ile (68 avezina 50 pin) farqlandiyinden onlai PCMCIA ballantrlanna qogutnaqla pasiv kegidlar vasitasilo PC ginina baflanlr. Buudan elava flaq kart qur[ulannda CF kartlar iigin slotlar nazsrdo tutulur. CF-nin 619iilori 36,4x42,8x3,3mm olmaqla gakisi l1 qrdtr ve 3,3/5Y qida garginliyi ila iqlayir, $skil 3.l6da bu kartrmn konstruksiyasr ve 6lqulari verilmi$ir. CF kartlann melumat hocmi ilk modellerda 128/512 MB otnuqdur, sonradan iso I QB-a gatdnlmqdr (azseriyah kartlar fiqiin 3QB). Bu karflannro xarakteristikalan onlann rsqemli fototexnikada(fotokameralarda), daha gox cib kompiiterlerinda, mobil telefonlarda istifadasini mfimktu edir. CF kartlann roqemli fotokameralarda tctbiqi 1024x768 piksel keyfityyati alds etmaya imkan verir, lakin boyuk qabarit Olgulsri pleyerlardo istifadasini mahdudla$drnr. 105

106 $ekil CF kartrnrn konstruksiyasr Smart Media (SSFDC- Solid State Floppy Disk Card) 1995+i ilda Toshiba girketi terefindan lafihalendirilmigdir. CF-dan farqli olaraq SSFDC daxilindo quragdurlmrg konroller m6vcuddur. SSFDC-nin 6l9f,lori 37x45x0,76mm olmaqla (gekil 3.17) 3,3 V qida gorginliyi ila iglayir va maksimal mellmat hacmi 128 MB-dir. Raqarnli fotokameralarda ve MP3- pleyerlerda tatbiq edilir. Multi Media Card (MMC) kartlan ixtiyari multimediya tgiin melumahn miniatiir dafryosr olub, 7 pinli konstruksiyada gergeklegdirilir. l99i teztiyi 20 MHs, qida gsrginliyi 3,312,7y, maksimal malumat hocmi < 128MB{ir. Olgiilori 32x24xl,4mm, gekisi 1,5 qr-dr(pek.3.18). Osassn cib kompriterlerinda ve mobil telefonlarda bloknot yaddagr kimi istifade edilir. Secure Diqital (SD) dlgulari 32x24x2,1mm -dir ve baflantilanna gdre MMC tipi ilo uzlagr. 9 pinli SD kartlan 50 pinli CF formatrndan konstruktiv olaraq daha olverigli 106

107 !.r v C-n cd figrii, { rch, EEnftdi" I $okil Start Media kartrnn konstruksiyast oldu[undan xason modernlords vo digar periferiya qurgrlannda istifade edilir. SD-nin daxilina quragdmlmra foniroller verilanleri miihafza maqsadi ila gifraloyir. SD formattnda MMC kartlannm iistiinliiklari saxlaninugdr, lakin 25 MHs-do iglodiyindon strat 5 dafa yuksakdir' SDnin malumat va l-2 QB olmaqla melumatr 6tiirme protokollanna gtira MMC-den farqlanmir' Memory -Stick (MS) l0 pinli kart olub dlgiilari 21,5x50x2,8mm, qekisi ise 4qrdrr. Haarda MS-nin malu' mat hecmi >l28mb olmugdur. MS kartlan siiratine 96ro MMC-yo, verilanlorin miihafue imkamna 96ro ise SD-ye oxgardrr. Lakin fiziki 5lgfflori bu formatlardan 2 dafa b6yuk oldu[undan esasen raqamli pleyerlarda, fotokameralarda, digai qurlularda tatbiq edilir. "Mavi va a!" variantlart vardr. -Milumatr "mavi" variantda saslandirmak miimkiin olmadr$ndan pleyerlordo "ag" variant tatbiq edilir. 107

108 $akil MMS kartrmn konstrukiyasr Mtasir kompflter arxitekturunda inteqrc edilrnig ATA kontrollerlari IID yaddaqrnr biitdvliiklo emulyasiya etmek rigiin Flash Module tipli yaddaqdan istifada edir (qakil 3.19). Bundan slava Disk On Chip tipli mikosxemler TSOP va PLCC grivdslorindo buraxrlu va miiasir kontroller (idar+ edici prosessorlar) arxitekturunda genig tetbiq edilir. Bela 108

109 trlag yaddaq mikrosxemlorinin parametrlari aqaflrdakr cedvalde verilmigdit (csdval 3. 1)., Er*IL a4,oi-tue4:4t '!!Ii!tlll+l B-dqr!.2!ol!ll-. rat&tttt Ed-o-or3air6 " EllltLlr. Cllllll qr-on-(e ftdejqlr ' lrer:rar ELA!-q!I8A,!,E ' E4lIr o!i-6.qd lg.:el Hacrni 128 MB 40 pinli ide interfeysi $akil Disk on Chip mikrosxemi ve Flash modulu Malumafin oxunub/yazrknasl siiretine gdro Flag vaddas optik disklarla (CD) mfiqayise edilon olub, miiasir uirq.rt ttoo disklarindon kifayat qedar geri qalr. Lakin haarda Flaq-yaddagrn elde edilmig siroti malumatm dapnmasr ve portativ qureularda istifadasi iigfln kifayat edir' Pleyer, foioaparat, flagdrayverlori vo kart qur[ulan ila kom- 109

110 piiter arasmda melumat mtbadilasi siiroti istifads edilon interfeysin tipinden ahemiyyotli dorxeda as rdrr. Codval Flash mikrosxemlerinin prametrlari Flsh &mrug S.mim'dlctor Bryc I ofl oupr t*rnr, &rprt tlrtu ot-* Uash MtO $trg 0AlI lfflmftr0a 512( x 8 3,G55 PEftWT lgf8mivr$i ltl r!?.7.55 IA@Vr60r0 T rgfr608wh z7-5.5 Kr2*Y!ffiI r(t1600'inb Srft,l$jng S mtcondu tor SdrdJrg s:arffijdo' ft$ tem, S*?uq T.resitr! pldeo 66Eh src 2.t-5.5 mrlg 2omAT l(fiieln {I rt 2,?.15 Kl2e!{flrxr XS6.0f,!A 2.7-!.0 tqanu6mt KF6lo&s, t! 2,?-t6 ffih' Hffi 1 Eo llli l02lx/250i l($5&&u 32I r I 2.?-3.6 SmiftliledL flflur (gsrs{evin l.f$ gfui[a (FrBo rtb rxr! ]s,xr {r,s i:fff ffi ffi ffiffi u,, ixli slfv0raa [9gs00vlA $rt!16 t$?m!0 2.7-u $fd![, rc056sldr 27-1t sxf\l! 2 x$5b61/ba 'Er! zt-ti $rfdy61 KS12ilV0/ 5{tr! u-tr, C,l C,l C,l C,l c.l C,l C.l C. I C, I C.l {415!P2 MrEPrcdtdbr {aieoa lehdin finfel &llpnddrlll a. E0P2 ttrd.dqtr 4IISOP2 tlr. Prdrhn {Ts@z llldrt5itofru {IS0P2 it rstudni tttsopl l,ffidc.t[e,10 TSoPI lhr6 tuilin astsopi tlkhf!. 0.55'0 2 Flo lb Podr&r 0-i5'C zp^d lfidda.lofre S55t ZPAD te o.rtgii D{AC apld Bi Pridodb" ss'c aprd u*ocnbftt o-aac 22 PID tt.3 huffl F55t zpld thrlh**rre GS'C zpad UrBpEdlrdion GadC 22FAD Ea.prd(,ar 0-$f 2Pl0 UrfiDrlre'llr 0-5f,C 22PO lltsor,lhltr Bu cshotdon USB 2.0 interfeysi olveriglidir, giinki o, USB I.l-nin geni$lenmosi oldulundan USB 1.1 dostakli qur!'ular ila uzlagmam kigik deyigiklik etmekle temin edir. Digor terofdan iia mo.lumdur ki, mtasir gipsetlerin hamrsl USB 2.0 interfeysini dastekleyir. Siirati daha yiiksak olan (800 Mb/s, 1,6/3,2 Qb/s) Fire Wire interfeysinin xarici fla$-kart qurgulannda tatbiqi daha perspektiv saltla bilar. Osasan videokameralarda va Macintosh tipli kompiiterlerin arxitekturunda bu interfeysin tstbiqi standarta gewilmigdir. Fire Wire kabelinin 100 m-a 110

111 qadar Qatan uzunlugu xarici FIa$ qurgulann qogulmasr iiqiin USB ila miiqayisada daha alveriglidir. Fire Wire "apanctasrh" rejimdo deyil, "ndqta-n6qto" rejiminda igladiyindon 2 qurgunun kompiitersiz birlegmosine, eloce da 2 kompiiterin ti.-uitit, birlaqmesino imkan verir. Mfiasir ana kartlar tarafindon 9ox halda dastaklanan Fire Wire portlanna xarici Flag-qur[ulanm birlagdirmek mrlmkiindiir (asasan note' book -arxitekturla-nnda). Uzun Fire Wire kabelina malik bir formath (yalnz CF kartlarr iigiin) kart qur$usu mdvcuddur ($akil 3.20). SF kart qur[ulan gox halda IDE interfeysli kimi istifado edilir. Daha agalr suretli Flag-drayverlar iigiin USB 2.0 interfeysinin totbiqi alveriqlidir. Buna misal olaraq USB 2.0 dsstakli goxformath PQI Travel Flash kart qur['usunu gdstarmak olar (qekil 3.21). $ekil Fire Wire interfeysli flag kart qurfiusu $akil PQI Travel fla$ kart qurgusu lll

112 Qurlunun dlgiileri kompakt olub (53x98xll mm) bir nega kart formatmr desteklayir: CF, SMC, MMC, SD, mikrodrive. PQI Travel qurlusunun gdvdesina qsa USB kabeli birlsgdirilib va elava USB uzadrcrsr da razarde tutulrnugdur. Qur[unun 6n tarefinde miixtelif flaq kartlar iiqfln slotlar vardr. I]st sothdaki igrqlanan diodlar qur[unun igine nazarat etmeye imkan verir. PQI Travel Flash qurtusunun daxilinde Flag yaddag qwatdulmr$ variantt da mdvcuddur. 3,5. Osas yeddagm kegbgdirilmxinin prinsiplari vo temologiyasr Kompiiter arxitekturunda asas (operativ) yaddag dinamik yaddag elementleri (DRAI\O iizarindo quruldufundan onlara mriraciet zamam CPUda olavo gdzlemo taktlan (Wait states) daxil edilir. Sfimti DRAM-a nisbotan 7-8 dofo y[ksek olan ve trigger oyuqlan iizorinde qurutnug statik (SRAM) yaddaqdan bufer kimi istifado edildiyi halda elave g6zleme taktlan aradan qaldnla bilir. CPU ils operativ yaddag arasrnda bels SRAM [zorindo qurulrnug bufer yaddagr keg (cache) adlanr. Yani proqremrn vo verilanlorin nisbaten kigik hecminda ve yaxm magrn taktlannda meraciat edilme ehtimah y[ksek olan hissaleri daha sihetli ke$ yaddaqda saxlamln. <Gizli bufer> menasuu veren keg yaddag icra edilen proqram igfln bd]tk siirafli ve gaffaf bufer rolunu oynayr, yeni keg yaddag alave iinvanlagdmhn yaddag sahasi deyiklir. Keg yaddagrn hecmi mohdud oldu[undan orada asas yaddagrn bnt6vlflkde deyil, yalnrz miioyyon b& lgolarinin nlsxelori invanlan ils birlikde yadda saxlanrhr. Komptiter yaddagrun keqleflirilmesi dedikde asas yaddagrn miieyyen b6lgalerinin keg,yadda$a eks etdirilmosi, onlara mfiraciot edilmesi, elsce de keglagdirilmiq esas yaddag ils keg sstirleri arasmdakr uylunlufiun ftohorentliyin) tomin edilmosi proseslori nozorde tutulur. Mflasir 112

113 koptter arxitekturunda keglegdirilrna prosesini heyata kegiren vasitalara aga$dahlan aid etmok olar: * Omrlor ve verilenler iigtn I va II seviyyati Ll va L2 kegleri;.!. Keg kontrolleri; {. Sehifali yeniden iinvanlagrma blokunun assooiativ hanslasiya buferleri (flb) ve yaa buferlari. Bu vasitalar m[xtelif variantlarda Intel 804g6 prosessorundan baqlayaraq Pentium 4 prosessorlanna qadjr m6vcuddur va miikemmallagdirilrnakda davam edir.. Kompiiter mikroarxitekturunda Ll emrler kegi tincedan segma bloku ila, verilenlar iigtn Ll kegi ise icra ile su olaqedardr.. Y.l *"!l axtangr b6ytik siiretla apanhnah oldu[unda.n ke9 yadrle$ assosiativ prinsipdo qurulur (nnvlnl ptigsipda qurulan asas yaddapdan farqli olaraq). Kegda melumat bloku ila birga onun kataloqu (cacie directory), yani_ ssas yaddae sahalerina cari uyf,unluq siyabrlan di yadda saxlarulu...keg yaddaga miiraciot keg kontrolleri vasitesila yoino yetirilir. Ke9 kontrolleri hemginin xas yaddag bloklin ila keg sotirlori arasudakr koherentliyi ds romin eimelidir. Her defo esas yaddagrn oyuqlanna miiracist edilorkon keg kontrolleri kataloqa g6ra hsqiqi niisxonin kegdo olmasrn iydrnlagdrru. Malumat kcsa taprldrg halda (cade hit) oridan birbaga oxunur. Hoqiqi niisxo kegda yoxdursa (cache mis) mofumal osas yaddagdan oxunur. Kegle$irms alqoritnine VEun 9!ua9.o9as yaddagan orunmu$ molumat [.Se yua- Ir, yeni kegdaki setirlardan birini evgz edir. Keg katiloiundan meluumat blokunun axtanfl assosiativ prinsipda h-fayat qodar siiretlo apanlr. Keg.yaddagrn strukruru iimumi gokilda (gakil 3.22) iki hissoden ibaratdir: kee kataloqu Oag SRAMT vo molumat ll3

114 hissesi (cache SRAM). Ke' kontrolleri lines) iizarindo omeliyyat apanr. keg satirleri (ceshe cre8 SF.Altr) $ekil Keq yaddagrn iimumi strukturu Keg satrinin malumat hissasi keqin ta$kili variantrndal asrh olaiaq 16t3Y64t B ola bilor. Har bir setirdo onun hissesine beraber 6l9til0 malumat bloku ilo yanaqt bu blokun asas yaddagdakr iinvant va hoqiqi veziyyati haqqmda malumat da yazrhr. Satrin haqiqi' vatid (V) olmast onun osas yaddag bloiunu oldu[u kimi aks etdirmssi demakdir' Molumat biokunun iinvantnm yiiksek bitlori, yaxud sahife ndmresi satrin V heqiqilik vaziyyati ila birlikda tag SRAM sabosinda saxlantltr. M (modufftasiya) biti uyfun setnn hesablama omoliyyau neticesinda modilftasiya edildiyini gg starir. Osas yaddaq ile mibadils omeliyyatlarrnda adotan keg setri biitovlukdo istirak edir va onun hocmi bir paket ddvrunda titffriilan molumat hissxine barabor olur' 114

115 Sektorlagdrr mrq (sektored) keq hahnda bir sotirda bir nega qontu sektorlar yerlegir. Her bir sektorun 6lgusii miibadile vahidinin minimal 619[s[na borabor gritiirlliir. Bu halda setir kataloqunda sektorlann ayn-ayrrhqda v veziyyeti da qeyd edilir. Keg hacrninin bdyuk oldulu halda sektorla$rma prinsipi katalog ugtn ayrrlan yaddag hacmina qanaet etmeya imkan verir. Ll va L2 keglordaki malumat ila esas yaddagdakr malumatm koherentliyini (coherency) tamin etmek ehtiyacr o sababdan iroli gelir ki, kesladtihdg yaddag sahosine miiraciat yalruz prosessor terafinden deyil, diger adapterler tarefinden de edilo biler. Bundan slava her birinin 6z daxili kegi olan goxprosessorlu sistem iigiin ke9 kontrolleri toralindan koherentliyin tamin edilmgsi vacibdir. KeE ila osas yaddag arasrndakl malumat uyfunlu!,unu tomin etmok tigiin prosessorda <izlomo>, yaxud <qulaq asma> d6vrlari (Snoop Cycle) yerine yetirilir. Bu d6vrler xarici abonentlerin esas yaddaqa miiraciati 2man1 iaislslizqsiya edilir. Assosativ translyasiya buferi TLB (hamlation lookrside bulfer) sehife kataloqunu ve onun codvaline daxil olnaq tgin molumah yadda saxlayu. Hecmi 24 MB -dan boyuk olan verilonler va amrlor iigiin sohifalera ayn-ayn TLBJarde xidmst olunur. Kegin satirlarina homige osas yaddaqdan paketli oxuma ddvralsrindo yaak. Yaa buferlari CPU-nin icra bloku (FI-l) ila alaqdar olub kege ve asas yaddaga titiirulocpk molumah miivaqqati yadda saxlamaq ugrhdir. gekil 3.23de Pentium ho G6) prosessorunda yaddagrn keloflirilmasinia iimiimi blok-sxemi gdstorilir. Keglegdirilrno texnologiyasr dedikda melumatrn osas yaddagdan keg setirlorine vo oksino yaalmasr, elacs do melumatm kese axtarilmasr rigiin mdvcud olan tsutlar vo alqoritmlar sistemi naarda tu&rlur. Il5

116 $ehl P6 prosessorlannda yaddagrn ' keqlo$irilmasinin blok-sxerni Keg yaddaqrn effektivliyi ona mtvaffaqiyyotli miiraciatlerin (cache hit) nisbi sayr ila tayin edilir: $, burada 1\u 1r[. ve Nu uygun olaraq keqa muveffaqiyyotli vs iimumi mtraciatlarin sayrnr gtisterir. Miiasir kompiiter arxitekturunda kegtin effektivliyinin yuksaldilmesi keglogdirmc texnologiyastmn mukemmellogdiriknesi hesablna eldo edilmigdir. Kellavdirma texnologiyasuda melumat axtafl$mrn osas 2 alqoritnindon istifada edilir: l) Look'asidt; 2) Looktlrough. I alqorima g6re osas yaddaga miiraciel k! Iu* dasa Liiraciatlo eyni bir zamanda baglayrr vo 'lcach bif alamoti yaranan anda dayandrr.hr' lkinci alqoritmda isa.u* vuddrs" miiraciot ya.lnu <cache miss> alamati yarandrqdan soma baglayr. I alqoritmin gergoklaqdirilnasi?san- <cache 1,;91 lalrlda dr, lakin effektivliyi aqalrdrr. Qtnki osai yaddagda axtan$ laamsz olur' II alqoritmin ry[t'kkt! olmairna baxmayaraq <cache hitr hallarrmn ustfinliik togkil ll6

117 etdiyi arxitekturda istifado edilmesi maqsode uyfiundur. Odur ki, Look-through alqoritmi mrivoffoqiy-yotli mtraciet emsatmn bdyiik qiymati temin edilo bilsn miiasir keg yaddagr arxitekturunda eenif tetbiq editir. Kega miivoffaqiyyetli mtraciat emsah ise keg yadda$rn hecmindan vs satirlerin evsz edilrnasi alqoritrninin miikammaliyindan asrhdr. Osas yaddagrn bloklarrmn kega kdgiiriilmasi <cache miss> hahnda, tnzen isa (intqra edilrnig L2-de) ham da yaa zamaru apar rr. Yaddaqa yazt zafra keg kontrollerinin igi <Write Policp> alqoritrnine asasen qurulur. Keg satirlalinin esas yaddaga yezlmasrnrn 2 alqoritmi mdvcuddur: 1) arubqyaa. WT (Write rbrough); 2) eks yazr lvb (Write Back) WT alqoritmine ssassn kegdon oxunamq emal edilmiq hatta lb-hq molumat da eyni zamanda keg satrine va osas yaddaga yaahr. Br:' alqoritmin gergeklegdirilmasini osanla$rn va keg i.la asas yaddag arasrnadkr koherentliyi avtomatik olaraq tomin edir. Belo alqoritma g6ra V ve M alametlerinin teqde saxlan masrna ehtiyac olmur. Alqoritmin gatr$mayan cehoti yaddaga yaa prosesinin effektivliyinin agag olmasrdu, yoni bu prosesde arahq noticaler ehtiyac otnadan har defo esas yaddaga ktbiidiliir. WT alqoritminin nisbotsn modif*asiya edilmig variantr buferlegdirilrnig yaanm texira sahnmasr iisuludur. Bu iisulda xas yaddaga yazma FIFO (flrst in fust out) buferi vasitasilo molumat gininin sarbast d6wlarinda yerina yetirilir. WB alqoritmi asas yaddag gini tzra yaa amoliyyatlanrun say azaldr. KeglEdirilmig yaddag blokuna yazt e\- valco fuiki olaraq heqiqi keg satrino yazrhr ve setir modifikasiya edilrnig olursa, onda <dirty-girklb>, yani yaddaga kogfiriilmoli( M=<l>) kimi niganlamr. Bele sotirlei kegdjn esas yaddaga kdgiiriildiikdan sonra temiz<<cleanr (M=<0>) hesab edilir ve bu setirde digar yaddaq blokunu keglegdirmek olar. Keg satri osas yadda$a biitdvlukda k6giiriiliir. Osas yaddaga k6giiriilmo omaliyyatr kontroller tarofindan on 17

118 vacib ana qoder geoikdirilir, yeni sorbost 1in dovrlorindg V.eil y.ttrttii. WIi' alqoritrnin- ger$ekle$d-h{m.os.1 col.turak' trtat. utio wt tiuluna nisbatan effektivdir' WB yaa i-"ii, "hrc tolsb edilan interfeys siqnallan (izloma d6wlori' inooo Svcle) ana kart terefinden dastaklonmolidir' Bu siqnani ndirtf, tipli keg sauinin kegdan gxanlb yadlar 11,r].*, iigfioau..,,oirty, satirlorinin asas yadilaqa kogilrtll- 6s6inin o zaman Inanasl var ki, digor prosessorlar, qrafik aarpi.rttr, disk kontrellerleri va gebeke adarterlsri trrefitrdan'bu vaddat sahesino miiraciet edilrnig olsun' Kes satri ile esas yaddaq sahesi arasrndah uy[unlugttl temin edilmasi ilsullanna 96ro keg yaddag arxitekturunun 3 novi movcuddur: birbaga aks etiliriheli (direc't- mapped.r"n ), tu. assosiativ kel (full assosirtive crche) vo onlann qangr{r- asosiativ yrbmh kes (set-rssosiative ca$e)' 3.6. Birbaqa aks etdiri}nali ve y{rml assosiativ kegin strukturu Birbap sks etdirilrnoli kegin seki ssas yaddq finvant ile birbaqa miayyon edila bilir' 64 MB'hq esas Vaddql.s.ah+.ioio ZSO fn-dd teqda har bir setir 32 B olrnaqla birbaqa eis etdirilmesini nearden kegirek. Osas yaddagrn 64 MB-hq hacrni 26 bitli nnvan kodu ile agafrdah kimi flovanlagdrnlr: index 25 l8 t Osas yaddagm Sahile daxilinda Satirda sehifa IE sstir N sflriigme iinvanr Birbaga eks etdirilmoli halda keglogdirilan yadda$ sahosi Mcgched -V*a" '2N kimi toyitr edilir. Burada Mc.u'"a =64M8; V**. = 256KB; N=8' esas yaddagrn sahifolerinin sayrdr. Tag- keqin Tag SRAM hissesinin bit saymt 118

119 mlsyyan edir. index iso birbaga eks etdirilen keg satirlarinin sayr gdsteri ve 13 bitlo ifada edildiyindan 2t3-8K - setir olmalrdu. $akil da asas yaddagrn 0,27,255 sayh sahifalerindon uyeun olaraq 1, (8k-3, 8k-2,8k-1) va j sayh bloklannrn keg setirlorindo birbaqa eks etdirilmasi giisterilir. ra6eax cr4 star,2./22 0 I /z///z $akil Birbaga aksetdirmeli keg Birbaga aks etdirilmeli hor bir keg sotrinde baxrlan anda yalnu bir sohifonin mfroyyen bloku oks etdirila biler. Bloklar bir nega adad oldulu halda qongu keg satirlerinde oks etdirilir. Bir blokun hocmi 328 olmaqla keg sohinin enino barabardir. Digsr terofdan her bir keg sotrinde yalruz uygun sayh blok eks etdirilo bilar. Kegin tag SMM hissasindaki satirlorin sayrnrn cache SMM sstirlorinin sayna berabar oknasr sebsbinden b6yiik hacmli ke9 hahnda tag SRAM hissesi do artmrg olur. Bu gaigmazhfr aradan qaldrnnaq iigtin sektorlu birbaga aks etdirilmoli ke$on istifade edilir (pkil 3.25). u9

120 lilt lilt Seksiyah birbaqa sksetdirmsli keq Bu halda tag SRAM hissasintlaki 8k sdod setirler vasitasile 256MB-[q yaddag sahasi hocmi 1 MB kegde aks etdirile biler. Bu halda Cache SRAM-nin setirlarinin sayt 22ol2s=2t5=32K olur. Hor bir keq satrinda 4 adcd sektor yerleqdirile biler ve har bir sektor flgfin aynhqda'y"biti nazerdo tutulur. Sektorlu birbaga oks etdirilon 256M8 yaddag sahesinin iinvanlasdrrrlmasr aqagrdah formatda verilir: 27 l Osas yaddag sa hifa lt Sotir Ib Sektor daxilinda siiriiqma inva -Yt$rtiffi"tit trf, mii.yyan sayh sohifasi-asas yaddaprn miixtam sahifalerini eyni zamanda aks.etdire.biler' ilunun ugiin kegin strukturu har biri birbaqa eks etdirmeli olan bir nega Uint timi qurulur. Hor bir bankrn ayrrhqda Tag SRAI,i hissasi vardrr. Mtixtslil scirifslaro m'axsus eyni 120

121 sayh yaddas banklarr eyni zamanda miixtalif banklarrn setirlerindo aks etdirilmi$ olur. $ekil.3.26-da 2 kanalh yrlunjr assosiativ kesin (2 Way S t Assosiativ Cache) 2 eded Tag SRAM ve 2 edad Cach SRAM banklarr (A ve B) gostarilmigdir. Ltu.Iad,8,.rd -MEffi Trrsnlx c..i. mr{ i./a, t!^ vy Lru ltl vra i:.1^,-te DI gskil foikanalh yrlunh assosiativ keg LRU hissada kegda daha gox qalan satirler dayi$irilmoya namized kimi qeydo ahnu. Y{rmh assosiativ ke$ esason miiasir prosessorlann Ll kegi ugltn istifade edilir ve kegin hecmi I bankrn hacmi kimi teyin olunur. Tam assosiativ (Full Assosiativ) kegde her bir satirde ixtiyari yaddag bloku oks etdirile bilor. Lakin bu halda iinvan kodunun offset hissesindon ba;qa buttin hisselari Tag SRAM-da yadda saxlanrlmahdr. Axtanq zatnzn Tag SMMlarin btitun setirlori iinvan kodunun ytikssk bitleri $ahife It) ile miiqayise edilir. Milqayise omeliyyatr biitiin setirler iigen paralel apanldrfirndan gox miirekkebdir vo buna gdra da Full Assosiativ tipli ke9 yaluz kigik hscrn- Iarde tetbiq edi.lir. 121

122 BOLMO 4. KOMPtITER ARXTMKTI.JRASINDA hlrf,rfrlyslor. GRI$rCDil$ vo xostrma ALT sisrentr ori 4.1. Proscssor interfeyslari Kompiiterin interfeysleri dedikda CPU, sistemli yadda$ (RAM,ROM), xarici keq, video/audio ve disk qur[ularr,.tj a, gitiyq*$ alt sistemlorinin qarlrhqh elaqesini tamir edan aparai ve proqram techizatr kompleksleri nezarde tutulur. Buraya oiaqe kanallan, bu kanallar iizra melumat mribadilosi alqoritmlori ve onlan gerqcklaqdiran kontrollerlor, elocs de bttun baflantrlar vo U0 queulanmn e4*- nrn) qo$ulmasr iigiin geniglenme slotlan daxil edilir' Miixt+ Iif kompiiter modellarinin bir-birino uy[unlufiunu tamin etmak iiiiiln malumat kanallan, mubadila alqoritrnlari ve geniqlenme slotlan standartlaqdnrlmahdr, yeni funksional' Ilektrik, mexaniki va mantiqi cehetdan udagdmlma-ldr' Odur ki, kompiiter arxitekturunda interfreyslorin igi o4at ngiin tayin edilmig standart protokollarla miiayyon edilir' interfreyslarin ssas gdstericilari agasdahlardr: t Malumann dffirfilmssi usulu (ardrouparalel); * Qurfulann birleqma qaydasr ("asrlt-apauo", yaxud "tr6qh- noqte"); * CPti-nin xarici ginlerino Dezaretr i9 rejimi (sinxron/asinxron); * Itunallarrn iggi tezliyi (MHO;.& Melumatrn dtiiritlrne siiroti (MB/s,Mb/s); 1.. Olaqa xatlarinin sayt; t KabelinkonstrukiYasr lnterfeysler esasrnda takil ediknig kompfiter arxitekturmun strukturu gokil 4.lda g6starib0d$dir' 122

123 $akil Kompiiterin interfeyslinin strukturu interfeysin aparat tochizatrna sinlar ve onun idara sxemlori ftontrollerleri) aid edilir. Fiziki interfreys dedikde asasrnr ginlar tsgkil eden mexaniki, elektrik va fiziki vasitoler goxlugu nezardo tutulur. $inlar, melumatrn ayn-ayn bitlorini 6tiiren alaqa xatlari goxlu[undan ibaretdir ve bu xatlarinin sayr (sinlorin eni) dtiiriilon malumatdakr bitlerin say, elece de malumatrn dtilrillmasi Esulu ila mtiayyan edilir. $ekil 4.2-do CPU -nin xarici (FSB) qinlori vasitssi ile CPU, sistemli yaddag vo I/0 qur[ulan arasrndakr elaqelarin sadalegdirilmig strukturu g6starilmigdir. 123

124 gakil 4.2. CPU-nin xarici ginlsri vastitasile digor qurlarla olaqe strukturu Omrulon malumatrn tiplarindon asfi olaraq verilenlar, iinvan, idaraedici ve smr ginlarindan (tlarward arxitekturun' da) istifade edilir. Verilenlar gini Bus-DB) verilenlari CPU, sistemli yaddag vo U0 qurfulan arasrnda paralel dtlrur va VS-nin eni CPU-nin modelindon asrh olaraq 8tl6l32l64tl28 bit ola biler. 0nvan gini ttg l.faaress nus AB) sistemli yaddaq oyuqlannrn ve V0 qurfulanmn port iinvanr kodunu paralel dtiiriir. U$-nitr eni CPU-mn tipinden (rinvanlagdrrrlan yaddag sahosi hocminden) as t olaraq /46 bit togkil eda biler. Pentium prosessorlartnda 32 biti U$ a QB-hq fiziki yaddag sahosini tnvanlagdrma[a ( H+FFFFFFFFH) imkan verir. U0 qurfulan iigiin 16 bitli port iinvanlart kodu 0000=FFFFH kimi iinvanlagdrrrlan 64 KB-hq yaddag sahssi aynlm'sdr. idarredici dn ig (Cotrhol BUS-CB) ile yaddag oyuqlanna ve VO qurlularrna mtraciet zamau idaroedici siqnallan 6tiiriiliir. Bu siqnallardan MRDC (memory-read conhol-yaddagdan oxu iigiin idara) ve MWTC (memory write controlyaddaqa yazr iigfln idara) yaddaga mtraciot zamam, IORC (UO read control -VO qurfi'ulanndan oxu rigtn idaro) va IOWC (I/O write control - UO qurlulanna yaa iigiin idara) UO qurfulanna miiraciet zamanl active-low - aga$ so- 124

125 viyyoli (=(0))) aktiv qiymotlordon istilade etmokls g6ndsrilir. Mantiqi interfeys montiqi protokollar goxlu$udur. Her bir inteqfreysin tipino gdro mentiqi protokollar-elektrik, mentiqi ve mexaniki cahatdcn uzlagdrnlmrg standart 6tiiriilmo qaydalan miieyysn edilir. CPU baflantrr (CPU interfeysi) takce mexaniki qurlu olmayrb, V$ ile qarqrltqh olaqe qaydasmr, osas va keg yaddaq, eloce do video sistem ile iqin xtisusiyyotini mialyan etmokle yanafl, siqnallann elektrik parametrlerini da tayin edir. Kompiiter arxitekturunda CPU interfeyslsrinin aqalldah tiplarini g6stsrmak olar: * Socket 7- ZIF (Z,erc input forse) tipli baitantr olub 296 adad pinlari diizbucaqh sahado yerlagirdi (gakil 4.3a). Intel Pentium, AMD K5iK6, Cyrix 6x86 kirni CPU modellari flgtn istifade edilmiqdir. Verilonlor gini Vg 64 bitlidir, aynca L2-kes sinindsn istifada ediknisdir. gokil 4.3a. Skot 7 Prosessor interfeyslsrinin ndvlari Socket E- 3&7 pinli ZIF ballantrsr kimi drlzbucaqh mristavida yerlogdirilnis (qskil 4.3b) va Pentium Pro prosessoru iq[in nszarde tutuhnugdu. Burada siternli gin va keg-yaddaqla verilanlarin mfrbadilosi gini bir-birindon aynlmrgdr. Iinterfreyss qopulan CPU g6vdesine CPU kristah va CPU tediyinda ideyen bir nega SRAM tipli L2 keg yaddagr kristallarr daxil idi. 125

126 gekil 4.3.b. Skot 8 Prosessor interfeyslorinin n6vlsri * Slot l-252 edad pinlari uzununa yerlaqmig baflantrya (gakil 4.3c). Pentium II/III, Celeron Prosessorlarr SECC (Sinqle Edge Contact Car+ridge-birtarofli pinleri olan katric) konstruksiyasruda qogula bilsrdi (pkil 4.3d,e). Katricin daxilindaki CPU vs L2 kel kristallan milhafza edici ortilkla ahata edilirdi. Coppermine niivoli Pentium III-da L2 keg CPU kristahnda yerladirilmi$i. Sistemli dn L2 keg ginindon ayfllmrgdl. L2 kee CPU-nin tam, Vz ve l/3 tezliklorinda igloyo bilardi. Celeron prosessorunda, adotan L2 keg olmur, yaxud niiyo kristahnda yerlegir. Komptterin ana karh iizerinde 2 odad Stol I baglanrsr ola belerdi. gekil4.3.c. Skot I i:,;-:;.1 i,trt gokil4.3.d. SECC Katric l6vhasr 126

127 gakil 4.3.e. Pentium 3 SECC2 g6vdosinde Slot2 interfeysina Xeon prosessorlan tgiin katric konstruksiyalarr qogulurdu. Adeten iggi stansiyada, servolordo istifade edilmigdir. Katrijin 6l9iil+ rinin boyuk olmasr L2 keq hecmi.nin bdyiik olmasr ile izah edilirdi. Stol 2 -ya qogulan CPUJaT 64 QBa qader keglogdirilrnig RAM-i dasteklami5dir. Xarici iin tediyi u 100 MHs olmugdur. Soket 370- Celeron seriyastndan olan CPU-lar tgiin interfreysdir. Elektrik ve mantiqi parametrlari Slot I ilo eynidir, lakin PPGA tipli CPU-lar iigtn nszarde tutulmu$ur Gekil 4. 3f). gakil 4.3f. Skot 370 interfeysi fieiin PPGA g6vdasi.t FC-PGA 370- Celeron va Pentium Itr (Coppermine niivali) prosessorlan FlipChip PGA tipli gtivdsda qogulur. Fiziki cehatdan Socket 370 interfreysi ile uzlagr, lakin elektrik cehatden uylun galmir. SIot A- katric ffzarinda ATNLON prosessorlan iigfin 242 pin[ uzununa yerlegmig baglantrdr. EV{ sistemli sini destakleyi (Sekil 4.3g). 127

128 gekil 4.3 g. Slot A interfeysli ATHLON prosessoru * SlotM- Intel ltrmastnm 64 bitli ITANIUM prosessorlarr iigiin ba[lantrdr. * Socket 423i4?8 'Pentiun IV (Willatter) prosessorlarr iigiin interfreysdir. Sistenli ginin 400 MHs tezliyini desteklsyir..:. Socket 4TS/LGA?75-Net Burst modeli ve Prescott prosessorlan tigiin noarda rutulmu$ur. Sistemli $nin tediyi 533/800/1 066MHsdir. Umumi mtaa kompfiter arxitekturunda g[crindsn va tayinatrndan asrh olaraq prosessorlar tgtn aga$dakr tipli govdalor istifado edilir: I. Up-Outt Inline Package-iynovari grxrntrlan 2 srada verlesdiyi diizbucaqh g6vdo; + i'cl-fin Grid Array, iynovari grxrntrlann matris saklindo yerlssdiyi keramik kvadrat gekilli g6vda; * iqm- Fhstie guad Ftat Prck- gxmttlarm kvadratrn terlflerinda yerlagdiyi plastik g6vda; t SPGAStaqqered PGA-grxrnhlann gahmat qaydasrnda yerlo$iyi PGA g6vda; * 3qfi-SmaU Quard Flat Pack- gxrntrlarrn kvadratin torofindo yerloqdiyi miniatiir gdvda;.. a PPGA- Pihstik Pin Grtd ArnySPtGA g6vdssinin plastik variantt; * TCP-Tape Canier Package-g6vdonin perimetri boyunca lentvari grxrntrlann yerlaqdiyi niniatyur g6vdo; DIP g6vdoli prosessorlar gap l6vhesi iizerindo gox;er tutdusundin onlirr ZF-soketlerdo yerlaqdirilen PGA, PPGA, SPGA govdalari evsz etmigdk. PQFP vo SQFP gdv' 128

129 dolari xiisusi luvalarda yerle$irilir, yaxud gap ltivhosi lizorine lehimlanir. TCP gdvdaleri dagrnan sistenrlarin ana kartrna lehimlanir. Cadval 4.l.-da IV-VII nosil prosessorlu iigfin interfreslarin parametrlori gdstorilmigdir. Cedval 4.l.Prosessor interfr xara kteristikalan Sol.t l\rrt* Qld. lrt. D-r.thiiiy' p(e.rsnll (srld) i.rn Sok.t I r6ui69 l?rl7 PCA 5V 136SX,SX2 DX/DX2 Sok.l2 218 l9xl9 POA 5V a86$0sx2 D)CD)O P.otium ODP Sok.t ,19 PGA yl ly Prrtiun ODP AII 186 Am 5rt6'P75 (A-tt{D-Y.s- 133) CX 466, CX 5 6 Pcntiut P5 6,0 f6 Sok.t I 211 2I I PGA 5V Patium 6066 ODP Tlarirm El 7Y100 Sok.r lftl7 spca 3.lY Pcoriuo?5/lm ODP rlt6s).!57r2 DxrDxZ, ux4 Sokct l9rl9pga l.3v 486 DX4, DX4 P.[liurl ODP P(irttufl Pt4 PJ5 (Mlrlx), W.t SPGA 2+]JYD.3 P55C, PJs CT, AMD KYK6, Cr6rE6 CxE6MX Mdifttarya 2,1-J.5v/1. I5 Pcntrurn Pro, FloduE II Sokd 8 le7 3V Ovcr Driit 37x{7 SPGA Iti'lm[ clot 1,8*2-tY/1. P6 P.lii,rsr II Cdatr Slot I 242 2rlzt 1,8+2.8vIJ. P6 Pe iud ll X.o[ Slor ri6J 3V Sotcl370 > l]7 PPGA I,6 V Cdcron P.ouu[t lll Q! rlan ATHI-oN (K?) 5m+?50 MH', din y.d.i 2m MHs Ev6 gni slol A 242 Slor M So*?r 1)3142t Solcr478/ tea115 42y414 Soketa FC PGA n PG.A-'7E m PGA-{78/ LCA115 l.5y aeililiroium :40oMHs }sb 9id P ntim 4i FSB lini ()0 MH6 IIT l.rndoliflpeifiulnt{ Prts!n : FSB dtri 800/1066 Mlls qoyulacaq Prosessorun tipi ana karhn a$a$dakt xiisusiyyatlari ile tayin edilir: * Soketin (slotun) tipi; * prosessor tgtrn talob edilan qida gsrginliyinin t 1r..gtmosi imkam vo gorginlik tanziuriayicisinin buraxrla bilen gucii;.i. lrosessorun talab etdiyi halda ayrrlqda 2 oded qida g+ rginliyinin olmasr; 129

130 * teleb edilsn sinxronlagdrrma tezliyinin vo onun vurlna omsalmrn temin edilmesi imkam; * prosessor tarefinden BIOS-nin konket versiyasmm destaklanmasi; Giistsrilen ilk 4 benddin teleblari bir qiymetli olaraq temin edilmolidir. BIOS versiyast yeni qoyulan prosessora uyfiun olaraq dayi$irile bilar (FLASH yaddagrn proqramlaqdrrrlmasr hesabrna). 4.2 Sistemli ve lokal ginlar Kompiiter aprxitekturunda sisterrli gininin funksiyasr prosessor ilo diger qurgular arasrnda olaqe yaratmaqdr. (Eskil4.4),," r l - :r---.r.-] t,}; -*==_l ret f---r] l* Lr:ffid'"rffi-i'"" " t'lll I n' Ll tl Ll u l_t ll ffi;,* gakil 4.4. Kompiiterda ginlorin birlegmesi sxemi 130

131 Bu halda sistemli gin ila tokco verilenlorin/omrlorin 6tiiriilmasi deyil, qur!,ularrn iinvanlagdrnlmasr ve idaraedici sionallar mtibedilasi de bag verir. Odur ki, sistemli Ein idara, finvan va verilonl:r/arnr xetlari kimi funksional qruplarrn qoxlueudur. Sisternli qine qogulmug qurlular <<BUs-master)) vo ob,-us-slun", olmaqla 2 qrupa ayrrlrr' <BUS-masterr> - bas abonent demekdir, yeni 9in ita melumat miibadilesini idaro ede bilan qurgu naarda turulur. <BUS-slave> qurfular isa yalnz sorluiiqnallanna cavab verir' Cari anda qino qogulmug qurgulardan yalnu biri <bus-masteo, qalanlan iia'obus-ilar", ola biler' <Bus-master> rejimindo CPU-dan baqa HD, videoadapter qurgulan ve DMA kontrolleri de igloyo bilar. Kompiitff arxitekturunun evolytsiyasr (Iirotli inkigafi) prosesiindo sisternli ginlar iigiin miixtelil standartlar mdvcud olrnugdur: $100, ISA,' EISA, Nubus, MULTIBUSI (2)' MCA' - SCSI, VL-BUS, Futurebus, VIvm, PC[' i-too standaru miixtelif teyinath 8 bitli MEHM-lar [gun yaradrlrnr$r. Konstruktiv olaraq 100 pinli geniglanme slotu olub yaddaqmodullarr, ardrc interfeys kartlan, FD, video/audio kartlar iigiin nozsrdo tuhrlmugdu' standartrnda agalrdakr olaqa xotloridaxil edilmigdi: 8 bitli V$, 16 bitli 0$, i.ara qiat gorginliyi, 8 oded kesilma standartlan va 39 adod mfixtolinf idarsedici siqnallar ffgtn xatldar gini Intel 8080, ZioqZ80, Motorola M 6500/6800 prosessorlan esasrnda qurulmug kompriterlerdo genis isti fado edikni$ir. IBM i'c AT modelli Intel 8088 prosessoru tsmolinda ourulmus MEHM-da 62 pinli sistemli gin interfeysi yalnz 8 titti VS,-20 bitli U$, har biri 4 xstt oknaqla kasilme va DMA siqnallan iigiin naardo tutulrnuqdu. Gdsiorilan sistemli ginlarin esas xiisusiyyati ondan ibaretdir ki, onlar CPU'ya nezaran sinxron iglomasidir, yoni eyni bir takt siqnallan generatorundan sinxronlaqdmlmast- 131

132 dr. CPU tedil vo periferiya qurlulannrn iwi snrati (4,77 MHS ve 4,5 MBiS) arasrnda boyiik forqin olmadt$ ilk nosil prosesorlar iigiin sistemli qinin CPU ilo sinxron iglemosi miimkiin idi. Intel prosessoru tamalinda qurulmug MEHM- de yeni sistemli 9in-ISA yaradrldr, Buraya 16 bitli V$, 24 bitli Ug, Z+tS adod kssilma sor[u siqnallarr (IRQ) va 4:7 edsd DMA siqnallan iigtn xetler daxil edilmigdi. Yeni ISA sistemli sini ktthns 8 bitli ginin biitiin imkanlarmr gergsklagdirdiyindon hem PCXT, ham do PC/AT modelli 16 bitli MEHM-larde tetbiq olunmu$du. ISA sistemli ginin asas xiisusiyyoti ondadu ki, bu $in CPU-ya nezeron asinxron igleyirdi. Bunun hesabrna MHs tezlikli CPU temrlinde quruhnug MEHMdo a$a$ siiretli periferiya qurgulan ISA sistemli ginins qogula bilirdi. ISA $ninin i*i tezliyi 8 MHS, malumatr 6tiirmesi siireti V-8MHS'2B= 16 MBiS olmuqdur. ISA sistemli qinin CPU ile alaqalandirilm+ si sxemi qakil 4.5a-da, slotun gdriinii$ isa gakil 4.8{e 96- starikni$ir. a) 16 bitli ISA slolu b) PCI slotu $ekil 4.5. ISA vo PCI gidori iignn baglanhlar Lntel 80386, prosessorlanntn meydana golmasi ila elaqadar ISA sistenli ginin imkanlan tiikonmig oldu: <busmaster> rejimi va malumattn paketli 6tiiriilmasi ISA sisteminda miimktin deyildi. Bu moqsedle yaradrlrmg EISA (Extendent ISA) standartrna gdro 32 bitli V$, DMA reiimi t32

133 (<bus-mastep), yaxqrla$urlmrq kasilmr va arbitr rejimlari' geniglanma kartlanntn konfiqurasiyasrnrn avtomatik qunrlmasr imkantan destaklanirdi. EISA ginleri stiretli HD alt sistemli serverlar va i99i stansiyalar iigiin nazerde tutulmugdu. Bu gininin CPU-ya qoqulmasr sxemi gakil 4.4bde g6st+' rikni$ir. EISA tininin a5a[rdakr g6staricilerini qeyd etmek olar: * 32 bitli v$; s 32 bitli u$;. isqi tedik 8 MHs;,.. melumaun dtlrmo siireti V=8MHS'48=32 MB/S; * <bus-masteo rejiminin desteklenmesi;.1. geniglanma kartlartmn avtomatik konfiqurasiya edilmesu.i. paketli malumat mtbadilosi rejiminin destaklenmasi.. EISA sistemli $ini konstruktiv cchotdan 2 srra pinlerdon ibarat olmuqdur: yuxan strada ISA sini siqnallan, aeaet srada ise EISA gini siqnallan dtflr0liirdii. Odur ki, EISA geniglanma ginina ISA va EISA kartlarr taxrlmasr milrnktin ial + Qf yaddag sahasinin iinvanla$rrlmasr imkam EISA sininin Intel 80386/486 prosessorlan tamalindaki MEHMisrda istifada edilmasini miimktn etmi$i. Bu yaddag sahosine takca CPU deyil, ham da <bus-master> qur[ularl va DMA kontrolleri mfiraciat edo bilardi' EISA standarh qoxprosessorlu arxitekturu destokladiyinden HD, monitor, 9e' -beka kartlannda malumatrn sarbast emah (goxprosessorlu rejimda) miimkfln olnusur. Malumat miibadilesi paketli rejimde - aparrlrrdr. Apple hrmasrnn kompiiterlarinda ISA gini funksyasm Nubus gini yerina yetirirdi va g6staricilari ISAda oldufu kimi idi. Nubus 2 sistemli $ini 1985+i ilde sanaye stanrlaitr kimi yaradilrnr+dr. 32 bitli V$ ila molumatrn miibadilosi siirati 80 MB/S gatdrnllrugdr. Horbi sahelorda istilada edilan kompiiterlarde totbiq edilmi$i. Digar ginlordan forqli olaraq Multibus xabarlarin 6tiiriilmosi (massage passing) 133

134 mexanizndne malik olmuqdur va TMC 320 modelli transpriterli sisteminde istifade edilniqdir. MCA (Micro Channel Architecture) IBM PS/2 tipli kompriterlarda tstbiq ediknigdir. Burada V$ 32 bitli, tezlik 20 MHS, malumatm Stiiriilmasi siirati V=20 MHS'48=80 MB/S olmuqdur. Intel 80386/486 prosessorlan temalinda yaraddan kompiiterlerde yaddag ve giriy'qxry qurgulan figrin aynca ginlerden istifada edilirdi. Burada meqsed RAM mikrosxemlerinin imkanlarrndan maksimum istifado etmskle molumatrn miibadile sflratini yiiksek qiymetine gatmaq olmu;- dur. Lakin agagr siiretli ISA ginina qogulan qurlularda (HD va vidmadapter) molumat miibadilasi siirati yene de aqalr oldu[undan sistem bfitdvliikda effektiv iqlaye bilmirdi. Bu problemin hslli iiqiin lokel $inlardan istifade edilnayo baglandr. Lokol gin bilavasite CPU-ni kontrollerlor ila elaqelandirilir. Lokal ginlere VL-BUS $LB), PCI ginlorini misal gg starmsk olar. Qeyd etrnsk lazmdu ki, bu lokal ginler eyni bir moqsedla yaradrlmr$r: videoadapter vo HD kontrolelleri qurf,ularrnrn 33MHS tezlikda iqini tomini etmekla MEHM-nin fimumi effektivliyini yuksaltmsk. Lokal ginl+ rin iirnumi mozmununu tagkil eden prinsip bundan ibaratdir ki, yuksak stretli melumat mtbadilasi girig/gu4 ginleri ila deyil, CPU qnlarinden istifade etmekla apanlsm. Lokal 9inin iimumi arxitekturu gakil 4.4ada g6starildiyi kimidir. WB qini Iutel prosessonrnun xarici gininin geni$lonmosi oldulundan CPU-nin grxrntrlan bilavasito WB sininin pinlorine birlegdirildi. Bozi VLB kartlannda verilonler igiin bufer de nazordo tututnugdu. [k zamanlarda VLB gini videoadapterlar tgiin istifado edilirdi. VESA standartma osasan CPU-mn 32 bitli lokal qinina 3-o qedor xarici qur[u qoqula bilardi. Konstruktiv olaraq VLB gini 112 pinli qrsa birlsgdirici olub ISA vo EISA qinlari ila yanaqr ana kart iizorinds yerlagdirilirdi. Bu interfeysin V$ 32 bitli, 134

135 0$ 30 bitli, melumahn titiiriihnasi siirati V=33 MHs'4B=132 MB/S ohnugdur. VLB ginin CPU-ya qo$ulma sx mi gekil 4.4c-da 96stariknigdir. Belelikla, yamdlmr$ lokal ginlar owelki standartlan ovez etmdi, lakin onlan tamamladr. Bu zaman esas sistemli gin kimi Intel 80386/486 prosessorlau asasrnda qurulrnu5 MEHMJoT iigtn ISA vo EISA olaraq qaludr. VLB lokal qininin agapdakr xarakteristikalannr gdstermak olar: * Intel 80386/4E6 prosessorlanm dastaklamagi; * * * *.:. j.' <bus-masteo> qurfiularrmn say <3; videoadapterdon elave VLB-ya digor qur[ular (HD) da qo$ula biler; l99i tediyin qiymeti nezeri olaraq f < 66 MHs, lakin real olaraq f <50 MIIs olmasr; 2 istiqamatli 32 bitli VS -ni vs 16 bitli molumat mtbadilxini destaklsmesi; <bus-master> qurlular 09iin DMA rejimi dcotaklanmasi; molumatn Sttriilmesi strati f= 50 MHsJs V=50.4B=200MB/s, f=33 MHS-do Gtandart) V=33MHS4B=132 MB/S; * melumat miibadilasinin pakefli rejiminin dastsklenmesi (Intel 8M86 [giin); + 58 pinti MCA slotlann maksimal sayr 3-diir;.1. WB slotu ana kart tizerindo ISA/EISAJ MCA slotlanndan sonra bir srada yurle$irilirdi, yani bu ginlerin biitiin olaqa xatlari VLB tarahndsn istifads edila bilordi. VLB lokal lininfu gahgmayao cehetlari kimi aqa$dakrlan qeyd etmak olar:.i Intel prosessorlanna baeitf Ou prosessorun xarici qiularina sart bagldr). Pentium prosessoru ginleri ise lntel ila uzlaqmr; * Real isqi tezliyin f<50 MHs olmas; * CPU ginrr,:ins ssrt birlsgdirildiyinden VLB-ye qogulan yiiklaro yii'sok talablor qoyulmasr. 135

136 Bu gatremamazhqlara baxmayaraq VLB thi Intel temelinda qurulmug kompflterlerds videoadapter ve HD qurgulan iigrin genig istifade edilmigdir. PCI (Periphearel Component Interconnect buslperiferiya qurlularrmn qogulmasr iigiin istifads edilen lokal gindir. Osasan Pentium prosessorlart tamelinds quruknuq komptterlerden baglayaraq istifade edilmakdedir. PCI slotu ixtiyari kontrollerin (kartlann) qogulrnasr igiin kifayat edir (VLB lokal gini ISA sistemli gini olmadan igloye bilmirdi) ve kompiiterin ana karh iizorinde ixtiyari digar giris/ctxrs gini ilo biige istifade edile bilar. CPU ve periferiya qurg'ulan arasrnda aralq m6vqe tutduf,undan PCI prosessor arxitekturundan asrh olmayan ilk gindir vo digar tipli (masalan, Macintosh) kompflter arxitekturunda da tstbiqi mf,mkiind[r. 5V ve 3,3V qida gorginliyindon istifade edan miixtelif PCI versiyast (PCI 1.0, PCI 2.0) va 5 V-dan 3,3 V-a kegmak imkanh universal (PCI 2.1) versiyast vardrr' 5V va 3,3 V qida gorginlijdi slotlarda mflxtolif miivqelerdo yerlsgon I odad agar, universal PCI slotlarda isa 2 odod agar vardr (9ekil 4.5b). PCI qininin WB qinina nisbotsn aga$dakr iistfinliiklarini gtistarmak olar:.i. PCI qinine qoqulan qurlularrn sayr <10 (bu, PCI slotla' nnln ana karh fizerindeki saym g6stormir)' Nazgra olmaq laamdr ki, hor bir PCI qini 2 dod qur$lar (master ve slave) arasrnda Mliine bilsr;.i. PCI qini iiciin slotlar (sakil 4.5b) 32 bitli/124 pinli, yaxud 64 bitlill88 pinli ola biler. Buna uygun olaraq molumatrn miibedilesi siirati nozari olaraq MB/S olur; * Intel prosessoru 32 bitli mslumatr 33 MHs-li 9in ile g6ndarir. Qrafik malumat SMIIS -lik 16 bitli ISA 9inine daxil olduqda anmn sireti kaskin azalu (8MHS.2B=16 MB/S). PCI qini 32 bitli malumat kanah' ru 20+33MHS tezlikdo dastakladiyinden ve malumatm bloklarla 6tfrrfllmmosi tsmin edildiyindon PCI ginilorinin 136

137 Intel arxitekturunda videoadapterlar Ug[n tetbtqini effektiv edirdi (33MHS'48=132 MB/S). Miiasir ana 1 kartlarda PCI $id tezliyi teyin edilir (/.o- 2flrsakint: sisternli qin tediyidir) ve SETUP Proqramrndan idaro olunur. * PCI gini goxmesaloli rejimi destokleyir; * Bilavasita ISA ginlari ilo igleyan qur$:lar iigfln (COM portu, strimu) PSI-ISA kdrpiisn mdvcud olmugdur. PCI gininin gat$mayan caheti kimi onu qeyd etmak olar ki, pinlerinin sayr.mn mehdudlufu sabobindon V$ vo uq mdtiplekslssirilmi$dir. PCI gininin i99i tezliyi fp"' nmumi halda CPU-nm xarici gin tezliyi fmg (front srde bus)- dan asrh olaraq a5alrdakr kmitayin edilir: fp".,= frsn/clock ratio burada Clock ratio =1,}12- tediyin rurma arrsah' dr. CPU-nrn niive tediyi ise F-,. "p, =fnsr'clock ratio kimi hesablamr. Odur ki, PCI 2.0 vg PCI 2.1 versiyah gine qogulan qurlular agalrdakr rejimlorde igloya bilar: a) 32 bit/33mhs - V=33'4=132 MB/S b) 32 biu66mhs - V=66.4=264 MB/S c) 64 bit/33mhs - V=33.8=264 MB/S d) 64 bit/66mhs - V=66'8=528 MB/S PCI gininin CPU-ya birlegmasi sxemi gekil 4.6b-'da gg storilmidir. Prosessorun PCI kdrplsfi vasitasila bir nega PCI kanahna qogulmaqla serbost PCI kanallan ile eyni zamanda malumat mtbadilasi PCI 2.1 versiyasrnda miimkiin olmu.sur. Bu versiyada qurfulann avtomatik konfiqurasiya edilmaci (kasitne sor[ulanrun va DMA kanallannrn seqilmasi) BIOS vasitosila dastaklank va iggi tezlik (0=66) MHs zolasnda se' 9ilir. 137

138 !r6t il ui :;' ;;7 gakil 4.6. Lokal ginlsrin birlagme sxemleri PCI standarttna gsra qurfular 2 tipa aynlrr: apancr (sistemli gini zobt eden) va terminator (<apancu>ils molumat miibadilssi aparan qurfular). Hor bir PCI slotu iigun 256-ya qsdar her biri 8 bitli olan vo yaddag grriy'sm$ sahalorins tahkim edilneyen registrlar miielyen edilir. Bu registrlera mtracioti prosessorun PCI gini kontrollerinin giriy'gx4 sahosindeki registrlera miiraciot zamam PCI kontrolleri tarefindon hasil edilon xiisusi ddvrlerde (Configuration Read va Configuration Write) hayata kegirilir. 138

139 1999-cu ilda yarad mrg PCI 2.2 stan<iartrmn yeni xiisusiyyetlari agagtdakrlardan ibarst olmu$ur: * Kompiiteri qida gabekesindan agmadan PCI kartlanmn elava ediknesi/9rx,,r mast (bu, asasen Server andtekturu tgiin vacimir);.!. PCI Einina qoulmug qureulann enerji sorfinin idare ediknesi sistemi hem xarici PCI kartlart, ham do ana karta iuteqra edilmig qur[ulan iigiin enerji sarfinin idare edilmesini asanlagdtrr. G6starilen elava imkanlardan praktik istifada edilnssi PCI gini kontrolleri vo PCI qurlulan terafltndon dosteklandiyi halda mflmknndiir' PCI gini esas siqnallarmn tayinatr agairdak kimidir: AD [3 1+0]- multiplekslegdirilmi$ V$ru$. Onvan kodu FRAME siqnah iiae, verilanlor iss ndvboti taktlarda otflruliir; [xx:0]-siqnahn nomrasini g6storir. C/BE [3-0]baytlaru miraciatlicaza emri. $inin n5vbati ddvrlnnn dpini $addaqa yazfloxu, giriy'qxl, yaxud konliqurasiyamn yazloxu) mibyyon edon ernr FRAME siqnah iizra 4 bitli kodla verilir. FRAME- iinvan fazasr indikatoru (sks halda verilenlarin 6tiirllmssi); DEVSEV<<apancrD tarofindon teyitratm segilmosi; IRDY <<apartct>rnrn (inisiatorun) mfibadilaye hazr olmasl; TRDY-tayinatrn (terminatorun) miibadiloyo haztr olmasr; STOP - tayinat qurgusunun inisiator quriusuna cari tranzaktm dayandrnlmasr iigtn sorf,'usu; LOCK - PCI ginindeki resursua xidmot edilmosi va azad edilmesi tgiin istifade edilir; REQ [3:0] -PCI- qurlusundan [slotlar 3:0] ginin zsbt ediknosi iiqiin soreu; GNT [3:0] linin <master> qugusu tarofindon zsbt edilmssina icaza; 139

140 PAR - AD [3]:0] vo C/BE [3:0] xetiari iigiin iimumi cr:tliik biti; ParityER- ciitlflk sohvi haqqrnda siqnal (agkar eden qurgu tarefi nden verilir); RST- biitiin qurfiulann <0> sahnmasr; IDSEl-koniqurasiyrntn oxu/yaa d6viirlerindo teyinat qurfusunun segilmasi; SERR- sistemli sohv olub ixtiyari PCI qurfiusu terehndon aktivlagdirilir va prosessorun maskalanmayan kosiknasi [NMI) siqnahnr Yaradrr; REQ bitli miibadila sorfusu; ASK bitli miibadilcnin tesdiqi; INTR A, B, C, D - kesilme soreulan xatled olub komptterin BIOS<lakr IRQ xatlarino do$u istiqamaflenir' Mantiqi <0r seviyyesi ila sorfu kasilme xatlarinin zamana sdra bi,liisdiiriilmakla istifadosini miimkiin edir. " Cloik- tinin takt tezliyinda sinxronlagdrrma siqnah; Test Clock,- TSTRES, Test DO, Test DI- JTAG itter' freysi iizre adapterlarin test. edilmosi siqnallan (sistemli l6vha iizorinda deyil); TSTMSLCT- testlagdirma rejimine kegirilma. SDONE-Snoop Done siqnah ila keq satirlorinin asas yaddaga kdeiilriiknasi zamaru "gina qulaq asma" prosesi bitir. PCI interfeysi slotunda adad pinierin A vs B srralannda yerlaqmasi sxemi ve 49 adad molumat xetlarinin funksional qruplagmasr aqagdakr gakilde gdstarilir (gskil 4.7). C/BE siqnallan iizrs iinvamn dtiiriilmosi fazasr srzinda verilenlerin 6tiiriilmosi ddvrlarinin tipi cedval 4.2 id.ua layin edilir r40

141 fa--=4_-----a-g,!.'.-'l l^r,a, ^D ^r I t- l I ) si.d.irl!. $okil 4.7. PCI interfeysinin siqnallan Csdvel4.2. PCI gini ila melumatrn dtiirtlmesi dsvrleri. Onr 0000 Interrupt Aclnowl dge (kasilmanin tsdiqi) 000r ml0 mll Spccial Cycle (xilsusi dovr) VO Read (Inndatr oxums) VO write (porta yazlna) 0100 Reserved (ehtiyyatda) 0101 Resened (ebtiyyatda) 0l t0 0lll Memory Read (yaddagdan oxurna) Memory Write (yaddaia yazna) 1000 Res rved (ehtiyyatda) lmt l0t0 l01t I100 I l0r llt0 lllt Reserved (ehtiyyatda) Coofiguration Read ftonfiqurqsiyanr oxuma) Configuratiou Write ft onfi qurasiyanm yazlmasr) Multiph Memory Read (yaddasdan qoxsayh oxuma) Dual Address Cycle (ikiqac irvao ddvr[) Mcmory- Read Line (yaddafdau oruma) Mcmory Write and Invalidatc (yadda5a yazna vs yoxlama) t4t

142 olar: PCI Sininin iqinde aga[rdakr ddvrlari qeyd etmek Xesilmenin tasdiqi (0000). INTA siqnalm qebul edsn kasilmo kontrolleri U$ ile kssilma vektorunu Otiiriir. Xfisusi d6w (fi[l). $ino grxarrlan iinvan kodu aga$- Portun oxunmast (0010) va porta yaa (0011) PCI gininde griy'cmg portlart E/16 bitli ola bilor, hergand ki, PCI standartlanna gdra gin 32 bitli iinvan sahasine malikdir. Bu onunla elaqodardrr ki, Intel x86 arxitekturlu kompfiterlardo port iinvam kodu 16 bitdan gox ola bilmez. ISA gininda yalnu 10 bitli iinvan kodu deqifrs edila bildiyindan 16 bitli port rinvaru da holelik istifade edile bilmir. Konfiqurasiyarun iinvan sahasins portlann 0x0cF8 (iinvan) va OxOCFC (verilanlor) tnvanlan iiao miiraciet edila bilar (iinvan I olaraq yaalmaftdrr). Yaddagdan oxu (01t0) va yaa (011l)AD gini iizre iinvan ikiqat s6zla (4B) dtiiriiliir. ADO va ADI siqnallan degifre edilmir. Verilanlerin haqiqiliyi C/BE siqnallarr ila tayin edilir. Konliqurasiyarun oxunmasl (1010) va konliqurasiya verilanlerinin yazrlnrsr (l0ll). Konfiqurasiya edilmo dedikda miixtatf geqidli qurfularrn sistema qogulmast va avtomatik tanmmasl prosesi nazerda tutulur. Konfiqurasiya etma alqoritminin yerina yetirilmesi [giin qogulan qurlulann xarakteristikalan haqqrnda melumatlar sisterrli RAM-nin konfiqurasiya zonasmda ve qur[unun karhndakr konfiqu- 142

143 rasiya registrlerinda yadda saxlanrln. Qurlu qogulduqdan soma bu registrlore CPU torefindan miiraciet edila bilar. Hor bir qur!'unun registrinda rnagistral (ba[lantr) ndmrasi (8 bit), qurgunun ndmrasi (5 bit), qurlunun funksiyr i (3 bit) (goxfunksiyah kart hahnda) kodla$rnlr. Konfiqurasiyamn oxunmasr/yazlnasr ameliyyatlarr PCI kartrnrn konfiqurasiyasr rigiin yerina yetirilir. Koufiqurasiya sahesinin Slgiisn 256 B olub, buraya yazb/oxumaq yahrz 2 qat sdzlarle (32 bitle) yerine yetirilir. Odur ki, AD0=AD1=<0> olur, AD[2+7] isa 2 qat sdziin iinvanmt g6- starir, AD [8+10]- tnvanlaqdrnlan qurfunun segilmasi iiqun istifado edilir, qalan bitlsr ise nezere alrnrnr. Konfiqurasiya iigun 2 qat sdzlarin iinvanlan vo moznunu agalrdakr kimidir: (! tr li o 6b o & Unvan / bit unit ID /lvlanufasturer ID 0+ Status /Command 08- Class Code/ Revizion OC- BIST /Headerllatency/ClS IJnvan reqistri 28- ehtiyat 2C- ehtiyat 30 -,SUQ qurgusunun baza tnvanr 3zl- ehtiyat 38- ehtiyat 3C - MaxlaUMnGNT/INT-pin/INT-line 40+FFqurlunun 62fl terofinden istifada edilh. Burada Unit ID-qurflunun identifikasiya ndmrasi; Manufacturer ID-qurlu istehsalgrrun identifikatoru; Status - veziyyat; 143

144 Class Code- qurgunun sinif kodu; BIST- Builtlnself testquraqdr rrug test. Yaddagdag goxsayh oxu (1100). Bu, yaddagdan adi oxu d6vr0nfln genislenmesi olub keqlsgdirilmaden b6y[k yaddag bloklanmn oxunmasr iigfin istifads edilir. ikiqat ftnvan diivrii (1101). ikiqat tnvan bdwii 32 bit rinvao} PCI versiyasrnda 64 bitl iiinvan kodunun dtiiriilmasi flgun vacibdir. I ddvrdo iinvamn 4 kiqik baytr, [I d6vrda iso 4 y[ksek baytlafl dmruliil. fi ddvrde ham do iinvam Otiiriilan qurfunun (giri$/qrxr$ porru, yaddaq va s.) tipini gdsteran emr aa Ottn ttir. Msxsusi olaraq PCI standaru giriy'gxr6 portlan ngiin 64 bitli iinvanl dastakleyir, lakin Intel arxitektwlu prosessorlar iigtn PCI bunu dssteklamir. PCI gininin siqnaliannrn zaman diaqramr gdzlsme taktlan olmadrir hal iigun Eekil 50da gdsterihni$ir. Bu halda PCI gini ila verilonlarin dtiirf,lmesi 4 lazadat ibaret olur (ver I '' ver.4). Gdzloma taktlan daxil edildiyi halda ise verilanletin dtiirtilmasi ddvrii 3 fazadan ibaret olur (ver.l +ver.3). Verilonlarin dtiirfilmasi CLK siqnallanmn 5n cabhosi ila sinxronlagdnlr u ilds Intel firmasr tarafindon PCI-X variantr yaradldr ki, onun PCI ginindon forqli cchatlari aqasdaklar- &r: * ginin takt tezliyi 133 MHs;.3. miixtslif sflratli mfibadilsler iigiin miixtolif slotlarrn istifade edilmasi miimkiindiir: 133 MHs-li 1 slot; 100 MHsli 2 slot; qalan slotlar 33/66 MHs-do istifada edilir;.:. PCI-X amaliyyatlan iigiin ayrtkmg zaman miiddotlori kifayet qadar azaldrlmrgdu; 133 MHs-de (0+7,5)ns, 100 MHs-do (0+10)ns, 66 MHs (0+15)ns, 33 MHs-de (2+30)ns. 144

145 PCI-X qininin asas funlsional fsrqleri cadval 4-da verit:rbdir. Burada DDR-Double Data Rate- 2qat miibadila strati; QDR- 4 qat miibadila stuetini gosterir. Ccdvol 4.3. PCI-X interfeysinin miiqayisell xarakteristikalan. lmkanlan PCI AGP 1.0 AGP 2.0 PCI-X PCI sini ila uyeunluq vai yox yox var Sin tedivi 100 MIIs yox yox yox var rin tezliyi 133 MHs yox 66 DDR 66 DDR vat in tezliyi 266 MHs yox yox 66 DDR yox YS eni (bit) )z 64 US eni (bit) 3yu 37/ ?J Maks. Miibadile sireti,mb/s Bir nega slotun olmasr var yox yox vai Ieiarxik topologiya Yar yox yox var Qeyri-koherent tranuklar yox vaf vai var Qurlunun ve ginin yox yox yox var identfikatoru (mrlbadile parmetrlarioi op 1irnall25fi6) s33 s t064 Mfasir kompiiter 4) iig[n Intel firmasr tarefindan miibadila siireti 500 MB/s olan PCI Expres Xl gini layiholendirilrnigdir. Bu arxitekturda PCI Express Xl6 versiyasl ise miiasir qralik kartlar tgtn nezerde tutulmu$ur. Siirati 4 QB/S olan AGP 8x qrahk portundan forqli olaraq bu Ein 8 QB/S ile qrafik molumatr 6hir[r Videokanal intcrfeyslari Kompriter arxitekturunun sonrakr inki$af marhelasinda videomelumafin 6tfiriiLlmesi suratinin yiiksaldilmasi iigtn Intel firmasr xiisrsi AGP (Accelerated Graphics Port- siirotlsndirilmiq qraf* port) irterfreysini yaratdr. Bununla da videokarflann ISA, VLB ve PCI ginlorindon istifado edifunasi 145

146 aradan qaldrnldr. AGP interfeysi 32 bitli olub biiyuk becimli video melumah (3 Olqiilii qrafika, tam ekrant video) PCI gininin gata bilmadiyi l064mb/s sirotle dtiirfila bilir. Yiiksak semareliliyi elda etrnak iigiin AGP interfeysi Pentium 2 prosessoru iigiin optimallagdrnlmrgdr. AGP interfeysinin sinxronlagdrrma siqnallarr tezliyi AGPa*r =PCIoo.t '2 kimi teyin edilmigdi. PCI gini tezliyinin Fpo = 33 MHS hahnda AGP-niu ilk modellari Fecp=66MHSda tezliyinde islamil, daha sonra ise Frcr=66MHS iigiin Fecr= l33mhs-a gatdrrrlmrgdr. AGP 1,0 versiyasr Campliance Interface lx va 2x Mode rejimlarinde iglomigdir. AGP 2x hahnda mrlbadila takt siqnallarmrn 6n va arxa sobhalsrinde bag verdiyinden molumatm dtiiriiknesi sriroti 2 dsfe artmg olur. Frcr=33 MIIs ve melumatrn PCI Sini ile dtiir[lmasi strati Vpcr =33 MHS.48,=132 MB/S olduflu halda: AGPIx iigiin Fecp =66 MHS, melumatrn 6tiiriilrnesi siirati Vecp= 66 MHS ' 48 = 264MB/S; AGP 2x iigtn isa Fee=66MHS hahnda Vncp = 66 MHS.4B.2=528MB/S olmugdur. AGP 4x versiyastnda Facp=100/133 MHS ve Vecp = 133MHS'4B'2=1064 MB/S gatdrrrlmrgdrr. AGP interfeysinin yaradrlrnasr PCI interfeysine ultra DMA rejiminde igloyen CD-nin ve 100MB/s sflratli gebeko kartrmn qoguldu[u halda PCI yolunun yuklenmasini azaltmr9 oldu. Notieda kompiiterin iimumi semoreliyili ytksolmiq olurdu. PCI qinindon farqli olaraq AGP interfeysinda V$ va Ug multiplekslegdirilmadiyindan iinvan paketi 6ttiriildiikdan soffa gecikdirilmaden verilonlar paketi dtiiriiliir. Bu, <sideband addressing> (SBA) tejimi adla r vo PCI-da oknayan SBA siqnah AGP interfeysinde istifada edilir. $ekil 4.8d0 verilanlarin konveyerli emallmn PCI-den ferqli oldufu 96- starilir. 146

147 @, Y fllrnlrrrn irtil!, gecibirihrs i oo gakil 4.8. PCI (a) ve portlan ilo konveyerli rejimdo verilanlerin dtiiriilmasi diaqramlarr. AGP/2x interfeysi iigiin slot gakil 4. I 1 c-de gdstsrilir. 3 dlgulti (3D) tasvirlerinil yaradilmasr iigtn boyuk hacrnde (bir nega MB) video molumatln yadda saxlanrlmasr talob olunur. Ona gdrs da hemin malumahn bir hissesi RAM yaddagrnda saxlamlrr ve RAM ils video yaddag arasrnda AGP portu vasitosi lie bdyuk siirotls dtiiriilfir. Qeyd etmek lazmdtr ki, 3D tosvirlorinin emal hom CPUda, hom de video prosessorda yerine yetirilir. Video prosessonrn sistemli RAM-a muracieti Direct In Memory bilavasite yaddagda acra edilme) rejiminde bag verir. Lakin videokartlann hamsr bu rejimi dastskl+ mir va bunun ovazinda PCI ginindeki <bus-master>-ya bonzar DMA kanahndan verilenlarin videokarta siiratli dtflriilmasi iiqiin istifada edilir. Yuxanda gdsterilen AGP 1.0 versiyasr DIME ve DMA rejimlarindo iglayo bilar. DMA rejiminda osas yaddag kimi video RAM hesab edilir: tekstur molumat sistemli RAM-da saxlarula biler ve istifada edilmokdon. (execute) qabaq miitleq video RAM -o yiiklenir. Odur ki, snratli AGP portu ile teksturlann RAM-don video RAM-a vaxtnda gatdr masr hayata kegirilir. DIME rejimindo isa lokal video va sistemli RAM beraber hiiquqludur: tekstur molumat video RAM-o kogflriil- 147

148 madan birbaqa sistenr.li RAMdan segilir. Bu yolla tekstur molumafin tesadiifi kigik hissalorini sistemli RAM-don segmok lazrm gelir. Sistemli RAM her biri 4KB-14 hissalero dinamik bolondtiytindon ardtc iinvanlann bbyiik sffratle 4 KB-hq blok iinvanlanna gewilrnosi mexanizmi gogkdk' Bu meselj Graphic adrlrcss Re-mappinq Tabbe (GART) adlanan va yaddagdi saxlamlan xtsusi ccdvol vasitasi ila yerina yetirilir. Bu zaman GART ranqe serhedlorindan kanarda qalan finvanlar daybdirilmodan video karttn lokal yaddaqmda' vaxud sisternli RAM-do locol frame hrlfer (LFB) kimi eks etdirilir Gokil 4.9). Neticado AGP kontrolleriiiqiin videomalumatrn iistemli RAM-daki hziki iinvanlan bir ihomiyyat kssb etrnir. $ekil 4.9. GART ile tekstur molumatm sisternli RAMdo iinvanlagdrnlrnast AGP kartrnrn CPU, sistemli MM va PCI Einleri ilo olaqesi gokil 4.I I -do cdstarilmigdir. 148

149 gekil4.10. AGP videokartrmn qur$ularla alaqesi sxemi AGP interfeysinin agagdakr xiisusiyyatlerini qeyd etmek olar: * Teksturlarrn hesablanmasrnda CPU va videoprosessor istirak edir; + CPU vidmkart iigrin verilonlari bilavasito osas yadda$ sahcsina yazr vo videoprosessor bu sahsyo DIME vo DMA rejiminda miraciet edt bi.ler;.;. AGP qini tgiin arbitraj yoxdur (AGP portu hamiga takdh). d)ide.ro.d Y' C.yri - lcf.'.'-'.'.'-'.-.'.'.--'.'.)cl lei.-e\ol O rrs 212 int6f.y.i 6r.n DE2J v. DB-9PbslleErrlr gakil 4. I 1. AGP, IDE, LPT va RS 232 bafilantian 149

150 AGP iaterfeysinin yaradrlmasrnda tsas meqsod boyiik hecmli videomelumatm real zaman rejirninds sistenrli yadda$an videokarta 6tlrlhnesini tomin etrnek olmugdur (agam imetli PCI sini ila bu miimkiin deyildi). Mahz AGP $ni [raf* alt sisternin sistemli RAM ila birbaqa olaqesini yaradrr (pkil 4.12). gekil AGP sisteminin RAM ile alaqe strukturu Daxilinda PCI interfeysi noardo tutulan qrafik adap tera AGP iuterfeysi bloklannm olave edilmesi va sistemli gipset mikrosxemiue PClfuaddag kiirpiisii. ila.yanagr, Abp/yaadaE kdrptsiinfln inteqrasiya edilmasi noticasindo videoliontroller ila yaddae kontrolleri arasrnda alaqa siirotli AGP qini vasitasilo yaranm$ olur. Qrafiq adapter ile gipsetin tam alaqasini tamin etmek flgnn AGP gini Oztnem:xsus ameliyyatlarla yanagr, PCI gininin amelilryatlanru da destekbrir. Neticeda AGP gini ila verilanlar axmrntn 6t[riilmesi AGP- ve PCI- ameliyyatlan ardrcrlhlr ils ela idare edilir ki, taleb edilon amoliyyatlar iigtn sorfiularrn hasil edilmosi vor.ilonlorin dtiiriilimosi prosesindan zaman ve mekanca ay' rrlnlg olsun. Ona g6ra de AGP- qurlu (videoadapter) cari 150

151 omoliyyat bitmemi$den qabaq sonrakr amolilyatlar iigiin sorfiu novbesini formalagdra bilir. Bu ise videomolumatrn rimumi emal siiratinin arhmrna xidmst edir. AGP va PCI videokartlanmn miiqayisesinden agagdakrlarr qeyd etmek olar: * Eyni giiclii videoprosessorlar halmda AGP kartr adi PCI kartrn teksturlar tigiin b6yuk hecnrli (>8MB) yaddaq telob etdiyi 3 dlgulii tosvirlerin emah zamam iistaleyir. Yeni AGP kartrmn iglamasi iigiin kompiiterin yaddagr >32MB olmaldr ki, teksturlar yerlegdirila bilsin; + AGP standart 6zliiyiinde mohsuldarh$n arhmrna z+ manet vermir. Yalnz ginin biitfln imkanlanndan (DIME, DMA, 2x, 4x rejimlerinden) tam isrifads etrnakle mshsuldarhgr PCI ginins nisboten arffmaq miimkiindiir. Yeni DMA, DIME, 2x,4x rejirnlerindon istifada edildiyi halda AGP kartr PCI interfreysinden effektiv hesab edila bilar. I997+i ildo Intel flmasrnrn tcklif etdiyi AGP 2,0 versiyasl awalki versiyalardan agairdakr iistiinliiklari ilo farql+ nirdi:.:. AGP 4x adlandtrrlan bu versiya L0 versiyasrna nisboton verilanlarin dtiiriilrne siirati daha 2 dafe (4 qat) artrnlaraq 1064 MB/S olmugdu;.3. SBA rejiminds verilanlorin dtiiriilmasi siirsti daha 2 dsfo artrnla bilar; * <Siiretli yaa> Fast Write (FW) mexanizni daxil ediknigdir. Osas mahiyyati ondan ibaretdir ki, verilanlar/idaro emrlori asas yadda$da arahq saxlanrlma olmadan birba- 9a AGP qurfusuna yazrlr. Mrlmkfln sehvlorin aradan qaldrnlmasr tgiin yeni WBF (Write buffer full- yaa buferi doludur) siqnah gin standartma daxil edihnigdir. WBF siqnah aktiv olan halda FW miimkfin deyildir. AGP 2.0 kartr konstruktiv olaraq AGP 1.0 kartrndan (gokil 4.12c) alava agarrn olmasr ile faqlanir. lsl

152 1998-ci ilde Intel firmasr qrafik iqgi stansiyalar iiqiin AGP 2.0 versiyasmdan aqa$dakr kimi farqlenan AGP Pro versivasrnr Yaratdt..:.-Jl V,t l,l V qida ddvrolarinin qogulmast iigtn mdvcud bafl antrya yenigurntrlar alave editnigdi' *,c.6p pio itotuna AGP 2,0 kartrm qoymaq olar, eksino isa miimkfln deyil. + ecp ho 110 WT-a qeder guc sarf eda bildiyindan karhn iistiindaki elementlori hiiadfirliiyu 55 mm-a gatrrugdr ve bu sebamen qon$u 2 edod PCI slotu boq qalmahdu' 2000-ci ilda Iniel AGP 8x versiyastnt buraxdr ki, esas ideva 1 takt erzinda veri-lenlarin 6tiiriilmasini 8x4=32B-a qe- JeigeniEalndirmsk oldmugdur. Naticede 133 MHS sistemli.in ieamnde verilanlarin dtflriilmasi siiroti 4.2 QB/S qatnudr. Sundan elava AGP 8x versiyasr bir neqe AGP portunu dastakleyir., AGP interfeysi Intel taraflrndan ilkin olaraq yaradrlarkan asas maqsed boyuk hacimli lokal videoyadtlaqa malik profesional videokartlan daha ucuz ekvivalenti ile avez etmek idi. Lakin yaddag sxemlarinin texnologiyasmrn- mtksmmallagmesi,j daha ucuz SDRAM, SGRAM' DDR ORAU tirnl yaddaq tiplerinin meydana gelnesi AGP interfevsinin eaiecak perspektivliyini qtibha aluna alru$tlu' Nshavat. 200+cii ilde Intel firmasr tarafindan videokanal tiqnn iileti 8 QB/s olan yeni PCI Express x 16 interfeysi yaradrkmgdr. Sanaye standartl hesab edilan fimumi tayinath yeni PCl-Express x 16 qrafrk qini ilkin variantda 16 kanalh kimi gerqak6edirilmi#ir. Standart komptter qxileljqu lgiin!.oi fci-expt"is texnologiyasrna keqid $ekil 4'13d4 gdst+ rilmigdir. 1s2

153 gakil PCI Express texnologiyasrna kegid sxemi PCl-Express gini AGp ve pci ginlerindon aqalrdakr xiisusiyyetlari ila farqlonir:. l. PCl-Express $ini molumatm ardlc 6tririilmasi prin_ sipine asaslamr vo telob edilon sayda bir-birindan asri olmayan sarbast kanallardan ibaretdir. _ PCl-Express standarh tzra molumatrn 6tiirllmesi qaydalan _goxsaviyyeli protokollara esaslanu. Her bir seviyy+ de melumattn dtiiriilmasi digerlsrina t3sir etmadan 6zltvin_ do miikammellagdirila, sadelagdirile ve t\az edila bilar. M+ sslan, siqnallann alternativ dagrycrlanndan (isrq va ootik liflar) istifade edilrno-si,yaxud bir qurgu iig[n' ayntnug'hor hansr kanafin yox edilmasi mrimktndtr. erafft melumatrn dtiir[lrnesi iigiin yeni testedici imkanlar alava edilo bilar. Be- Ia ginla melumatun dtflriibnasi qabiliyyatinin artrnhnasr (m+ salan, gelecekda 32 kaaalh) protokoilann dayiqmasini telob etrnir. 2. Qafl* tetbiqler tgiin ginin yeni imkanlanm az miiddetda iglemek va tetbiq etrnsk mimkiindiir.. 3. PCl-Express gininin har iki istiqamat iiars (CpUdan videokarta va aksina) molumatm 6t0riilrnasi stirsii evni slmaqla ig rejimi tam dupleksdir (eyni zamanda hor iki istt Is3

154 oamotda 6tiiLrma). Bunun ufiirl har istiqamat iijiil. ayrfs ijil irtfrtat" istifade edilir. Qeyd etmok laamdu kirag-l videokartr-nda CPU-ya do[ru istioametde malumatrn oturuliiiiitrj[ra icl $inin; suotino lzoo MB/s) baraba.rdir ve evni zamanda her iki istiqamotli 6tiima mfldkiitr dey dr iv#. arpferc rejim). Har tir istiqamat iizrl.fcl-.eiprts :l;-sinitil malumitr otiili-ma siireti (4 QB/s) ApP 8x ri-a*t.a", tz,l QB/s) ikiqat yuksokdir vo miixtelif istiqamatlorda eyni zamanda dtiirmeni de nezoro alsaq' bu qlymet arnu ihqui artrnq olacaqdr (4+4=8 QBA) **4lFaii-piess standartrnur baglan$c versiyasmda asa$dakr imkanlar nezorde tutulmuqdur:!l-[ prosesinda qida gabakosinden aq madan PCl-Express kartlannrn dayigdirilmasi; * Gtual kanallann (verilenlar arunlannrn) yaradllm.-asr' Omrflma zolasnava cavab miiddotina Tamanet verilrnaii, i.ytiyyrt g6st ticilsriri-n statistikasmrn toplanmasti * 6iii,ifto u.tirotorin tamhgna nozaret edilmxi (CRC)' PCl-Express texnologiyah, Intel 915 gipsetli ana kartlann ilk variantlannda video kart ii9frn bu s4 -l!1.' 'fiores xf o slotu nazerda tuhrlur. Bele sistemda NIVIDIA L"[^,". rct-express dastakli, 128 MB videoyaddagh GeForce PCX 5900 (400/700 MHs) qralrk karh rstuade edila bilar. --- Iii firmasr 2 tip (R420 ve R423) grahk giplar r.uine'fanjirmisair. Bunlir arastudakr ferq ondan ibaratdir iso PCl-Express xl6 ia][+io iipi Acp a* einini, R423 eipi sinini dastokleyir. '-..-idi-gipi.ss texnologiyasrnrn qrafft alt sistemda totbiqi istiqamatinda NVIDIA firmasmm altemativ yana$masr aea$dah kimidir. NVIDIA firmasr PCl-Express :)AGP gewilmesim t rr"tu keciren avrlca HSI (Highspeed Interconnect-yuksok si:iotli biriagma) qipioi ae hyiholendirmigdir' HSI k6rpiisiin- O* ittif"ar.uireklo PCl-Eipress texnologiyasrmn AGP 8x 154

155 dastekli NV3x/ NV4x qrafrk gipleri asasnda totbiqini aks etdiran sxem pkil 4.14-da gdstsrilrnigir. $akil HSI vasitasi ila PCI Express texnologiyasrnrn Eatbiqi sxemi Bu halda sistemli kart iizerindaki pcl-express xl6 slotuna qoyulmug videokartda HSI k6rpiisrt gipiyerledirili.. HSI ktrpiisu 6ziiniin standart AGpgrxniian ite icp,ay^_altekti NV3x/ NV4x qrafrk gipleri'ila alaqelandirilir. HSI k6rpiisflniin va qrafik gipin eyni bir kart r)zarinde hgik mosafeda yologdiyini nszero alsaq, onda AGp gx ginine moxsus mslumatrn 6tikme siiretini 2 qat artrmaq mt-ttin_ dtr. Bu zaman AGP l6x standartrnd-a olimayan bir effekt alda edilir:.har iki istiqamatde va miixtelif zaminlarda (AGi xnsusiyyati) melumahn 6t[rllmesi siireti 4 eba gatdrnla bibr. HSI kdrpiisundan aks istiqamatda istifado etmaklo pci- Express dastakli qrafrk giplaiasasrnda AGp gx videokartlaryu ry1gt4aq olar. NWDIA firmasrnrn HSI kdrprisil vasi tasila PCl-Express texnologiyasrnm tatbiqh&ki bela yana9fiamn gatr$mayan caheti HSI korpulfr kartlann montaj edilmesinin getinliyidir. 155

156 alasteklenmasi. -T;"td, Windows XP ameliyyat sistemi PClE-rpress xt6 sinini klassik PCI gini kimi tantyu' Bu zaman PCI trmoi, il.nriqi protokollan ila uy[unluq (ka{!ma siqnallart' resurslann paylanmasr, giriy'gurq sahasi, PCI. qur[ulanntn ss- "rfi nel4. miiracieli) asas g6tiiriiliit' Sistemli proqram tominatr vs drayverlor niiqteyi nezarindan PCl-Express vtar"t"iti PCI videokartr ile eynidir (siiretin har iki istiqa-,rta, + OS/, olrnaq forqi ile). Bundan alava GART proqra- * iecplrr maxsus sisgdi RAM sahalarinin paylanmast Lir.iif i, acp-rin digar optimalla$rtq xiisusi fmksiya'ji iif -E*ptot gininje hafelik istifade edilmemigdir' 4,4. Giriq-qlxrl ameliyyatlan vo DMA reiini Kompiiterde emrlerin bir hissesi Brig'91x19 (inpuroutt/ot ourfuiarrndan malumattn oxunub/yazrlmasr omaliyyati.iritrfi, OUT) yerina yetirir. IN' out amrlcri Vo--qur!ui*i-ir, piorot6run akumulyator registri (AL,-AH' AX' EAx) ui^tnau melumafin 6tiiriilmasi iigiindiir' I/o qurlu-.r*i tinuur, 16 bitli kod kimi DX regishinde saxlanrlr' no"a S Uitifi kod (P8) kimi amrdo vilavasita gdstorilir'.-8 6iril pa iinuun, qeyd edilnig hesab edilir, gtinki omr \qayh ui-tifjr irbm yaddagrnda saxlamlr (dayqnir)' DX registrinde "attrn saxlarulan i6 bitli iinvan kodu isa deyigen ihrvan adlinr, gtinki bu registrin meanunu Foqramqr torefindo:t Jevisdirilo bilar. Giris/grxr$ iigtin digar qrupdan olan INS' outs emrlari Intel modelindan baelayaraq bfltiin -n...rori.du mdvcud olmuqdur. INS, OUTS arnrlarindo ilx registrinda saxlanrlran dayigan UO iinvan: eatii1 -!st1pa.e IN, OUT amrlori vasitasila molumat dfiiriilarkon I/O qur[ulanmn iinvan ginine (US) grxanlan flnvanlart. port norirftti adlanrr. Port ndmrosi yaddaq iinvrn kimi- interireys torefindan degifre edilir. 8 bitli p8 port iinvail U$'nin r56

157 AO+A7 xatlorine A8+A 15= olmaqla grxanlrr. I/0 emrlari iigiin Al5-den yi.iksak bitli xetlar toyin edilmir. 16 bitli dsyigen port iinvanr Ug-nin AO+AI5 xetlorino glxardu. Har.iki.halda?56 adad U0 port rinvanlarma (00H+FFH) qeyd edilmig kimi miiraciat edilir. (0100H+FFFFH) zola_ gndan ixtiyari biri iss dayigen iinvan kimi istifads ediiir. INS, OUTS amrlrinda melumat yaddag oyuqlan ile U0 qurfulan arasrnda dtiiriiliir. yaddag oyulu iinvam ES:DI (INS iigtn) yaxud DS:SI (OUTS tigti) iegistrlor ciirihde saxlanrlu. Satirlar fizerinda yerina yetirilan d-iga, "maliyfut_ lar kmx burada da SI, DI registrlarinin mazrnunu inlrement/dekement edilh (FLAGS registrinin n bitinin qgi ti i.ls toyinolunmaqla). INS, OUTS amrlorind, luvt'nl,r_ xud sdzrin dtiiriilmasindan asrh olaraq prefx 6,W,Oy istifa_ da edilir. Cedval 4.4de IN,OUT u, fns, Odf'S,#frriol, osas variantlan verilmigdir. qulgulan ila prosessor arasrnda elaqa iki miixtolif iisulla yaradrla bilor: izols edilrnig (imlated) l/b va nmemo* napped> UO. Isolated UO hallnda ln. OUT, INS, OLiTS omrlarinden istifada etmakls moluynat p.o."r.o*o ittrrl_ yatoru/yadda$r.ila.uo qurlusu arasrnda dtiirfiliir. Memery_ 1n1pryd U.9 halrnda ise yaddaga miiraciat edan ixtiyan amr istifada edila bilar. Isolated UO Inrel kompiiterlarinin ekser modellerinde istifado edilmigdir. Bu rejimdi o vurgulamr ki, portlar adlanan VO oyuqlan tinvaflsg!61ao timrrili vajari sistemindan zolo edilrnigbir (gokil a.l3a). [-*"l I I I l**l;;l ldoco',""o[--_j # I I lj*,, 1--1 L-J mnl I.) b) $ekil Isolated (a) ve memory mapped (b) I/O rejimlari 157

158 Noticode istifadaqirun ixtiyarrnda olan yaddaq sahasi I/O qurfiularr tcrafindon tutulmur' Codvel 4.4. Giriq/gu4 amrleri IN AL. F 8 - IN AL, DX 8 dxir giht.nten Ervell t/u qu,suiunud Bruu oxurm!5l Ax,Io l6 sozun Ax-' rn AX, DX l6.ria"i."tiif,6-t-t c..ec,.d.n -rn orurrus, -" : :: =r:: ::l IN EAX,TN 17 i.*ilm- qfiffi"i 2 qar s5z[d EAx rcsisrdm olund:rs EAx, Dx 12 -ime6hn-no-ffi[--f-*e"!ur'drn FAX-! oxunmafl 2 qit s6zne -IN t orndx,al E DX-d, gdttalrn i,ovrnll ur qublsum ciianlmarl OUT DX,AX l6 -&;ffi; t6 rrnlrors, fi%n, DX'd. spseild Lo qureusuna ets OUI DX EAX ffi suna crxarjm.$ INS B E DX.d. lblrnl ttryox lru qurgu5unuln u'rr! ies,ooi" gasu,it", vrdds5 ovuguns v'zlu, Dl inlre- *'rd.irm6r.dilii. s E=::5-q!tr5nn"' --,!---- -:------, 2 qal sddn {---@ Bu rejimin gatl$mayan cahati ondadu ki, nrosasglila flo qurgusu arasinda milurnat mii.badilosi Yalnrz IN,,OLII' INS; O"L-rfS amrleri ila bag vera bilar va port iinvanr U$-na "r*r.ttun UO qureulanna miiraciat iigiin oxu/yaa siqnallan iioni. lowcl itit*i ol-uq hasii edilmalidir' Adetcn 8 fitf por, tinva ana kart iizorindaki qur[ulara. (taymer' tiuru'. int.*evril, 16 bitli iinvan isa ardrcrl, paralel interfeysir. (corrl, r-rf, ppl), video ve disk interfeyslerina aid edi lir. Memory-mapped VO hahnda (Sekil 4 l5b) IN, OUT' 1tr15, gtlts rtmri;-rindan istifada edilmir' 1s8

159 Bunun evazine prosessor ila memory araslnda molumat oturiilnesini yerina yetiran ixtiyari amr istifade edila bilar. Bu rejimin gatr$mayan cehoti ondadrr ki, istifadacinin yaddag sahasi I/O portlarr lgiin istifada edilir. Ustiinliiyii ise mjibadila orossesindo IORC, IOWC siqnallanna ehtiyac olmamasrndadu. gokil 4.16-da yaddagrn I/O sahosinin b6- lgelari tasvir edilmigdir. Burada 0000H+03FFH sahesi <fixed> I/O portlar ugiin, M)0H+FFFFH iso totbiqi proqram_ lar iigiin nozerda tutuimu5dur. 5!6It rihr I Iocrqu I lml tt,j gokil Yaddagda I/O sahelari.. Kompfiter arxitekh]runda gmy'cx4 sistemi layiholandirilsrkan agafidakr telobler nozoro alnr: * Deyipn tarkibli U0 qurgulaflnrn hesablama prosesino asantqla qogulrnasl imkanr olmaldrr; 159

160 * Hesablama prosesinin somsroliliyili. artrrmaq. tqiin CPU va I/0 qur$llarmln eyoi zamanda 1$l ton-un eolf molidirl * io-rrtfilryutlarr standanlaqdrrilmah'- yani U0. qer[u- - f^t,",",idii,a.n va i9 pirinsipinden asrh olmtmahdr; * I/0 qurgulanrun vaziyyoti operaliv olaraq CPU brallnden - tanxxmahdu. vo'ouieufritrn ili ila CPU-da :maliyyatlann.yenira *,i.if-*-iili-p*je[a$irilmssi U0 qurlularrun idarasi l;il;;il;;"it avtonomluq verir' I/0 emolivvatrrun.idara ;ffi;ij;tffi '.ksar funksiyalan I/0 qur[usunun tipindan ;il';r,fi;. Bela irniimi mtibadila funksivalan vadtlaqa uij.rr iruit.l"-dma (Direct Memory Acc'ess) kontroleri- ;";J;J;iir. u0 qurgulan ile vaddae (RAIun, utut'* t*f r** miibadilasi nin alternativ iisulu PI() fproqrammable il;f;;i;- froqraml' giriy'erxledr' PIo halnda. melumat mibadilasi bilavasito CPU-run idarast va lf ttrakr lla oa$ r"iir.-cpu-at I/0 proqramr yerina.yetirilarkat TllY.o-ut CPU-dan kegerak RAM ilo U0 qurlulan arasrnda onrrulur' S, i+*d" i/0 omaliyyatr CPU'da yerina yetirilon cari amr il: * baslarur. *ilra etmak laamdr ki, PIO rejiminda miibadilo miiddii arzinda CPU 6z igindan aynlrnq olur ve. noticeda kompiiterin somaroliliyi koskil aqag dii$[u alavo -Bunda-niirr-riit,rfu*.t blokunun dt[riilmasi prosesinda. CIY cgl savda amrlari yerino yetirmali olur: venlanlern Dulertegolril'**i, i"t."i.rrn givrilrnosi, dtiirillan baytlann sayllrnast' u-uijui inuuor.rrrun hasil edilmasi vo s" Odur ki' real za' ir".,l:i*"a. PIo fisulu ile malumat mfibadilasi alverieli ajiir Srnil 4.17a-da Plo tisulu ila malumat miibadilosinin sadala$irilrniq sxemi verilmigdi ---- Verilenlor biokunun strotli miibadilasi va CPU-run muuaoita ametiyyatlanndan azad edilrnssi iigiin DMA reji- ^N?* ittifuo"iailir. Bu halda U0 durgulan ile RAM-ararrOu-uulo*,,tt mat miibadilosi apanhr' (gokil 4' 17 b'v)' 160

161 gokil 4. I 7. UO emoliyyatlanmn togkili sxemlari DMA rejimi CPU-da proqramlan yerina yetirilmekla eyni bir zamanda melumat miibadilesini aparmaga imkan verir. Bu halda miibadila surati UO qur[ulannn, MM-nm va DMA kontrollerinin siirati ile mahdudlaga biler. Belolikle, DMA rejimi kompiiterda iimumi semaraliliyin artmlmasma vo real zaman miqyaslnda idare etne alqoritrnlarinin yerins yetirilrnosine xidmat edir (miiasir mikrokontrollerler- 4. PMA Tgjimi Cemr tatbiq edilir). DMA rejimini agagdakr funksionallan yerina yetiran DMA konholleri tarofindan idara edilir: r.. UO qurgusu ils MM arasrnda rnelumat miibadilasini (CPU, yaxud VO qurlusu terafindon vcrilan sorfiuya osasan) idaro etmak;.i. dtiiriilon malumat blokunun ve yadde sahosinin 6lgiisiinii toyin etmek; * miibedilada iqtirak edan RAM oyuqlanorn iirva.nitrl toyin ehnak; r6l

162 t dtiir[lan baytlann sayr ve mtbadilenin yekunlagmasr anml toyin etmok. DMA kontrollerinin blok-sxemi ve onun RAM, UO qur[ularr ile qarprhqt alaqssi sxemi gokil 4.18-do cdstarilmitdir. $ekil DMA kontrolleriain blok sxemi Burada BRg- bufer registri, CtS- cari invan sayfao, IQ- idars qurfusu, I]Rg vo MRg - MM-de yerloqanrinvan vimelumit rigistrloridir. IQ bloku +l vo -1 siqnallan ile say[aclann igini idare edir vs mibedilenin sonu siqnalmt trasil edir. Molumat miibadilesi baqlarnazdan swol 6tiiriilecak melumat blokunun hacmi (baytlarla) CVS-o yazlu. Mtbadilada igtirak eden yaddag sahesinin baglan$c iinvant ise CUS-a qeyd edilir. Miibadils prosesindo her bir bayt Ot[r0lorken iqden verilan +l siqnah ils C0S-nin maznununu vahid qsdsr artmhr, CVS-da ise -1 siqnah ilo vahid qadar azaldrlr. CVS=0 olduqda IQ-na miibadilsnio V:Fg. ligmasr siqnah verilir va cari DMA doyr[ bitmb olur. DMA d6wii arzinde CPU-nun xarici ginlari DMA kontrollerinin idarasi altrnda olur. DMA ddvrunden sonra ginlor yenidon 162

163 CPU terefinden zabt edilir (nonnal rejim). $inlarin normal rejimindan DMA rejimina kegidi miimkrin etmok tgiin DMA kontrolleridn iisttintiik darecesi CPU-ya nozpren yfiksek olur. Miibadilo prosesinin aparath idaresi hesabrna DMA rejimi b6yiik stratle yerino yetirildiyinden DMA rejimi bloklarla siretli melumat rntbadilasinin esas tsulu hesab edili. PIO rejimi adaten ayn-ayn baytlann daxil edilibgnanlmasr figiin istifada edilir Disk qmfulan interfeyslari 80-cr illorde AT (Advaned Technology) modelli kompiiterlarda disk qur!'usu (HD) 16 bitli ISA ginine qogulrnuy du ve bu slota taxrlan kart iiaarindaki kontroller vasitasilo idara olunurdu. Sonradan HD-nin elekhon sxemlarinin bir hissesi qurfunun konstruksiyasrnda gergeklegdirildi ve buna uy[un ATA (AT attachment-at birlegmesi) standartr yaradrldr. ATA standarth interfeys souradan IDE (Integrated Drive Electronics) adlandrrldr. Odur ki, IDE/ATA sinonimlerdk va bu interfeyslo uzlagan sonrakr Fast ATA, EIDE, Llltra ATA vo s. versiyalar bu sinfo aid edilnekla HD vs digar disk qurfulan flgtn nozsrde tutulmu$ur. IDUATA interfeys kontrolleri ana kart fizorindo inteqro dilnigdir ve IDE primary, IDE secudary kimi 2 baflantrm dasteklayir. Har bir bailantrya 2 qurtu- "mastcr'ya 'slavc" olmaqla qogula bilar. Qeyd etmok laandr ki, IDBATA h- terfeysinin butiin variantlan 16 bitlidir.paralel 5t[rtic[ naqillar arasrnda elekhomaqnit sahelerinin qarglqh tosiri manesleri artudrsndan zl0 naqilli IDE kabeli ila molumatrn dtiirfilmosinin maksimal sfireti l6mb/s tegkil etrnigdir. 80 naqilli kabeljs tlltra 4T4-66/100 standarhna gdra 66, 100M8/s sffretin stabilliyi temin edilo bilnirdi. Odur h, kompeter arxitekturunda daxili disk (HD) tictin IDE interfeysinin ovozedicisi S rial ATA, xarici disk quriulan (CD, 163

164 DVD) iigiin iso IEEEI394 interfevslsri daha meql{1 uveundur. Bundan elava mliasir disk qurlulart tiqiin SCSI inierfevsi vo RAID texnologiyasr da totbiq edilir' $okil 4' l l- da IDE baglantrsr va kabelinin g6riinii$fl tosvir edilmi$dir' Har bir IDE ballanttsna qogulan Master/Slave qurgu' lar PIO (Programmed Input-out) va DMA (Direct MemoryAccessf rejimlarinda igteys biler' PlO ry1t1t-tinde disk ilo RAM arasrndakr melumat rniibadilesinde CPU-run bilavasite igtirakr nezarde tunrlur. DMA rejiminda isa disk oureusu ila RAM CPU-mn igtirakr olmadau birbaga malumat"mtbadilosi apartr. Bu halda sistem.li gin DMA qurfusu terafinden zebt edilmig olur. PIO ve DMA rejinrlerinda SW (sinele Word) ve MW (Multi Word) protokollanndan isti iade- edilir ki, bunlar mslumatn dtffrfilmasi qaydalanru miiewan edir. Bu zaman parameff kimi g6storilsn raqomler malumatrn dtiiriilmosi sflratini miiracist miiddati vasitasile tavin edir. Bela ki, "l"roqami hahnda miiraciet mtddeti 240 ni, "2"- l80ns va s. qebul edilir. Masslan, Sw 2DMA protokolu tek sdzlerin 6tiirtildtyii ve mfiraciet mtiddeti 180 ns olan DMA rejimini m[ayyen edir. 16 bitli IDE kontrolleri ana kart uzarinde 32 bitli PCI sinino baeh oldueundan miibadilo prossesinda otiirhlmuf 16 tiui z puf.tam i,aoa fz bitli paket hasil edilarak?cl $-nj ile 6tiiriiliir. IDE interfeysine xas olan bu gatrgmazhq SCSI interfeysinda aradan qaldlnlmtqdr. AtA-2 interfeysi HD-dan forqli disk qur[ulann (CD' DVD) da IDE baflantrsrna qogulnasrna imkp "Tit: 4H- 2 interfeysinde tayin olunan siirat pratokollan PIO -(3/4)' MWDMA (l/2) yeni miibadile rejimini (Block -trryf-el Yo Logical bloi Addressing- disk sathinin montiqi bloklarla tinv-anlagdrnlmasr)tiz{lna daxil edir' EIDE standartr ATA-2 ila eynidir i ilde yaradrlan n6vbati ATA-3 standartmda mnbadile rejimi ATA-2- da oldulu kimi olmug' lakin veni SMART (Self Monitoring Analysis and Reporting) iextologiyasr totbiq edilmigdi' r64

165 IDE interfreysinin inkigafinda asash ddniig ATAPI (ATA Paket Interface-paketli ATA int.,crfeysi) protokolu olrnudu. Bu protokol 1998-ci ilda yarad an ATA-4 standartrna daxil sdilmigdi u ilda qabul edilmig ATA-5 standartr Ultra ATA-66 verilenlerinin 6tiirllnasi siiretini 66MHS gatdumafa imkan vermi$ir. Lltra DMA /66/ 100 rejimlari HD-nin fnlanma siiretinin ( ) ddddeq. qatdnlnasr ile elaqedar yaradrlmqdr. Molumafin disk sethindan yiiksak stratle oxunmr$l zamaru interfeysin malumatr dtiirmo siireti bfltdvliikde komputerin semaraliliyine tasir edan vacib faktorlardan birine gewilir. Etibarhlfr itirmedan interfeys ila melumahn 6turuJmosi siiratinin 2 defe artrrlmasr asas maqsrd kimi qar- $rya qoyuhnusdu. Bundan alava aqalr siiretli IDE qugulan (maqnitoptit disklar, CD-ROM) Ultra DMAJ66 konhollerlari ilo problemsiz igleye bilmolidirler. [Iltra DMA/66 standartm-r desteklayen IDE qurfiusunun asas iistiinleyfi interfeysin malumah 6tiirma siirotinin 66MB/s-a gatdrrlmasr idi. Sfrratin artrmt ilo yanaqr 40/80 naqilli kabellorda siqnallann davamiyyoti azalm+ vo madyyalerh artmr ehtimahnrn yiiksslnomosi iigun xiisusi CRC (C}clical Redundancy Check- izafi kodla ddvrii nezaret) iisulu totbiq edi.lmi$i. Bu halda malumatu qiymatino onun kegdiyi bttiin d6vrolardo avtomatik nezarot edilir. CRC melumahn tamhfna nazaretin osas iisulu kimi saxlanlmgdu. Noticcde 40 pinli 40 naqilli kabeldan 40 pinli E0 naqilli kabele kegmak miirnk0n olmugdur. Olava ilo odd aaqil miihafze moqsedi ila daxil dikd$di. LIltra DMA/66 standartr uyflun konhollerlerle yalnz xfisusi 80 naqilli kabella iglolr. Xarici g6rfinteune 96- ra yeni kabel naqillorinin nazik olmasr ilo forqlanirdi. 40 pinli ballantmm mavi hissesi kontrollerlara, qara hisasi ise IDE qur[usuna birlesdirilir. LJltra DMA/66 standartrm dastakloyan HD ilk dofo 199E+i ilde burax.rlna$r. Onu qeyd etmok laamdrr ki, melumatrn 6tlriilrnasi strotini real olaraq 66MB/s gatrnasr figiin HDda kifayst t65

166 hecmli e2mb) buferin fteg yaddaqrn) olmasr vacibdir. Meselon, 5i2 KB hecnrli buferi olan HD-nin Ultra DMA/33- den ljltra DMAJ66 rejimine kegmesi ile mehsuldarhq arfimt nezere garpmayacaqdr. Ultra DMA rejimini maksimtl sflrstins-gaimaq iigiin HD-da buferin hocmi artmaqda.davam etmelidir. Cadval 4.5-ds tlltra DMA'/66 interfeysinin miixtelif rejimlarde gdstericilari verilmiqdir. Cadval4.5. DMA/66 -Inte.r ys relimi M[badilo siidti (maks) BsElaDtr tidr DMA Model I MB/S 40 pinli IDE Multi-word 13,3 MB/S 40pdi DMA Mode I IDE Multi-Word 16,6 MB/S 40 pinli DMA Modc 2 IDE 33,3 MB/S 40 pinli tltla ATA Mode 2 Ultra ATA Mode 4 IDE 66,6 MB/S 40 phli IDE Kabeldauaoillerin savt CRC nrzarjt 40 yox 40 yox 40 Yox 40 Var 80 Var 2000-ci ilda Ultra ATAJ100 standarh tokif edilrnig ve Intel terefindan onun kontrolleri yaradilmrgdu' Bu konhollertsr 82801BA ICH2 adlanduilmrs va I820E, I815E gipsetlorinin terkibina 6"x11 edilmigdir. Ultra ATAJIO0 interfeysinin i9 prinsipi LIltra ATA/66 (Ultra DMA/56 )-dt,!9: miryitli derocode forqlenmir. HDdan onun [Iltra ATAJ100 reiixoini dostaklemosi haqqmda molumat aldrqdan sonra IDE drayveri IDE kontrollerini uyfun Sekilde sazlayr (proqramlayr). Bu rejimda kontrollerin daxili tediyi 133 MHr, di.kdrn motumatrn oxunmasr lffi MB/s, diske yazrna ise 88,9 MB/s siiretle olur. Yeni interfeysdeki bu qeyri simmeffikliyo sabab odur ki, disko yaa siqnal kontrollcr, -diskdan oiu siqnah ise disk qurfusu torofindrn hasil edilir' Konkret diskin Ultra ATA/100 rejiminda iglamasi [90n h+ rnin IDE kanahnda olan digar qurfulann bu interfeysi destoklemasi vacib deyildir. Ultra ATA/100 standarh ilo malu- 166

167 mat miibadilosi m6cud kontroller ilo bu rejimi destskloyen disk qurgusu arasrnda miimktndlr. Ultra ATA/100 interfeysi konstruktiv deyiqiklik tolob etmir ve tlltra DMAJ66 kabellori istifada edile biler. ATA{ standartr Ultra ATA/100 ile eynidir. Csdvel 4.6-da Ultra ATA./100 interfeysinin miixtalif ig rejiminde gdstericilori verilir. ATA100 interfeysirin reiirnleri Codval 4.6 Iotcrfcys rejinti (naks) tipr larin sayr [flarat Mibadila snrl- Ba$aah IGbclde naqil- crc DMA Model I I,I MBJS 40 pinli 40 yox IDE Multi-wod 13,3 MB/S 40pitrli 40 yox DMA Mode I IDE Multi-Word 15,6 MB/S 40 pinli 44 yox DMA Mode 2 IDE Ultra ATA 33,3 MB/ S 40 pinli Yar Mode 2 IDE t ltra ATA 66,6 MBIS 40 pli EO var Mode 4 IDE Ultra ATA Mode MBIS 10 pinli IDE t0 vat Bus- mastering- IDE qurlusunun sistemli gini idaro etmak (CPU olmadan) xiisusiyyatidir. Bu rejimi destokloyan gurlu b6yuk hacmli melrrmat mibadilasi miiddetinda sistemli gini zabt edir. Odur k, DMA rejiminin dastaklenmesi l6-masterins iigiin vacimir. PIO rejiminda bu texnologiya mfimkiin deyildir. Bus-mastering IDE o de,makdir ki, ana kartda DMA kanallan vasitosilo disk malumatrm birbaga RAM-a dtiirmak iigfln kontrolleri) mdvcuddur. Bus-mastering texnologiya$ gox masaleli rejirde disklaro intensiv mtiraciot halmda effekt verir. Bus- mastering rejimini hsyata kegirmak iiqiin onu dastekloyon BIOS, OS vo uyfun drayverler otnahdr. Bus- mastering IDE sisteminin effektivliyini artrran bir texnologiya olmaqla gipset torofindon dastoklonmalidir. Bus- master rejinindo istifads edilon IDE qurlulan IDE, ATA, ATAPI, EIDE, Fast ATA, Fast ATA2 kimi teyin edilmalidir. Bus- master qurlu agalrdakr 167

168 reiimlardan birinds igleya bilmslidir: SWDMA Mode2' fviwoun Model (2). Yalnrz PIO rejimini desteklayn qur- Eular Bus-master kimi teyin edilo bilrnoz. Eyni bir IDE inierfeysina Bus- master olan va Bus- master olmayan qurfiular qogula bilar. ' Umumi halda paralel interfeysds malumat xfisusi miisavrtedici siqnal vasitesi ile baytlarla, siidarlo 6tiir0liir' Meir."t o Otiltiit oasi bu siqnahn bir yaxud har iki csbhesi miiddetinde bag verir. Stratin artlr masl maqsadile bir nege bele siqnallardan istifade edilo bilar. PCI, AGP kimi kabelsiz interfeyslsr iigun paralel interfeys hemiqa siirotlidir. Naoillar ana kartm tabeqalari arasmda oldu!'undan onlann sa-,o-,, siqnallanntn tediyi arurrldr$ halda manialar dof.aiu Uitit. IOE timi kabelli paralet interfeyslarde isa naqillerin saylnrn ve siqnallann tezliyinin artrllmast ilo siq:rallann oarirhql tosirindan yaranan manialer ds artr. Odur ki, oaralel kabelli IDE/ATA interfeysinin sonrakr inkigafi mehdud oldugundan miiasir disk qur$rlarr [9[n Serial ATA (SATA) irdrcrl interfeysinden istifade edilir. SATA inter' ievsinde malumatm mtbadila siiratidn artr mast siqnallann tezliyinin yuksaldilmasi yolu ile alda edilir ve genig perspektive malitdir. Miiasir komputer anitekturunda SATA interfeysi qipsetlor tarsfindon dostaklanir vo HDlar bu standaitlarla buraxrlr. SATA-nrn 1.0 versiyasr 2001+i ilda yaradrlmrg, f.3-ise SATA-nrn hitlovi istehsah baqianm:gdlr. Serial ATA texnologiyasrmn xiisusiyyatlerini nazerdan kegirsk. SATA standartrna g6re (Eakil 4.19) malumatrn Stiir0lmesi agasdakr 4 ssviyya iizrs yerina yetirilir. 168

169 Eost Softws!r coortol Butrer }ii8dtt Slrial Digitd ta!5port lpplcalior Tr'.6port DrviEc Sot$,8rr coofiol BuEer M.oory S.ril DiSiral ts n*o.t S.rirl DiSital Irrt codol Li* S.rid DisiEI Lnt cofiol Scrial phrsrcal ilt rf..c pl.d?hrrnl Serbl phiric.l lnlcrfa.! phn Eost locatid lafs D.vice l red hle.s SAIA lcoeolhri SATA qoreeu gakil SATA standartmm sxemi Bu cehatdan SATA interfeysi USB ve SCSI3 interfeyslorine oxfardrr. Qoxseviyyeli modelden istifado edilmasi standartm sonrakt miikemmstlsgdirilmesine imkan verir. OS va kontrollerin drayver vasitosi ila qaryhqh elaqosi IDE/ATA interfeysindo oldu[u kimi qalr. Kontrollerin disklarla birla$dryi hissode deyigiklik edilmigir. SATA interfeysi ewslki paralel ATA-ru emulyasiya edir (registrlar va omrlar oldufu kimi qalr). Yalnz disklarla qar$r.lqt elaqo dayigmigdir. ATA interfeysinda iki qurgu I porta birlasiyi halda hor bir SATA qugusu I porta baflanu. Bundan alave SATA standartlnda Master/Slave rejimlari yoxdur. Her bir SATA qurfiusu digerindan asrlr deyildir. Mdvcud om+ liyyat sisteminde ise SATA interfeysi Master with no slave pr setrt kimi emulyasiya edilir. 169

170 SATA standartrmn fiziki soviyyosindo melumat bitlarle dtiirtltir. Burada verilenlarin dtlriildiiyu mfihitin xarakteristikalan vo siqnallann elektrik parametrleri tayin edilir' ATAdakr bir qiitblt siqnallar ovezina SATAda 2 qiitblii differensial siqnallar 2 adad miixtslif naqillsrle (SCSI-ds oldulu kimi) OUirtiltr. Bunun- hesabtna siqnallarrn, seviyyesi 5 V-Jan 0,25 V-a endirilir. Oturnlen molumattn kodlaqdmlmasr iiqiin NRZ (Non return to zero) istifadc edilir. 025Y I Dtrer ssisl NRZ sq8alhfl I SATA-da verilonlar vo giic ballantrlan bir-birindan ayndr. i-;;ie SATA-mn kanal sevilyesinda arbitraj funksiyasr ve sohvlerin agkar edilrnssi yerina yetirijir. Bu zaman kontrollerdan ve diskdon malumatrn dtflrulmosi soriulan arasrndakr konflikt aradan qaldrnhr. Transport seviyyasinde m+ lumatrn etibarh 6tlriilmasi protokollan miiayyan edilir. SATA va ATA sistemlorindo OS ila kontrollerin vo disk qurfularrmn qargrhqh elaqxi sekil 4.20adakr kimidir. 170

171 a)saia!: ATA idr.rftyddhd. 9SrlgrtJ4! cbq5h seuhur!, I!,!L.t lib h!1. bd \ -Z\ {, a, 1 b) bh.lioio qruk rfl. I,, Xrb qeir t U. hl, $ekil4.20. SATA interfeysi qugusunun elaqe sxemi $akil 4.20b-de SATA kabelinin naqilloridn strukturu gdstarilmigdir. Burada H- host, Ddeuce, R-reciver, T- transmiter kimi igaro dilmi$dfu. SATA kabelinde 7 dd t7l

172 naqil vardlr. Bunlardan 4-t malumat naqillari olub, T ve R tidi is"t edilir. Codval 4.7-da SATA interfeysinin parametrleri verilir. Cedvel4'7 SATAinterfeysininparamerleri gtstar ItrX. IIXrr I merhale li rnerhalo III merhale s[mti l2 QB/s 2,4 QB/s 4,rQUs uaasma$ -siqnahnn T?tbiqin b8$l8dma- -Emal sl TberbEElantr @ril 2m7 il gok.62.b -$el62.b v8i 4.6. SCSI ve FIRE WIRE interfeysleri Kotrstruktiv devisillik var IDE-dan farqli olaraq SCSI interfeysi yalruz disk yaddasr oureulan Wnn deyil, homginin xarici periferiya qur[ularrnrn (ioselen, skanerin) qogulmasr tqiin.fordi k9mntt91 iria.fri<1. elace da siqnallann reqomli emalm yerino yetirirrn t.o"y" kompiiterlarinde universal interfeys kimi tatbiq edilir. SCSI (Small Computer System Interface) paralel interfevsdir vo hazrda HD qur[ulanmn 3trlo bu interfeys ila ieieyir.stirati uy[un olaraq 133 MB/s va 150 MB/s gatdurl- -r* loelata va SATA interfeyslerinin kontrolleri ana kart iizerina inteqra edilmi$ir ve istiladesi iigiin tlave mosraflor toleb etmir-. Ilk vaxtlar PCI slotuna qoyulan geni$lsnme kartt kimi m6vcud olmus SCSI kontrollerinin do artlq ana kart iizorina inteqrs edilmis variantr vardrr' IIer 2 variantda SCSI iigtin mexsusi BIOS sisterninin olmest taleb edilir. SC$ tgiin geniglenma kartr fizrinde kontroller ila vanasl moxsrbi BIOS mikosxemi yerl4ir. scsl kontrolierinin ana kart fizerine inteqre edildiyi halda SCSI BIOS 172

173 rimumi sistemli BIOS daxilir:a alava edilmig olur. Daha ucuz sistemlarda SCSI BIOS slmaya biler va onun funksiyalan OS-nin drayverleri tarefindon yerina yetirilir. SCSI BIOSda yerino yetirilen standart funksiyalara a5a[rdakrlar daxildir:.:. SCSI kontrollerin konfiqurasiyasrmn sadanmasr (kontrollerin ve SCSI qurf,ulann identifikatorlannm 0+7, yaxud 0+15 hmi teyini, ciitftiya nozarate icaza, kontrollerin term inallaf drnlmasr); tt fuag soviyyeda diskin formatlagdrnlmasr va disk sethinin yoxlanrlmas; + SCSI qur!'ulann inisializasiya parametrlarinin tayini (baglanirc sinxron mtbadile rejiminin ve sinxron 6t[rmada maksimal sr)rotin segilnesi; 16 bitli mf,badileya baglamaq cohdino icaza; SCSI qurtuya start amrinin verilmasino icaz:; keg yaddag ilgtin Write Back rejimino icaza);.e Ytkbyici qurfiunun (OS-nin yiitlenildiyi SCSI disk quriusunun) identifikasiya n6mresinin teyini. SCSI qurfularmrn konfiqurasiyasrnrn yadda saxlanrlmasr figiin FLASH yaddag mikrosxemrnden istifa& edilir. SCSI sisteminde qurlulann qarsrhqh elaqosi inisiatorteyinat (sourcedestination) prinsipinde qurulur. inisiator qur$u sorlu hasil edir ve tayinatdan sorluya cavab gozlayir. Cavab goldikdon sonra molunat mribadilxi baglayr. SCSI slaqosi ancirinde har bir qurfiu unikal identifikator ndmrosina (ID) malik olur (0+7, 0+15, Or3l intervallannda). Adoton SCSI kontrollerina avtomatik olaraq 7 sayt n6mre tayin edilir. SCSI zsncirinda ID n6mrasi olan har bir SCSI qureu ham da montiqi n6mro (Logical unit Number-Lul9 ala bilar. Mxalon, CD-ROM kitabxanasr, RAID massivi belolerindandir. Bir nege HDdsn idarat massivin her bir diski LLIN ndsrasina malik olur. Oger CDROM kitabxanada 8 e&d CD-disk varsa vo bu qurlunun SCSI ID n6mrosi 6-ya baaberdirso, onda CD disklori 6.0, 1?3

174 6.1, kimi ndmrelanir. Bunun iiqfin SCSI BIOS-da BIOS Multiple LUN Support parametri ilo icaze verilir vs Bmt LLIN Nomber ile montiqi n6mre teyin edilir. Belalikle, mantiqi ntirnrelet oaz;rte ahnmaqla SCSI zancirindo 256-ya qdor qurlu ola biler. - Bundan elave SCSI BIOS vasitosilo Support Removrbh Dlsks Under BIOS as lixed disks - daqrnan disklerin (CD) qeyd edilmiq (adi HD diski) kimi dostaklsnmesi parametri agagdakr formalarda teyin edila biler: r noot only (yakuz yiikteyiciler) - yalnz o qurlular qeyd edilmig hesab edilir ki, onlar On Boot device Setting parametrindo yiiklsyici quriu kimi ID parametri ile teyin edilmig olsun. Avtomatik olaraq ID=0 qoyulur. Narrow SCSI interfepi iigrln ID=0+7, Wide SCSI interfeysi iiqiin isa ID=0+15 qiymatlorini ala bilsr. ID=0 ndmrasinin deyigdiritrnasi sistemda bir neqs yiiklayici qur!'unun oldulu halda istifada edilir; r' AIL Disks-biitiin dagrnan disklar qeyd edilmig hesab edilir; r' Desrbled- dagrnan diskler SCSI BIOS tarafindan dastoklonmir ve onlardan istifads f,giiln drayverlor gerakdir. Support Removable Disks Under BIOS as Fixed Disks parametri yalnu MS-DOS uqiin teyin edilir. Diger OS iigfin bu parametrlar drayverler torefindan mileyyanlaqdirilir. 2don gox HD-in qoquldu[u halda SCSI BIOS-da uyfun parametr yenidan tayin edilrnalidir. SCSI interfeysinda malumat sinxron va asinxron rejimlords Oturfile bilor. Asinxron rejimda hsr bir baytm qobulundan sonra tosdiq (ACK) siqnah verilir va bundan sonra ndvboti bayt gdndorilo bilor. Sinxron rejimdo ise ACK siqnah yalmz verilanler paketi qebul edildikdon sonra g6nderi' lir. Odur ki, SCSI sinxron rejimda daha siiratlidir. Skanerlarin SCSI qurlusu kimi qogulrnas iigiin elave Fast SCSI PCI kontrolleri texniki komplelta daxil edilir. Qilnki skanerin sistemde m6vcud olan konffollero qoqutra- 174

175 $ bezi balda problem yaiadr: mosolon, 32 bitli rctrgli A4 formatdan 600 dpi sulqla gaklin taranmast Eg[n 90 MB laandr ki, bunun da siste,mdoh mdvcud 8 bitli interfeyslo dtiiriilnesi kompiiterin igini kifayet qadar langidir. Bu halda yeni SCSI kontrllerinin m6vcud konfiqurasiyada iglaya bilmesi de vacib messladir. ASPI (Advanced SCSI Programming interface SCSI iqiin mfikemmolla$irilmig proqrarnla$rma interfeysidir. SCSI kontrolleri ise SCSI qurf,ularrmn drayverlari arasrnda qargrtqh alaqanin proqrarnlagdnrlmast flgiin standartdr. ASPI vasitasila vahid aparatl SCSI kanal mfixtolifdrayverler arasrnda bdliiunii$ olur. ASPI Manager m[xtelif ASPI modullannm (SCSI kontrolleri vo SCSI qurlulan) qaryhqh elaqesini idare edan proqramdu. ASPI manager konkret OS vo konket SCSI kontrollulari f,gfln yaradrlr. Belelitla, SCSI intcrfeysi genis idaraetma imkanlanna malikdir va konkret tipli qurfu flgnn nozordo tututnarnrdr. SCSI interfeysi yalnu FKde deyil, miixtelif arxitekturlu komp[ter sistemlarinde tstbiq edilir. SCSI standartr yalnu fziki interfeysi deyil, ham da SC8lqurlularun idaro edildiyi amrlcr sistemini da byin edir. Haarda SCSI interfeysinin m6vcud olan variantlannrn xarakteristikalan codvel 4.Eda verilmisdir. Siryle,Ended SCSI (asimmehik SCSI) - tor bir siqnalm ginde I naqillo dterulmsini tamin edan adi SCSI 175

176 interfeysine igars edir.lvd ([ow Voltage Difierential)- 2 qttblii a9a$ gerginlikli differensial siqnallar qoklinde melumatrn yiiksek sflretle 6tiirtilmosi rigun mflasir SCSI interfeysinde istifada edilir. LVD haluda gorginlik 11,8 V olub siqnatn + va qiitbleri mfixtelif naqillarla 6tiiriiltr. Neticede elektrik menealeri azaldr$ndan SCSI kabelin uzunluffunu 25 m-a qador zrurmaq mtmklndrlr. SCSI sisterninin siiratinin mehdudlagmasr kabeldon asrh ola biler. odlr&ii scs, scs'2 F----+e"u"rtai"i L--r -J- Srnglc Ea&d r-, )) scsl'3 (LYD) SCSI kabelleri iigun bafllantrlar 2 apa ayrthr: A tip kabeller 8 bitli xarici baflantr nqun istifade edilir vo 25-ciit (50) naqilli olub, LD (tow density), yaxud HD (high density) kini norrow baflanfiiarr iigiin nazerds tutulmug' dw. LD, Sosiori HD,sodoli, C"iroil" Miro DB50 P tip kabel qoxbitli (16 bit), yeni 34 c[t (68 pinli) naqilli olub Wide baltantrlarr iigiln xarici SCSI qurlularda istifade edilir. 176

177 IrD, 50 piori M:cro D868,EbiDB68 Daxili narrow (HDD, CD, MO, AP) ve Wide (ssasen HDD) qurlulanm qo$maq figfitr LD 50 pin ve HD 68 pinli baflanulardan istifade edilir.!dt" n9f n n n Er LD,50 lir oortov IlD, 6t pb WiJe Kabelin formasr daiovi ve lenwari ola bilar. l,iaqf,br koeeonik dsir.br tzrr yerbfi Narow SCSI device -8 bifli daxililxarici (50 pinli) SCSI qur[ular, Wide SCSI device -t6 bitli (68 pinli) daxi- Ii/xarici SCSI qurlulardu. SCSI interfeysindo qinin eni versiyadan as r olaraq bit ola bilar. <Wide> olrnayan versiyalardan gin li bitli, Wide versiyalarda isa t6 bitlidk. SCSI stadafi gine qopulmug qursulann eyni zamanda i$inin dostaklonmoi ugfln layihelendirihnisir. Hor hansr bir qurgunul (m9selen, HD) verilenlori iimumi ginlo qurfunun (diskin) bufer yaddagrna 6rrir[l[r. Diske agag iflr-di yaa prosesi davam.etdiyi mtddetde digor qurfunun verilenleri ginla dtiiriliir. Istifadagida els tmss0ral yiramr ki, gine qogulmug miixtalif disklordo eyni zamanda melumat oxunub/yaalr. Ona gdrs da SCSI pininin siireti qugulann siirotleri ceminden kigik otnamahdrr. I edod qurlu hatnda 177

178 molumatm Otfrrmo siiroti qurfiunun mexaniki xarakteristikalanndan asdrdr va SCSI interfeysinin tttbiqi IDE ile mlgt visede effekt vermir. Bir nego qurlutrun qoguldugu SCSI ifiiru"ilt tlltm-2 SCSD daha 9ox m*suldarhs t'mm edtr' icsl iot.f.ytinin b0t0n versiyalan bir'biri ils ua"4f3- dan ourfunun xarakteristikasrndan asrh olaraq miimk0n oi"o *1ii6lam ptotokolu tayin editir' SCSI qureusunun-$na oo*ofro.", dedikdo onun [9[n SCSI ID-nin tayini' fziki it"r"q q*e ro* gina va ona terminatorlarrn qogulmast nazarda tuhrlur. --_- Untf SGSI an stratli SCSI interfepinin fimumi adrdn. Onun vasiyalau LJltsa 160 SCSI, ljltra t0o+ SCSI bitli. verilanler tiri il*. etilir. nu standarta s6ra 32, - nnol,c.ck siqnallarmm her 2 cabhesi middatinda differenrirf-tiqr"u.'sttuoa. 6tiirfiltr. Ultra 160 SCSI interfeysi -f.u"fi,il, terminatoruna va ballantilarrna g6re Lltra ZSCSI Itr *tr*r. I e&d tltra 160 SCSI konhollerino [Iltra 2 Sa$ it; birge U1tra 160 SCSI qureulsn qo$ularkon har bir ourbu 6ainiin maksimal siiratinde igleyaoekdir' -' - tllt, 160 SCil owalki versiyalardan aga$dakrlar ile ferqlenir: lr ^ilieluuatm Ot[riilrna strati 160 MUs-o qatdtflltb; + 6mrtilan/qebul edilon verilanlar (32 bitli) iizorindo CRC nazaret alqoritmi tek, ikiqat va ixtiyari sehvleri agkar edir; r.. 64 bitli PCI Sinini desteklayir. (Oks halda 32 brtli.l32 MB/s siiretti PCIJa melumatr dtiirmok monasu olardt)' Ultral60 SCSI interfepinin intellektualh$ qurfulann' kabellarin ve terminallann yoxlanrlmast v-s tehlitkoli. y1 ziwot varanarkon daha asaf siireto keqmak xry il[anf".rnaa ifade edilir. tlha 160+ SCSI - Ultra 160 SCSI versiyasrnrn m0kammalloflirilmi; lariantldu' Buraya patettl muaam regimi va gindo sfiretli arbitraj imkanlan olave edilmigdir. 178

179 flltra SCSI qurfiularrn daha az siiretli SCSI gini ile iglamosi miimkiindilr. Bu halda ginle melumatm dtiiriilrnasi an agag siiretli qur[uya uy[un olacaqdr. On yuksak dtfirmo sireti gina yeni versiyalr SCSI qurfiulann Qo$ulduEr: halda miimk[ndiir. Fast SC$ - SCSI 2 standartlanmn l0 MB/s s0ratli sinxron rejimindo iglayir ve SCSI 2 standartma yeni emrlar olavo edilmigdir. 16 bitli (Wide) rejiminda ise siiret V=10.28=20 MB/s olmug va 68 pinli ba$anh elava olaraq istifade edilnigdir. SCSI 3 varianhnda tezlik 20 MHs-e gatdrnlrnrg ve siirot V= =160 MB/s olmuqdur. Melumahn ginlo yuksok tezliklarda dtiirfilmosi zamam siqnallann oks etdirilmesi (exo) gindeki yiiklarin uzlagdrrlmadrlr halda ba9 vero bilar. Yfiklerin uzlagmasr flqun SCSI gininin har iki brafin& xettin dalf,a miiqavimetins berabar qiymetli aktiv miiqavimetlor qoyulmahdr. On sado halda pasiv terminatorlar (sonluq)-dan (rezistorlardan ibarot dovra), Ulha vo [Iltra-2 rejimlsrinde isa attiv terminator kimi gorginlik stabilizatorundan istifads edile bilar. Prssiv terminator Aktiv terminator I aib ri. l--l H l--rc oo FBanhI ScsiFl Terminatorun sxemi 179

180 Tanzinlayicinin gurq garginliyi yukdsn asrh olaraq tenzinrlanir vo eyni bir seviyyada sax.lamhr. SCSI interfeysina daxili IID tipli qur[ulann qoguldu- Eu halda daxili terminator kontrollera ve ax.lnncl qureuya 6aflanmahdu. Adaton xarici SCSI qursulann 2 ballanhst vaidr: birina kompiiterdan gelan SCSI 9ini, digarina ise digar SCSI qurlular qogulur. Oger SCSI interfeysine elavo ba-gtannsr olan- SCSI qurfiu qoqulm-uqsa (meselm, xarici sisl Co-noU;, onda qur[unun daxili terminatoru ag - mah vs xarici aktiv terminator qoqulmahdr. $ine qosulmus oureulann mfrxtalif interfeysli oldufu halda (maselan, bir nirr].ui Wla. SCSI-2, diear hissosi isa nanow SCSI-2 ) termrhallann qogulrnasrnda gotinlik yaranr' Wide vo Narrow interfeyslari gindoki Otflrma xatlorinin sau ils farqlsnir. Daha genig yayrlnus sahv ondan ibaratdir U, Wiae S-CSI-2 interfeysine bir nege odod Wide SCSI-2 (JltraWide SCSI-2) HD-lori qogulur, axrrno S-C-SI baelsnirya ise SCSI-2 narrow interfeysli CD-ROM qogulur. B'axmuyaraq ki, CD-ROMda terminator qogulmug olur, bu terminator narrow qurfiusunda yalmz 8 xettin uzlagmasr temin edir va gindaki 8 xett uzlaqmamr9 qalu' Daha dtzeih variant odur ki, 8 bitli SCSI interfeysli qwfu qinin araliq ballantrlarma qogulur vo onun terminatoru agrlrmq vaziwatde olur. Axrnno bafilanhya Wide SCSI-2 Sznniin aktiv- terminatoru ilo qoqulur. Okar SCSI kontrollerlarin SCSI va Wide SCSI intcrfcyslari tgiia baf,lantrlan vardr' Eyni bir kanalda miixtalif baelantdann ohnasrnm mtmkffnliivii <kecidlardoo istifada edilmesi ehtiyacrm aradan quldint. B.l, konffollerlorin high on/ofr vo lnw on/olf agarlan olur. Bunlar ginin high ve low baytlan iigiin aktiv terminatorlann qogulmasr tgiindiir. 180

181 IIeh o LcE, of gakil 4.21-da bir SCSI qinina (Wide/ narrow) miixtalif qogukna variantlan gdsterilmigdir. loaeoller b) bir nege daxili qugunun qoguldu!.u hal lerer. e.di Iiodolk otr oc borollr Eii TBrl ;351 f-ffi-l t-e-r l:'l I., ll:'ll I oe L lr c) daxili va xarici qurgulann qo$ldufu hal - ll,a"? $akil 4.2 l. SCSI 9i nind3 lslminatorlann qogulmasr l8l

182 FIRE WIRE O['.nF -f394) yuksok strotli ardrcrl interfeys olub b6yiik hocmde raqerrli video va audio -rt r*utrn kompiiier ile perileriya qurfiulan (esasan xarici) arasrnda mtibadilosi iigtn nezarde tutulmugdur' Yerine vetirdiyi funksiyaya giira xarici periferiya qurlularrnrn Lo."f*" iiciin -isiifade edilan SCSI interfeysi ile mflqaisa &ile bilar. Lakin SCSI-da malunat paralel otiiriilliir ve qur- Eular sine yalnrz zancirvari strukturda qogulur' Fire Wire itandartrna asasan ise qurfiulann elaqe topologiyast afac vs zencirvari ola bilor. Bundaa alava SCSI zancirinin uclarmda <exo>-nun lafl edilmesi iigiin terminator (sonluq) qogghoahdu ve SCSl-qurlulannrn operativ olaraq qogulub/agrlmasr mflmkin aeyildir i ilda Apple firmasr tarofindan varad mrs ilifb-tfg+ Gire Wire) standarhnda g6starilan latrsmazlqlar aradan qaldrrrlmr$r' FIRE WIRE interfeyiinin osas tatbiq sahesi kompiiterla videokamera va - DV standarth videomaqnitafonlar arasmda melumat mibadila' sidir. Kompfrter ariitekturu daxilin& iss bu interfeys surlmam:s vidiosiqnallar axrmnm yuksek siiratla dtiiriilmasi iiqun istifada edils bilar. ilk dowlarda Fire Wire interfeysi nin on gox istifado editdiyi qur[ular molumatm titikiilma sitrati 25Mb/s kifayet eden raqomli videokameralar olmu5- dur. t akin 400 Mb/s siirati taleb eden HD vr skaner qurfulann qoqulnasr llgiin 2001rci ilden etibarat IEEE-1394b standaitrna asasen siiret 800 Mb/s gatdrnlmr$r. Firo Wire kontrolleri ilk vaxflarda geniglonma kartr kimi mdvcud olmuq, 1999-cu ildan sonra isa ana kartlar ilzarins inteqrasiya.ait igdit vo haarda Fire Wire interfeysli xarici yaddag qwfiulan (< bou'lan) istehsal edilir. Bele <bop> lardakl q*golur" qida gsrginliyi Fire \trire- interfeysi ile verilir -va orla-r op"tuiiu qogulub/aqrla bilar. Umumi halda xarici interfeys kimi Fire Wire kompiiterlerde, audio ve video mul-. timediya qurfulaunda, printer ve skanerlarda, HD va RAID massivlarinda, raqernli videokamera va videomaqni' tafonlarda istifada edilir. 182

183 Fire Wire itrterfeysinin agafirdakr texniki xarakteristikalanm gdstarmok olar:.1. Molumatrn titiiriilmasi siirati: IEEE-l394ada <400Mb/s, IEEE-1394b-ds < 800Mb/s; * 16 bitli iinvan kodu gin iiaarindo 64 K-ys qsdar qur[unu iinvanlagdrrmaga imkan verir; * ginin nezeri uzunl upl224m;. malumat itgisi olmadan qugunun operativ olaraq qogulub/ag masr miimkilndiir;.!. ginin topologiyasr <a[ao ve zencirvaridir;,.. zancirin uclannda terminator (sonluq) talab edilmir ve topologiyada quriular berabar htquqludur; * videotesvirlarin dtiiriilmosi sfireti zola$na zamanot verilir;.t malumat-media siqnallann real zamanda dtiiriila bilar; a 2 qur[u arasrnda maksimal mesafe: IEEE-1394ada 4,5rtr, IEEE-1394bda 100m -dir. Fire Wire interfeysine qogulan qurlunun sfiratinden asrh olaraq IEEE 1394a4a 100/200/400Mh/s stirat rejimlorinden biri segila biler. Perspektivda iso IEEE 1394bda siiretin 800 Mb/s-den 1,5 Qb/s qoder gatdrnlmasr nazerde tuhrlmuqdur. Fire Wire iigiin ekranlagdrnlrug 6 naqilli kabelden istifada edila bilar. Kabeldaki naqillardan 2 ciitit melumat, lciitii iso qida eerginliyi rlqrindiir V qida gorginliyi ilo ;in fizerindeki biitiin qurlular qidalana bilir. Bundan bagqa gida xoflerinin olmadrir 4 naqilli daha nazik kabeller do mdvcuddur. Fire Wire kabellarinin uclanndakr ballantr va gengoller konstruktiv olaraq dtzbucaqh formadadr..,r-4 "1*' 'o t qiiarersrlih 6 \o I83

184 Fire qurfiudan mantiqi 4.n\. Wire sinin afacvari strukturunda k6kdaki baglayaraq Oigor fuifi qurgularda yerlegen <bendiero> to!:ru budaqlanma baq verir (qakil $ekil Fire Wire inrcrfeysinin strukturu Oeer idare funkiyasrnr dagryan k6kdoki qur[u komoiiterdiisa. onda IEEE 1394 interfeysi ile PCI arasrnda yaradrlan k6rpii hesabma elave funksiyalar a" ygto?ltfirila biler. Konientrator afaoo budaqlann-r I bendde birlay dirmok iigiindfir. G6starilsn strukturda har birinde 640 qoder qureu olmaqla 1024 gabeka yarahaq miimk[ndiir' filu*trtit s'tbrkrltt -62 aralannda kiirpii vasitasilo alaqelandirilir. Qwfularm birlo$masi noticesindo ilgek yaranmamaf,j". SrBrt-rarti her bir qurlu 16 bitli kotlla flnvanla$mlr rto uii otrt, lp, 6 biti isa pbeke daxilindo Is gdsterir)' bmumi halda Fire Wire interfeysindo iinvan 64 bitlidir: 48 1t4

185 185 biti rinvanlaycrnlan verilonlor sahasi, 16 biti isa giriy'gutg sahesidir. K6kuods kompflter olmaqla Fire Wire interfeysi osasmda quruirnut gsbokanin shukturunu qekil 4.23daki kimi g6stermak olar. $akil Fire Wire gebekasinde kompiitere periferiya qur[ulanom qoflulmasr Agacm k6k[ inisializasiya zamam tayin edilir ve gine qogulduflu middstda bu tayinatr saxlayr. Sonrah qurfulann qogulmasr [q[n har bir Fire Wire dsstokli qurfuda 1+3 ballantr ola bilor. ki qoniu qulu arasmda kabelin standart uzunlufunun (4,5m) arhnlmasl ve siqnaln uzaq masafaya otiiriilnesi tgun guclaadirici kimi repeeter, bh budasa bir neqa buda[a aynlmasr ugtn isa paylaqdmcr tetbiq edilir.

186 4.7. Prralel port, kommunikasiya vo klaviatura interfeysleri IEEE-12E4 standarh kompiiterin xarici qurflular ilo outa.t rn"t,,mat miibadilosinin param:tjlelini.t*yy3o.air. P.ul.l interfeysin genis tatbiq edildryr xanq qurgu orinter olmu$dur' Centronics adlandmlan llk verslya Dr rs- Iio"-.tri p".ut"t interfeys siqnallarrun parametrlsrini' qar' srhqh tmir protokollano vo tatbiq edilon ba$and"tt tlpp.iiawen etmisdir. C ntronics interleysl kompuj roa srr (staiiard Paralel Port - standart famlel p9r!1 ry*.l?tblq edilmis va 25 pinli DB-25S ba$antsmdan $ttaoe e{lumr$al*ot.s+t. Paralel interfeys kontrolleri 8 bitli V$-ni' 5 bttlt,.ii.irr'q titti idare ginlorini dastakloyir' Kompiiter yad' a"iir- gilvs*g sahesinds her biri 8 bitli olan 3 registr v9.l Jt-f.rilf.t xotti paralel LPT portuna xidmot edir' Bir ir"tt" t" *rta cuarrlmasr iiqiin +5 gdy'qu$ omaliyyatr-,ii iaru.amrti melumatm mlbadilo stretini 150 KB/s *aiiir. fo io mfiasir (xisusile rangli) printerlor iigun kifayst deyildir va bu rejimda giriilqms amaliyyah yerine yetmiorkon pto..ssor olavo igler figun istifado odile bitnir' 1994rci ilda qebul edilan IEEE-1284 standartr SPP re' iiminden basqa Ei'P (Enhanced Paralel Port - yaxgrlagdt- 'nt n s paralei poro vo ECP (Extended Capability Port - geoit i.iuof, poro regimlerioin alava edilmesi naticasinde verilanlarin aparath sxrlmasr, FIFO buferlorinin vo DMA kaouu".rrn GtifuOasi hesabrna 2 istiqamotli mslumat m[badilesi dastoklenmi$it. Bu standartda A (DB-25)' B(Centronics) vo C (kompakt 36 pioli) tipli baclanhlar teyln'eami+air. paralel portun BIOS vasitasila konfiqurasiya edilrnosi zamam Port registleri iinva nrn vo molumat miibadilasi rejimlarinin 0oylsiritrnosi naarda tutulmugdur' Komminikasiya interfeysi ilgtin yaradrlmg R$232 orotokoluna uvfun olaraq malumat ardrcrl asinxron iejimde 6tiirtilur.-6tiril"o har bir baytm ewatndo n6vboti 186

187 verilonler paketinin baglandr$u g6steron start biti verilir. Verilanlor paketinden (8 bit) sonra ciitliik (parity) biti va sonda stop bit 6t0riiliir. Stop biti paketlar arasrndakr qeyrimiiayyan miiddetli fasilonin baglanlrcrm g6sterir. Zamana gdre uzlay:lfma yegane start biti iizre oldufundan RS-232 interfeysi kontrollerinin qebuledicisi ve 6ttriiciist eyni bir siiratla iglemalidir. Asinxron rejimds miibadila siiratinin bir nege standart qiynoti qobul edikni$ir: 9600/1 9200/38400/57600/l I 5200 bit/s. RS-232 standarhnrn qeyri-simmetrik siqnallanm hasil etrnok iigfin xiisusi tipli dttu[cii (1488) va qobuledici (1489) tetbiq edilir. Komputer arxitekturunda universal qabuledici/6ttiriicn ruart Universal Asynchronics Receiver-Transmitter) istifada dilir.uart A mikosxemi griy'gx,s tgiin hecni 16B olan FIFO buferini, DMA rejimini y3 miibadilonin standart siiraflarini destakleyir.kompfiterin ardrcrl COM portlan UART mikosxemlari fizro yaradilrb ve DB-25P/DB-9P tipli standart xarici bafllanhsr vardu. 5 5 DB-9P ballanbsr Xarici COM portuna miixt lil manipulyatorlar (maus, trekbol), xarici modemler, gap qur[ulan, infraqrmra qobuledici {tiir[cilor, elektron agarlan, fasilmiz qida Eetrbeleri, 6l9ms komplekslari ve kompflterlo elaqe iigiin digar '0' modemli kabellsr birlogirila bilor. COM I=COM4 portlanmn her bir ciitii figiin aynca ksilma xotti vardr: COMI/COM3 figun IRQ 4, COMZCOM4 187

188 iiciin IRQ 3. Oger porttardan birina maus qoqutmuqsa' onda [l*"r itttioi-veniden teyin etmak oknaz' Qiinki kasilmo isui sert olaraq qurlunun drayveri torefur- den m[ayysn.ug. COU piruanhn konfiqurasiya etlilmesi aparat.rri*sioa" B1OS vasitasile' Proqram seviyyasinde.ise tetblii proqraml6[n fiaamik olaraq yerina yetm[r- ' ioirijfi-iivu -ruol BI0S standart tnvanlar flae COM ;ii;, varhbm yoxlayr va onlara mentiqi CoM i+com4 adlan verilir. Alkar edilmig portlar iigtn kssilma ietlari aynlr. IRQ 3/4 xatlorindan elavo ardrcrl portlar flgiin ino folff xetleri de aynla bilar. Lakin qurfiulann Jr"iverleri esasan standart kosihno xatlari ila iglayir' ' Klaviatura 5'6 pinli DIN5 baflantrsr vasitasilc ana kart tzerindeki xiisusi kontrollera (UPl-Universal i"rioheral Interface) qoqulur. Klaviatura qurlusunun 6ziinde'mikrokontroller vardr h, o, ardlctl kanal ile UPI'ye rrsmi tiofi mihosxeme) birlagir. Klavyeden I I bitli malu- Irt,ut'"t hahnda ardrcrl interfeyslo Stiiriilflr (8 bit- *itrfu.t, 3 bit sinxronlagma vo idara iigun)' Qeyd etmak laamdu ki, klaviaturanrn ardrcil interfeysi RS-232 interfeysi itr oaas*t. Klaviatura qur[usundakr mikrokontroller [8048 vaxud M6805 tipli) basrlan klavigin koordinatrm miioyyen edir vo "skan-kodu'nu 8042 kontrollerina 6t[r[r' 0z novbesinda kontrolleri skao'kodunu gevirdikdan soara CPU-ya gdndorir. Klaviatura ilo bu emoliyyatlar [gun xflsusi olaraq trqt kasitrne xotti aynkm$r. K,$lme k9o' trolleri taymer istina olmaqla (IRQ0) biitiin digor xetlore nisbatan klaviaturaya iistinliik verir. PS/2 interfeysi DIN6 tipli baflantrm istifado etmeklo I8242B kontrolleri tarafinden idars edilir. PS/2 interfeysi malumar I qttbl[ siqnallarla ardrcrl olaraq siuron rejimde itt[rik. Ardrcil RS-232 interfeysli mausda malumat asinxron Otiirfilir ve bu port PS/2 ilo uyfun galmir. RS'232 interfeysli mausu kdrpll vasitesilo PS/2 portuna qogmaq cehdi onu sr' le8

189 radan grxara biler. Bu iisulla PS/2 portutra yalruz klaviatura qo$ula biler. 4.8.USB interfeysi USB (Universal Serial Bus) interfeysi 1996-cr ildo Intel,CompaclDEC frrnalan torefindan periferiya qurfiulanrun Plug & Play (PnP) rejininde qogulmasrnr va istifadesini mtmkfln etmek maqsedile yaradrlm$r. Bu interfeysde melumabn ardrcrl otiiriilmo siifti a{aedalo gdstericilsro malikdir: USB 1.0 ve USB 1.l versiyalannda * Tam stirat FS(Full speed) - l2mb/s.i. A;a$ sfiret- l.5mb/s USB2.0 versiyasrnda {. Yukseks0retHs(hiehspeed)- 480Mb/s USB kabetinin maksimal uzunlugu S-3mdir.Kabel 4 adad naqilden ibaratdir:2 -data xetleri(differeosial siqnallar), 1- qida gerginliyi,l- GND.Dala xatti ilo verilenlorin iki istiqamotli ar&ql Otiirillmasi mtirnkilndilr.usb gininin ba$antlan "A" va "B" kimi 2 tif,a olnr. "A' tipli ba$lantlar kompiitere,yaxud hub-a,"b" tipli ise periferiya qurgusum qogulmaq ugiln istifada edilir. USB Sinidn topologiyasr "afac"gekillidir va simvolik i$arosi de buna uyfundur. ASa$dakr gakillarda (gekm ) USB interfeysinin simvolik igarasi, USB kabelinin vo baslanblann stukturu gosterilmi$ir..fl.-l...- \ \4! I- -'> $ekil USB interfeysinin simvolik isarasi 189

190 Vbo-5V; D+ \le D- diene!3i.l!isa!d. gekil 4.25.USB kabelinin stnikturu a32l 'l: $ekil USB kabeli iigiin ba$antrlarin strukturu Bir aded USB qinina qopla bilan qureulann sayl her bir qu$u iigiln ayr an coroyaun giymeti ve USB gininin melumatt burarma qabililyati (12 yaxud 480Mb/s) ile mohdudlasu. USB ynina qoplan qurgulann maksimal sayr nozeri olaraq 127 vo her bir qur[unun sarf etdiyi csrayan 500mA olarsa, onda USB gini l27x500ma=63.5a cerayam tamin emalidir' USB gini r90

191 ilo melunnt paketlarla dtiiriiliir va her bir paket bitiar ardrcrlhflrndan ibaretdir. USB interfeysinin topologiyasr gskil 70de gdsteritmi$i, Root-hub ile birlikda host-conholle, (USB kontolleri) "aeac" strukturunun kokbnu tagkil edir ve ycgane apancr (master) qur[u hesab edilir.leranriyamn asag istiqametdaki diger qurgular (H vo F) asrh (Slave) adlandmlu. Function sistemi olave firnksional imkanlarla techiz edan qur[udur. Hub(II) diger qur$ilann qine elave qogqu ndqtaleri firolsiyasrn-r yerine yetirir. Compound device bir nega F-nin qoguldu[u hub-dr. USB tipli qurfu USB protokollann dastaklays4 standart omsliryallan ftonfqurasiya efua va *0" salma) yerina yetiren,elxe da qurlunrm vaziyyeti haqq.da tam malumatr veren USB interfeysina malik olmahdr.btitilvl0kde USB sisteminin igi host-komp0terin apamt-proqram teminalr olan hostcontroller tarafiadon idare edilh. Onansvi geniglenme proqram ilo qurlu arasnda qargrhqh tesir fiziki yaddaq oyuqlanna, griy'crxry portlanna" kasilma va DMA kanaltaflna miiraciat yolu ile bag verir. Onlardan farqli olaraq USB qur[ularla qargrhqh olaqe yalnu Foqram interfeysi vasitesila olur. USB ginino qogrlan har bir qurfuya unikel iinvan kodu verilir. Mantiqi cehotden qurgu bir nega serbast sonluqlardan(tnd point') ibarat olur. 'End point" ile hostconeoller arasrnda molumat mtbadilasi apanlr. Her bir "end point" korlcet n6mreya malikdir ve a$a*rdak parametsl?rle xaraherizo edilir: * $ine miiracrat tediyi ve buramla bilan gecikmo; Kanalm talab edilen buraxma zola$; Melumat paketlarinin maksimal dlgulari; Otiimonintipi; 0ttme istiqanreti. j.' + &,, 191

192 $kil 4.27' USB interfeysinin topologiyau Har bir qurlunun "0" n6mrcli "end point"-i onun inisializasiyasr va "0"-a salmmasr figiiu istiildo edilir. Qw[u USB ginini vs qida monbeyina qo$ulailtfl '1t" ndmreli "end point'; konfiqurasiya edilmig hesab cdilr' l;r.r:r+tiou {evice,erilrolttio m0badilasini yoino yetinn r;l:rb "end pcin:'-!ara 192

193 malikdir. LS-qurfularda 2edrd, FS- qur[ularda ise 15 odad alave girdgxrg ligiin'end poinf' varfu. USB interfeysinds verilenlerin iitilriilmesi hostkompfiterin proqram teminatr ila USB-quriunun "end poinf'-i arasrnda baq verir. Har bir "end point" sefuest kanal yaradu. Malumatn iitiirtlmesinin elementar aktr tranzakt adlamr. Tranzakt hostrontoller tarafindon yaradrlr ve 3 marholoda yerine yetirilir: {. host-coaholler slave iinva iizrs tralzaktrn tipi haqqrnda malumat olan marka-paketini titlilriir; * verilanlor msnbaf olan slavenurfu verilanlar paketini 6tur{tu;.i. bu tranzaktds verilenleri qabul edan slave-qrn[u tesdiq- paketini gdndair. USB arxiteknmmda vailenlarin iitilriilmssinin 4 esas tiplari vardu: r' Control transfen halurda qur[ulann qoguldu[u zaman konfiqura.siya ve ig prosesinde onlann idaresi Agiin istifade edilir. Bu halda verilanlarin zamanetli dtilriilmasi temin olunur.ldareedici molumatl uzunlulu FS hahnda 8116BA&8, HS vo LS batlamda uypun olaraq 64 va 88 te$kil edn. r' BuIk deta transfers (tam dtiirmelor) tipindo dtiiriikna stiratina va gecikme miiddatine zemanat veri.lmir. Molumat uarnlu$u FS{a 8/l6R2l64B ve HS{e 5l2Bdr. Bu n6v drfirmo USB $ininh tam buraxma zolagnn digar qupulardan aad olan hissesini tuta bilor. Bela dtiirmanin 0stiinliik deracasi an aga$dr va ginin gox y[klanmasi zamaru dayandrnla bilsr. Bu tititrmedan printer, skaner, yaddag qurlulan iigtn istifade edilmesi meqsedo uylundru. 193

194 / Interrupt -tecili xidmet edilneli olan qsa iiturme ;lub malumat uzunlu[u HS-de S1024B' FS-de 648, LS-de 8B-drr vo ssasen klaviaturq maus t*iln istifade edilir' / Isochronous transfers -real zaman miqyasrnda fasilesiz dtfirmadir va gecikma miiddetina zemanot vermokla ginin buraxma zola$iln ewelcedon teyin edilni$ bir hissasini tutur' Paketin uzunlu[u FS-de I nt "' l2l 10248, HS'do 1024Bdrr. Izoxron 6t[rmo axrnh vidio/audio qugular (videokamerarcqemli audio qw[ular, pleyu, DVD) iigiin yalnz HSda istifado edilir. USB gininin melumafi buraxma qabililyo! (5l2Mb/s, 480Mb/s) tayin editmig USB kanallan arasntla b6lilnilr' IGnal iiciin aynkrus zolaq onun hesabrnda saxlarulr vo agar yuri tavin eiilan ianal movcud sarbast zolaqdan gox talab edine, orrdu bu k.nulto *r[usu qabul edilmir' USB arxitekturu biitiin qur$tlann daxili buferlaynesini talab edir. QurEunun telsb etdiyi zolaq bdyiik olduqca onun daxili buferi da bdyiik olur. Buferloynadon irali galon gecik' manin azalmasr Ugiin malumatm 6t[r[tne siireti uygun secilmelidir. ' Hub - mexsusi qida bloku olan aynca bir qurlu olur, yaxud periferiya qwlusunun (9ox halda.9ooi91- -": i<laviaturarun) konsruksiyasma qr:raqdrlr. $akil 4'28-do USB gebakesine poiferiya qursulannn dilzg0n birleqmasi sxerni gort.it-i$it. Melumat miibadilesi kompiiter ila periferiya q*gul* arasrnda apanldrfrndan bdy[k hacmli malumatm 6moknasini tslob eden qurfiular bilavasito kompittem, yarud hub-a yaxrn olan sorbost n6qtays birlo$malidir' Ba.xrlan halda en ytilaak buraxma qabiliyyati olan spiker (l.3mt/s) birbap kompiitere, skaner isa monitordakr Hub-a qogulmu$ur' t94

195 Zencirin a:unnda buraxma qabiliyyati daha a;a$ olan joistik va maus klaviaturadah Hub-a bafilamqdr. USBl.l versiyah HubJar FSiLS rejimlerini dastskleyir vo ona qogulan qrn$unun sflmti avtomatik olaraq tayin edilir (lz1.5mb/s). Paketlarin dtiirii'lmesi zamam USBI.I Hub sade tekrarlaycr firnksiyasrm yerina yetirsrak qur[u ila kontroller amsmda $effaf elaqeni tamin edir. Eym milddet eninde HS rejimi LS-e nisbatan 8 drfe artrq hacmli verilanlarin otiiriilmesini mtimkiin dir. USB ginina maxsus molumatm buraxma zolagmm mthrtolif qr.nfular arasrnda paylanmasrna host-contoller nezaret edir. qrlnat!a gshl a.2e. USB qurlulamrn ba$anmasr sxemi 480Mb/s siiratli USB2.0 versiyas ewelki versiyalarla birga istifade edilo biknelidir. Lakin bu halda FS/LS nisbetina nazarat edilir. Ogar USB2.0 destekli Hub-a HSqur$/hub qogulrnugs4onda bu hub talrarlaycl rejimda i;leyir ve kanal biitbvl0kda HS ila tutulmug olur. USB2.0 Hub-a USBl.l dastekli qur[u/hub qoguldu$u halda kanahn kontrollere qeder olan hissasindo HS silrada paket ke+acelq hubdakr buferdo yadda saxlamlacaq vo USBl.l qur[u/hub-a Oztlnlln FS/LS s0rati ile Otur0lxakdir. USB2.0 qurfu o zaman y0laak sihati. 195

196 tamin ede biler ki, host-conholler-e dosu onun yolun{-y4ry USg2.0 a..t"kli Hub olsun' Oks halda slaqe FS rejiminde gerqeklenacekdir. Ogar host+onholler USBI'I destaklidirso' Ioau USSZ.O HuU-run istifadasi manasrzdr' Belelikle, USB2.0 destokli host-contoller va Hublar sinin va FS/LS qureulann melumatr buraxma qabiliyyetini ii*uri pfita" u.t rma[a imkan verir (Eakil 4'29)' En+xr-r0#-{soubril v-!a6,,. USB2.0 uss)< USB2O EGCE'-i--T b'j.etrol& I $ekil USB2.0 Huba qurfiulann qoeulmast USB dsstakli qur[unun interfeys hissesi aqa$dakr omoliyyatlmr dostekleyir:.!. Dinamik qoqukna/agdma lr Konfrqurasiya edilnne; * Verilonlerin6tilrttlmasi; * Enerjinin idare edilmasi. 196

197 Diger interfeyslerla USB silretinin miiqayisasi a;alrda verilmi$dir: RS232 Paralcl pot QPT) USB FIRE WIRE SCSI 9.6/115 Kb/s 12!)Nlb/s K8/s I Z,lE0lvlb/s 40G,800Mbls 40/E0/ I 60IvIBls USB kontolleri aqagdah ftnlsiyalan yerina yetirir:.l Ardrcrl-paralel gevrilme;,r Ka&lann generasiyasr;.t Molumatrn 6t0riilmesi sorfiusunun emah; * Melumatm 0tiirtihnesinde sehvlarin emah; * USB qur[udan host-un oyadrlmas; Kompiiter arxiteldurunda Host-kontroller (USB-kontoller) ana kart ilzarindeki chipset-itr c nub koryilsitndo gergeklo$didlk. USB sistemidn iqa diignesi t\iin Host-konholluin drayveri (proqram teminah) y0klenmalidir. USB dastekli qur[ulara klaviatura, maus, tekbol, printer, skaner, audio-video ve kornmuoikasiya cih^alan aid edilir Kosilmo siqnallannrn PCI tini iizre paylamrsr PCI gini standartma 96ro ana kart tzerinda miixtolif qurfulardan kosikno sor[usu siqnallan iigfio cami 4 xett aynlmrqdr. AGP ginindaki kasilmo siqnallan da PCI qur[ulanndan golon kosilme sorgusu kimi qabul edilir. Belelikls, arbitraj olrnadan AGP de daxil olnaqla 4 PCI qurlusundan kssilme ug[n aynca xotlor vardr. PCI dni PCI Host Bridge kdrptsri vasitesilo sistemli gin ile alaqslandirilir (gekil 4.30). 4dan arttq olan alavo qur[ular PCI-PCI korpiisii ilo PCI gininda ciitlegir. 197

198 MCH PCI-Hoa PCI T,f"f"" I FCI.Pq t!!fllru IOCE $akil PCI qurfulannrn sistenli ginle elaqesi Evni bir kesilma xetti iiznrinda olan PCI qurlulanndan ealen kesilme sorfusu siqnallan aktiv "0" soviyyosi kimi ANi sxeminin girigins verilir. Her bir kasilme xottins uyeun olaraq kesilme kontrolleri terafindon ksilme veltoru ]r6iasil edilii. Ogor 2 qwfu evni bir kasilma xett!3!a[19.1t; mrssa. onda kesilrneyo xidmat proqram 6ziina aid olan "i" ravh kosilma vektorunu ayrrd edir. Kasilmo sor[usunun secihnis xidmot proqramrna aid olnadr$ halda ndvbeti (i+l) iayh xidmot proqramr iga buraxrlu (pkil a.3l). alciv KroilE si4-blhu 1_r gokil Kesibna siqnallanna xidmet edilne stukhuu 198

199 Ana kart iizarinde 4 oded PCI slotu ile miixtelif qurgularm bir-birindan asrl olmayan igi tamin edilir. 4 edod PCI slotlanndan gelon kasilma siqnallan $akil 4.32-da gdstarildiyi sxem fizra paylaur. rcl S PCI4 $ahl4.32. Kesilne siqnallanmn PCI slotlan ilzre paylanmasr Mfiasir ana kartlarda ISA dni sistemli ygmdan konarda oldugundan bziine mexsus kasilrna xafleri yoxdur va yalnu PCI ilni vasitesila olavo qurlu kimi qogula biler. Istifado edilen PCI slotlannm sayr >4 ise, onda elave PCI queusu PCI-PCI kdrp0sii vasitesib m6vcud PCIJardan biri ila ciitlogir. Bu halda 2 oded PCI slotu eyni bir ksilms xatlarindan istifado etmb olur(pkil 4.33). *.r'.--r) "---? *.--/"--.'"*/"*.--.1"-,-*-l* "---,/r--/.--./'* $akil 4,33. Olava PCI qurfiusunrm kosilna sisterrine qogulmasr 199

200 Baxtlan sxemda PCI4 ve PCI5 slotlaona ba$anan oureuiar evni bir xotdo c[ttogmigdir. Bu qur[ular arasmdakr tiofiitt aibitraj alqoritrni iiara hell edilir' Kosilme kontroli;ri ;;;q..tt "Jtttdro owelki modellsrlo udaqmam tomin eg;k flrii, lntel 8259A sxeminin r$ p4nlpni t1il?y"' n" ri"*, S'.t*t"lif monbslerdan (o ctimladon periferiya qurmianndan) gelen kasilmo sor!'u siqnallan eyni zamanda iebul edila biler. Kasilrna siqnallanmo sayr kaskadh birlay ile yolu ila 64-a qadar arffila biler' Kompiiterde kosilna sorpu siqnallan zancirinda iistiinliik daracaleri (0+ 15) aga$' dakr kimi paylanmrg olur: O- sist6nti taymer; l' klaviatura; 2- proqraml-llln kssilmo kontrolleri; l, +- ardrcrl portlar COM2 vo COltdl; 6- FDD kontrolleri; 8' real zaman saax, CMOS; 13- riyazl.orror.rron lzl- asas IDE kontrolleri. Qalan kssilrne xetleri 6:7, s,10, 11, 12, 15) isa DMA siqry[1, di.ger idara i*kiiya"t r" rlave PCI qur[ulan iigiin istifade edilir' 200

201 BoIMO s. ANA XARTLAR va qipsetlor. MtrASiR PROSESSORLARIN ARXi. TEKTI.]R XUSUSiYYOTLORi 5.1, Ana kartin ilnmi sfrukturu vo tiplori Ana kart Gistemli kart) komputer arxitekturunda osas hissa olub, iiaarinde prosessor interfeysi, operativ yaddag (RAM) sloflan, gipsetlar yrgmna daxil olan mikosxemler, miixtalif gfulsr iigiin geniglenme slotlan, ba[lantrlar, elace de BIOS vo elave konhollerler funksiyasru yerine yetiran bir sra mikrosxemlor yerlogir. Ana kart flzarindaki $inlor vasi tasila gostarilon qurgrlarrn bir-biri ila, elecs de xarici qurfularla elaqosi tamin edilir. Monitor, printer, klavye, maus, disk qurlulan, modem ve s. kimi xarici qurlular ana kart 0zarinda qoyulan xiisusi qin ba$antrlan vasitosils komputere qogulur. Qida bloku torofrnden hasil edilmi$ 12V,5V,3.3Y gorginliklali mtlxtalif mikrosxemlers ve qurfulara ana kart 0zerindaki gic ba[lantrlarrndan paylanu. Ana kart fiz.rindeki garernlik stabilizatoru mikrosxemi daha kigik qiymetli ( V) gerginlikleri hasil edir. Qurfulu arasuda melumat mrlbiidilasini proqram va aparat t*hizaxndan ibamt interfeyslcr tsmin edir. Ana kartrn asas gdstaricilorina asa$dakdan aid etrnak olar:form-faltor, dasteklenen prosessor interfeysi, sistemli (operativ ve ke$) yaddaln tipi va h*mi, destoklenen vrdeoadapter va disk qurfularr interfeysleri, iimumi teyinatl interfeyslor, BIO$nin tipi. Olave gdstaricilere ise ana karta inteqre edilmig video, audio vo kommunikasiya vasitalorinin tiplari, pararoelri:ri daxildir. Ana kartrn esas gtistoricilari onun Ez;rindoki sistemli yr[rm (gipset) mikrosxemlari ila 201

202 tovin edilir. Digar gdstariciler gip'setlarin segilm:sindan asrl ol-ur. vani onlar da gipsetlar tarafinden dastaklenmeldr' --- " Form-faktoi ina kartrn olgiilarindan,qida baflanustnm tioind.n, miixtalif interfeysler [giin bafllantrlann yerls$- ;il'd* asrlt olw. Ana kartrn olglllarina gore form-faktor' il;g'd" giisterilen kimidir. Intel, AMD, Cvrix Y.'t'.E: ;;ilil; Afi formatrnda kartlar istehsal edir' ATX i"t.r,inr, ferqlandirici xiisusiyyatlerine b ularr aid etmak ofo gitiilqou'portlannrn ana kart iizarinde olmast; maus 0-u, fur, tipfi qura$rrlmrg ba$ann; IDE vs FD ta$an- ;ffi;; nrmin'qorlulara yaxrn verleqmasi ATX formiuno.f" tutt o iidumi strukturu ;ekil 5'1-de gostarilmigdir' ru;l l'*l,l^*l J l-'i I I.r", I ICdlbI r-;_l I *H, I l*'i ",u I I s"i*r' I r -",--_-l $akil 5.1' ATX kartum iimumi skukturu Hanrdz istebsal edilen ana kartlar "inteqre edilmi$" struktura malikdir. Bu halda HD, FD kontrollerlerinden elave vrdeoadapter vs audio kartrn vacib mikosxemlori, eiava disk va gsleka kontrollerlari, diger muasir inter-fgyshr G'ir.*it") uqiio -iktosxemler ana kart l":rinde gergokloqdi' rilir (gekil 5.2). -.Ld, I 'rrl I rmo I lsl lco!u.,!,' I = 'l f;,.e--l I *' I tt

203 Form- fakor Eni, mm UzunluEu, mm ATX Mini ATX 2U 208 AT Baby AT NI.X LPX Mini LPX l^rll-l tgl l"*'i I#{ ';-rr..,-r t;_l 3 ml i._- le-ll"'-ll'** l"r- I l- r5.eer Frff I U. llt:;e f tr---l - n-sr El lffi;] _, E E f;"'-"li--"i--l l'" I gak.5.2.olave kontrollerlarin "lnteqr3" dildiyi ana kartrn strukturu 5.2. Sistenli mikrosxemler FBm - gif tler Kompiiterin potensial imkanlan vo effektivliyi ehemiy' vatti dorida a; kart iizbrindaki sistemli mikrosxemlar irhmrndan-cipsetlardon asrhdr. Yeni gipsetda aoa kartm 6ifr; irkant'* dasteklonmig olur. Qipset mikrosxemlori sistemli ginin (FSB'Front Side Bus), RAM modullanmn ve

204 vaddas kanallanrun, videoadapterin va digar periferiya qurtulu.,o,n tolob olunan rejirnlerda igini tamin edir. Cinsetlare asasan 2 odad baza mikrosxemleri daxildir: Nortb Bridge (simal k6rpusu) va South Bridge (cenub kdrpiisii). North Bridge FSB lininin, video, yaddag kanallanrun parametrlerini ve tiplarini dsstakleyir. South Bridge ise HarA Oisk interfeysini, PCI ginini, audiokanal, gabaks vo digsr giriq/grxg interfeyslari kontrollerini dziina daxil edir. Viaeo, auaio va gabake kontrollerlerinin intsqrasiya edildiyi gipsetli sistemlari modernlegdirmek miirnhin delldir Kompfrter arxitekturunun YI noslindan baglayaraq gipsetler -liub-bendvari birlaqmo strukturunda qurulur. Hub arxitekturlu qipsetlar aqaflrdah mikrosxsmlerdan ibarot olur: 1) Memory Controller Hub (MCII) adlandrrlan mikrosxemleri daxilinda esason FSB, videokanal vo yaddag kanah interfeysleri gerqaklagdirilir. 2) Input-Out Controller Hub (IOCID mikosxemlarinda ' ist PCI gini, audiokanal, saboke va disk interfeyslari, enenevi giriy'gxrg portlal kontrollerleri, elece da k+ silrna va DMA kontrollerlari ve SCSI, Fire Wire, USB kimi mtasir periyeriya interfeysleri ccrrlogdirilir. 3) BIOS-Basic Input/Output System - aparatla gergaklag' dirilmig xtsusi proqriun teminatr olub, baglan$c inisializasiya, sistemin komponentlerinin tantrmasl ve onlann rejinrlerinin tayini (Setup) kimi proqramlanndan ibarat olur. Miiasir qap ldvhalarinda Flash BIOS mikrosxemlerinden istifada edilir ki, bu da BIOS proqramlannm xiisusi proqram vasitssiio yeniden yaalmasma imkan yaradr. BIOS proqrammlannm esas hissasi standartlaqdmlsa da sisterno yeni komponentlarin qoguldulu halda BIOS proqramlannda mtayyan deyigiklik edilrnesi ehtiyacr yararur. Periferiya qurfularunn igini idara edan siqnallann fistiinliik deracslerinin tayini vs bu qurfulann interfeyslarinin mtayyen rejim-

205 lara sazlanmasr da BIOS proqramlan torofinden yerina yetirilir. Qipsetlerin istehsalglan olan AlI, S$, VIA firmalan AMD ve Intel firmalamrn prosessorlan tgfio gipset yaratdrlr halda, Intel va AMD frmalan yalna 6z prosessor modelleri tgun gipetler buraxu. Miiasir gipetlorin ana kart izarindaki f,mumi stmkturunu 9ekil 5.3-dakr kimi g6starmak olar. gokil 5.3. Qipetlorin ana kart tizarindeki strukturu Videokana!, FSB, yaddas kanah ve digar giriy'gut; kanal.lan ilo vr,rilanlorin dtiirfllmssi siirati V=F'n, burada F- kaoa[n i99i tediyi ftiiis), n-kanatn baytlarla eni (B), V- MB/s kimi tavin edilir. Verilanhiin dt[riihnasinin DDR, konveyerli, paketti va SBA (Side band addressing) kimi texnologiyalardan isti fade etnskio rideclr anal ilo mglumafin ot0r[knasi siiroti F"ia=133 MFii va r=3 irahnda V,ia=1,0612,114,21E,4 QBls.

206 gatdnla bilsr. Qoga yaddag kanalmrn vs verilenlerin 6tiir[1- mesinin DDR 2, Rambus texnologiyalannln tetbiqi hesabrna Fnev=400/533/800 MHs isqi tezlikleri-nda ve n=8b qiymetinds melumatrn 6ttirilrnasi siirati Vneu=2'Fneu'n=6,4/8,4/ 12,8 QB/s teskil eda bilsr. ' MCH ve IOCH mikrosxemlori arastnda malumattn 6tiiriilmosi, sireti 266 MB/s olan IIIA-Intel Hub Architechture kanah ile Yerina Yetirilir V va YI nail prosessorlarr ngnn gipsetlar V nosla aid olan Pentium, AMD K5iK6' Cyrix 6x86 kimi Socket 7 interfeysli prosessorlar iigiin yaradilan ilk gip set Intel 430Tx olrnusdur. Daha sonra CosketT interfeysli prosessorlar iigtin Intel 430Vx/430IIx, VIA Apollo, SiSSSZSISSSI kimi gipsetler layiholendirilmigdir' Bu gipsetlerdr Frss= MHs, Vrsu=480=800 MB/s, ECC (Enor check and Correcting) rejiminde iqleyen EDO' FPM, SDRAM tipli SIMM va DIMM yaddag modullanntn hccmi Snq,Lr=256MB olmu$ur. South Bridge mikrosxemina U1tra DMAJ33 MHs rejimli IDE, PCI 2.1-Concurrent PCI' USB ginlerinin interfeyslari daxil edilmigdir ve 5 odod PCI master qrufularr Dynamio Power Management mexanizmi dastak' lanmigdir. VI noslin ilk niimayendesi olao Socket8 interfeysli Pentium ho prosessoru figiiu lntel 450 KX450GX qipset' lari yaradrlmrqdr KX gipseti multiprosessorlu rejimi (4 aded prosessorlu), 2 qat gin arxitekturunu (L2 keq iiqnn vo sistemli I{AM iigtn ayuca ginlar) dastaklamekle 256I(8 inteqra edilmig L2 kegin ve 512 MB RAM yaddagrnrn 6yai zamanda igini tamin etnigdir. Intel 450Gx gipseti ise serverlar iigiin nozarda tutulmuldu. Slotl interfeysi Pentium 2 prosessorlarr figiin layiholondirilniq Intel 40Fx gipsetlori

207 512 MB SIMM modullarur, 60/66MHs tedikli FSB-ni destsklovirdi. Intel 440Bx gipseti Socket 370 interfeysli Pentium 2 orosessorlan iiqiin yara&lmrdlr' Burada 6G I 33 MIIs-li i.ss, stz MB-hq DIMM yaddag modullan' 32bit/33MHs lgiimli PCI srni, AGP 1x/2x ve USB interfeyslari dostoklonnfuair. Srtii 5.21-da multiprosessorlu rejimda iglayan Intel 440 Bx gipsetinin strukturu g6starilmi$ir. Itr /ld ^",-E: I I srga l IDO *. I L krj ull rl tzrll! L- I arce q )raro =LP =!D =rca re l-rdr $okil 5.4. Intel '140Bx gipcetinin strukturu Burada 6G133MHs tezlikti FSB' 512 MB DIMM vaddas modullan, 32 bitl33 MIIs PCI sini, AGPIx/2x va USB interfeyslori dsstsklanmi$ir. Intel 4408x gipsetinin strukturundi North Bridge korpflst E2443Bx, Sourth Bridge ise 8237lEB mikosxenrlori ile gerqakladiritaigdir'

208 Pentium 3 prosessorlan igtin ilk-hub arxitekturlu Intel lit$'f,'ht'"if,:ffi ffi ffi fr $;"'t'lif,'j3fr i, FWH Girm Ware Hub)' ' "'il-cn-a" iooltlr'uht tezlikli FSB, DRAM ve-agp t**ir"iilf e.tqrttrsitilroi$air' IOCH-da isa.pci gini' IDE. USB interfeyslari, DMA, intemtpt Koutrouetlan- ve '"".r-i.a,i Fwn-v'" 4-8 MB Flash BIOS va tasadiifi #rfr;; ;;;;;;,;* lnnc-r*dom Number Generator) da- -rr Jiffitai. nrvg-da suma cereyanrn ani qiymatlarina.gora hasil eiilgn tasadfifi adadlor malumatm etlbarll $ relenmasi iigin istifade edilirdi' Plntium 3 prosessoru nqiin layihelonrlirilrnil ndvbsti 18l5E gipsetinin shukturu $ekil 5'5da g6starilrru$lr' Pafital G}IGI E2IlJ f $ 6dl(O4ll Er Ysdd mrurxlr! a{+{i,rt ):7 2bi ffit IDE r:-- -1_.1 *, lflil E2t0! B -r "o l-j_ IT T'II Lrc Ft,I{ FDD gokil 5.5. Intel 815 E gipsetinin strukluru 208

209 Burada GMCH (Graphics and Memory Controller Hub) mikrosxemi ils 133 MHs tezlikli FSB ve yaddaq sinlerini, SDRAM tipli yaddas modullanm, goxprosessorlu il rejimini dastaklayirdi. aura$dmln$ qralik konhollerin lokal yaddagr otna&$ndan AGP slotunda olavs videoyad' dagr olan GPA (Graphics Perfomance Accelerator) modulu istifzrda edile bilerdi. Yeni Hub ICH2 (UO Conholler Hub) ngtu I8280lB mikrosxemi daha geniglendirililmig imkanlara malik oknaqla 32bitl33 MHs PCI ginini 6 odad slofla tamin edirdi. I-820dan ferqli olaraq 1815 gipsetinda agaflrdakr me' xanizmler nezsrde tutulrnu$ur: rt Advanced Power Management - qida gotginliyinin geniglandirilrnig idarasi; + LPT, PS/2, FDD, Irda portlanmn baflandr[r LPC (Low pin count-aznsrtobeli gin) interfeysi. Owolki gipsetlsrda gostorilon portlar bilavasito 8-16 bitli PCI-ISA kdrprsfine baflan:rdr. Slot A va Socket A interfeysli AMD prosessorlan flgtn yaradtlnlg AMD-750 gipseti ananavi <<korprb arxitekturuna malik olmaqla 2 baza mikosxemi - sistemli kontroller vs perileriya interfeysi konholleri kimi gergoklo$irilni$dir. AMD-750 gipsetinin strukturu $akil 5.6-da verilmi$ir. AMD 751 siste,mli kontrollerine sistemli gin, yaddag va AGP $inlori, elocs da PCI gini kontrollerleri daxil edil' nitdir. AMD 751 mikrosxcmi PCI gini vasiteoile AMD 756 mikosxernina birlo$irilir. AMD 756 mikosxemiode USB, IDE, ISA interfeysleri, ISA-PO k6rp[s[ gergeklagdirilmi$dir. EV6 protokoluna aoasan sistenli gin ile 100 MHs luiki tezlikla sinxrosiqnahn hor 2 cebhosi miiddetindo verilenlerin dtiiriilmosi hesabrna 200 MIIs-lik efrektiv tediyi olda etmak miimkiin olmusur. Sistemli gin 3 odad serb*t kanaldan ibarat olmu$ur: har biri 13 bitli Processor Reguest Channel ve System Probe Channel, bilavasite verilonlerin 6tiirfrlmasi iiqun 64+8 {ECC1=72 bitli kanal. Sistemli

210 siola malumatrn titii,riiimesinin maksimal stirati Vss=200 irtht.tb= t,o QS/s gatdrnlmasr nezarde rutulmugdu' A}ID ATHLOITI/DI'RON thlto[ical'oe AMD75l Si{ra}i rh D tlib, 6{+t+ A+B!i /-r --ti E' lt,sa ATA'66 AMD,J6 -fl n lt qt it E diee Bros $ekil 5.6. AMD-750 gipsetinin strukturu AMD 750 gipsetlorinin agalrdakr asas xiisusiyyotlorini sdstermek olar: + ATIILON tipli prosessorlann biitiin tiplorini desteklayir; 't 200 MHs sistemli $ini ve 100 MIh yaddq qini + PCt00 SDRAM tipli YaddaS; * ECC sohvlerin diizaldibnasi protokolu; + 3 aded DIMM 768 MB-a qodar Yaddag;.:. AGP2X;.i. Qida gargrnliyinin idara ediknesinin ACPI vo APM mexanizmlori; * 4a qeder IDE Ultra-DMA'66 qurfiulan;.:. USB Ll iaterfeysli 4 eded Port. 210

211 2 AMD-750 gipseti praktik olaraq AMD-750 modelini tekar edir. Yani EV6 9in protokolundan istifads etrnakla sistemin igini sfiratlandirilrnasidir. Owolkilerdan ferqli olaraq PCl600/2100 DDR SDRAM yaddagmr, ATA-100, USB 2.0, PCI 2.2 interfeyslerini dasteklomi$ir. Sis735 gipseti ATHLON/Duron AMD prosessorlan tgiin nazarde tutuknuqdur. Osas xiisusiyyetlarine agasdahldarr daxil etmok olar: * EV6 protokolu iizro 200/266MHs teziikli sistemli gin; * PC 1600/2100 DDR SDRAM ve PC 100/133-SDR (Single data rate) SDRAM; * AGP4x; * 6 oded PCI,6xUSB portlail 2 odad ATA 100 kontrolleri, AC 97 proqramt sos, modem, Home PNA, l0 Baset/100 Base Tx Ethernet; * ana kart iizerinda eyni zamanda DDR va SDR SDRAM modullamm igi tamin edilirdi. Sis 735 gipsetinin strukturu gekil 5.7-de gdstorilmigdir.! DIXll 26 :tetxr/ 'DDR rc l:l, gakil 5.7. SIS ZIS gipsetinin strukturu

212 5.4, Pentium 4 prosessorlrn igtn gipsetlar 2001-ci ildon baglayaraq bir gox istehsalgilar Intel Pen' tium4 prosessorlan tgun gipsetler layiholandirmeyo ba$aiour.bu t,tuaan ilk qipset olan Intel850 hub arxitekturuna"'olr.,rt-r, u, namtius yaddaq texnologiyasu destakr".i-ai.. eri" kart iizarinda RIMM modullaniln ciit (2 raea'oflorqful qoyutrnasr va ilk vartlar RDRAM.yaddag: ; b;h-";h;ikimi sobebler l-850 qip'setinin genis ta]!u t"uo..taraiwet yaratmflfu. Lakin Pentium4 iigiin n6vbaii'.i*itfttio lavihaiendiritnasi bu getinliyi aradan qaldrdr'.. -'-'i-iio qipietidn ana kart iizerindaki struktuu Fkil 5.8da verilmisdir' lordlleetidlo1 FSB{DUlr 32@e AGP 1I adaircti T liot LAN r,[email protected],t MG t2850 IHA ICE2 ASOl8A 266MBA I,tQE/'!2Qri ACYT s rrun I I rlr ir l_l- J it uoatel L o.t-t L l Ft-A:tti I I t- Eos lle'i h I rc, l-f EJ -.I $ekil 5.8. I-850 gipsetinin strukturu Burada MCH funksiyasr mihosxemi, IOCH isa ICII BA ilo gerqekle$didlmi$ir. Bu mikosxeml+ rin agasdakr xiisusiyyatlsrini qeyd etmak olar: 212

213 .!. FSB gininin 100 MHs fiziki tediyinds hor bir sinxroimpuls erzinda 4 pay verilenlarin 6tDr[1mssi hesabrna 400 MIIs effelriv tezlik destsklonir..:. SDR (Sirgle data rate) SDMM yaddag miko' sxemlori dastaklsnmir. 2 kanalh RDRAM yaddasr ilo melumahn 6t0riilmesi stroti 3,2 QB/s olunmugdur ki, bu da PC133 tipli adi SDRAM yaddagrna nisbeten 3 defa sriratlidir. * 4 edod RIMM modullan ila cami 2QB yaddaq qo' gula bilir. * AGP4x interfeysli videokanalla molumatrn 6turiilmesi siiroti (yalnu videoadapterden CPU-ya dotru istiqamotde) 1,06QXVs gatdulm$r + 2 3ded USB kontrolleri ilo 4 edod USB portu..!. 2 sdad ATAJ100 interfeys kontrolleri. a Proqramh AC"9T tipli 6 odad audiokanal. * CNR (Communication and Network fuserfproqraml modemin (soft nodem) va pboka adapterinin istifada edilrnesini destakleyan standart. N6vbati 1845 gipsetinde RDRAM yaddagr ovozina SDR SDRAM/PC 133 tipli modullann dastoklenmosi Pentium4 prosessorunuo Ced$ tetbiqi ng[n mdvcud olan maneelori aradan qaldrdr. Lakin 1845 gipeti I850-o nisbeton l0-29/o az stiratli otcrasr sabebindan Pentium4 prosessorunun daxili potcnsialm tam olaraq gergaklagdirils bilrn+ mi$ir gipsetinin ana kart iizarindoki strukturu $ekil 5.9{a g6starilmisdir. Burada yeni MCH funkiyasrm 82E45 mikrosxemi yerino yetirmig, periferiya kontrolleri figiin ise ICH2 8280lBA oldufu kimi sadanrtmsdu. MCH mtuosxemi 400 Mlls-lik FSB, PCl33 SDRAM yaddagrnr, molumattn videoadapterdan 6t0riilrna sflreti 1,06 QB/s olan AGP4x interfeysini destaklsmi$ir. 213

214 t[gl P.atbE4 AGP 4I.&f,.i -,r]db irt.rfe,si r,0608,l MCH 8Ag5 fsb 3,2 QEI _ r.608f --] sdr^v AT,I@ TIA fi6mia xb]l l6boal IGD --=:--:-----] ajrdro &$r8a I.tN F- I Eat t _- ilasi BIO,S fiimb $okil 5.9. I-845 gipsetinin strukturu ICH2 8280lBA mikosxemindg ise 4 oded USB portu, mflkommelledirilmil AC"97 interfeysli 6 sded audiokanal' inteqra edilmiq LAN kontrolleri, 2 eded nn- Qryl 11t^i! UB/i surati ncl ginl interfeysi gergoklagdirilmi$ir' MCH ile ICH2 arasrndi verilanler axmr siilreti 266 MB/s temin edilmi#ir. (ieyd etrnak lazrmdr ki, 1845 qipseti 1850 t q evrqt da 2 ixrsr olan xfisusi qida blokunun olrnasmr telob edir' Dgor'terefden 1850, 1845 vo I845D gipetlori video interfe' urii AGP2r vaxud AGP 4x olmasrndan as r olnayaraq 3'3 t oioa eorsiniikli videokarttarrm dastak'lomir' ' tvt-atu-maur ki, SiS, nvidia TNT2 vo TNTVanta videoorosessorlu videokartlann qida gareinliyi 3.3 Vdur. Odur fo, Pentium 4 iigiin qida gorginliyi 1.5 Volan video kartlann segilrnsi talabi qoyulmqdur. Pentium 4 prosessorunun daxili potensialun tam gergeklo$irilrnesi iitiqamotinda apanlan tedqiqatlann neticssi 214

215 215 olaraq sonradan I845D, VIA P4x266 ve SiS 645 gipsetlari yaradrlmgdr. I845D gipseti xarici gdriinusii va daxili strukturu etibanila 1850 ile eyni olnu$ur: IE45D gipsetinda MCH ve ICH2 8280lBA mikrosxemlori istifada edilmig, FSB arxitekturu da oldu[u kimi saxlandrn$r. Bu o demakdir ki, 1845 gipseti daxilinda DDR yaddaqr dastayine kegmek iigiin imkan eweldan ngz.rde tutulmu$ur. I845D gipsetinin xnx kart iizarindoki strukturu gakil 5.10da verikniqdir. Iord Pesriulo4 AGP 4x 8dsg.d FSB MG{ 82t45 4m MIIS 3/ QBI DDR z/ \AE! hidb io!4f4,si AIAJT6 IHA }{BA IIN iotdfeyri, /,, H@ NeJwork IO/IM ETBRNBT IG2 EIOIBA 266MBl It 86 41JSB lo c-tgomt Lr,raio PCI $okil I845D gipsetinin strukturu DDR MHs destoyino sahib olan bu gipetda MCH ile yaddag arasrnda verilonlarin 6t[r[lmasi sflrati Vna =266MHS'8B=2,1 QB/s Catmg vo 2 adad DIMM yuvasma 2 QB hxmindo yaddag qogulmasl mtmkiiu olrnuqdur. IM5D gipseti mikosxemlarinde 0,25 mkm layihs normasr

216 ile varadrlmrs ISSGden forqli olaraq 0,18 mkm yanmkegiricitexnologiya totbiq edilmi$h' --- ut irmasrnrn-p4x266 gipseti (&6rpiD arxitekturlu olub- DDR vo SDR SDMM tipli yaddag modullannrn arut"tt"r-.ui ile diqqati q.lm.itdir' PC 100/133 ut PP\ 200/266 destakti bu qipset maksimal 4QB yaddaq sahosmt Ur""nf"Sa", bilnisdir. $0ki1 5.tl{a VIA P4x266 gipsetinin ana kari fizerindeki strukturu g6sterilmi$ir' iotel ProriuE 4 AGP 4x aoaperi I@ lillizili, 4@l{I3.tuiv YT r IDBrlm kotrollti w 8233 FSBIJ,2 QE/t 2.1QBh rr---"""'1 I - ---l oon I I ----Ei6--1 sdr^t l-..1 Y-[d. 266 MBt r.5@/b [ J,xlcl 3r USB k@trollri $okil VIAP4x266 gipsetinin strukturu $imal vo canub k6rpiileri uyfun olaraq VT8753 va VT 8233 mikosxemlori olau bu gipsetin agalrdah xfisusiyyetlarini qeyd ebnek olar MHs baza tezhynde verilenlerin sistemli ginla dtfirfllmgsinin effektiv tezliyi 400 MHs;.:. DDR SDMM yaddagr interfeysi PCI600/PC2100 modullarurr dostekloyir (100/133 MHs fiziki tozlikdo effelliv tedik 200/266 MHs va verilanlerin dttiriilma- 216

217 si sfrrsti Vrna=200 MHs.8B=1,6 QBis vo Y*a=266 MHs'88=2,1 QB/s). Bu halda Vy"a siireti SDR SDRAM interfeysina nisbeten 2 dafa bdyiik vo RDRAM modullanna nisbstan gox ucuz baga galir. * AGP4x videointerfeysi. A gimal vs cenub kdrpfilari 266 MBA siiretli xiisusi V- link gini vasitasila olaqalmdirilmigir. B6yuk hacmli melumat dagryc arr olan PCI qurf,ularrun (sas kartr, tiinerlar, daxili modemlar ve s.) molumatr dtiirme siireti ahamiyyatli doroceda $imal vo canub k6rpulori arasrndah kanalu sflrotindon asrtdu. Belo ki, PCI qur!'ularr ccnub k6rpfisiina qogulur, yaddaq alt sistemi ise gimal k6rpflsii tarafindan idare edilir. Odur ki, PCI qurfiulan ile yaddag arasrnda melumatrn dtiiriilmesi siiratinin telab olunan qiymati baxrlan hal iigiin VJink gini vasitasile temin edii'r. A 3 e&d USB vo 2 eded ATAJI00 kontrollerlari. {. Proqramh AC"9T ses interfeysi. * 2 grxrgh xiisusi qida blokunun olmasr talabi. Pentium 4 prosessorlan rigun VIA gops5rnrn daha mtkammelle$irilnig P4x266A gipsetinda diqqoti gekan cshetlar CPU ila gimal kdrp[sii VT8753A arasrndah FSB 9ininin 533 Mth tezlikdo iglemxi ve canub k6rpiisfl VT E233 A tarahndsn ATAJI33 interfeysinin destaklarmxi olrnugdur. Qeyd etmek laamdrr h,p4x266 A qip,seti owalki VIA P4166 modeline nisbatan daha giiclt va 1850 gipseti ilo muqayisa edila bilon olmu$ur. Kdrpn arxitckturlu SiS 645 gipseti gimal ve cenub k6rplsii kimi uy!'un olaraq SiS 645 vo SiS 961 mikrosxsmleri ilo temsil olunmu$ur. SiS firmasr bu mikrosxemleri 62 kontekstinda HMAS (Host, Memory, AGP Controller) vs MUTIOL (Multi-tbreaded I/O) kimi adlandmlmrsr. gokit 5.1 2{a SiS 645 giprsetinin ana kart flzarinde strukturu gdst] rikni$ir. 217

218 ll FsE II6XE! sll64! frofi,3i!$fi' ou ru6o DDR XUT1OL 5t UBA(2) 2USB 5USB ATA',IM 2 rdl 5S961 5hrl Ac3? rci $ebl 5.12' SiS 645 gipetinin strukturu Orta siuatli kompfiterde eyni zamanda yerina yetirilen I/O smaliwatlan ile olaqdar tetbiqlori nozer almaqn $mal va cenuu [Orpflteri arasrndakr rnelumatu 6turiilmesl surau- ;;;il "-d;ev.,tioio 266 MB/s-m aedr$m asa$dakt cadveldoki kimi g6rmak olar' Codvol

219 Odur ki, digar gipsetlarda istifada edilen 266 MBls stretili ltia kiirpfisi komptiterin iilrnumi stra ini agq$ 5o1uo sabeblerden biri hesab etmsk olar. Mebz SiS645 gipsetinde MUTIOL texnologiyasrnrn mfikommallagdirilmesi hesabrna gimal va cenub k0rpiilari arasrnda melumatrn 6tiiriilmesinin 533 MB/s siired tomin edilni$ir. SiS645 gipeeti ham DDR, hem da SDR DRAM yaddag tiplarini desteklemiqdir. Daha diqqati gakon cshot DDR 333 MHs mfuosxemlari ilo yaddag arasrnda molurnatrn 6tiirElmesi situ3tinin 1y'6=133 MHs'88=2,7 QB/s gatrnasr ohtruqdur Intel Pentiun prr ssorhntrdr superskalyar mikroarxitektorun tattiqi Superskalyar mikroarxitekturun ssas xfisusiyyati ondan ibaratdir ki, CISC amrleri axmr aparat seviyyasinda qoxsayl, RISC omrleri axrnlanna gewilerek eyni zamanda bir nege fuoksional bloklarda (I'Us-function units) yerina yetirilir. Yeni, bela mikroarxitekturun nflvosini her biri ozl0- y0nde konveyerla$dirilm$ (hesabi) struktura malik FUlann daxil oldulu vs har bir prosessor takhnda bl ne4a RISC emaliyyaturn neticsini hasil edo bilen siiratli icra qurtusu tsgkil edir. Niivenin etafinda CISC emrlari axrmnrn emal edildiyi emrler konveyerinin msrhelelsri yerlegir. Superskalyar mikroarxitekturun mahsuldarhg bu konveyerin uzualufundan, onun merhalalerini yerino yetiran bloklann milkemmalliyinden ve RISC niivsindeki FUJann sayndan asrl olur. Bela prosessorlann evolyusiyasrnr Intel Pentium sraslnda izlemek olar. ilk supcrskalyar mikoarxitektur Pentiuml -da bxit formada gergaklagirilmigdi. Tam vs FP odadleri ftitn nezarda tutulrnug mtisteqil IU va FPU konveyerlari bir prosessor taktrnda 2-3 ameliyyah yerina yetirmoyo imkan 219

220 verirdi. Buada veriledar ve emrlor UgU hpt..bq'i'i*p 8KB olan Ll kegi WB alqoritmi iizro l$loyrdl' Doru Keqlo.' ;-min edilmsi riciin budaqlantl cedvali ;'t;;;;; Aili'-tau6 daxil edikni$i' Registrleri- 32 bitli olmaqla It".fl *ofrti, *l bite qedar a*tnlmfl PddmNtrvD( prosessorunun mikroamtelfturu renti".i;;tlird" vrtia,tmrq,tokio alava olaraq 64 bitli qatffi1,-t,.rffrder iigiiu MtvO( registrlori vs tam edtdlor #rirji *'lsgil-ila" rfurrrx daxil edilmi$i' "to"livvatlan servirler ugttn layihalandirikniq P"'{qq ho (P6) mikroarxitekturunda CISC emrlari konveyenntn..n.fr[t sayr 12-ya gatdrnlmrg, emrlarin if]5-in nloqram; dakr ardrolhqdan farqli (out of order) icaa ed mosl v.e $elu #j;il;tai.h edilmasi tsiin xiisusi vasitoler daxil odil' ;lfii B, pror.tto*n mikoarxitekturu superskalyar im- 'toliuno" got, mllkemmel hesab edilo bilar'tasadilfi deyil' iir ti, E"tio, 4 prosessoruuuo mikoarxitekturu mehz i.od,i, p.o bazasrnda yaradrlmrqdrr' Buracla-3 yollu su- *..-tufrur rittoarxitektur 3 edad amrler de$ifratorlannrn [z]j-3i*pr. o*"der ve I oded Complex Decoder)' hocmi isofs otu, vo prosessor gdvdesins inqtra e'litmil.t'j kesinin hesablna 5 adad amrin eyni zamanrta yentro yeurxmasina imkan yaradr. Pentium Pro konveyerintn struktu' runu (gskil 5.13) 3 hissayo boknok olar: ---*"ffti" pioq.amdakt ardrorlhf,a oj4" tyl!l* torau(io.tdo front end) srnin deqifra editnsi va ilkin emalt; + Ittin proqramoakr ardrcrlh$ deyismaklo.risc,rtfrdirio itujerde "out of order" yerine yetirihnesi; { Ilkin proqramdakr ardrcrll$a uylun olaraq natie lsrin yiddqa yuklenmasi (in+nler retiremcnt)' 220

221 tr E,< * 5 A H a ffi E IEEi Eg I:-E--1 lie sl lelg ffi l4.g.e d o J( o E a) Ar ri,.i v o v> 221

222 Rir nrosessor taktr erzinda Ll emrler kegindsn 32B-hq."* o*":"t va her dafa 15B-hq emr kodu dekoder blokuna ffitr:-c;;i cisc smrinin [trvanr Next IP va Branch Trr- *itrr.iuf"tran esasrdda teyin edilk' Adet:n-Prti keeid i.rlrti ptoq.u^n l ni tekil edir' Bu mrkroarxrtex'- turda seiv taxmin editnh keqidlsr halmda konveyend s rn'.rjirr?ii"l tarf edilir' Kegidlerin toxmin edilmcai alooritminin dsqiqliyi 90y'o-diu' X86- mikroarrutekturnflnoa il;'blrt t uitri orio cami 8 edad rnentiqi registrlsr 5 emrin ffii;;;;erina vetirilmasi ilef,n kifavet etmedivind5n iad; 40 adedliziki iegistrlorden istifado edilir' Miieyyen ilr rirntiqiitgttrin niisialari miixtslif fuiki regrstrlarde eks "rai.ifjirioari'.vni zamanda yerina yetirilen emrler atastndak, mriumat ai,thg z"iflam4 olur' Fiziki regstdorin paytaomasr RAT(Register Alias Table) blokunda baq ve ru' Nrti"rrrtio MbslMemory order Buffo) tt9lunaag. v.aai*"--uu-f.fro.rti seeilmil budasn heqiqiliyinin tasdiqlen' m"sln" q"a". gecikdirilir. Bununla da sehv ttxmln edrlnx$ Urauqf"iaun emrlerin noticelerinin yaddaga yaalnasmn q"itrji olur. 0,35mkm texnoloji norma ile haarlao- p.rtlurrr- "f,r.rt Pro prosessorunun novbeti variantlarmda bn fiiyi"dt (20OMHs) igloveu inteqre edilmi; L2 keein hacmi 512I(B olmuqdur NitUrt.o tudrltgitittig Pentium Pro mikoarxitek' turu va MMX texnologiyasr n6vbeti Pentium 2 prosessoru-,*,tutrr, tegkil etmigdir. Pentium 3 prosessorunun Kat-,ui u, Copil*ire kimi niivalari yeni SSE (Streaming. Snttp B*tt*ions) amrlori alava edilmakle Pentium 2 tame- UoA, q*omwa*. 'fsb trkttmai n0vosi osasrnda 6 model layib+ lendirilmigair: $ini 100MHs olan Pentium3 450/500/- jsoloooft{ffr vo FSB sini l33miis olan Pentium3 5338/- OOOSItIHT. Burada "B'; indeksi FSB tediyinin 133MHs olmasrna igare edir. Katmai niivsli prosessorlann hamrsr Slotl 09uD SEaC2 tipli kartrij govdasinde hazulanmrgdr'

223 Prosessor kristahmn layihe normasr va niivenin qida gargrnliyi Katmai ve Coppermine niivelari ilgfln uygun olaraq 0.25mkm, 2V ve 0.18mkm, l.6v ohnu$dur. Bunun hesabrna Coppermine niivesinde CPU tediyindo igleyen 256K3- hq L2 kegi FC-PPGA konstruksiyah prosessor g6vdesine (Socket 370) inteqra eclilmi$ir. Coppermine modellarinin markalanndakr "8" indeksi layiho normasrnn 0.lEmkm olduguna igars etmigdir. Kahnai ve Coppermine n{lveli mikroarxitekturlarm miiqayisesi onu gostermi$ir ki, inteqre editnig L2 keqi hesabrna CPU ile yaddag arasrnda malumatd dtilrtiknesi siireti 1l%, ameliyyatlann yerins yetirilmesi siireti isa 5% yiikselmisir. Pentium 3 prosessorunun supenkalyar mikroarxitekturu gakil 5.14-ds verikni$ir. Socket 370 interfeysli Pentium 3 prosessorlanmn potensial imkanlarmdan tam istifada edilmesi novbati 1.l3QHs-li Turlatin niivssinde milrnkiin olmufdur. Tualatin niivesinin Coppermine mikoarxitekturundan prinsipial ferqi kristalm layihe normasrnrn O.l3mkm ve inteqra edilmiq L2 keg hacminin 512K8 olmasrdu. Pentium 4 mikroarxitektull 1266mi13 yeni olan Willameffe n0vosinde qurulnug vo Net Burst adlandrnlnupdu. Mikroanitekturdakr sas dayi$klik kel ysddaprn qurulmast prinsipinde, verilenlerin emahnda, amrler konveyerinin uzunlu[unda ve budaqlann taxmin edilmesi mexanizninde olmu$dur. Willamette novesinin agag modellarinda iqgi tedik 1.3QIIS, yiiksok modellarinde ise > 2QHs-dir. Pentium 4 prosessorunun mehsuldarhg yerino yetirilon proqramlann bu mikroarxitektur iigiin optimalla$drnlma darocosiudon gticlii asrhdrr. DDR va MMBUS texnologiyalanmn tetbiqi hesabrna Pentium 4 -de sistemli ginin effektiv tezliyi 100x4MHs=400MlIs, l33mhs baza tediyindo isa 133x4=533Mlls otnuqdur. Willamette niivasinin smrlor sistemina MMX, SSE, SSE2 geniglannaleri daxil edilrnigir. Pentium 4 prosessonrnun Willamette, ndvboti Northwood

224 .E I tr {.E o x '}l o p tr t &!).E (o o '}4.E s ) a o +,ri jt o.r)- 224

225 va miiasir Prescott kimi ntiveleri ugih uyeun olaraq Socet423/478 va LGA775 interfeysleri istifade edilmi$ir. Pentium zl-.nin ilk modellori bir prosessorlu, sonrakr modellori isa 48 prosessorlu rejimjeri daotekleyir. Qox enerji serf etdiyinden alave qida ba$antdr qida blokunun ve soyudulmasr flgiln xiisusi kulerin olrnasru teleb edir. Layiha normasr ewelki modellorde 0.l8mkr& somadatr 0.l3mkn, milasir d6wds ise 0.09mkm olmugdur. istilik ayrrlmasr gox oldufundan Pentium 4 prosessorunun siheto qovulma imkam mehduddur. Net Burst mikroarxitekturunun asas ferqli cahotleri aqagdakrlardrr: * 20 merheleli hiperkonveyer(hyper pipelined Technology) hetta Q.l$mkm layiha normasrnda niiva tediyi 2QHs-o qader artrma[a imtan vermi$ir mkm texnologiyaya kegidla olaqada(hescott modeli) olaraq n0ve tediyinin maksimal haddini l0qiiso gatdrrmaq miimklindiir; * Yeni Advanced Dynmic Execution texnologiyasr budaqlann diizgln taxmin edilmmi ehtimahrr 95o/wa yiikaltnidir;.& Trace Cache texnologiyasr X86 emrlarinin degifra edilrnesi neticssinde ahnmu mikroenrlsri daha effektiv gakilda keeloqdirir; * Rapid Execute Engine(CPU-nrn 2qat tezliyindo iglayen ALU bloklannur slmasl) texnsl6giyasr sads emeliyyatlarr b0yek silretla yerine yetirmaye imkan verir; + SSE2 (144 aded yeni SIMD geniglanmasi) amrlari daxil editm;$dir; * FSB $ni tezliyinin 400/533/800/l066MHs gatdrnlmzsr 09{in potensial imkan yaradilmr$u. Qeyd edilan ilstllnlltklar 0z eksini asasen multimediya tetbiqlorinde tapu$r.

226 5.6. Mliasir prosesrorlarda IIYPERPIPLINE -'- r" rrfptn TITREADING texnologiyalan Melumdur ki' miiasir prosessorlarda nilve (CPI) tezliri"ijiiil.k qgousrini ^temin etmak iigiin kifavct qeder,iffiiifi;-i.oi;asr kimi texnoloji eartle vanael hiperkon- ;lih;;.-k* da nozsrda tutulmahdr' Yeni kistal dax' il#;';;ilr;t; verilrnig otiiriilrue tezlivinda amrlar kon- *"t.t#;;"r rjvvii iigiin hor bir marhalade emal miaaati Uu tezliye uylun olmah, konveyertn.msrhelelar.sayr isa artrnlmahdrr. Mehz har iki gertin 6dan mosl nesa:t:1 0ayiha normasr < 18 mkm, konveyenn marhatntel:?y:"") I;ffi 4 mikroarxitekturunun daxili tezliyi 3QHs-i aqrn:$rr. '-il.i grttt arxitekturunun ilk prosessoru ola.n Will.ametter modelinin daxili strukturu gakil 5' 1 5da gdstenlrru+or' ii, tt*tt** gsrti olaraq 3 osas hisseyo bdknek olar:. r' CISC emrlarinin dncedan keg yaddaqt setrurdart segtfil attift edilmesi vo uygun mikoamrlsr.(mo) ardrcrlhirna gevrilmesi. Bu hisda emrlor ilkin proqiu*aitt ardrcrlhla uyeun olaraq emal edilir (Front End); z -lraitittmt(mo)-larin hiperkouveyerde spekulyativ (yayrnma), yeni ilkin proqrundakr ardtctlltqdan i"rqti icra eailmesi(out of order); z icrasr baqa gatmrg MoJarin naticelerinin ilkin proqiamdakr'ardrcrllq iime toyinatlanna yiiklanmasi(ln order retirement). ffip"tl"rr.vt.fi Net Burst arxitekturunda gmrlelyn dinamit' icrasrnirmiikammellagdiriknasi iiglta istifada edilen asahdakr mexanizmleri qeyd etmak olar: l.]-fti-p..ro*"yer texnoiogiyasr figiitr gox t:tib,:t".t"s keiiaurin yii[sok ebtimalla ditzglln taxmin eotmosl'. Eu,itJf" ittti t.aiat..lo ewolc"don taxmin edilmesi al-

227 qoritrni daha da mtil<emmellegdirilmis (95% ehtimalla) ve qerti kegidlerin xronoloji cedvalleri Egtn buferin (BIB) hacmi -daki 4 KBe qergr sr2xb). gakil 5. I 5. Willametter niivosinin blok-sxemi

228 Kecid emri haqqrnda BTB-da melumatrn obna&$ hal s.tu iil;;;+"i; imrler sistemino daxit edilmi+ kesidlerin Ilfit',r^""i".aif,"tsi kimi xiisusi emrlari ilkin proqramda i iiiar-.aiiit-,-v*"a kompilyator vasitosils genoasiya olunur. "'*tuoi zamarrda konveyerin icra - mcrhelosinda rfrf.ititlon olan MOJer a)unrnrn ge $lendlru-mosl Ya 5;"",;-.i;;iirrtl kecid halmda hiperkonveverin iginin tez ;#'r;;;;-g'p; iilmesi!4i1n "Front End" blokuna iffir.t lt,rn"ittf"oaiti"i keden gtk-"tra*- GgIi) itffi"a" "ail*.tii. begifre rnarhelssinden sonra her bq-!is! #ffiel;;t"td[,r ile ovez edilir ve bu Mo-lar TK-nin.Lri"ar", ii.-iitiir[ bitli eaquli struknq gsklinds vazrhr' ii-nin hecmi ilkin proqramdakr alternativ budaqlar uqun j.i."rciiri'l'gmtmai'itt'is eakilde M9:t:li t*f"..ia imkan verir' Daha mikakleb CIS-C Jai]ii ""ai"-.ril;grn Mo-ler ardrolhfir RoM tipli.vaddqda.t"rr,j-njifikla, ilkin proqramdakr evni tipli CISC.rttttioi, tekrar deqifre edilmesine ehtiyac olmur va -gqar ;;ff;oilrri;,rdaq hahnda heqiqi buda[a-u-v[un Itdo-lar,"'r* i"iq-"i",i kimi TK'va {"*tl gl*: l'leti{c.s1fv L-*ilo-Jidq urd"prn evezinda heqiqi buda[a.uytun Mo' ler voluou konveyera asanhqla Otilriiliir' Her.blr sef mlf budao iiao amrlerin yerino yetirilmasinh njht3tn Tt{}lsl fziki 'registrlerdo saxlanrl'r va yalntz budapn neqlquyl i"rao ila*arn sonra naticeler mantiqi teyinatl"tl..yt *iliir. OJ* ti, har bir taktda 3 Mo-nin oxuna bildivi ti- Uf"to Mo-ler ttgun Ll kegi funksiyasrnrda;ryrr'. Northwood mikroarxilekturuoda MOJarin spekulyati, Lr" Jit rtri mexanizmlarini araqdrrmaq ligiin hiperkon-,"v"4, tt.t*unu (gskil 5' 16) nezardan kegirek' 228

229 61bit,&]C0UEI!'dl(oMHr 2J6bit rid!.c(t! cloai. v.!ild- ottu u ht ve TI.B. 216 bir vbir.b gehl Northwood hiperkonveyerinin struktur sxemtr 229

230 Burada Rename./Alloc marhelosinde se+itnis Mo-lar axrnr iiqiio lazrm olan mantiqi (proqramtr) registrlsr fziki (proqramdan miraciet edile bilmeyan) regishlerle evez ealir. yani, har bir mentiqi regisf t4iin bir nega fuiki ntlsxanin yaradrjmasl imkam hesabrna eyni zamanda icra edilecak Mo-ler arasrnda mdvcud ola bilen melumat asrldrgr zsiflemig olur. Fiziki registrleri teyin edilrnig M0-ler xitsusi ndvbaye (Uop Queues) daxil olur, oradan isa - payla$dursya (Shedulers) dtiiriiliir. Spekulyativ icra edilma mexaniani her bir prosessor taktnda 6 oded Me-nin funksional bloklara daxil otnasrnr tcmin edir. Bu meqsadla mtlxtelif icra morhelelerinda olan 126 MO-nin eyni zamanda hiperkonveyerde emal edilmesi 0gfln rezervasiya stansiyalanmn hscmi artrnlmgdr' Rezervasiya stansiyalan hiperkonveyerin strukturunda str0gken vergilut (FP) ededler iiglln "FP RF" va tam sdedler 09{in "inieger RF" registr fayllarr kimi gdstarilmigdir. Ytksek seviyyeli supenkalyarter temin etmek ilgiln yaddaqdan registrlare y0klanma (L) va yaddasa yazma (ST) omeliyyatlarrmn ndvbaden kanar yerine yetirilrnesi mexanizmi nozarda tutulmu$rn. Bels ki, ogor ST ameliyyatr ile yaddaga yazrlacaq verilonler ndvbeti L omsliyyatrnda operand kimi istifada edilmatdirsa, onda bu verilenlor birbaqa L ameliyyatrna ydnoldilir. Bu mikroarxitekturda L ve ST amoliyyatlan iigfrn uyf,un olaraq 48 va 24 eded bufer vardr. Bundan alavo baxlan hiperkonveyerde hor bir prosessor taktmda 2 aded FP omoliyyatnrn yerine yetirilmesi ve 64t128birli tam ededlerin e,mah amrler sistemina SSE2 tipli SIMD geniglanmasi amrlarinin daxil edilmssi hesabrna mumkiin olmu;dur. HT- Hyper Threading texnologiyasr Intel firmasma mexsus olub, eyni zamanda gox resurs taleb edan tetbiqi mselalerin (gsbeke proqramlan, vidio vo audio melumatrn sttretli emah, 3 dlgiilti qrafik tatbiqlor, multimediya) hellinda

231 231 baza t,ediyini deyiqmsden mehsuldarh$ kaskin artmaea va goxmeseleli miihitde sistemin cavab milddetini azzltmala xidmot edir. HT texnologiyasr mfiasir prosessorlann mikroarxitekturunda tatbiq edilen hiperkonveyer texnologiyasuun montiqi davo-' olub, onun potensial imkanlarrndan tam istifade etmeklo butovliik& sistemin tlrnumi mehsuldarh- Fnrn yiiksalditmasina ydnaldilmi$ir. Kompliterin iimumi mehsuldarhg yalnu hiperkonveyerin tediyi ile m[eyyon editneyib, hem de prosessor ila digor qurlular arasmda melumatrn dttrdmasi silratindon cox asrhdu. IIT texnologiyasru drstokleyen sisteur.lerin a;a$dakt xiisusiyyatlarini qeyd etmek olar:.3. Hiperkonveyere daxil olan emrlar axm intensivliyinin yuksoldilmosi. Bu maqsadla kristal da:rilindeki L2 kegin hecmi ve setirlorinin eni artrnlr. Masolan, Northwood ve hescott modellerinde inteqro edilmig L2 keginin hocmi IMB-a, keg setirlarinin eni isa l28b-a gatdnlm$r. Neticodo hiperkooveyere daxil olan emrler arnr intensivliyi Willametter modeline nisbetan 4 dofe y0ksaldilmbdir..:. Sistemli $inin (FSB) itgi tediyinin anenovi sistemlere nishrrlan 24 defe artrnlmasr. M0asir prosessorlann mikroarxjtekturunda FSB gini tezliyi artrm'nrn nwe tczliyi artrmrndan gox dafalarle geri qaknasr onunla izah edilir ki, FSB qinleri pros ssora nisbeten kifayat qader agalt tezlihe igleyan qurfiularla (DRAM yaddag vs AGP portu) bilavasita alaqadardu va digar periferiya interfeyslorinin iedil FSB-nin baza Miyinh bir hissosi kimi tryin edilir. Yoni, FSB ginlsrinin segilmig baza tezliyi melumafrn dt{lr0lmssinin tolab olunan sflretini temin etmakla yana;r, sistemh flmumi dayaniqlrtrm pomamatdrr. Bu telebin Odenilmesi 09tn "elfektiv tezlik" arlayrgrndan istifada edilir ki,bu, Sinin bwa tediyrw

232 deyig-madan mllryyen arxitektur mexanizmleri hesabrna,.iilrnltrin Otilriilmesi siiratinin 24 dafe artmlmasr demskdir. Bela arxitektur mexanizmleri kimi AMD frmasrmn sistemli ginlor ilgiin EV6 protokolunu ve Intel firmasrmn "4 qat sitretli sistem 5in1i" texnologi;asrm sdstormek olar. Her bir takt siqnah arzinda 'birinci halda i rdra, ikio.i halda isa 4 edad verilenlor paketi 6Hlr0la biler. Belalikla, baza l.aritvir 200MHs olan FSB sinlarinin effektiv tezliyi 800MHs-a gatruq olur. * Yeddq ve vidio kanallanla molumatn 0tliriilm*i sllr+' tinin arhrrlmasr. Bu toleb FSB ginlorinin effektiv tedifinin artrrrlmastndan ireli gelir va onun ddenilmasi bilavasita strati IIT texnologiyasr ile uzlagmayan SDRAM yaddaq mikosxemlarinin vs malumatrn dtiirlilmesi sllrati itqhs otan AGP4X standarth vidio kartlann yenisi ile evoi edilmasini teleb edir. Gdstariloo problem yadda; kartlan iigtn 6z hallini fi1dp flsa2srnrn DDR@ouble data rate - verilenlerin ikiqat sflretla 0tilritlmosi) va Intel firmasmrn RAMBUS DRAM (RDRAM) texnologiyalan-nrn tetbiqinde tapr. DDR SDRAM mikrosxemlarina adi SDRAMden fardi olaraq takt siqnallarrmn her iki cebhe milddatlerinde verilgdori yaabloxumaq olar' RAMBUS texnologiyasrna gdra ise Xpp.,q[d mikrosxemlsri tediyi 800MHs olan iki kanalla qogula bilar. Naticsda ikiqat yaddaq kanahndan vc DDR4fi) yaxud RDRAM1066 mikrosxemlarindon istifada etmeklo veri' lentarin Otiirthnasinin umumi siiretini 6.4/4.2Q8/s gatdrrmaq olar. Vidiokanal ila malumatm Otiiriilmesi siirotinin Intel frmasrun AGP8X standafi (2QB/s) ve AMDnin Hyper Transport texnologiyasr (6.4QB/0 hesabrna uyfiun olaraq 2 vo 6 dofe art[rlmasr mllmkiturdtit' Disk alt sisteminin mohsuld*irtnm y0tseldilmosi' Onenevi paralel ATA interfepi ile nalumatrn otiir0lmesi s{iratinin daha y0ksek hadlarine (> 133MB/s) gatdrnlmasr 232

233 233 bir srra problemlarle elaqedar oldu[undan Serial ATA standartmrn tetbiqi mdvcud texnoloji problemlari aradan qaldrrmaqla melumatm 0t{triflmasi silretini l50mb/s vo 3/6QB/s hedlerina qder yiikseltrnaye imkan verir. Digor tarefdan multimediya tetbiqleri, video ve fotomalumatlann emah kimi meselalarin hellinde mahsuldarhlrn artrntnasr hom de disk alt sisteminin ytilsok etibarhhfrmn tamin dilmesini nozerdr tutur. Mttvcud maqnit disklerinin texnoloji parametrlarinin ehomiyystli doracede yar$ilagdmlmasl imkanlan mehdud oldufundan disk yaddaprmn paralel tagkili prinsipine asaslanan RAID texnologiyasrmn tetbiqi hesabma sistemda etibarhhgn, imtinalara qarfr davamlhfirn kifayet qader yiikseldilnesi miimkundiir. $ekil HT texnologiyat sistemin arxitekturu

234 Ytksek mehsuldarhqh tlt texnologiyasrmn yuxanda nazsrden keqirilen xiisusiyyetlarinin dasteklanmesi tqiin Intel firmasr terefinden 1875 (Canterwood) ve 1855' I855PE IS65G(Springdale) kimi gipsetlari layiholondirilrni gdir'. Bu ciosetlarin simal vs canub korptilarinir daxil oldu[u sisternin urxit.kit.u gakil 5. l7-dski blok'sxemde g0starilmi$dir' $imal kdrptst funksiyasrm yerina yetirln MCWGM- CH mikrosxemi tezliyi 800MHs olan FSB linini' qoga vaddas kanahnda DDR400, yaxud RDRAMI066 mikroi*"",t*ni. siireti 2QB/s olan AGPSX Exreame interfeysini vs csnub kdrpitsu ila 266MB/s suretli IHA kanalrru dastakleytr. ICi{5MCH6R cenub kdrptsii mikrosxemleri 6 aded audiokanahn, siireti 133MB/s olan PCI 2.0 standarth ginlerio, A "ato USB2.0 standarth ardicil portlann' RAID massivinin, paralel ATA ve siirati l50mb/s olan 2 edad Ssrial ATA iaterfeyslerinin, elece de I{T texnologiyalt BIOS-nin istifactesini m0mtkun edir' 5,7. PRESCOTT neveli Pentium 4 prosessorlarmrn arxitektur xiisusiyyotleri Prescott ntvsfi Pentium 4 prosessorlsrtmn ilk modellerins Pentium 4i28008/3000E/3200E/34008 daxil otnu$ur' Pentium 4M adlandrnlan sonrakr sinfa tezliyi 3400MHs olan Pentium 4 Extreme Edition aid edilrni$ir' Pentium 4/3600E modeli ise yeni konstruksiyaya malik olrnaqla prosessorun yaxsr soyudulmasrn vo enerji serfioin yeni parametrlorini tamin etmali olmu$dur. Bu prosessorlsrtn iramsr, elsce do Northwood nfiveli Pentium 4/3400C modeli Hyper Threading (tii) texnologiyah olub, EOOMHs tezlikli FSi qinini tlosteklemigdir. Bunlarla yanafl yaradjrni AMD Sempron prosessonr iso 1600MHs-lik FSB $nina

235 malik olmuqdur. 200,{-ci ilde Intel terafinden layihalandiri' len hescott nilvsli Pentium 4 prosessorlarr ewelki Northwood modellerinden aga[rdakr xiisusiyyetlari ila farqlanmigdir:,.. 0.l3mkn-lu texnoloji normamn 90nm ila avez edilmasi; tr emrler konveyerinin merhaleler sayrmn 20-den 31-e gatdmlmasu 1.. IIT texnologlya$un kifayet qdor yax$ adrlmasl; {. Verilonlsrin Oncsden segilmesinin vr gerti kegid budaqlannmtexmin edilnesinin daha da milkammellsgdirilmasi; * emrlerin ioasrnrn siiretlendirilmaoi; S SSE3 amrler yrfmrmn elava edilmasi. Biitovliikds bu dayigikliklar mohsuldarlt$n artrorna ydnslmiq va ilk testlar miisbet netice giistarmi$ir' Ycni mnm-lik texnoloji nomuya kegid ve konveyerin uzunlulunur artrnr owe tezliyinin ndvbeti yuksoligini (44.5QH0 temin etmi$ir. Lakin Presmtt nevali Pentium 4 prosessorlannm ilk suasrnrn 3.6QIIs tediklo mehdudlagmasr texnoloji prosesin yetkin olmamasr ile izah edila biler. Melumdur ki, konveyerin uzunlulunun artror budaqlanmalann diizgiin taxmin edilmadiyi halda (Prescottda 5%) un taktlan' nln sayrru artmr. Digar tarafden onu naz+re almaq laamdr ki, proqramdakr budaqlanmalar miinte-7amve tssad0li ola bilar. Miintazem budaqlanmalar BTB oedvelina sassn yaxgr taxmin edilir. Tesadufi budaqlanmalar ise onlann evvalki icrasr haqqrndaki statistik malumat asasrnda taxmin edila bihair. Odur ki, tssadltfi budaqlanmalann gox oldutu mlirekkab proqramlarda konveyerin uzunlu[unun arhm ile elaqadar itgilar daha goxdur va budaqlanmalann diizgfu texmin edilmosinin orta qiymati mfitolif proqramlar Dei?ete 4finmaqla miiayyon edilmolidir. Tosad,Uli gorti kogidlar halnda yerina yetirilen caza taktlan yaddala milraciotla alaqdar oldufundan onlann sayt lo0jorlodir. 235

236 Prescott nflvesindo konveyerin uzunlufunun aruml ile?lrq:9* yaranan itgilerin azatnasl ilgfln $;rtin qiyr;tiri, hesablanmasrndan swal lazm ola bilecek'oper"ieh vilda$dan oxunub LI kego yaalr. prosessor yao,, uoii"irt"ri dey, hem!9 grleri keqlegdirdiyindan dilzgun texmin edil_ mayen kegid hahnda laami emrlar artrq degifra editmig mikroemrler ardrolhgr gaklinde Trace Cacie_ao verfoffifmig olur. Har bir mikroomrin uzuznlu[u bi,,eqe t;fi_ fiundan ilrnumi halda Trace Cache-nin hacmi l2kil;b6_ y{ikd{ir. Trace Cachede amrler onlann fdd"$d"k, *dr;rl_!e yr" deyil, garti kegidlari nezero atmaqla ;.-lr;,i,eroan r race Lache-in effeldivliyi emrler tigfln adi Ll kesinian daha ytiksek hesab edils bilei. Trace c"ln u, t"tlrlal-i, prosessor nilvesindeki emrlor ndvbasina (Reservation Stati_ 99-3 "..i dtitriir ki,onlar axnlar pktinie io" UloHur_au (FU) yerina yeririlir. prescott-da fi;-fu"o,oy, Noi;il""e dakrna nazeren artrrdmamr$r. pres"on nun"ti irr,i". + prosessorunun daxili strukturu gekil 5.lgde, NorthwoodJa mi\ayhali gakilda parametrlori isa codval S.f-a, *Ort*if_ miqdir. hescott niivesinda Trace Cach+in hrd-il;;;- hwood-da oldufu kimi t2000 popn q"frn G,l"t, t iri"f oiuulndo onun tutdugu sahanin nisbetan artunr har bir uon (m$rpry)1in baytlarla uzunlulunun rrrr*,rd;;;; verir. Bu hal 64 bitli arxitekturuntost klrr.;iipo,;;;;: sial imkan.yaradr. Digsr terefden.yri r"r*i"l*iril.u-- ruan omelyyaflar arasrndakr molrrmat asrurfrm ualtnao iiglin Prescott-da istifado edilen fuiki registrhfr sayr mao ] qi registrlerin sayndan defelorla po* ofiugr;d"oinj;? Ujtli gmat rigiin tetbiq etmok mflmukiinda;. ise ;r;;l* rinin isa iirnruniyystle l2g bitli oldu[unu or.r. "frroaial hescott nuvesinde 64 bifli verilanl-o.io.rufrroluiruiil real olmasmr tesdiqlamak olar. 236

237 a li li x! tr E.{ d u. 1! ie lr E 5 'i o tr o It oa> 237

238 Cedvtl 5. i. Nor!\l'goq v1bles99!+-!y9!+4 Yeni prosessorlarda gox axrnhhq prinsipina ssaslanan rff t"*"j5giv^r* ehemiyyatli darxada yaxgrlaqdrrrlmast ilkr;ffidilkrkimiasasiandrrmaq mm0kundtu:... 1) Bir neca ax'rn {lzxo yenne yedrilan mikroameliyyatlar '' &ai'utuo aynlm'rg prosessor resurslanmn sayt arttnlrnrgrr' Masalan, keglo$irilmayen Ytdeola:olf sabesino kombine edilmig yaa iiglin- elavo bulerrn nozarde tuhrlmast ona imkan verir ki' eynt Tarllanoa ;;i;til.,"'1ar (AGP verilanlari) iizre- naticeler ;;;rf;;l"d*o " hu*t' birlikdo I takt etzinde vaddasa vaahr.,) ti;;2 ili vaddag hacmlarinin artirrrlmasr evni " ;;;d;l;;fia vttitit'n eox savh MoJor axrnlarr iiatin verilanler axturun tachizatmr yax$ a$dfi lolr'?) il;;n- "ilasindaki Prcscott New Inskuction "' ;;;;; aaxl amiq "iaovici " va "gdzlama" amril.i'orooramlann ve OS komponentlarinin HT tex- ""i,,'gry^t ydniimitndo optimallagdrnlmasrnl asani"ear-"i*q uqiin nezarde tutulrnu$ur' Bu emrlar tcra mlruxinaati artrq axrnlann "yatmasrnr" v.a. laa.m goldikda onlann "oyadrlmasmr" tamin etmerue qrsilan da olsa prosossor arxitekturunda axrnh idaro pri*ipi"i lrvit kegirn' Dge.r tar.?fdon.kt1111tl; iiyioio utt*, bir axrnh emahn sllrotiu anafluyyoul 238

239 derocade a5a[: saldrfr halda' HT texnologiyastmn it'#',i fr,ii"a" t--ttuiqi hesabrna mehsuldarhgm H;;;"il Ytitsek oidugunu q:yd etpil :lt [.**i fot"ntuvioio arttmr naticesinda emal siiretim-n ^rr'ta*rot lft terrolosya onunla kompensastya edir klmiiayysn axrn uzrl ierina yetirilen amrlerin 6z #;fr;il-;orlanvi muaoataa operandlan regis' ;il;-r,d; ir t"li"a' olan digar.1x,'* T:-11: iou "iirir. odur ki, yuxarrda gdstarill -'*' oltl -itiifua, tt rt t, HT texnologiyast yontrmjhoe :l:lmatuqarnfn,t proqrarnlar iigihr Prescofi{a mansrx- ;;Ifi; i:tiif' artum temin..edrjir. $oerarntann i"-'7ri"."tif olaraq optimalla.gdr&rlmast xllsust kompilyator vasitasile hayata kegfl'.o"t; ,--^,. Urfu*a* ki, Pentium 4 prosessorlan-nda yilxsak mobsuldarhla gatmaq flgiln Proqr'-lann SSE vo SSE2-y6- ffim#ffi;tfi6tio't-^' t'i't edilir' SIMD genislan- ;:il;;t;'*ri zamandabir neea ciit operandlar l?iif ;;lilrdi;, apanr. l-atin bu halda paraleleleena hol-til.jjii, ;q,it "Y,e',!'-"- #Td:",ff"Yrryffif i'*l: elementleri alasmda ept zu ;-#J";Giiht devildn' Mohz veni SSE3 anrlori t"ii-rtr iltj"gr"p''ueun imkan varad''. Bgnu aslet- ;;ilrlt;ff;rinda eidiq etrnak olar' 4 elementdan r"u#r,*nfr ncz kini SIMD registrlari tzarinde top ffi. ^Jtav"t- ", * 'ft?r.o",iii edak: '" kompleks adedin modulunun yerina yetirilmesini miiqayise "Lrrivyatlanmn RGI al bl cl ql

240 RGI+RG2 emeliyyatmr bir edad SIMD emri ils yerina u"tirmrl mumutun otiugu nataa bunu vektorlano skalyar Lasili amsliyyatr ilgitur demsk olmaz: al a L3 a4 b1 b2 b3 u = a1xbl+a2xb2+a3xb3+a4xm camini I eded SIMD emri ile hcablamaq olmur' SSE3 operandlan ilzarinda horizontal toplama/guma,mrfiyy"tf *i nezarda tutuldu$undan gdstarilen ccmin. hesablanmasr bir eded horizontal toplama omolryyah krml verine vetirile biler. lri$ ii"atri"i hesablamaq ugiln 3 odad SIMD effi teleb edildivi halda bunu ikr adad SSE3 amrhdon ($aqux vurma *-nj**i"t toplama) istifada etmaklo yerine yetirmak olar: RGlab ^RGlab horizontal toplama s- D Belaliklo, proqramlarrn gdsterilon qayda 0zre yedden kompilyasiya edilmasi gertile mohsuldarh$n artmrna na otnaq --fr;;t miioktnd0r. onu qeyd etmak olar ki, Northwood modelfrriot nituntm Prescott nrivesindeki arxitektur ve texnoloji yeailikler HT texnologiyasrmn potensial imkanlanndan tam istifade ediknesi llgiin osas yaradrr' 5.8. INTEL I'GN75 platformah D15' IqE gipsettori va ana kartlan Intel LGA775 platformasrnrn meydana gelmesi ile komptiter arxitekturunun faktik olaraq biitiin komponent-

241 Cedval 5.2. Sooket LGAT?S interfeysli Pentium4 prosessorlarmrn parametrleri FESOI Iotd D.otiu Edidon IIT T.zliL Qr& GoYdr Si tttrli 6 tdiri. MI& 3.4 LCAN5 8m Iat l latiuel 560IIT 3.6 w{ns 8m ID&l prdtiue4 550IIT Iltel peotien4 540}rr ldlrl p.otillm{ 530 HT Iotol peotitm4 520 HT 3.4 L6'AN5 8m 1.2 LCA775 t t-fran5 &m LCA775 EM Xc; yrtld.t frqi leri milayyen doyigikliye moruz qalmrgdr. Buraya esasan, LGA775 tipli yeni prosessor soketini, verilenlarin dtiiriilmesi ttqun yeni PCI Express ginini ve DDR2 yaddagrnr aid etmak olar. Xilsusi halda videokart ugtin AGP qininden prinsipca ferqli olan PCI ExpressXl6 (8QB/s), diger qurfiular iittir isa PCI ExpressXl (500MB/s) ginleri nazarde tutulmu$dur. Yeni platformanrd esas xllsusiyyatlerindan biri olan DDR2 yadday DDRI-a nisbetan daha yuksak malumat buraxma qabiliyystine malik olmaqla prosessor gini tediyini artrrmafa imkan verir (fziki t zliyi 266MIIs, effektiv QPB -l066mhs) vo noticede sistemin [mumi mehsuldarhfr artrr. Qipeto inteqra edilnil videomiva DDR2 yaddagr halnda daha yaxgr netice gdstarir. Socket LGA775 interfeysi i\iin nazerde tutulnug Pentium4 prosessolannrn parametrlari cadval 5.2-da verilmigdir. LI.I6KBJ.2-5 r2kb, LL 2MB Lt-t6KB,l2.lMB Ll.l6xBJ,2-t I\D Lt-l6KB,t2-tMB LI.I6KDJ'.IMB LI.I6KB,I2,IMB Intel LGA775 platformasrmn en osas elementleri Ir2flL DlsX, D15G gipnetleridir. Grantsdale adlanan I9l5 gipseti Intel terafinden ofis tatbiqleri, agag tolabli istifa- 241

242 dagiler ilgtn nezarde. tunrlmuqdur' I9l5G vs Igl5GV.kimi nnulti *rriv"t^tda ise inteqra edilnig DirectX9 destekli., GMA900 qrahk adapteri ofs msselelonnn yerrna yeuruil*"i"'a"-alnr-.ffektiv hesab edilo bilsr' Intel'nin Alder' ffiffilt ffif gipseti nisbeten yttksak talablori 6deytva.,r,un bovttk mabsuldarhqh sisternlarde totblql meqssoe uy' ir""i*. igls," 1925 tiof'dt' olan gipetlorin dxteklediyi i*i *otodyular. ssasen aqa$dakrlardrr: I fudrcrl PCI Express mterteysl; * 2 kanalh DDR2Yadda+;.i. iti*i..aif,"te veni qrafik alt sistemi Intel GMA9[X) (Graphics Media Accelerator);,.. int.t gign p"nnition Audio(HDA) ; il;1#-;b"dtaqkil etmek iie{in Intel wireless cor mct; t Intel Matrix Storage ' ' ^"il;;;;;bsvah;n btse tetbiqi $iksok mohsuldarh$' n oir-iuntriooit- imkanlarr va y0ksak etibarhh5 temin Itmrk **-?tii-pfuformah ugtin rtz".de tutulmu$ur' ana kartlar fizarindeki PCI Exn PCI Express destokli qrafft kutl.ar ugitn f;i;;kkttili "oil?iot*f.vsi.t'drcrl interfiysdir' AGP8X-da bir istiqarnat- ';;;ilil ;fir{t resi sur;ti 4QB/s olmu$una, burada 2 ti""rtttf,,i*..trik siirat 8QB/sdir' PCI ExpresXl6 dos.- takli miixtalif ekran kartlarrmn AGPSX karh ile muqaytsett ijr"j"ij".l-.rau.r 5.3{e gdsta ilmi$ir' il;tui;;; -P.eriferiy.a bir-birindon asrh olmavaraq 500M8/s- suratla l]'irri.ut"oil.si PCI ExpressXl ardrol interfeysi ila t min eailir. Bu texnologiya, asasan RAID' Lan yo-s19 fa;rd iifi, nazerdo tutirhnuqdur' Melumdur.k" P.cI -"q interfeysli LAN ve ses kartlan eyni bir verilanlsr flnmdatr istitaaa etayinasn miieyyan pozulmalar meydana golir'., MehzPCI ExpressXl interfcysi hesabma bu pr9blem,ruauo-quldi.,l, biier. PCI ExpressXl destsklikartlann 242

243 Cedval 5.3. LGAT?5 interfeysli Pentium 4 prosessorlan 09iin ana kartlann gdstericilari ltsl 1/6r Giet!,tt ATI IAGPO( {bdlle) 8X,O(T IX5r50 N)6711 td x5?tl) qx5?50!ocf oxt ckt 50 crc?50 cx5?50 tc,(5?t 0 XMI tfiol t(xlrl[l.iiyil ar5r,b {25t&t {a5mtlt 5qtol,ro{E.,5 Ytlr 1 4 t2 t2 t2 l2&ab t2!f,8 l2tut l1llts t2ell r6l{t 256M8 diyi,65lte ztl,irt tt'met 250trn,t'vtrl. lont Iql' Ii! atrxb l& r2l0 t2s t2r5 ttu zrat 56r q ilde meydana qxacas godenilir. Movcud ada kartlara inteqre edilnig FireWire ve RAID kontrollerlarinde hala ki, klassik PCI giui texnologiyastndan istifade edilir' DDR2 yaddaq modullan uzun konveyera malik oldufundan istehsahn ilk merhalsinda DDR/400MIIs moduli*r-,u-"o xarakt ristikalan agalr olmu$ur va istehlakglar DDRI/400MHs modullanna {lst{inl0k vermigdir' Meselen, DDRZ533 modullannda zaman paraoetrlari oldue'u halda DDRI/400 MIIs-de 2-2'2-5 idi. Daha yaxpr CAS paramehlarine malik olan DDRZ66TMIIs (fczsroo; ve DDR2/800MIIs (rc2-64{n) modullarrnda bu gatr;madrq aradan qaldrnlrrusdrr. -Yini yaddas kontrollerinda an boyfik diqqat iki kanallr rejimin tegkilina verilmi$ir. Flex Memory adlanan texnolg giya 2 kanalh$ saxlamaqla 3 ded modulun qogulmasrna ilkan verir. Lakin her bir khnalda yaddag becni eyni olmaldu. Kanallar itzrs slotlann qeyri+immetrik doldurulmasr mtmkiln olsa da, bu halda i$ sfireti;i865/ IE75 gipset' larinda oldutu kimi a$a$ dtsiir. 243

244 Qeyd ehnsk lazmdll [i, I925X gipseti yalnz DDR2_ni {eote$eaiy!aha, I9t5 gipseti DDR2 ve doniv"oa"", destoklayir. Lakin ana kart uzarinde.yoi.rurju bdnl vs DDR2 modullarrmn qoyutnasr miimkitn deyildk. - --' I91^5G gipsetine inteqre edilmig qrafik akselerator ApI DirectX9 standartrnr dastckleyir. Ct{aSOO "d6;'l qrafrk gip 333MIIs tezlikda igloyir,,,io.oy"ad5-..tiii DRAM-den 224M8 sahe aynta biler. cmagdr;fti";- yasr Intel High Definition Video (IIDV)-nr, g.ois io..u"tl, displgrrn istifadesini ve eyni zamand; Z JJ'jlrr[ri, qog,lmaolal miimk[n edir. Owolki Ig65 gipsetins iiteore edilmig.intel Exheme Graphics ita muqayiseaa CfteUilO rr[ye doeu bdyilk addrm hesab edila bilar. 8 kanalh HDA bitli audio sistemi ve 3 olculu soslenmani gergekleqdirir. Audiosistemin biitu" ;;;lrr, proqla.nla yenidan konliqurasiya edile tifr,,, *GlJf fl)u$rardan ey remanda m_iixtelif musiqiyo qulaq asmaq (ferdi olaraq) miirnukondrlr. nonauo "f-j ifof t"i,iln*i_ yasnn Jack Retacking mexadanina g6re audio brel;;?- tann teynatro dayigmak olar. Audiosistemo qolulai qurlurun tipini system Ozii rayin ederok oo* Urlirot,rin, Iunkstyasuu da qurguya uyf,un olaraq dayrsir. Mesalsn-,ger spker gurgrna sohvan mikafon qogulnugsa, onda bu g"lq qf_{"" ug{in grn$ funksiyasrm y.rim Gir;kdir- PkT IIDA rexnotogiyasr tgtst ig2s ci;;rtti.'r"- k"rtt;; reg d0 [am$rnda gergaklagdirilrnemi$ir...-,,,il r.l Y?ffi Sr"fg. rcxnologiyasr (cenub k6rp{ls{inde -r(- md ks-r- tlo gtistarilir) disk alt sisteminin etibarhlfunr ve EorsuldarllllEmr yilksoltmaye imkan verir. RAIi0 ve R,{pl.anarat se.viyregla$ ginset aaxifha-, gergiffitui: mtdr. lg prosesinde disklarin qogrrlmasl11," lo.ptit"rl pbekadcnagmadan suadan 9uor9 vingestri bago;; il;;;; ermey, rmxan verir. Hot DluSFTg adlanan bu- texrologiya xarici SATA disklarin isdf;&;ini asadlasdffi.

245 ICH6/ICH6R cenub kdrpiisii 2 istiqamatli tam dupleks DMl@irect Media Interface) kanal vasitasile gimal korpusii ila alaqelendirilir. Bu kanal PCI Express X4 xattinin elektrik cehetden dsyigdirilmig variantr olub malumatt buraxma qabiliyysti 2QB/sdir. On mahsuldar I925X gipseti "hi!h+sd" ana kartlar figf,n nazarde tutulmusdur ve bu seklorda IE75P gipoetini evez edir. I92fi gipsetinin gakil 5.l9da g6sterilmig stnrk' turuna gdre onun agasdakr xfisusiyyetlarini qeyd effnek olar: ICERW $akil I95X gipsetininstruktu$ 245

246 . Pentium 4 (QPB 800MIIs) prosessor desteyi; { DDR2 l40t5l3 (heresinda 2 slot oknaqla 2 kanal' trmumi malumat hacmi 4QB) yaddq destayi;. PCI ExpressXl6 (l slot) gini destayi; * PCI ExpressXl(l slot) qid dasteyi; * PCI gini (6 slot) destayi; + SATA hbdeysi (4 kanal, RAID) dastayi; A PATA interfeysi (1 kanal) dasteyi; 1.. Oiqabitli qabeke konrolleri; Ardrcrl USB2.0 sini (8 port) destoyi; * Quragdrnlm'g HDA audio niiva' Burada DDR1 yadda! va 133MHs (533QPB) prosessor $ini destoyi kenar sdilmi$dir' I875P gipetinde do 4@/533MHs-li tin aglmastna baxmayaraq o, uygutr proses' sorlarla (CeleronPentium4) uzlaqan hesab edilirdi' Odur ki, I925X gipseti ideriode qurulan ana kartlar Celeron-D LGA77 5 prosessorlanu dastakleyir. ICH6 canub koryusii biitiln gipsetla(i925x, I9l5/ 1925) flgiin iimumi olub yeni platformamn esas elementle' rind;nir. Surot xarakteristikasrna gdre LGA775 platformasr Socket 478 platfonnasrndan ferqli deyildir vo b0tfln "yaxgtlasmatar" canub korpiisiinlin geniglaodirilmig imkanlanna aid edila bilar. Xilsusi halda SATA porrlann sayr 2don flch5daki) 4e qodar artrrrlu$r' Adi PATA kanallaflntn sayrnrn 2dan l-e enmesi istifadegilarin SAIA qur[utalna kecmosini s{iretlandirmek iigundtir. Burada RAID massivinin yaradrlmasr imkam ge niglendirilrni$ir' Bela ki, ICH6R tzerinde olan ana kartlarla 0,1 vo Matrix RAID saviyyal+ rinde disk massivlarini yaratmaq olar. Axrrncr hal 0 ve 1 seviyyalerinin kombinasiyasr olub her bn diskin 2 hisseys boltinmasile imkan yaradrr(biri 0, digari lrejiminda)' Naticada RAIDI.S rejimina analoji variant ahmr' Qeyd etmak lazrmdu ki, RAID texnologiyasr yalruz ICH6Rve ICHSRW

247 modifikasiyalannda miivcuddur (ICH6,ICH6W-da yoxdur). Yeni canub kdrptlsiin0n adrndakr "W" igarasi Intel WiFi (Wireless Connect Technolory) texnologiyasrm vurfiulayu. ICII6RW mikrosxemindeki ndvbati yenilik karta inteqre edilmig yeni 8 kanalh HDA niivesinin destoklsnmesidir kr, o, M bitli goxaxrnh sesin 192 KHs diskretlikle yararllmasrm temin edir va Dobby Dgital 7.1, DTSES/Disoite6.1 kimi miiasir standartlara uy[undur. Neticedo seslendirma gtclii sas kartlan seviyysinde olur. I915P gipsetinin strukturu pkil 5.20-da g6sterilmigdir. Onun agagdah xiisusiyyetlarini qyd etmek olar: $ekil I9l5P gipsetinin snuknru 247

248 * Pentium4(QPB 800/533MHs) prosessor dest'ayi; & DDR2 +oo7sl3 (herasinde 2 slot olmaqla 2 kanal, ilrnumi melumat hacrni4qb) yaddag dastsyi;.!. DDR Pc2700(Pc3200,ma}simal hocm 4QB) yaddaq desteyi; * PCI ExpressXl6 (1 slot) gid destevi;.& PCI ExpressXl(4 slot) Sini dsstoyi;. PCI qini (6 slot) dasteyi; * SATA interfeysi (4 kanal, RAID) destayi; * PATA interfeysi (1 kanal) desteyi;.! Qiqabitli gebeke kontrolleri; {. tudrcrl USB2.0 qid (8 port) dosteyi; I Quraldrnlmrg HDA audio niive. Faktik olaraq I915P ve I925X gipsetleri oxqar xarak' teristikalara malikdir. Lakin I9l5P gipseti rasmi olaraq hem de 533MHs prosessor ginini, DDRI yaddagrm destskleytr' istifadaginin-yeni platformaya kegidini y0ngiiila$dirmak maqsedils eyni zamanda DDRI ve DDR2 yadda6rm' AGP va ici ExpressX 16, I[,A775 va Soket 478 prosessorlanm dastskleyan ana kartlarrn yarad masrna cehd edilir' Buna olave olaraq IE65PE gipsetli kart ilzerinde LGA775 ve I' 915P asasrndakr kartdiise Socket 4?8 prosessor soketlari yerlqdirilir. - ' I-915G gipsetine GMA900 videon0va destayi elava edilnisdir. Yeni qrafrk GMA900 niivesi 333MHs tezlikda iglsyir (I865C aipsetindski 266 MHs -s qargr) "? 4?q{ pikietti'konveyeri (I865G-de I konveyer) vardrr' GMA900 aparath olaraq DirectXg destekloyir, laki. n onun -'Ph"l' aitgr Ooom: tipli mfiasir oyunlar ugiio kifayetdeyildir' - I-900 gipsitlar ailesinin miikammalledirihnig varian' tr olan I-9251(E gipcetinda sistemli gin tediyi l066miis's gatdnrlmrg ve daha mahsuldar DDW667 yaddag modullan desteyi daiil edihnigir. I-900 soiyah gipsetlorin geniq yayrl'

249 249 masml tomin etmek iigiin daha sadalegdirilmiq I-9I5PL vo D15GL variantlan yaradrlmr$r ki, onlar I9l5P/I9l5Gdan DDR2 desteyinin, PCI ExpressXl6 qralft interfeysinin olmamasr va FSB gini tediyinin 533Mlls-e qoder enmssi ilo ferqlanir. l-9l5li-925 gipsetli va LGN75 soketli ana kartlann xarakteristikalarr ccdvel 5.4ds verilmi$ir. Ccdvsl 5.4. Dl5lD25 gipsetli ve LGA775 Pentiun4 prosessor 5.9. foi ntvof Intel Pentirun 4 prcessorlarl gipeetleri vo onlann esasrrdt quruhul rnr Lnrtlrr Kompiiter arxitekturu sahssinde 2005-ci ilin en vacib hadisasi iki nuveli arxitektura malik CPU-larrn yaranmasr olrnu$dur. Bu sraya Pentium4 /800 seriyasr (Smith field niivosi) aiddir ki, bir ed?d yanmke4irici kristal daxilinde beraber htlquqlu vo adi 90 nm textroloji norma ila haarla' nan 2 dod Prescott niivolari yerlagdirilmi$ir. Bir CPU govdesi daxilinde 2 prosessorlu sistem 09iin yeni I'945rI- 955Exprcss sinfindan olan gipsetlar yaradilmr$r. Owalki I-915/I-925Expras 2il36inin milkammella$irilmip variantr

250 ;ffi;;;;;i i;#;;;;ki hesab edilon bu gipsetlarde osas meqsed yeni 2 ntvali Int'el dostbklemok olmu$ur'yeni. eipetlerin on ehamivvatli d#$klik 9"h:.'F:F iinlerlo islamek imkanr olub 3 variantda tems eo mrgor: fd;"tl'ffi; arxitekturlu I'945P, qrafrk niivenin inteqre Jiliivil-sasc daha vitksak serivvali I-955X'- **i'rtaiaat "e End" sektoruna aid olan t%5p gipsetinin 82945P i;ch simat torpusu iki niiveli Intel Celeron D' i"-riir* + CrsB $ini 5i3/E00/l066MIls) prosessorlanm i#"urvft 'n" oir* 2 kanalh yaddag kontrolleri i-oilz,ioolsllloozrtmt vaddas modullan ilt -..4aP maksimal hacmde iglaye bilir' futtq aktualtrgt'm ltrol$ otntl"agi dastevi lntel erpsetlglry: veni.srasrndan ffi*tilk,# ALLdt. DDRz66TMHS vadda+ ;il;;i;i.t.",i"i" dastavi pik an vuksek mebsuldarhfmt'sqb/s inoiltillmn )-dan l0qbh-a qder artrma[a- imkan ver' IiJi. bim"tfni, layihalandirilmasinds populyar vanav ;;;"-rj;'fi; rooevtrt-n FSB sini destovi isa-mshsult'.ril v.ri priu"rmada artumr$rt kk]1-f!91 i#d Editioo ptototoru ve DDR?667MHs vaddae hele ki, kutlavi qekilda istifade edilmir' *-'i:g.45n Eipress gipsetinin strukturu qokil 5'21-do g6starilmi$ir.,--.-tt-: rtarr. Cenut torptisunun yeni ICHT srasr owalki ICH6' d* ;;;; fnqtenir kr, daha stretli (3QB's) SATA2 I*"tof"ou va yalnz 0,1 seviyyali RAID texnologiyasrnr ';;"kl;y-h. tcninaa PCI ExpressXl slotlan sayrmn Gya catdrnlmasr 2 eded PCI Express videokartlannrn SLI-reJtiainaa Uirtsairitrnosi ilgih shamiyystlidir' I945P gipetli ana lifrro",*tttlt eyrl- zamarida 4 axmlr yerins yetiril- **i,rl i"t l" edan Pentium4 Exteme Edition prosesorlan destaklanmir. 250

251 25t $akil Intel%5P Express gipsetinin struktur sxemi I945P qipseti asasrnda qurulmq Faxconn 945Y1 am kartrnrn xususiyyatlsri cadvel 5.5da verilmi$ir. DDR2 yaddas modullannrn 2 kanall rejimda qoyutmaunt asanlagdrmaq [g{in ana kart 0zarindoki DIMM slotlan bir birindan renglari ilo farqlsnan 2 qrupa aynlmr$u. Burada eyni tipli yadda$ modullan eym tlph slotlara qoyuknahdrr. Ana kart tzerinde alavo olaraq 2 kanalt paralel ATA/RAID kontrolleri ugih ITE8212[' mihosxeminin olmasr 10 edod HDD-d qosmaga imkan verir (6 eded PATA vo 4aded SATA2 protokollan trzro). Bundan olava ana kart ilzarinda

252 Eementln atlr PtosGssor Cip3er Sictcmli yrddrt Qnfl pla Geriglanmo intlnlarr "S0rete qover"imk! ohrr Disk att sictcni Cadvel 5.5. Foxconn 945P7AA ana kartrnrn parametrleri BIOS DEor Qllr grrgloliyhin idrrori Modtorinq ftcoo --ffi6mhl ffi peotinn +fncscoqzuyoahid) FSB tezliyi l06dt00533mhs; 2 D[vcli lrtd Ptrttu(ic/D)(Smilhfido FSB t?liyi 8mMHsl I EI C l.oo D(Prcscoo) FSB bzliyi 533MHs; Pro8.ssor iqttft,5i Soc*.tLGA?75; HvD.rThrcadiu tddhgivsh pr6essqlanlleqei-- -i;;l kordoso ht i 945P McH; iort toipom tab] SfSolcR Enhlnced lctl0chtr); K&pobr EMd! kad: DMI 4q/t DDR2 SDR,AM-DIII/IM ogh 240 pinli 1.d.d 6ld; DDR2 yrdd&$du mafsieal hrcei 4QB; DDRz,Oo/533/667MHr ydddq &rttyi; Ysdd8. 2 holh n(tsrr;.] Dmldhd!4 rciffixteffiysl; 7fraa-rcr 3.drd 32 bi i PCI Bls MasEr slousnupnssxt stutur 8.d.d USB1o(1- ine{i. Gdilmit + rlave) portlm; htqr. dihq s$ HDA 7. I ; Sebelo tooeolleri Gisrbit Elicot t FSB Ezliyin-t LAfs sddmla lo0-265 MHs lbybmre, cpu,fddstgipsdd. gprehliyid d.y$!esi; supor Step uti.liti. flftoi{al0o56/33 Blls MrstE IDE(2 j.d ATAPI qurbulqrmr dcs{.klom.klr); Saiat AfA2 pototuu Ac*ry (RAID dld.ldilfdd ICHTR )l olw. IDE RAID kmdk(lte82l2f mikos 8li' ATA 33l6dt0fl!33MHr ve RAID 0,l,lFld.sttkli 2 koal IDE,4 ad.d ATAPI qugulqut Mbjar JBOD): I.s-l20ZIP/ATA}I CDROM (Mvr. 4Mbit Flash ROM AcPlp[{,oredrPnPF.atuEs,Trqtd Chtp Asty Vittts da6aahi Awld BIoS; Su!.rlao va Su0cfupdalr ulilitled -lifdd,l.rrdrclt;t.pordelps2 STR(SosFrd b RAMI SPDIFol,r mus vr klavye pordcq Tffisvyc"Eorr; brktilyns ve USB lrt{ildao oyadlog Osas 24 pinll AD( qi& bagle!fl; Olrv. 4 pidi qlh bo0lensl. vdilydcrun tulme sor.tlriliqgrrgidit svilyc:rinin nqa[ib cdilnsi -Piur$orutrairrmh Sm,It FAN temolosiyar. ATX foro-fthotu2{5x3o5 Imr 252

253 sxemleri vardrr. Kart tizarindeki Award BIOS Phoenix esasmda qoyulmug BIOSda yuxarrda gdstarilen imkanlar gergaklegdirilmi$ir. Uy[un gipsetlsr esasrnda qurulnug bagqa ana kartlara nisbstan bu kartrn mahsuldarh$ yiikssk olsa da, "siirate qovma" imkanlan mshduddur. Lakin oyun ve digar proqramlarla Biostar I945P-A7 ana kartrmn testlegdirilmssilin neticelad I865P va I915P gipsetli diger kartlarla miiqayise' ds onun iistiin oldufiunu gostarir. Bu, I945P gipsetinda gimal kdrpiistiniln DDR7667MHs yaddagrnr va iki niivsli pro' sessonrnu, canub kdrpilsiiniin ise SATA2 protokolunu dostaklamosi ila izah edila bilar. Iki n0vsli arxitekturun daha da populyarla$masr maqsedile Intel firmasr I945P seriyasrndan olan digsr gipsetlori de layihalandirir. Buraya PCI ExpressXl6 portu olmayan, bir kanalh yaddag kontrollerina malik ve qrafik nitvenin inteqro edildiyi l945gz va disket I945PL gipsetleri daxildir. I945PL gipsetindo dasteklanan FSB tezliyi 800Mlls'la, 2 kanalh yaddag kontrolleri ise yalnu DDR?533/400MIIs'le mahdudlagr. Odur ki, I945PL gipsetinin owelki I9l5Pden yalnu rxmi olaraq iki ntveli PentiumD prosessorlannr destetlomasi ilo farqlandiyini qeyd etmek olar. Owelki GMA 900 qrafik niivesinil silratlandirilmiq GMA 950 variautrmn inteqre edildiy I945G gipetinin strukturu gakil 5.23-de g6starilmigdir. Ytksek saviyyali I955X gipseti kiitlavi I%5P-dan forqli olaraq aqalr siirotli prosessorlan (FSB tezliyi 533MIIs), yaddalr (DDR?/400MIIs) dostaklamir va daba boyiik hocmli (S8QB) ECC yaddag modullan ila igleye bilar. Burada yaddaq alt sistemidn mohsuldarlre-'nrn artrmr Memory Pipeline ila temin edilir. 255

254 $okil Intel 945G gipsetinia strukturu Intel Pendum 4 prmcssorlan flgtn dlger Iirmalann gipcetlari Osasen AMD firmasrnm prosessorlan Eglin gipsetler istehsal edan I\MDIA kompaniyasr 2004cu ildan etibaren Intel prosessorlan iigun nforce 4 SLI ve nforce 4 SLI Iltel Blition gipsetlerini layihalandirmisdir. 2-ci gipsetlerin adi nforce4 SLI-dan asas farqi terkibina yaddaq kontrollerini daxil etmxidir. Onu qeyd etmsk lazrmdt ki, AMD64 prosessorlannda yaddaq konholleri CPU-ya inteqra edildiyin-

255 den nforce3/4 sadolaqmig va Intel Edition gipsetlarindan farqli olaraq bir kristalh kimi istehsal edilmitdn. nforc.e4sli Intel Edition gipsetinin strukturu pkil 5.24-de gdsterilmisir. fdird ffi=um E rqrs.'. 3Ir rcl"l Dul DDB2633 fft f?rr* I l*n l- ll;;-l* ^r'.^* *EE *" *-E EE 1dAtA2 [[[[[ $akil 5.24 l0l.i.i'vidia nforce4sli Intel Edition gipsetinin blok sxemi Onun glnal k0rpilsihiin (nforco4sli) tarkibine SPP (System Platform Processor) yaddag konholleri, prosessor interfeysi va PCI Express gini kontrollffi daxildir. Bu gipct FSB 400/533/800/l066MHs olan Intel Pentium4/CrlcronD tipli ixtiyari (o ciirnledan 2 ntivoli) prosessorlan vo

256 DDRZl400/533/667MHs-li yaddagn FSB-ye. noaron asin' ;;;;r;; 2 kartal\, kontrollerini destaklevir' Axurnct ang. kartlann iliistr" At#an gipset {lzerinda eurulll lilil'i"*'rr"" inkanl-anm genr;landlir' Her.bir DIMM -odullan tie iin aynhqda ilnvan/verilenlar $lnlenmn ve v-eflirrru" i.ri"ua#-rsi tigun lry' Iri'ffi pii.i-t"il utokunun oknast nforce4sll Intel Edi- ;;-;i;trt, Intel ftrmasrmn gipsetlsri ile raqabet..apar-.^r" i.kuo yaradu. PCI Express interl'eyslne oax olan 20 aded PCI ExpressXl xotlarinin msxtelrl vanantoa t"-iirrtir*i qi"i* pci ExpressXl6 $i'i"i.f"t4"$qmaea. eloce da bu interfeysi PCI ExpressXU Iomr z Kanala #fr;;.k;; veri' Slirejiminde nforce4sll.intel Edit- ;"*rigi, 2;JPcI ExpressxS qrafft ginlarini ve 3 edad irctii;;;;;txl kimi olave gerifgriva. sinlanni dasta-klavtr' irf-ri*d"t ki, sistemli resurslara bdyiik toltbler qoyan miia- ;; "*" proqramlannrn yerine yetirilmesinde.2+i video'.urrai""aitia"i, olmasr bdytik ahamiyyet kasb edir' "*-"Lt*L--totpusii MCP(Media and Communication Processor)-nin terkibine standart 2 kanalh ATA'/133 kortrori.ti"jio-aurt 4 edad SATA2(0/ I /0+ 1 /5 saviry9[ [l]p) ;;;11;i io a"a Hish-s@ usb20.ve t9/.t00fry' MbA (Gigabit Ethernet) gabake kontrolleri daxrcur' LaKm iridpir.-iiti*ii HDA audiokontrolleri evozine 7'1 Ac"97 'trrir"ulii*orcuddur. MCP gimal kdrpilsii.ila ] istigam.31 li, 800MHs-lik Hyper Tramport gini vasitestla olaqonnotrt' lir. lntel Pentium4 prosessorlan tietn alternaly einsetlar SfS, Vfe firmaan urofinden do istehsal edilir' SIS firmast-.r' i,r",i".+ iieitn layihelendirmiq awalki!]ry1{6j5 qipj"ti iszsp ile mttqavise^eap'a':i:*,!rytl-.!'q iilettrti isa PCI Express hterfe)'si va DDR2 yadda$r des' ievi ila ferqlatrir. Bu gipsetler Pentium 4-nin yem rnooeuen [i (;;;i-p'o[rrb a, daxil olmaqla) ielevir' Novbeti

257 SIS556FX/649FX modifikasiyalan iso hatta l066mhs -lik FSB gini olan Pentium4 Extreme Edition prosessorlanni va DDRZ400/533/667MHS, elacade adi DDR vaddagrn dastakleyir. SIS656FX qipsetinin strukluru qekil 5'25'de gdsterilmisir. rc! xl6?clet.b.x16 + Idt FSB ro66/80x8 $i 6lFr( 6frl DDf,4@t{r Q8 F DIIoI rrddx2 2*d relrqsr gdaldb tl0lic'97 diiid,ieci ln@ ss 966 {I & usblrl.l ll,,..l -l*l r6rllt lonqnm 16 LIN tdc s/to gokil SIS656FX gipetioin strukturu 0z funksional imkanlanna gdro csnub k6rp(hii SIS965(t)D66(t) yalnu NF4SLI MCP ve ICHT(R)den deyil, hstta ICH6{an da geri qalr. Bela ki, ICHTdeki 4 kanallr SATA/300 evazine 214 kamlb SATA/150 vardr, PCI ExpressXl xetlarinin sayi ise 2 olrnugdur (21+a CN$r).

258 USB2.0 interfeysi kontrollerlerindan yaluz biri High- Speed, qalanlan ise Full-Speed rejiminda iglayir. VIA firmasrnm PCI Express destakli ilk \IIAPTES0Pro qipseti ($ekil 5.26) Intel Pentium 4, Pentium4XE ve CeleronD prosessorlarrm 400-l056MIIs-li FSB ile ve 2 kanalh yaddag kontrollerini DDR/2100, DDR7667MHs modullarr ile dastekleyir. $ekil VIA PT880 ho gipsetinin strukturu 260

259 Intel gipsetlarindon farqli olaraq eyni zamanda mtixt+ lif tipli yaddaq modullarr va 2 eded milxtalif qrafik interfeysler-agp8x va PCI ExpressX4 (bittiivfitkde PCI ExpressXl6 evezine) istifada edile biler. Csnub kdrpest (YT8237 mikosxemi) 4 kanalh SATA interfeysini, qiqabitli gebake kontrollerini, HDA standartrna uy[un Viny Audio kontrollerini,2 adad PCI ExpressXl xstlarini destekloyir. Onun gimal kdrptlsu ile elaq*i Lllha-Y-Link kanal vasitesile yaradlmgdr. VIA-nm ndvbati PT8!)4Pro gipeti 2 eded fiziki PCI ExpressXl6 interfeysino malikdir. Yeni cenub k0rpiisti YTE251 avozino bu gipsetle birge ewelki W8237 mikrosxemi istifade edila biler. 261

260 ADOBiYYAT 1. Anerc Kapa6yro. Ilnam MSIP4N Diamond u wlcet nvidia u Fone 4SLI Edition. 08'09' A:rerceil Kapa6yro. Ilepcnerrrnn oneparunxoi uaur- Ttr tr Te)<uoJlorm coe,ugegd W) 3. A. flzmpral. Ilepcoxurrnrfi xorcrorep (uoaeprusau, u pemoer), Klrma 2, uep c arm.'c[e': BIfV' Cam-[IercP6ypr, 1 99' 528c. 4. A:reroefi lllo6asos. Tecrrponarue MareptrEcxn( IUIar Ha rrutrcere Intel 92$Gxpress. Xypual <<Kolmrtorep Ilpecc> I{el, 2005, crp AivtD artrk Daha Giigl{!. CHIP. Ocak, 2002, seh.2g v. 6. Ana kartrnrzn kabl.ini Tamyormusunuz? CHIP. Ocak,200.2,seh Barry B.Brey.The Intel 32 bit microprocessors I80386/E04E6 and Pentium Eacrp Axueaor, A;rexcefi lllo6asog. >Tecrrposaune Mar ptrbckfi lrnar troa Epoqeccop Intel Pentium4>' Xypuar <<Kounr,rorep [Ipecc>> l$2, 2002, crp'9&109 9, Bacund Jlurtcem(o. Tecrnponame u atiajiib uaunrl DDR2 SDRAM. Xypxa.n <Kounrrorep llpecc> Ns2, 2005, crp.l Brrrop Kyq. Conpeueumle mccrh ar, trpoqeccc' pon Intel. htto:// chipset I 1. Brrurufi Kpuon. Secure Digital Flash raprr,i m Kingston us cepm ElitePro5Ox. hftd:// ash-mobile Blarourp Borranor. Bu6op upoueccopa B IIaMf,Ttr. Xypnal <<KonmrIorep llpeco Ns4,2001,crp.8'

261 M.Iyr. Ilpoueccopu Pentium II. Pentium Pro u rpoclo P ntium.imtep Enreuril [Iyra*Compact Flash u Secure Digital - pa3heie ACll o.uom po,ryrcjlr. htto:// 15. Jarov A. JELEZO IBM. M Koyrn ILM. Ap:crerrypa xooaefiepmn< 3BM. M.: Marepmcrne u.llarbl. Socket 478. Xypxur <<Kormno' rep Ilpeco J&10, 2004, mp.48' Mogyru naurrr DDR2 SDRAM. Xypuan <<Kouuuo' r.p IIpe$D Ne2,2005, crp B.Mypaxoncrd. )IG,IE3O IIK. M.: O6sopu Marepf,Ecrfi Irnaf, E rlmc ToB' 1E Musayev V.H., $irinov O.1.. Kompiiterlarin xarici qurgulan. - Bakr, AzTU, 2003, 52s. 22. Musayev V.H., $irinov O.i.. Kompiiter gebakalarinin olaqe qurfulan. 'Bakt, A2TU,2003, 69s' 23,Musayev-V.H., $irinov O.1.,.Qemb+rov M'M. Komiiterlorin texniki tominatl va modernlo$irilmesi. - Bak, Elm, 2005, 295s. 24.Musayev V.H., Bahyev 8.A., hnam+liysv E.8., Qombarov M.M.. Komputerlarin vo sistemlerin arxitekturasr. AIi makteblar iigfln derslik, Bah, 2007, 362s. 25. E. Pyloueron. Ap:rrrerrypa IIIC romlerrylorye, uymrrueara" IMTEP C.Mron:rep. Mo,(epExra@f, f, pemour [K (16 rnqn'flre) uep. c ama. - M.: I{gmrerrcd aom <<Bumuc>, 2006, 1328 c. 27.Ceprefr Ilaxouor. tlpoueccop Intel Pentium4 2,4ITq. Xypuan <rkoxmrorep llpeco Ns6, 2002, crp.l34'13e.

262 28. Cepref, flaxouon. Tecrrpomme su.qea'xapt c ulrrep' $dficor'r PCI Express X16. Xypral <Kolrntorep Ilpecc> Ne2, 2005, crp.l27 '134' 29. Ciprefi Ilaxouor. Ha6op uacpocxey Intel 9I3GM/PIWGMUGMS Exaress. Xypcar (KordIEIo' rep Ilpecc> Ne2, 2005,crP Startei. Tecrrposa*re rrro,ryaefi narrlrrn Kingmax' DDR Starter. Foxconn 945P7AA Ea rlf,rrcere Intel945P 3dnews'ru/motherboard/foxcona- 945p7aa ffir flpoueccop Intel Pentium4 ua rape Prescott crenearura C httd:// 1 1'09' Texnolorrr Hyper'Thre'ding Aocryffia Ea pa3neeee( unari[oprrrax. htn:/lwwwintet.com/n/nome page/landl Hvoer-Threadine more'htm soruoqu, rureoragr. Xypuan <OKeneson, Ne10, 20M' crp Qapa i:ouzlarl'b <u il. Sifarig N 221.Hacmi 16,5 9.v. Formatr 60xE4 t/,5. SaYr 300. Ola niiv ka[u. H aw diapozitivladan gap olanrrug&tr, Tel: (+012) 439'I+52 E,mail : azt anu t b eddv a hoo. co m