Qidalanma vo hezm fiziologiyasr

O.H. Oliyev, A.Y.Baxqahyev, $.A.Maharremov, F.O.Oliyeva Qidalanma vo hezm fiziologiyasr 1:., -, Ddvlet ve 6zal universitetlarinin telebalari iigiin dors vasaiti Azarbaycan Respublikasr Tchsil Nazirliyinin 24 iyun 2008-ci il tarixli 952 sayh omri ila dars vrsaiti kimi tosdiq edilmigdir. Bakr - 2009

ir,3{a{} 5duo*urr.3+3327 Raygiler: prof., t.e.d. S.C.Oliyev dos. V.M.Madatova b.e.n. Q.S.Hesanova b.e.n. F.C.Zamanova Elmi redaktoru: prof., b.e.d. O.H.Oliyev, Gance D6vlet Universitetinin dekanr, dos. A.M.Riistamov O.II.Oliyev, A.Y.Baxgahyev, g.a.meharramov, F.O.Oliyeta, ei-!q!enq1 va hazmin fiziologiyasr. Bakr: <Bakr Universitetin nigriyyatr. 2009,236 s. Bu kitab 2 fesilden ibaretdir. Kirabda pavlov maktebi, ona qadar va m[asir ddvrde hczn sistcmi rlzvlarinin fiziologiyast sahasinda mdvcud oian adebiyyat melumarlanm yrfcam halda xarakteriza etmaye sey g<hterrnigik. Birioci fasilde qidalanma lziologiyasr, ikinci fesilda hazn borusunun mnxtelil s6bolarinda gedan hezm prosesiniu sekretor, haraki-motor va sorma funksivaiannrn xarakteristikasl va sinir-humoral tenziminin mexanizmi verilmi$dir. 'llk drfa mernbran va ya disrant hazmin fziologiyast, hamrin yap xiisusiyyatlari, haznin asas fizioloji g6stericileri haqqrnda ayrrca melumat verilrni;dir. Vaiaitdc istiqanh va soyuqqanll heyvanlarrn hazrn borusunun mfixtelif 56belarinde aoanlan xroni ki ve kaskin trrlbalar darslari ila elaqadar 12 ip verilmi5dir. Hemin tacrfi*lerda talabalar.msde-balrrsaq -boglulunu carrahi yolla agmaq, qanaxmau dayandrrmaq, kesilmi$ yaraya tikig qoymaq haqqrnda bilik eldo edacekler. Kitab aspirantlar, univebitetlo n bakalavr va magistr pillslerinin telabalari iigiin nezarde tutulnu$dur. e I907000000-2009 M -6s8(07) @ <Bah Universitait nagriyyat4 2009

MUQODDiMO <,insan,a heyvan fiziologiyasr>> kursu lundamental bioloji lenlarin slraslna daxildir. Bu kursun teqdim olunmug proqramrnda <,insan va heyvan fiziologiyasr>nrn lmum_t, miiqayiseli va xiisusi fiziologiyasr istiqam-tiari iizre 20 gdba_ sindan biri da <Hezmin hziologiyasr> bolmasidir.. Pavlov maktebinin igi ilc hazm orqanlarrnrn leatiyyati haqqrnda miiasir tasewiirlarin asasr qoyulduqdan,onru, fr_ ziologiyanrn bu sahasinin dilnyada inkigafrna- takan verildi. Hezm sistemini dyranmak iigiin klassik iisullarla yanagr, elektrol'iziolji, immunoloji, morfoloji, va biokimyavi tisullann son nailiyyetlarindan genig istilada olunma[a -baglandr. Biitrin bunlar moda-ba[rrsaq traktrnrn sekretor va aze_ le hiiceyrelari, hezm qiresinin tarkibi ve xassasi, qida madda_ lerila qarqrlql elaqesi, hazm hormonlarr haqqinda ve nafgya1, bu sistemin iginin humoral va sinir tenzimi haqqrnda biliyin ohemiyyetli darscada inkiqafina sebab oldu. iavlov d6vriinden bu giino qeder <Hazmin fiziologiyasu> kursunun biitiin d6vlet ve 6zal universitetlarinde ixiiias kursu kimi tedris olundufunu nazare ahb, ddvlat universitetlari iigiin nazarda tutulan <insan ve heyvan fiziotogiyasu>iizra biologiya magistr proqraru asasrnda bu dars vaialtini tertib etma=yi lazrm bildik. Hamin vasait bir-birini tantamlayan va alaqali olun asa{rdakt fasil va yartmfasillari ahata edir: Giri9. I Fasil. Qidalanma. II Fesil. Hezm sistemi tizvlorinin timumi xarakteristikasr. Hazm sistemi iizvlarinin iimumi fiziologiyasr. Hazm sistemi i.izvlerinin xiisusi fiziologiyasr. A[rz boglulunda hezm. Madada hezm.

Onikibarmaq baltrsaqda hazrn. Madaaltr vezin hazmde rolu. Qaraciyerin hozmds rolu. Nazik balrrsaqlarda hezm. Yolun ba[rrsaqlarda hszm. Membran hezminin fiziologiyast. Hazm iizvlarinin sorrna funj<siyast. Hszmin yag xiisusiyystlarinin asas g6stericileri. Hezm sisteminin esas fizioloji gdstericilari. Hezmin fiziologiyasmrna aid laboratoriya igleri. Odabiyyat. Owelki vssaitlerdan ferqli olaraq <Membran hezm>i haqqlnda ilk defa ayrtca malumat verilmigdir. Miielliflar ray va tekliflarini verenlare awelcedsn tiz minnetd arhlrnr bildirirler.

ciri$ Orqanizm ila miihit arasrndakr qargrhqh alaqe vehdet tegkil edir. Orqanizmin ya$amasr iigiin zeruri gartlardan biri da onun qidalanmasrdr. Yani orqanizmin qidalara, vitaminlare, mineral dudara vs suya ehtiyacr vardrr. Qida fziologiyasrmn asas maqsadi miixtalif yeyinti mehsullannln terkibindo iizvi va mineral maddelerin miqdannrn farqli oldulunu nazare ahb qidalanma norrnasrna uygun qidalanma balansr hazrrlamaqdrr. insan ve onurlah heyvanlann akseriyyati ag ciyerlari va hazm borusu vasitesile xarici miihit ile miibadile edir. Xarici miihitden orqanizma daxil olan qida maddalari bir srra miirekkab fiziki-kimyavi deyigiklara meruz qalaraq hiiceyra va toxumalarrn istifada ede bilecak gakle diiqtir. Hamin maddalarin dayigilmasi ham ferdin b<iyiima vs inkigafina, hem da onun hayatrnrn sonrakr d6vlari iigiin istifade olunan enerjinin yerini dolduran gox miihiim fizioloji proseslars sebeb olur. Xarici mtihitden orqanizma daxil olan qida maddolarinin qana ve limfaya daxil olmastnt nazik bafirrsaqlarrn divarrnda yerlagen xovlar temin edir. Miirekkab qida maddeleri hazm iizvlarine diigdiikde h- ziki, kimyevi dsyigiklarin tasiri altrnda onlar suda eriyo bilan sada hissalara pargalandrqdan sonra hiiceyralarin menimseye bilacsyi yararh hala kegib balrrsaqlardan qana ve limfaya sorulur ki, bu miirakkeb fizioloji prosese hszm deyilir. Hiiceyralarin dissimi-lyasiyasr prosesi zamam itirdiyi enerji assimilyasiya prosesi neticesinda barpa olunur, elece do sorulan qida maddalarinin hesabrna 6lmii9, dalrlmrq htceyreler yenileri ila avez olunur. Ona g6ra de hazm prosesi maddeler vs enerjiler miibadilasinin baglanlrcr olub, son darace b<iytik fi zioloji ehemiyyete malikdir. Hazmin orqanizmin ya$amasr iigi.in son daraca evaz olunmuz ohamiyyeti oldugunu, sorulma prosesinin pozul-

masl naticasindo pataloji deyipikliklorin yaranmasr va ya nazik bafrrsagrn kasilib g6tiiriilmasi zamanr, eloca de qida maddalarina hazm iizvlerina deyil, bilavasite qana yeritdikda, o qidalar qida kimi yox, yad cisimcikler kimi orqanizmin zaharlenmasina sabeb olmasrnda gdrmak olar. Heyvanat aleminin tokamiiiiinda hazm iizvleri miirakkablagmig ve inkigaf etmigir (gak.l ve la). inkigafrn mtxtelif ddwlarinda hezm prosesi iig formada tezahiir etmi$ir: l) htcey,ra daxili hezm; 2) hticeyre xarici hazm; 3) membran hezmi (gakil 13). Nazik bafrrsaqlar miixtelif lunksiyalar yerina yetirir: sekretor, mator, evakuator, hidrolitik, sorma, endokrin va tmmun. Biitiin bunlar son merhele qida maddalerinin bafrrsaqlarrndan qana va limfaya sorulmasma va ferdin saflam ya$amaslna xidmet edir. Hiiceyra daxili hazm. Hezm prosesinin en sade formasr olub, tok hiiceyralilarde va ibtidai 9ox hiiceyreli heyvanlarda tasadtif edilir. Hemin heyvanlar qida maddelerini bilavasita darin sathlari vasitesile qebul edir va maddalar hiiceyra daxilinde hazm prosesina ugraylr. Tok hiiceyrelilerde hazm, qida maddalarini protoplazmasr vasitesila faal qabul edib, hezm etmasindon ibaratdir. Qidam qobul etmesi iigtin hiiceyra am6bvari harekst zamam yalangr ayaqcrqlar gfianb qidanl ahats edib <iz igarisine ahr. Hiiceyra protoplazmasl daxilinde xiisusi hazm vakoullarr vardrr ki, burada miixtelif qidalara qargr mtivafiq hazm fermentleri hazrrlamr. Hiiceyre daxili hazm neinki yuxanda qeyd olunan heyvanlarda, hatta ali sinif heyvanlarda, o ciimleden insanda bazi hiiceyrelarda miihafize oiunmugdur. Mosalan, bela hiiceyrelara hazm iizvlerinda qidalann orqanizm terafinden manimsanilmasindo igtirak edan hiiceyraleri, hiiceyra daxili hezma malik olan qan ve limfada sarbsst harakat eden a[ qan hticeyraleri-leykositlari misal getirmak olar.

Hiiceyre daxili hezmi ilk dafe g6rkemli rus alimi I.M.Megnitov (1845-1916) kagf etmig vj bu prosese foqositoz adr vermigdir (faqo-latrnca uduram, faqositler-uducu hiiceyralar demakdir). Faqositoz hadisesi b<iyiik bioloji ahamiyyere malikdir. Ona g6ra ki, leykositler orqanizma d0gsn yad cisimciklera, orqanizmde dagrlmrg hiiceyrelara, xestelik t6redan mikroorqanianlera qargr miibariza apanr, onlan udur ve zararsizlagdirilar. Hiiceyre xarici hazm. Hidralar, -bafrrsaqbogluqlar va bir srra bagqa ibtidai goxhiiceyreli heyvanlardan bagqa, biitiin heyvanlarda o ciimladan insanda hamr prosesi htceyre xaricinda gedir. Bela hazma hiiceyre xarici hezm deyilir. Hiiceyra xarici hazm zamam qida maddeleri hazm borusuna daxil olub, hezm borusu divarlannda yerlagen hezm vazilari tarefinden tftaz olunan fermentlarin tasiri altrnda miirakkab qidalar suda eriya bilon sade hisselare qedar pargalanaraq hazm borusunun divarlanndan qana ve limfaya sorularaq hiiceyre ve toxumalann istifadesina verilir. Hiiceyra daxili hezmda oldufu kimi hiiceyre xarici hazmde da miixtelif qidalan kimysvi deyigikliye ulradan daha tasirli hezm fermentlorina tesadiif edilir. Membran hazmi haqqrnda seh. 157-169-da etraflr malumat verilmigdir. Hemin fermentlerdan ziilallan pargalayan fermenteproteaza, yaglarr pargalayan lermentejipaza, sulukarbolan pargalayana-karbohidraza deyilir. Proteaza fermentinin tesirila ziilallar suda hell ola bilan amin turgulanna qedar, lipazanrn tasirindan yaflar qliserin ve yag furgulurana qadar, karbohidrazanln tasiri ile isa miirekkab gekarler qliikoza va fruktozaya qadar pargalamrlar. Su, dudar ve bir srra tizvi maddalar lermentativ tasira u[ramadan sorulurlar. Qida maddelari hezm kanahnda kimyavi dayigikliklare meruz qalmaqla yana$r mexaniki dayigikliklera u$ayr. Bu

dayigiklik zamanr qidalar kosilir, pargalanrr, didilir, iiyiidiiliir, hezm giraleri ila qangrb, hezm kanah boyu harekei edir, bunlann hezn oluna bilmayan hissesi xarice tullanrr. Hezm iizvlerinin aqagrdakr esas vezifalari vardr: l) sekretor, 2) hereki ve ya mator, 3) sorulma vezifesi. Sekretor vazifasi hazm tarafindan ifraz olunan hean giraleri va onlarrn tarkibindaki fermentlorin tesirile alaqedardrr. Masolen, ti.ipiircak, meda girosi, panqreas $iresi, 6d, balrsaq giresi ve s. Harakat ye ya mator vozifesi hazm iizvlarinin divarlannda yerlagan ozele liflerinin yrlrlmasr sayasinda yerine yetirilir. Mosalen, geyneme, udma, qidarunr hazm kanahndi herakati, dilraksiya ve s. misal gdstermak olar. Sorulrna vazifasi hezm kanalunr divarlarrnda yerlagen selikli qigamrun soruculuq qabiliyyati ila elaqadardr. Hazm iizvlerinin sekretor vazifesindon bagqa ekskretor vozifasi de vardrr. Bunun sayesinda miibadila zama orqanizma lazrm olmayan bir srra duzlar, <id piqmentleri orqanizmdan xaric edilir. _ Hezm tizvleri orqanizmin digar iizvlari ile qargrhqh elaqede olub, vahdat tegkil edir. Hazm iizvlarinin faaliyyjti miirakkeb reflektoru-humoral tesiri ile tanzim olunur.

I Fesil eidalanma vo HozM. QiDALANMA.. Qidq fiziologiyasrmn asas maqssdi mi.ixatlif qida n6v_ lerinin tarkibinda z[lallarrn, yaglann, karbohidratlann, minerallann vo vitaminlerin miqdarrrun ferqli oldu[unu nezore afub, orqanizmin mtixtalif metabolizm sistemlarinin sallam_ hgrm va ig qabiliyyetini temin etmek iigiin qidanrn kaniyyat va keyhyyatcs terkibini miieyyen edan qidalanma balansl tertib etmekdatr ibaratdir.. lnsan tarafindan qabul olunan qida onun orqanizrninin qurulmasr va funksiyalan iigiin lairmdrr; bundan alave, qidalanma tibbi profilaktika n6qreyi-nazarindan b<iyiik ohamiyyeta malikdir. Kegmig zamanlarda hakimler "r"i"o q"yri-tam qidalanma naticesinda yaranan naticelarin aradin qaldrrrlmasrna qargr tsdbirler g6nirdi.iler; hal-haarda isa onlann esas diqqatini.b6yiik dlgiida haddan artrq yemayin tezahiirleri calb edir. Ifrat qidalanma piylanmayo gatirib grxarar ki, bunun da slamatleri tez-rez (sivilizasiyi xestjfiyi> sayrlrr ve orta ya$ d6vrtinii azaltmrg olur. Bununla alaqadar ytiksek inkigaf etmig dlkolarda piylenmani risqin epidemioloji laktorlarrndan biri kimi nezerden kegirirtar.. Qidalanma rejimina 9ox nadir hallarda ssmsrali n6qteyi nezerindon yanagrrlar. insan qadimdan qidamn ahnmasr va qabul edilmasini adat va ananolerla ahata etmaya 6yragmiqdir. Bunlara misal olaraq, mtqeddes tamizliyi vj oruc tutulmasrnr gdstermok olar ki, bu di hansr qidalarrn bu ve ya diger garaitlere uylun olmasrnr miieyyanlagdirir. Tez+ez li6- kelmani saglamhq ve rifah igaresi kimi qeyd edirlar. Taeccfibln deyil ki, frzioloqlann amoyi sayesinde yaradrlan rasional qidalanma rejiminin esaslandrrrlmasrnrn qargrsrnr fanafrklarin va garlatanlann <doktrina>sr kasir.

Yeyinti mehsullarrmn tarkibi ve ehamiyyeti Yeyinti mehsullarr bolluca bitki va heyvan mengali qida maddaleri enerjisindsn, hamginin vitaminler, duzlar, mikroelementlar va sudan ibaratdir. Qidanrn qebulu esason achlrn va susuzlu!un hiss olunmasr vasitasila tanzim olunur. Qidah maddaler Qidada enerji qidah maddeler - ziillallar, yaglar ve karbohidratlann terkibinda olur. Ogar bu maddalar lazrmi qadar qabul edilmirsa qeyri-tam qidalanmarun, hsddan artrq qida qabul edildikda isa ifrat gox qidalanmantn formalagmasl ortaya grxrr. Qidah maddalsr egsr onlar pargalananda onlann birlagmelarinin enerjisi az olursa, onda onlar orqanizm iigiin enerji msnbayi xidmatini gdsterirlar. Ogar onlar pargalanrb birlegmeler yaradrrlarsa, o zarnal bu birlagmalarin enerjisi az olur. Bu zaman lq maddadsn aynlan enerji miqdarr fizioloji yanma istiliyi ve ya energetik qiymatlilik adlanrr. Yaplarrn pargalanmasrndan yaranan frzioloji istilikden ztilal ve karbohidratlann gdstericilari 2 dafadan gox olur (lftc x0,24kkal). Codval 1 Markazi Avropa sakinlari iigiin xarakterik olan qanprq dietadakr qiila maddalarinin kalorik zanginliyi (kc) (lftc *0,24kktl) YaIlar Ziilallar Karbohidtstlar Qliikoza Iitil spiff kc/q 388 17,2 11.2 15,7 29:l izodinamiya qaydalarr. Enerji menbeyi kimi qida maddolari onlarrn kalorik zanginliyine miivafiq olaraq qargrhqh olaraq evezlane bilarler (izodinamiya qaydasr). Lakin onlar orqanizmde energetik funksiyadan alave plastik funksiyalan da yerino yetirirlar, bele ki, bunlar strukturlarrn sekret va l0

komponentlsrinin sintezinda istifado olunurlar. Bununla alaqadar qida rasionuna bezi minimal miqdarda ailal, ya!- lar vo karbohidratlann da daxil edilmesi uuiibdi... Qidanrn spesifik dinamiki tasiri. eidanrn qebul edilma_ sinden sonra metabolizmin intensivliyi yiikselii. Bu effekti bu va ya digar qidalandrncr maddslarin xiisusi tesiri ilo ala_ qalandirirler va bunu spesifik dinamiki tasir adlandrrular. - Qangrq qida qabul edilen hallarda miibadila srirati t"yuq?.n 6%-a qedar yiiksalir. ZiiLlallann qabulundan sonra miibadilanin intensivliyi yaflara ve ya kaibohidratlara nis_ batan haddsn artrq bdyiik deraceda irtrr. Bunu onunla gartlandirmak olar ki, metobolizm prosesi zamaru I mol ATF_in resintezi iigiin ziilallar, ya! va kirbohidratlara nisbaten daha gox toleb olunur. Qida mahsullarrmn tarkibi. Miixtalif qida mahsullannrn enerji zanginliyi va qida maddolerinin teikibini aks etdiren genig cedvallar mdvcuddur. Bitki ekininin metodlannda ve kand.taserriifatr heyvanlannrn yemlandirilmesinda Jeyig_ maler edildikda mehsullarrn tarkibina ahamiyyatli tasir g6stere bilar. Bununla alaqedar miiasir cedvalleidan istifada etmak lazrmdrr... * Zrilallar - aminturgulardan tegkil olunmug maddalar_ dir. Birlagmelerin terkibinde ve onun normal hayat faaliyye_ tinin tamin olunmasrnda taleb olunur. eidanin tartiuine miitlaq dlgiide evaz olunmayan amin turgirlar adlandrnlan ziilallar daxil olunmahdu. Bu amin turgular orquoiirni, 6ztind.e sintez olunmur va ya laami qeder sintez olunmui.. Insanlarda qebul edilan zrllallarrn boyuk hissasi plastik miib^adilaya, yani bioloji slrukrurlar va birlsqmelerin iezata_ lar, lermentler. qan plazmasr ziilallarrnrn va s.) qurulmasr ve barpasrna sarf olunur. Bununla elaqadar oiaiaq, ziilallar yallar ve karbohidratlarla evez oluna Lilmazlar.. - ^^ Bazi qida mahsullanmn kalorik zanginliyi va tarkibi (f980{i ilin gdstoricilarina asasan). Bezi ha-llar a rnrfrrufrn terkibindan (maselen, gizli yalrn rerkibindan) ", "rf"i,, f,"_ l1

zrlanmasr iisulundan as l olaraq g6starilen roqornlerden ehemiyyetli kenaragrxmalar ola biler (18 x 0,24kkal ). Cedvel 2 Qda Kelorilifi Zdhllar YsEler X, rborhilt'atlal Su Xohd litu mchaulllrr kc-flm( % mddalcr % llleyyel.i 190 0,7 0,3 10.5 86 2,3 'l -rvazlrr I.6 o,2 3,0 9l 2.0 Xrrtof 2,1 0.t 16.t 19 2.0 Ooz laosi t6.9 5',7 8.2 7 10.1 ot l9 13 0 68 0 C6rek 7.3 1.4 41 40 4.1 YaE 3220 0.6 82.6 0,6 l6 0 P trdh 1340 23.1 22. 2.8 51 0 Kolbasa s00 I,)O 30. I 55 0 srd 256 3.3 l.t 4,7 E9 0 Meyva rirasi r86 0.3 0.t t0.9 89 0 Pivc 2m 0.5 0 4.8 95 0 Zulallar hsm heyvani, ham de bitki qidalarrnda vardrr. Lakin badana lazrm olan ziilallau sintez etmak iigiin evaz edilmayen amin turiularm asas monbayi heyvan mengali qidalar hesab edilir. Heyvani ziilallann asas menbeyi et, bahq, siid, siid mehsullan vr Jrumurta hesab olunur. Bitki ziilallan ehamiyyotli <ilqfido g6rekda va kartofda rast gelinir. Bir srra birki mengeli qidalann (paxla, noxud, lobya, soya ve s.) tarkibinda ztilallar olsada, onlann miqdan orqanizmi laam olan amin turgulan ilo tamin edacok saviyyeye gatrnrr. Ona g6re da dieatanr heyvan mengali qidalar nezere ahnmadan ancaq bitki man$eli qidalar nazere allnrxqla tutmaq gatindir. Yaflar. Adetan qliserol efirlari va ya[ turgularrndan ibaret triqliseridlarin miixtelif qangrqlanndan ibaret olur. Doymug va doymamrg ya! turgularr aytrd edirlar. Orqanizmda bazi parqalanmayan yag tur$ulan heyat faaiiyyeti iigiin vacibdir (sintez olunmayan, avaz olunmayan yae turgulan). Yaflar sorulduqdan sonra, onlar oksidleqmeye (enerji monboyi rolu yerina yetirdiyine g6re), ya da toxumalarda yreilaraq enerji ehtiyatr kimi qa1rr. Yaglardan ferqli olaraq t2

ziilallar ve karbohidratlar yalmz az miqdarda depolagdrrrla bilirlar- Oaa g6rs da bu -idd"le. eger energetik-ie yj'purtik miibadiledo istifada olunmurlarsi, onlar-ya xarictlunur, ya d,a yaplara gevrilarek bu qekilde da ehtiyat hahnda saxla_ mlrrlar. Ovaz olunmayan ya! turgulan aiasrnda insana en lazrmhsr linol turgularr hesab olunur. Ya$lar demek olar biitiin heyvan mangali qida mahsul lanmn terkibina daxildir. Onlar asas ziilal mangaii - etda. ba_ hqda, siidde, siid mehsullannda vo yumurtada, hamginin bitki toxumlannda (qoz-findrq) rast galinir. Bitki yafllarr eksar heyvan mangali yafllardan yiiksak tarkibli doymamrg ya! turgularrnrn olmasr ile farqlanir. Xolesterol yalnrz heyvan orqanizmlarin tarkibinda olur. Orta hesabla.insan giin arzindo qida ila birlikde 750 mq xolestrol qabul edir. Bu madda yumurtada, siidtin yagrnda, yagh atda va s. rast gelinir. Doymug ya! turgular qinju *o_ lestorolun qatrhlrnrn artmastna, doymamrg yaf turgularr aksins, azalmasrna sabab olur. Hiperxolister oieiiya ve hi_ perlipoprotememiya ateroskloroz, firak infaktr va insult xestalik.larinin amala gelmssinde asas rol oynayrr. Karbohidratlar. Osas karbohidrat molekullan mono_ saxiridler. (sada, _gakarlar) hesab olunur. 2 va daha gox monosaxiridlerdon ibarat birlagmelar di-, oliqo ve ya polisaxa_ ridler adlanrr. insan rasionunun karbohiirattrrrn* toyfit hissesini bitki niqastasr (polisaxaridlar) tegkil edir. Orqanizm_ ie (azalalarda va qaraciyardo). karboihidratlar qiikogen (heyvani ni$asta) $oklinde ehtiyatda yr!rhrlar.. Monosaxarid qliikoza (iizum gakari) - adi qida gakeri (saxaroza - I molekul qliikoza va I molekul fruktoza mole_ kulundan tagkil olunur) tarkibine daxil olan va nigasta amale getiren monomerdir. Siidiin tipik disaxaridi olan laktoza I molekul qliikoza ve I molekul (alaktozadan yararur.,, Karbohidratlar hiiceyralar iigiin asas enerji manbayi hesab olunurlar. Bag beynin energetik telebatr demek olir tamamile qliikozanrn hesabrna temin olunur. elukoza nain- 13

ki energetik funksiyaru yerino yetirir, hemginin tikinti materiah kimi bir gox miihiim maddelarin sintezinde da istifade olunur. Insan demek olar ki, ancaq bitki karbohidratlan qebul edir. 100 qram qidada olan zfllallann, yaftn ve karbohidratlann %-la Cadvel 3 Kalorik ve ya istilik emsah lq maddonin yanmasl zamanr ayrrlan istiliye deyilir. lq ziilal, ya! va karbohidrat yanmasl zamanr aynlan istlik emsalt agagdakr kimidir: 1q zfllal - 17,17 KC (4,1 kkal) 1q ya! - 38,94 KC (9,3 kkal) 1q karbohidrat - 17,17 KC (4,1 kkal) Qida maddalerinin kalorilik amsahnt tsyin etmak iigtn Bertlonun kalorimetrik bombastrun suya sahnmrg kip bagh boruda oksigenin b6yiik tezyiqi altrnda todqiq olunan madda yandrnhr va bu zaman aynlan istiliyin bombaru ahate eden molum olan hecm suyu qzdtrmastna g6ra kalorilik emsah teyin edilir. Orqanizmda zfllallarrn, yallarrn va karbohidratlarrn oksidlegmssi zamant emele gelan istilik, bu maddelarin kalorimetrik boruda emele galan istiliye tamamila uylun gslir. t4

Vitaminler. Vitaminler adlandrrrlan qida komponent_ leri iizvi maddeler olub, orqanizmin oo*ui t ayat A'aiiyyati iigiin az miqdarda lazrmdrr, lakin orqanizmda- sintez olun_ mur. Vitaminlerin kalorik zonginliyi o qadar da UOytit a.vif. Bezi vitaminlarin antaqonistleii mdvcuddur ti, Uiniaia aa antrvrtaminlar deyilir. _,,, F.I.ri qu.ryl:;yry giira vitaminlar hedden arrrq zan_ glncllrler. tsu maddalari 2 qrupa ayrrrrlar _ yalda hsll olan va siidde hall olan vitaminler. Vitaminlar hiicey-relerin meta_ bolizmindeytiksak spesifik lunksiyalan V.rlo, v.tlii.ir.. On_ lar Lez-tez fermentlerin terkibins daxil ttur Uu,, yu-aigr. sistemlaro miirakkab rasir gdsrrrir (masalan,,itu-ii C Uir_ le$dlncl toxumaya). Vitaminler hem bitki, hem da heyvani qidalarda rast gelinir. Qida mahsullannda ritaminierin mi{j"i, --i*,rf if ola bilar, bu mohsulun ahnma geraitina"r,,uitun-urr"a"o va haarlanmasmdan asrh ola bilar. Bazi vitaminlai t-rrrfro, I,: 9) igrfa, istiliya ve ph-rn dayigilmelarine hrrr* olurtu.. B.azi vitaminler ise qidada hazri gakilda otmurtar.-seia ki, vitamin K normal bafrrsaq florasmda sintez olunur.. Yagda hall olunan ritaminlar (csdval 4). yaeda hell olan vitaminlera A, D, E ve K vitaminlari aiddir. Suda hell olunan vitaminlar (cadval 5). Bu qrupa B (Br; B:; Be ; Brz)_ vitaminlari, biotin, folin turqu qrupun'a aid vi_ taminlar, nikotin turgusu, nikotinamid, pentoten t*g*r,,, C vitaminlari daxildir. Antivitaminlar. Antivitaminlor dedikda vitaminlarin bioloji effektini dayanduan kimyavi maddalar Urs^ atiiirft. Antivitaminlerin goxu vitaminlais oxgayan kimyevi rt'r"i,ura malik olur. (masalen, piridoksin ur-onrn t<onlet ;;i;q._ nistidezoksipiridoksin). Antivitaminlare hamginin ritorninlarin struktur antoqonistleri olmayan bir sr;; ;iri;;;aler ( moselen, vitam.inlari parqalayan fermentler) daxildir. Bir sra qida mahsullannda antivitaminlar attui otunmusaur. Masalan, yumurra aflrnda avidin vardrr (tioiini i;;[illrm l5

maddo), giy bahqlann bir gox nrivlarinds isa vitaminaza (tiamini pa.rgalayan ferment) vardrr. Bazan mialica meqsedile antivitaminlerdan istifada olunur ki, bunlar da miieyyen bioloji proseslere tasir gdstarir. Yafda hell olan vitaminler. Osas manbelari. funksivalarl va tasnifatr Cerlval 4 Adlsn, sinonimlari Osas mantelari Asis fimlsiyalan Vitamin A Qaraciyar, bahq Biitiin epitelial hiiceyralerin heyat Retinol yagr, siid yagr faaliyyeti vc slmiklerin boy artlmr iigfin vacibdir. Antiks rofta lmik vitamin Provitaminlar / -karolin kdkde Aldehid A viumini (rctiuen) radopsinin tarkibine daxildir (gdr- / -karotitr, karatinoidlar va bir gox bitki manin purpur piqmenti). mahsullannda D qrupu vitaminlsri (raxit alehina vitaminlari) Vitamir D2 Kalsilerol Vitamio D1 Xolekalsferol Vitamin Da Dihidrokalsferol Yitamin E Tokoferol (antihemorragik vitaminler) Vitamin Kr Filloxinon Vitamin K: Mcnaxinon p -filloxinon Qaraciyar, bahq yagr, siid yagr, yumurta sar6l Demak olar ki, bttiin birki mahsul. larmda, xiisusan bitki yaelannda I aravazler, qaraciyeri bagrsaq mikroflorasrnda ifraz olunur (ve ya hazrrlanrr) C42* sorulmasr va mebadilaindo istirak edir; pamthormonlar qa$rhqh tasi gdsterir, siimuklerin kalsiumla zenginlagmasina cavab verir. Antioksidant (mas.len, doymamrl yag tursulannln mubadilesindc),yr11,nm. faltnr asasen de protrombinin sintczinde igtirak edir. Sular, duzlar va mikroelemcntler Su. Oksar qida mahsullarrnda suyun miqdarr 50%-den,uxandrr. Bir sna mahsullar, hamginin gtirek, yag ve pendirda suyun miqdan azdr. Orqanizmde mayenin deqiq ba- 16

lansrnr_ tagkil etmok iigiin su ile gelan qidadan olava miibadila prosesinda onun yaranmaslm da nazjra almaq lazrmdrr. Sakit.qeraitde orqanizmde giin orzinda 350 ml-a laxrn su amala galir. Suda hall olan vitaminlar. f Osas va tansifatr Adlsn, sinorinhri Osas minbalari funksive cadval 5 '{, (. Tiamin Ancvrin Vitamin B: Riboflarin Laktoflavin & qrupu viraminlari Piridoksin qrupu (piridoksol, piridok. sal, piridoksamin) Br2 vitamin (sianokobalamin) Diger B qrupu vitaminlari Biotio (Yitamin H) Fol tur5usu qruplan fol turgusu (pferoilquumin tu$usu, tetrahidrafosfat tudusu) Niastin Nikotiu tur$usu Nikotinamid Pantoten turqusu vltamltr C AksorbiD tu$usu Sid, at, yumurta. balrq, bufda. Ot, balq, s[d, tercvaz, bufda. Qaraciyar, digar heyvan mangali ler, yumurta sanst, soya; bagrsaq mikroflorasr tarofindan hasil edilir. Teravez, bueda, at, siid, soya. Ot, balq, siid. Demak olar ki, b[- tiin qida mehsullannda mcnti Flavin lermentlarinin terkibina daxildir. Mixt.lif fermenr sistemlerinin ko_ fcrmenti(mes. Amin turqula- nnrn dckarboksilaa transaminaza, dehidrataza, desulfohiraza) Nuklein turgulanntn me tilla$me va metabolizm fermentlcrinin kompo- dczaminuza komponentleri Birkarbonlu fmqmenrlorin metabolizmi, purinlarin ve metioninin sintezi. Okscr dehidrogenazalann kofermentleri (mes. HAAH) A kofermedtinin komponenti kilcr (asasan kartoi sitrus meyvalrranmasrnda m[h[m rol oynayrr, hidrooksidlagmcde i$rirak edir, Xolin inozitol nnda. biirffn bitki va heyvan man;elj ag rur$ulannln naq fosratidlerin sintezi iiqiin substrat mikrokondriyalarda mnbadilo pro-

Duzlar. Duzlar da su kimi orqanizmin daxili miihitinin tarkib hissesinda xidmat edir. ion tcrkibinin va orqanizmin mayesinin PH sabitliyi - onun hiiceyralrinin normal heyat foaliyyati iigiin, l-ci n6vbali gsrtdir. ionlar arasrnda an b6- ynk shamiyyete malik Na+, K+, Ca2+ ve Mg2* kationlan, hamginin Cl va POar' anionlarrdrr. Mikroelementler. Buraya orqanizmde ve qidada az miqdar tegkil edilen elementler aiddir. Mikroelementleri 3 qrupa bdliigdirtirler: 1. Melum va ehtimal olunan funksiyalarrn elementlari. Buraya demir (hemin tarkibine daxildir), ftor, yod (qalxanabanzer vezinin hormonlarrnrn tarkibina daxildir), hamginin marqans, molibden, sink ve s. (ferment sistemi komponentleri) aiddirler. 2. Toksiki tasira malik elementler. Buraya siirme, Migyak, sink kadmiy, civa ve taliy aiddir. Oksar bu kimi elementlarin effektivliyi sanaye toksikologiyasr iigfin b6yiik maraq kesb edir. 3. Orqanizma lazm olmayan va heg bir hzioloji funksiya yerine yetirmayen elementlerdir. Buraya daxildir: aliiminium, bor, gtimiig va tellur. Ekstrativ va kobudlifli maddalar. Ekstraktiv maddslcr qrupuna qidanrn tamrnr ye iyini tayin edon m0xtelif birlagmeler daxildir. Bu birlagmaler orqanizmin heyat fealiyyeti figiin vacib deyiller, lakin yaxgr ehvahn yaranmast ve qida hezmi giralerinin sekresiyasrnda rol oynayrr. Hazm olunmayan kobud lifli maddeler - bunlar esason selltloza tipli polisaxaridlerdir ki, bunlar da bitki hiiceyralari divarlannrn m6hkemliyini temin edirler. Onlar insamn hazm aktrnda kimyovi pargalanmaya maruz qalnxrlar. Derman vasitalari. Hal-hazrrda iri buynuzlu mal-qaranrn yetiqdirilmosinde heyvanlata tez-tez darman vasitelari yeridirler. Bunu da gigiyenik msqsedla, ya da ki, otlik mahn kiitlesina qatdlr masr iiqi.in edirlar. Metallar. Metal qanqrqlarrna toksiki mikroelementler- IE

den savayr radioaktiv maddeler kimi tamnan seziy -137 ve stronsiy-9o-da aiddir. Olaveler. Bu kateqoriyaya aid qarrgrqlara esasen mad_ dalar, ranglayicilar ve konservantlar daxildir ki, bunlar da qida mehsullan hazrlanma prosesinda alava olunurlar. Bu maddalar ne qader lazunl olsalar bele onlarr daqiq srnaqdan grxarmarrug istifadaye vermek diizgiin deyildir. Hal-hazrrda minlerla qida renglayicileri vo etirverici alavaler m6vcuddur. Oksar bela maddaiarin goxu farmokoloji tasiro malik deyillar, lakin bazi insanalaida bu elavelar allergik tasir yarada bilor. Pestisidlar. Pestisidlar-kand taserrifatr mehsullarrnr ve ehtiyat mahsullarrnr zazervericilarden miidafia etmak meq_ sadila istilade olunan maddalerdir. Restisidlerin 4 ciir miixtelif n6vlori mdvcuddur: insektisidlor (ziyanverici hagaratlarr mahv etmak tgiin), herbisidler (alaqlair mohv etmek nqin), akarisidler (ganalari mahv etmak iigiin) r,a funqisidlar (gobelokleri mahv etmak rigiin).. Bu maddalerin goxu insan tigiin zaharli oldufuna gdra, onlann qidada miqdan maksimal 6tgiida saxlanrlrr. Qida normasr: Qida mahsullanndan normadan az va haddindan gox monimsemanin alametlari. insanlann milxtalil qida kompanentlarine telabatr bir gox amillsrdan _ yag, cins, konstitusii, fziki yi.ik, stress va hamilelik ve s. asrhdrr.'bu va ya digar qida komponentlarine telabatrn azh$ va goxlufundan,asrh olaraq onlara qargr gahgmazhq tiiiayir.' Achq va sorulmanrn pozulmasl zamanr birdan-bira bir nege qida maddelerina_ qargr (ziila1, ya! va karbohidrat), hemginin vitaminlaro, duzlara vo mikroelementlara qar$l gatigmazhq emale gelir. Ogar svvaller hekinrlar qidanrn qatrsm"rlre,,rticesindo emala galan xastelikleri mtialics etrnali ohudutrsa, indi onlar qidanrn gox manimsanilmesi neticasind, imrf" gelen piylanme, hipervitaminoz, su intoksikasiyasr va-elektrolitlarin goxlugu va s. xastaliklari de mitalicoitmelidirler. Olbatte nezere almaq laamdrr ki, orqanizmin ilili, v^g^ t9

ve karbohidratlara olan telabatt onun enerjiye olan telabahndan asrhdrr. Malumdur ki, an qorxulu gatrqmazhqlar ziilallann kifayat qedsr manimsanilmemesi zamant iize grxrr (Cedval 6). Cadvel 6 Qida maddalarinin (bdyfiklar iigiin) sutkahq qabulu va or ann az ye ya cox oabulunun tazahiirii Izra telimatlar Sutkr14 t lebal (6) Olavc t loballal Depo (ehtiyrt) Cshtnremazl6! tazahiirii Arhq q.bul etmrnin tazz- N v!/ q!' ie B!p Ovez olunmayan amin Lurlulann lazmi miqdar olinasl $,:ti ile 0,8 q^q kiideya (m6. heyvani ziilal gakidda a.a iimurni zilal miqdannrn yansrmn qobulu An azr I00 q (bcynin qidalanmasr iigiin) v. ya 200 q znlal (qliikoneogcne) (a))+ (bd-25% iirnumikalori miqdanndan Umumi yag miqdannrn l/l'a yaxrn Qocalar vs usaqlar-1,2-1,5 q/tq: atsr oz.l5 iglarizamanr. ez:lolorin t,(tyiimesina. hamilalik vo aglr xosteliklcrdr - 2qlkq gakiya qadsr Fiziki yiiklam+ l9! zamam Fiziki yiiklomt lar zanranr Fizikiyiikl5moler zamaol Mobillesdrrilrni$ ehtiyat-45q (40q-ezalalardc. 5q qanda vo qaraciyorde) 300400 q qliikogen Heddan!ox genis ehtiyata malikdir Haddan gox 8eni9 ehtiyata malikdir Anqlama, srek foaliyyerinin ataf dii$mrsi, miibadil. pozulmalarr, qipoqlikemiya. ketoz Arrqlama. amak fealiyy.tinin agag dii{mesi, yaeda hoil olan vitaminlerin sat$mamadrgr zamanr onlann sotolmaslnln pozulmasr Qematuriya. drri xasteliklari, mitoxondriyalann z5- d.lanrh.si. maddelar miibodile. sinin pozulmasr Aclqda, irfeksiyalara ugamaqda meyilli, apatiya,.z.l.l.rin aro[iyasrnda, ugaqlann inkipfrnrn pozulmalannda Balrrsaqda Ciiriime proscsinin nstiinliik tetkil etmosindo Piylen- Qip rtriqliseridemiyva qrpefxolesterofemiya atcro- sklero- zun lnkigfi ile, piylmma E Vitaminine qar$r talabahn artmasr (toloferolc) 20

Codvel 7 Ugaq va yeniyetmalarin ziilal, yag ve karbohidratlara talabatr Yat Lt) lallar YaElar Karbohidretlsr celll Heyvan catru Bitki manfll mansali 6 ay-lyas 25 20-25 25 113 1.5-2 yas 48 36 48 160 3-4 yas 53 40 53 5 t92 5-6 yas 63 44 63 8 233 7-10 yas 72 41 72 ll 252 l1-14 yas 80 48 80 l5 234 lrl-17 vas (oelan 96 58 96 l8 382 14-17 yas (qu) 106 64 106 20 422 93 56 93 20 367 Cedval 7-den gdriindiiyii kimi, ugaq orqanizminin qida maddalerina olan talebatt yaglllara ve qocalara nisbaten goxdur. Qida maddalarina minimum talabat. Ziilal balansr. Z:Jllalsz dieta zamant enerjiya gdra iman tolabatrnr tam 6dayen zfrlal itkisi sutkada l3-17 q teskil edir. Ogar rasiona bu miqdarda ztilal alave elesak ziilal balansr rmale gelmir. Bu da 2 ciir sabable izah oluna bilar. Birincisi, melum olmayan sabablera g6ra ztlahn qabulu yriksek suratle azotun ifraz ilo miigayat olunur (z0lal itikisinin gostaricisi). ikincisi, orqanizmin ziilallannrn barpa olunmasrnda istifade olan qidada olan ziilallarrn aminturgulartnln terkibindan as l olur. Ziilal balansrmn saxlanmasr iigiin qarrgrq dieta zamam ziilahn terkibi 30-40q (sutka arzinda) taqkil etmelidir. Buna ziilai minimumu deyilir. Ziilal optimumu iigiin qida ila qobul olunan ziilal bedan kiitlesinin lkq-na 0,8qr tegkil etmalidir. Yaflara va karbohidratlara olan minimal talabat. Ya[- lara olan minimal talabat onlarda olan yalda hall olan vitaminlari va hamginin evaz olunmayan yaf turgulanmn miqdanndan asrl olaraq miieyyan olunur. Karbohidratlara 2t

olan minimal. talabatr bag beynin hiiceyrelarin qliikozadan asrh olan talebatr ile (sutkada 100 q_a yaxtn) ssasen tsyin etmak miiayyan olur.. Insan ve heyvan orqanizmini tagkil edsn toxuma vo hiiceyralarinda maddelar v1 gnerji miibadilesinin normal ge_ diqi-iigtin ziilal, ya!, karbohidrailardan alava *.i-"i rn,-i,qdarda vitaminlara da ehtiyac vardrr. Rus atirni N.i.Lunin 1880-ci ilda heyvanlar iizaiinda apardrlr tr".iiu" if" iru-u, ". di. Bunun iigiin o 2 qrup sigovuliarr, -bi, q.rprnu t"uii, aigrr q.rupunu. snni qida ila qidalandrdrqda, g<irdii ki, siini qloa rra qrdalanan heyvanlarrn ekssriyyati 6ltir. Buna sebab qidada vitaminlerin olmamasr olmuqdur. l9l2_ci ifua iolga alimi Funk vitaminlerin esas hissaiini qidamn terkibinda olan amin qrupu oldulunu nazara alaraq vitamin (vita_he_ yat., vitaminler-heyat amillari) adrm taklif etdi. lndi elma malum olmugdur ki, bezi vitaminlarin tarkibinda nainki amin qruplan, hom da azot yoxdur. Olmasa da onlarda da vitamin adr saxlan mrgdr.. Vitaminler enerji manbayi, plastik materiah, hiiceyrs_ ler ve toxumalann qurulmasr maqiadila istifade oluumasalar da, onlar maddalar miibadilesinin tanzimlanmesinda "sa,.ot oynayrrlar. Buna gcira da qidada vitaminlarin yoxlugu ve yaxud kifayat qoder olmamasr maddalar miibaditasini-n vo hevran orqanizminin bir srra digar fizioloji tunksiyalarrnrn tanziminin pozulmasr naticasinda meydana grxan xasteliklc.","b"b olur (cedvol 8. 9. l0). Orqanizmda vitamin gatrgmazhlrna avrtaminoz,.goxluluna hipervitaminoz, azhfrna isa hipovi_ taminoz deyilir. Vitaminlar. insalarrn vitaminlore olan telebatlan hziki ig zamanr va bir gox xastaliklarde artmlg olur. i9 zamam enerjiya olan telebat vitaminlaro olan talabatdan daha gox dereca artmrg olur. Heddan arhq kalorili olan rasionda hi_ povitaminoz o- zaman.inkigaf edir ki, bu rasion eyni olsun (mas., vegetarianlarda). Qidada vitaminlarin laami qedar

olmamasr onun dtizgiin hazulanmamaslndan da bag vere bilar. D E K Raxit, siimiklarin Syimasinin vc mdhkemlcnmasinin pozulmasr ez3lolerda metobolizmin va damarlann kegiriciliyinin pozulmast Qanlri laxtalanma siiratinin aga- Er olmasl, qanaxmamn olmasr Az miqdar qaraciyarda bdyrokalarda, bafrrsaqlarda, slmiiklerde, kiyrakiistii vazilerde. Bir nega qr qaraciyarde yae toxumalarruda, ugaqhqda, hipofzdc, Myrekiist[ vezilarda Cox az miqdarda qaraciyer vc b6yreklarde Cadvel 8 Yafrla hall olan vitaminlar' Qatrqmamazh$n olamatlari, ehtiyat YA meslohat olunan normasl. Vitemitrlor CahimamazlErn Ehtiyst menboyl Giindallk noemsr alamatlari A <<Toyuq korlu[u> Bdyuk miqdarda 0,8-l,I mq epitelinin pozulmasr, boy artrml- p -karotini, maks- qaraciyarda A vitamini =1,G2,2 mq run pozulmasl doza: l5mq vitamin 5,0mq ugaqlar va hamilciarda l0mlq; maksdoza; 25 mkq. l2 mq takoferol Normal balrrsaq mikroflorasrnda lelab oluamur: eks halda =lmq. Vitaminlailn orqanizmda olan ehtiyatr. Orqanizmde ahamiyyetli 5lgnda yafda hall olan vitaminlar ehtiyatr ola bilar. Bu vitaminlerden bazileri (mes. Vitamin A) bir neqe ila qadar gatan miqdarda suda hell olan vitamin Brz-ds goxlu miqdarda toplanrb, yrglhb saxlamllr. Hipovitaminozlar. Vitaminlarin gatrsmazhgrrun tezahiirii ya diizgiin qidalanmadan, ya da sorulma Eosesinin pozulmasrndan bag vera bilar. Hipovitaminozlarda demek olar ki, hemiga fziki va aqli emak fealiyyatinin aga$ enmasi mfigahida olunur. Hipe rritaminozlar. Vitaminlarin haddan artrq qabul edilmasina hipervitaminoza deyilir.

Suda hall olan vitaminlar. eahgmamazhlrn tazahffrlori, etma maslehati "r:f#f Vnamto qstrt]nattlazllern Ehtiyatr SuttaLq taeuittazrhiiri Bt 1 Beri-beri, poli- Qaraci),.rde I,l-l,5mq I nevrit. MSS-nin 10mq-a yaxrn, I zedalenmasi. ve ya 0,12mq/mC; mionardda, bag spirtili igki iganlarde-yuksek. beyinda. Br & Brz Folley turqusu I I iflic. azalalcrin I atrofiyasr. iirak Iqatqmamazhgr Boyun arlmrn- da langimi. dari rastelikliri I Dcrmatit, poli- I ncvrir, qrcolmalar. I I Pcrnisioz anemiya, funikulyar mieloz. Dermatit pemitsioz ancmiya I Nilotitr p.ltuqru, fototurtusu ] dermatit, I parestezi Psntofen tur- Merkazi sinir tusu sisleminin po- I zulmas, C Yllrminoi ar Xolin lnozitol i I Srnqa, birtasdirici toxumanrn I J pozulmasl. dalmarqanaxmalaj rr. inleksiyalara I meyillik, psixoza Qaraciyarde ve skelet ezelelerda lomq-a yaxrn. Ozalelorde, qaraciyarde va baq beyindc l00mq-a yaxm. 1,5-3mq; esasan qaraciyerdo. 1,5-1,8mq va ya 0,l4mq/mC 2,0-2,6mq va ya 0,02mq/q qida ziilah 5mkq Qaraciyer va btil' f Nonfiiagr-rs"q rakjarde0,4mq-a yaxrn I mikroflorairnda trlab olunmur; aks reqdirde I o.3mo O,lmq-u yuxrn. 12-15 mq qaraciycrdr hamila-lita: I 0.8.o Qaraciyarde I ts-zomq va'ya eo ljomq-a yaxrn I dile rripfotondar 5omq-a yaxrn b6yrakistelerinda. I Etff" I I kiyraklarde, qa- I raciyerde, bag I I beyindc, [rekda I 1.5 mq ba$ beyin- I 75 mq; siaat.er I de. b6yraklerdc. ] gekanlarda 4Cpl-a I bdyrakistlerde. J qader viiksak olur I madealtl vrzihr- I I de, qaraciyerda, iirekda I I Melum deyiller Biitiin hiiceyrirrd, 1,5-4,0 q le-a vaxm

^ _. Okser yetkin adanriar u$aq va hamila qadrnlardan larqli olaraq elava D vitaminin qabuluna ehtiyac iuvmurlar. Yitamin I (retinol (provitamin- p -karotin), retinol (provitamin-kriptoksantin), retin turgusu) toxumalarda re_ tinol geklinda olur. Osasen A vitamini karotinoidlarin bitki piqmentli maddelerindan emala gelir. Bitki qidasr ila provitarniniar aaxil,olur (qrrmrzr ve san karotinoidlar). Bitki ka;;ri;;a yerk_6k[nda, gdbalsklardo, arikda, qiirmdzii bibarda rasi eelinir. Heyvan orqanizminda V provitamini kimi bitki kaiofini ka_ rotinaz fermenti ile hidroliz zamanr A vitaminina gevrilir. Karotinaza heyvanlarn qaraciyarina da agkar olunmusdur. A vitamini miixralif qida mahsullarinda daha gox ba_ Jtg lapnja, 3r.o va8rnaa, yumurtalarda, qaraciyardi, bahq kiiriisiinda, siidda olur. Vitamin A_nrn asas funksiyasr s6rme piqmetinin amale galmasinda, b6yuma va inkigafr ir.iri "aro epitel va siimtk toxumasrmn normal inkigafinr t.-in "t_ makdir.. A vitaminin onurlah heyvanjarda gdrma piqmentin srntezl zamanr igtirak edirlar. Onurlah heyvanlarrn goziinde gdrme piqmentinin lormalarr radopsin va iodoropsln movcuddurlar..a vitamininin qatrgmamasr toyuq korg,trlu xastalyrnrn lnkl5allna, g6ztin buynuz tebaqasinin zedalanmasina sabeb olur: A avitaminoz xlsteliyinin alrr forrnuluiinin t _ zahfirii zamam skeletin inkigafinda Iengiha va darinin bazi zedalanmalari miigahida olunur. Avitami no, u un, 16r^, zaifliyi, kseroftalmiya, keratomolyasiya -eyaunu f,xri' - _.. Sutkalq relabat (dozanr ME il5 teyin edirlai: ME=0,3 Mkq)-yaghlar iigiin -1,5 mqr (5000 UE;, hamita qad,nlar i9i1 -?.qr (6600 ME), siid veren analar iisrn -2,5mqr (8250 fe), l^v^1t^-$gea_qlar iisun - 0,5 mqr troso utl, i-o'yuu - lqq1 (3300 ME), 7 yasrndan yuxari - r,s rnq (5Ooo Mb; tagkil edir....yinynin 8r (tiamin) tiaminfosfat formasrnda metobolzmde igtirak edir. Mada-baltrsaq traklnda sorulduqdan

sonra tiamin tiaminfosfata flosforlagrr. Br vitamini karbohidratlar sayasinda, kofermentlerin kokarboksilaza va dehidrazanrn sintezinde, ilziim turgusunun dekarboksillegmesinde igtirak edirlar. Tiamin bitki ve heyvan toxumalarrnda geni$ yayrlaraq, ham aeroblu, ham da anaeroblu hiiceyrelar iigiin zeruri olur. Yagh insanda tiaminin giindelik talabatr 2-3 mq tegkil edir. B: vitamini pivs mayastnda, yunan findrqlannda, yumurtalarda (yumurta sarrsrnda), govdar ununda, qarfrdahda rast galinir. Br avitaminozu zamanr amin turgulaflnrn miibadilosi, karbohidratlarrn yenidan sintezi, elace da sinir sisteminde asetilxolinin ameia galmosi pozulur. Avitaminozlu heyvanlann qanrnda karbohidratlarrn pargalanmastntn pentozafosfath arahq mahsullannrn ahamiyyatli miqdarr agkar olunur. Qanda pirivat ve laktatlarrn miqdarr artu. Orqanizmda tiaminin gatr$mamasl zamant maddeler mtibadiiesinin pozulmasr kaskin polinervit xastaliyinin inkigah ila naticalanir. Neticeda heyvanrn haraketinda pozgunluqlar, harekatds miixtelif pozlunluqlar meydana grxarr. Vitamin Bz (riboflavin) toxumalarda ATFJa birlagir. flavinmononukleotid ve flavinadenin nukletotida gevrilir. Bz vitamin quruluguna gdra toxuma piqmenti-flavina yaxln olur. Riboflavin toxuma flavininin 5 atomlu spirt ribitol ila birlagmasidir. Riboflavin bir gox mikroorqanizmlar, bakteriyalar, mayalar, ali heyvanlann orqanizminds mdvcud olan mikroorqanizmlar vasitasile sintez edilir. Bz vitaminina mayalarda, danli bitkilerda, pomidor pastasrnda, kalamds, ynrmurtalarda, qaraciyerde, beyinda rast galinir. Qidada B: vitamininin gatrgmamasr zamant darinin, g6ztin buynuz tebeqesinin zadslanmasi mtgahide olunaraq, cavan heyvanlarda artrm dayanrr. YagL insanda 82 vitaminine olan giindalik talobat 1,8 mq-dir. Vitamia E (a -taxoferol, 7 +okoferol) doymamrg yag turgularrmn oksidlegmasinin qars$lnr ahr. Hema va ziilallann sintezinde va toxuma tanefffisiinda igtirak edir. Giindalik

talebat - I 5ME. Bitki ya[r, taravazin yaqrl yarpaqlarr, wmurraoa olur. Avrtaminoz zamaru skelet ezclalarinin disirofiya_ laprr, cinsi fealiyyat zaiflayir, mitoxondirinin lizosom v, nti_ ceyre membranrn funksiyasr pozulur. D61[n 6liimtne sabeb orur,. t vltamlni goxalma funksiyasrmn temin olunmasrnda I"gif.9t oynayrr.. Onun- yoxlugu,"-un,,,uyud".p"i-otozolctl;nn normal inkigafi pozularaq, onlarrn harekatinin itmesl, embnonun sorulmasl m[sahida olunur. E vitamini biitiin onurfiah heyvanlar iigiin zaruridir...litamin Br (pantoten rur$usu) _ miibadila prosesine koenizm A formasrnda daxil ojur, yugf"i,.g.["[iarut_ larrn miibadilesinde igtirak eair. f tittinllaaur. ir*iuina" pantoten tur$usu oldugu ve hamda orqanizmde sintez oluna Dloly-tne g.ora lnsan orqanizminda onun gatrgmath prna az tasadiif edilmir. Danli va paxlah bitkilarar, [u.iofe", qu_ raciyorda, yumurtada, bahqda olur.. 9: y"g turgulan, steroid hormonlar va s. sintezinda i9- tirak edir. Pantoten turgusu hageratlann balrrsaqlannda mikroorqantzrnlenn varllrndan asrh olmayaraq biitiin hoseratlar [9ii.n zaruridir. Gdygeyan heyvanlaida irrntot.n -iurguru kiilli miqdarda birinci meda mikroorqanizmirri, jou*rl"r- 11, I:r^!ln*.rq bakteriyalan, insanda irty;r;; 6rgLr"C,n mrxrollorasl taralinden sintez olunur. yagh insanrrioanto_ ten tur$rsuna olan gtindalik telabat l0 mgtagkil edir.'onun gatlgmamasr zamanr artrmda yubanma, bedan kttlesinin Irl..T1l tez yorulma, halsrzhq, hugsuzluq, a".muiii r.rrir lar, selrkll ql$alarda zadalanmaya saglarrn alarmasr, anemiya alamatleri miigahida olunur. ^. Vinmin Br (pridoksin) - suda holi olan vitamindir. B_itki va heyva.n mengali qidaiarda (mal eti, qri""iyii, Jor* al.r: qoyun eri, bahq atinda (bafrrsaq mikrofloiasr sintez edir) olur. ",_.^_,1:r:O:!r1", Qarrsmamasr hemoqlobinin normal bioloji srntezrnln pozulmasr ila noticalone biler. Miixtelif heyvanli_

rm qidalarlnda Bo vitamininin gatl$mamasl dermatit ile neticelinir. Yagh insanda 86 vitaminine olan Sndelik tolebat 2-4 mq toskil edir. Vitamin Br: (stankobalamin) Vitamin Brz qatr$mazher anemiya va onurfia beyninin arxa va yan siitunda naql edici yollalarrnrn mielinlegmesinda pozlunlula sebsb olur. Giindalik telabat 2-5 mkq. Orqanizmda Brz vitamininin gatl$mamasl qida mahsullarrndi onun yoxlufu ile deyil, onun a9ag1 saviyyade manimsanilmasi, onun meda-baflrsaq traktma daxil olmasrnrn pozulmasr ila elaqadardrr. Bru vitaminin menimsanilmasi igiin medanin bazi hiiceyralari ila ifraz olunan kastla amili kimi xiisusi madde zaruridir. Kiilli miqdarda Br2 vitamini heyvanlann qaraciyer, bdyrek kimi bazi orqanlarrnda agkar olunur. Vitamin C (askorbin turgusu)-suda hall olan vitamindir. Bitki msngoli qida maddalarinda (limon, biber' siiyiid' portafial, qara qarueaq goy sofian, pomidor pastasr, kartof, kelem, itburnu meyvesi) olur' Hiiceyradaxili oksidlaqmebsrpaedici proseslcrinda iqtirak edir. Kallogenin, hialuron turgusu, koitikosteroidlarin sintezinda, triozin, fenilaianin va ioli turgusunun miibadilasi iigiin lazrmdrr. Vitamin C giindalik talebat yaghlar iigtin-70mq, uqaqlar iigiin: 6 ayltq -1 yaga qadar - 20mq, 1-1,5yaq - 35mq, 1,5-2 yag -40mq, 3-4 yag - 45mq, 5-10 yaq - 50mq, I l-i3 yaq - 60mq olur. Avitaminozu zamant omala gelan xastaliklar qanaxma' damarlartn siiriigmesi, diglerin ttikiilmesi, deride kigik qansrzmalar, dig dibindan qan axma (sinqa) va s. xestoliklar meydana grxr. Onur[ah heyvanlarrn bir goxu askorbin turfusunu kiilli miqdarda sintez etsalar dc, daniz donuzu, meymun va insan qida ila askorbin turiusunu almahdrrlar' Vitamin D (xolekaisiferol-d3, erqokalsiferol-dz) yagda hall olan vitamindir. Siimtik va diglarin sintezi iigiin lazrmdrr. Bioloji cahatden az feal olan bitki (erqosterol, provitamin Dz) va heyvan (provitamin Dr) mangoii provitaminler 28

ultra ban<ivgayi piialarrn tasir.i ile darida, sonra qaraciyerde, sonra b6yraklarda bioloji foal formaya _ fuiliv"?f.zs_ (OHD-D, qevrilir. Vitamin Dr reseptoila" tr"n.tiipriiun,^ miv.e. a.milidir. Heyvan orqanizminin toxumalarrnda (asasan oanoe) D vrtarruni ultraban6vgayi gtialarrn tasiri altrnda 7_ dehidroxolesterinden sintez eoitdiyinaen onrn rirt.ri tiqti, optimal garait yay mdvsr.imiinda yurunr.. Onu.guri, t "vuurr_ larda D vitaminine olan talabat aqtar otunmu?. -iititti- miqdarda D vitaminino esason balq yagrnda ;; il;;;i;.".,_ srnda, quglann va bahqlarrn qiraci-yarinda, l"frl,r lu"isiinda rast galmek miimktindiir. Ugaqlarda D vitaminin gatl$mamasl zamanr kalsiumun hecmindeki koskin dayigiklikiar nr rtim,itj"'tullrrm dugunun gatrfmamasr ila miigayet olrnun.u*li *.ii.t'iui inti_ :if "dl.^. S-iidamer r:gaqlarda D vitaminine.frn giirj-"iit t"- lebat 10-25 mq tegkil edir.. Vitamin r( (filloxinon). K viraminine qida mehsulla- :f911":i gatinir. Daha eox tur$ans, kotom, pomidoi, qoru-..1f1-o: o,y. Hey:an]r-r orqanizminda yogun bafrrsaq tak_ Ienyalan slntez edir. K vitamininin gatl$mamasl iumun, qu_ nrn_ laxtalanmasr pozularaq, protrombinin qanda ijrakr zaifleyir. Protrombin sintezindj igtirak edir, ir"i" r'.._a laxtalanmasrna tesir edir.,.,,,_ f!,1rnilin faaliyyati qaraciyarin funksiyasr ila srx 9akltda elaqodardrr. Qaraciyorda_qarun laxtalanmasrnr miiga_ *1. :dro. proseslarda igtirak eden maddaler.intri tirnr.. lrrtlo. mohsujlarrnda daha gox K vitamini olur. Avitaminoz qlo?o? [ vrtamrnrnin qatr$mamasr naricasinde deyil, onun mjdo-baelrsaq.traktrnda gorulmasr prosesinin pozulmasr zamanr baq verir. Avitamin o,,u^uoi laxtalanmi mtidoeti artrr. m-ada-ballrsaq qanaxmasr, derialtr qanaxma U"s u.ri...h.vitayiyi (biotin). Heyvanlarda Uiotin Uagrislq trat_ trnn bakreriyalan ila sintez edilir. Digcr hallardi H;;*_ nrnrn gatrsmamasr sulfanilamidli preparatlarrn qabul oiunmasl zamam balrrsaq bakteriyalarrmn hayat faaliyyetinin

pozulmasl neticesinde ve giy yumurta qebulu zamanr inkigaf edir. Toyuqlarda biotinin gatr$mamasl riigeymlerin talef olmasr ve cticalerde skeletin patoloji dayigikliklera maruz qalmasrna sebob olur. Yagh insanda H vitamininin giindalik telebatr l0 mq ve ya 120 Mkq tegkil edir. H vitamininin gattqmamasr zamam orqanizmde derinin miixtelif ciir zodelanmssi, zeiflik, yuxulu veziyyst meydana grxaraq, igtaha pozulur. Biotin noxud, soya, bufda, g6balak, yumurta sansr, qaraciyor, b6yrak, tirsk, giil kelem va s. olur. PP vitamini (nikotin turqusu-nikotinoamid). Suda hell olan vitamindir. PP vitamini karbohidratlann miibadilesinda vacib rol oynayan kodehidrogenaz kofementlarinin terkib hissasini eme.la getirir. Nikotin turgusu triptofan bakteriyalar va bir gox bitkilerin toxumalan vasitasila sintez edir. PP vitamininin gatr$mamasl zamam dermatit (dori 6rtiiklerinde iltihabi proses), diareya (qann pozulmasr) va demensiya (psixi pozfunluq) kimi xastelikler inkigaf etmiq olurlar. NAD (nikotinoamiddinukleotid) va NADF (nikotinoamiddinukleotid fosfot) formasrnda kofermentidir. NAD ve NADF hidrogen ve elektronlarln akseptorlarr olub, oksidlegma va borpa proseslarinde iqtirak edir. Hticeyre tanafhisiinde igtirak edir. Ot va bahq mahsullannda, xiisusi ile mal eti, bdyrck, irek, qrziil bahq, siyenekda gox olur. insan orqanizminin PP vitaminina olan giindalik telebatr yaghlarda 12-18 mq, ugaqlar iigiin: 6 aydan-l ile qodsr- 6mq, l-1,5 ile-9mq, 1,5-2 ilo-l0mq, 3-4 ila-l2mq, 5-6 yaga qedar-l3 mq, 7-10 yaqa qedar-l5mq, l1-13 yaga qeder-l9 mq qader olur. Foli tarsusu (foli turgusu, folisint poliqlutamil folasin). Qaraciysrda foliturgusu faal formaya kegir - foli ve ya tetrahidrofoli tursusu va purin, primidinlarin sintezinda va bazi amin turgulann gevrilmesinda igtirak edir. Histidin miibadilesinde, meteonii sintezinda, xolin miibadilesinda igtirak 30

edir. Giindalik telabat -01-2 mq-dir. Folatlann hamilaliyin birinci.iiq ayrnda qebul edilmaii d6iiin inkigafrmn normal getmesi iigiin gox lazmdrr... Su, duz ve mikroelementler Insanrn suya olan talabatr miixtalif ola bilar. Suya olan telebat ahemiyryatli derecada giiclii tar ifrazr geraitinda artrr. Yiiksak dozah vitaminlarin qabul olrr-r.hti,fiil"nl l0 Sutkahq talabat, toksiki dozalar va insanda Vitamln Sutkahq Toksiki doza trlobot (giin erzlnda) A 0,6-l,l mq 35 mq (ve ya bir defaya 600 mq) Yiksok dozaorn iazahii rii l)arinin, seliyin va siimiiwn dayitilmasi; ba$ agnlan. eyforiya. D x 25 mkq 0-l mq 500 mkq/kq Simuklerdan Cai yuiulmaii- Ca2* toxire salomasr, MSS-nin vo briiyrakleril pozulmasr Iirkan mcnstruasiyataraa - anemiya. Hardan daxili venava yeridilnrasindo-kollaos. Br l-1,5 mq Herdeo daxili vcnaya yeridilm+ Nikotitr tur$eu sinda - ko)laps. I5-20 mq 34q Hezmda pozulma, derinin dsiigilmasi. gtirmenin kaskin pozulmasr Yetkin insanlarda suya olan talabat $araitdon as l ola_ mq. beden hacminin gakisine gorc 20-45 mq/kq arahgrnda dayigir. A9alrda qeyd olunan neticaler su balinslni *uikt._ rize edir: 70 kq gekiya malik insanln sutkada suya olan minimal talebatr raxminen 1750 rnl tagkil edir: oda;dan 650 ml su ilo, taxminan 750 ml bark qida ila va texmini 350m1 ise turgu reaksiyalarda yaranan su ile qebul olunur. Ogar qobul olunan su bu hacmi kegirse, onda siglam insanda irtrq rn"_ ye tdyreklar vasitesile badanden ifraz olunur: flrak ve b6yrek xestaliyindon aziyyot gakon insanlarda isa maye orqanizmda 3l

saxlan lr. Suyun lazrmr qeder qebul edilrnemasi. Baden gskisinin 570-ni kegen suyun itirilmasi omak qabijiyyetinin agalr dtgmasi ile miipayet olunur. Ogar beden geksinin 10%den yrd(an su itkisi bag verirsa, bu zaman aptr su itkisi bag verir, egsr bu 15-200/o va ya suyun orqanizmde olan iimumi miqdarrnrn ll3-114-e (beden kiitlasinin 60%-ni tagkil edir) yaxrn hissasini tegkil edirse bu zaman 6liim hadisasi bap vers biler. Cadval 11 Duzlar, Miihiim olan ionlann yetkin insanlarrn Kalsiuma olan telebat hayatrn o ddvrlerinda artmrg olur ki, o zallrtan si.imiiklarin artrmr (hamila qadtnlar va ugaqlarda) bag verir. Laami qader kalsiumun olmamasr zamanr isa yiiksak tarkibli qalevi turgularr olan qidanrn qebul olunmasrna mecbur edir. Xiisusan siid ve siid mehsullarl kalsium ile zengin olur. Natirium xloride olan minimal sutkahq telobat (x6rek duzu) lq-a qeder tegkil olunur. Merkazi Avropa ahalisinin duzdan istifadesi bu g6stericini taxminan 10 defeye qeder kegmig olur. Bele ki, hedden gox duzun qebulu arterial tezyiqin artmasrna sobeb ola biler, duzun qida ila birlikde sutkahq qebulu 10q-dan yiiksak olmamaltdrr. Mikroelementlar. Miiayyen fizioloji funksiyalarr yerina yetiran goxlu mikroelement.ler movcuddur. Biz burada yalmz damir, ftor, yod vo med nezerden kegiracayik. Damir ve yoda olan telabat ugaqlar ve hamile qadrnlarda yiiksek olur. Demak olar ki, biitiin mikroelementlarin yiiksek dozalt qabulu zamam bu va ya digar fizioloji funksiyalartn pozulmasr hallarr bag vera bilar (cedval 13). Bu cshatdan ltor gox tahliikelidir. Bela ki, bu elementin toksini dozasr sutkahq talebatl gox ciiei olgiide iistelsyir. Yodun gattgmamazher zamanr

qalxanabonzor vezinin Myiimesi ilo xarakteriza olunan xes_ taliyi gertlendirir ve bezen tiroksinin sekresiyasrmn pozulmasr ila miigayat olunur. Mcrkezi Avropa geraitinde yayrlmrg ve gatlfmayan ye_ gana qida komponenti demirdir. eidada olan damir bu mikroelementa olan telebatr gox getinlikla ddayir, bela ki, balrr_ saqlarda tobii mengali yalna 3-B%o-i va texminsn 236/o hev_ vani (yemin terkibinda) mangeli demir sorulur. Damirin 9a_ trgmazltel $araitindo asas simptomlar - bag alnlan, halsrzliq, emsk qabiliyyatinin agagr olmasr va dari-btyun artlmrnln (saglar, drrnaqlar) pozulmasrnr misal g6starmsk olar. Damirin nezaregarpacaq qador gatrgmamazh[r demirqrthlr ane_ miyasr yaradrr. Su va mineral maddalar mflbadilasi Su va mineral maddelerin hiiceyre iigiin qida vo enerji ehamiyyati o^lmasada, orqanizm iigiin agagida g-.ista.il"n 9u^ miihrim vazifalari yerine yedrirler: l. eanda oksigen ve COz daqrnmasrnda igtirak edirler. 2. Osmos tezyiqininienziminda igtirak edirlar. 3. Hiiceyro sitoplazmasrnm, qanrn plazmasrntnr qan cisimciklerinin, limfa va hiiceyraarasr maytnin esas terkib. hisselaridir. 4. Qanrn laxtalanmasmda tur$u-qolevi miivazinatinda yaxrndan igtirak edirler. 5. Bedan temperaturunun fiziki vo kimyavi proseslerin neyro-humal tenziminda yaxrndan igtirak edirlar. 6. va belaliklade homeostazrn sabit saxlanmasr onlann hficeyrelar, toxumalar ve tam orqanizm_ da olan normal miqdarrndan asdr olur.. Cadval l2-de orqanizmin giindalik telabatrna uyfun minerallarrn miqdan haqqrnda mjlumat verilmigdir...na duzlan orqanizmda suyun saxlanmairna yardrm edorak K vs Ca duzlarr onun orqanizmdan ilraz olunmarrna sabab olur. _ Suyun vo duzlarrn xaric edilmasinda igtirak edan b6yrak ve ter vazilerin fealiyyati sinir vo humorai tsnzimler vasi- JJ

tasilo heyata kegirilir. Ara beyninda hipotalamusun osmoreseptor sinir hiiceyreleri su-duz miibadilasinin tanziminde i9- tirak edir. Cadval 12 Minerallara talabat Minerallar Miqdan Natrium 3,0 qr Kalsium 1,2 qr Kalium l,o qr Xlor 3,5 qr Damir 18,0 mqr Sink l5 mqr Maqnezium 400 mqr Yod 150,0 mkqr Kobalt malurn deyil Mis malum deyil Marqans malum deyil Su-duz miibadilesini tenzim eden sinir markozi ara beyinda-hipotalamusda yerla;ir. Su-duz miibadilosinin tanzimindo hipofizin arxa paytnm hormonu-vazopressinin ve bdyrekiistti vazin qablq maddasinin hormonu-mineralokortikoidlarin bdyiik ahemiyyati var. Vazopressin (antidiuretik hormon) b6yrak kanalcrqlannda suyun geriye sorulmasrnl artrrrr ve bununla da diurezi azaldr. Hipofizin 6n payrnrn hormonu sidik ifrazrna aks istiqametdo tasir edir. B6yrakiistii vazin qabrq maddesinin hormonu mineralokortikoidlerden aldosteron bdyrak kanalclqlann da natriumun sorulmaslnr artrnr, tksine kaliumun sorulmaslnr azaldlr, suyu orqanizmd3 toplayll. Natrium miibadilasi (Na') - Turgu-qalavi reaksiyanr ve osmotik tazyiqi miiayysn edan natrium kationu hiiceyre membranmdan miixtolif maddelerin dagrnmasrnda igtirak edir. Fsaliyyet potensiahrun formalagma va naql olunmasrnr mfieyyen edir. Natriumun gox istifada edilmesi supn orqanizmda saxlanmasrna sabab olur va sirkulyasiya olunan qan1n hacmini ve arterial tezyiqi yrikseldir. Normal ve sallam 34

orta ya;h adamrn natriuma olan giindelik talebahm qida ile gi.inda elava 12-12,5 qr xdrek duzu qebul etmekla ddamak olar. Matiriuma olan telebat giinda 4-6 qr tegkil edir. Osmo_ lik tezyiqin yaradrlmasrnda natrium xloiid aias rol oynayrr. NaCl-orqanizmdan tar va sidikla xaric olurlar. Mineral maddelar orqanizmin funksional sistemlerine miixtolif tasir g6ster.irlor. Na+ r,e K* ionlan iirek azelesinin fealiyyatinin, hiiceyranin membran ve faaliyyat potensiahn tenzimlanme_ sinde feal igtirak edirler. Orqanizmda Na miqdarrnrn normadan az olmasr, ezala taqalliisiiniin pozlunluluna sabab olur. Bcdane normadan gox natrium daxil olmasr onun temperaturunun artmasma hatta zaharlanmasina bela sabeb ola bilar. isti sexlardo igleyan adanlarda terla, siaikia coxtu natrium, (45% qeder) ifraz olunur. isti sexlarde igloyonlara maye itikisinin qarirsrnr nisbetan almaq iigiin girelsi va t 0_ I 5 qr x6rak duzu qatrlmrg su igirtmak lazrmdrr.. KaJiun miibadilasi (Kt) - hiceyredaxili mayenin ka_ tionu olan kalium memran potensiah yaradrr. Hiiceyra membranrn oyanmasrnl miiayyan edir. Ozala va sinir hiicey_ rasinin daxilinde kaliumun qatrhlrnm dayigmasi azala ve sinir sisteminin funksiyasrna tosir edir. eanda kaliumun miq_ darmln azalmasrna. hipokalemiya, goxilrnustna isa hiperkilemiy'a deyilir. Kalium miqdannrn azalmasr iirak ezeiesinin t1r_lilln, menh tasir edir, bagrrsaqlarda parcz omalo geri_ rir. Bitki manqali qidalardan, kartofun terkibinde kaliumun miqdarr daha gox olur. Na+ va K* ionlarr iirak azelssin.in faaliyyatinin tanzimlenmasinde leal igtirak edarek, onun oyanma qabiliyyetini.aherriyyatli gakilda dayiqirlar. Na* qan plazmasrndan xaric edilmesi azele toxumistnrn yr! ma xas_ salerinin itirilmasi ila natictlenil. K* ionu heyran -hiiceyrosinin esas minerai kationudur. Xlor (Cl,,) - xlor ionu osmotik taryiqin tanziminda, mada giresinde duz turgusunun (HCl ) yaianmaslnda va sinaptik lengimada igtirak edir. C(.- ionlar Na+ kationlan ila 35

birlikde qan plazmasrmn ve orqanizmin digar mayelerinin osmotik tezyiqlarin tegkilinda igtirak edir. Cl- madanin hozm fermentleri ifraz olunan hazrn fermentlerinin feallagmasrnda vacib rol oynayan Na C/ -un da tarkibine daxil olurlar. Xlor orqanizmda esasan x6rok duzunun (Na Cl ) tarkibinda toplanrr. Dari xlorun beposu sayrhr. Xlor orqanizmden sidikla, kal ile, isti olduqda tar va vezilorinden ilraz olunan terin terkibinde xaric olur. Kalsium m badilsai (Ca:+,). Kaisium (Ca2*) orqanizmde kalsi fosfat gaklinda olur. Hiiceyrc xarici mayede kalsium ionlarrnrn soviyyesinin yiiksak olmasr, iireyin sistola marhalesinda dayanmasrna sebab oiur. Ca2* ionlanmn hiiceyra xarici miihitde qatrhlrnrn az olmasr sinir lifinin spontan bogalmasma ve tetanusa sabeb olur. Kalsium ionlan bir gox fermentativ reaksiyalara tssir edir. Ca2* ionlarr qanln laxtalanmasrnda igtirak edir. Orta yagl adamrn kalsiuma giindelik telebatr 0,6-0,8 qr olur. Ca2+ ionlan ugaqlarda s[mtk sistemin formalaqmasrnda gox laam oldugu iigiin, onlann kalsiuma olan giindalik telebatr arhr. Hamilalik d6vriinde qadrnlann kalsuma ehtiyacr daha yiiksek olur. Bazi hamila qadrnlar bu d6vrde tebagir yemekia kalsiuma olan ehtiyaclannr ddeyirler. Giindalik qabul edilan kalsiumun forslora nisbati 2:1 olmahdrr. D vitamini fosfat duzlarrnrn badenda normal miqdannrn toplanmasrna tesir edir. <D> vitamini gatrgmadrqda ugaqlarda raxit xastoliyi, bdyuklarde ise osteoparez va osteomalyasiya amale gelir. Qalxanvari etraf vazinin parathormonu kalsium miibadilasina tesir gdstarir. Bu hormonun azh[r tetaniya deyilen veziyyat yaranr. Kalsum orqanizmden b6yraklarde amala galan sidikle, daridon ifraz olunan tarls, diiz ba$rrsaqdan xaric olan kalla xaric olur. Kalsium bitki mehsullanndan kalam, ispanaq, kahr, yerk6kii va a! turpda, heyvan mehsullanndan siid, pendir va yumurta sarrsmda olur.

Fosfor miibadilasi - fosfat (PO43-) - hiiceyrodaxili mayenin asas anionudur. Fosfatlar goxlu koenzimlerle d6nan birlagmaler amela getirmak qabiliyyatine malikdir, ATF, ADF, SAMF ve bagqa maddalerin funksiyasr ile alaqasi vardrr- Fosfatlar daha gox miqdarda siimiiyiin terkibinde olur. Fosfor orqanizme esasan natrium ve kalium duzlan geklinde daxil olur. Karbohidrat va azala miibadilasinin tanzim mexanizminde fosforun rolu daha b6yiikdiir. Uzvi birlagmslerin ve ATF-in tarkibinde olan fosfor enerji manbeyi kimi orqanizmin foaliyyatine miihiim ehamiyyata malikdii. Fosforun artrq hissasi sidik vo diiz bagrrsaqdan nacis ila bedendan xaric olur. Damir m badilasi (Fe2+) - Hb amale gelmasinde igtirak edir, az miqdarda qaraciyerde va borulu siimiiklerdin tarkibinde olur. Elektronlarrn dagryrctsr mitoxondiridlarda olur. Damir oksigenin toxumalara dagrnmasr tigrin ve hiiceyradaxili oksidlagdirici sistemlar iigtin mtitleq lazrmdrr. - Demir heyvan orqanizminde hemoqlobin, mioqlobin, sitoxromlar kimi vacib bioloji birlagmelarin tarkibin; daxi olur. Eritrositlarin tarkibinda orqanizmde olan biitiin Fe-un taxminen 70%-i yerlagir. insan orqanizminin Fe-a olan gtindelik talebatr 10-30 mq tagkil edir. Fe insan ve heyvan orqanizmine asasen iizvi birlegmelar geklinda daxil olur. Hamilelik d6vrii ananr, ugalr isa 5-6 ayhlrndan sonra, yani eiave yemak vermakle demirle tamin etmek laamdrr. Orqanizmin damira olan talebatmr ot, meyve va terevez, ).umurta sansr, paxla, noxud, giil kalam, alma, ispanaq vo quru gavah qabul etmekla 6damek olar. MaqneTium (Mg2t) - hiiceyrsye goxlu fermentativ reaksiyalarrn katalizatoru kimi lazrmdrr. Mg hiiceyra xarici qatrh[rnrn artmasl sinir sistemi ve skelet azslasinin faalhgrnr azpldrr. Oksina Mg2+ qathfirmn azalmasr oyanrcrh[rn yriksaldir, qan damarlanmn geniqlonmasine, iirak ritminin pozlunlufuna sabeb olur. Orqanizmin bir stra fermentli sistemlarinin brkibine 37

maqnezium daxil olur. Onun MgClz geklindo olan miiayyan miqdarrna qan plazmasma rast galinir. Mg2+ ionian onlar i.irak ezelelorinin oyanmaslnln tenzimlanmasinda igtirak edirlar. Bundan bagqa, Mg2+ ionlarr karbohidratlann hidrolizinda iqtirak edan fermentlarin sintezinin zeruri komponentlarincndirlar: M92* igtirakr zamanr fosfatazan fermentli faalhfir da artrr. Brom (Br). Heyvan orqanizminda brom hipofizda (i5-30 mq%o), elaca de bir sua digor orqanlarda isa 0,1-0,7 mq% qatrhqda agkar olunur. Br orqanizmds rolu miieyyen olunmasa da, o, darman preparatlann terkibinda orqanizme sakitlagdirici tasir gdstarerak, sinir sistemindo tormozlaytcr proseslari stimullagdrrrr. Yod (Q) - qalxanabanzar vazinin Tr-triyodotrionin va Ta-trioksin hormonlarrntn haarlanmasr iigiin lazrmdrr. insan yoda olan giindolik talebatrnr dafi siixurlarmda olan vodla zanginloqen suyu igmekle temin edir. Igmali suda yodu az olan ahalinin yoda olan ehtiyacrnr odemak flgi.in xdrak duzuna yod alave edilrlor. Bunun iigiin bir ton duza 12 qr qadar yod qatmaq laamdrr. Yod en gox daniz yosunlannda olur. Yosunlarrn suya ifraz etdiyi yodun hesabrna daniz suyunda, bulaq suyuna nisbatan gox olur. Orta yagh sallam adamlarm yoda olan ehtiyacr 0,000014 qr teikil edir. Qalxanabenzer vezin hipofunksiyasr zamant vezi b6yiiyiir ve zob (Ur) xasteliyi, hiperfunksiyasr zamanl iso Bazedov xastaliyi miigahido olunur. Kobalt (2+ ) vitamin 812 esas terkib hissesini reqkil edir, gatlfmamazllgr anemiya (qanazhgr) xastaliyi amalo gatirir. Miss (Cut+ t hiiceyrada oksidlagdirici proseslarda igtirak edarek, sitoxromoksidaza, monooksidaza, lizilok-sidaza, superoksida:za dismutazrnrn tarkibina daxil olur. Bozi onurlasz heyvanlarda mis onuriah heyvanlarrn qanlnln Hb oxgar olaraq orqanizmda O:-in dagryrcrsr kimi xidmat gdsteran hemoqlobinin tarkibine daxrl olur. Cu2+ ionlarr qan tegkili proseslerinde hemoqlobin ile 38

sitoxror arrn sintezindo da igtirak edirlar. Insan orqanizmi_ nin Cu olan giindelik telebatr 2 mq tegkil edir. Cu hivvanta_ nn orqan va toxumalarrnda, daha gox isa qaraciyarda rast gslinir (3-5 mqto). Qida mehsullarrnda Cu qarrs;amasr za_ mam orqanizmde qan tegkili proseslerinin Hb sintezinin po_ zulmast baslanrr. Sink (Znz+) - sink orqanizrn iigiin karbohid raza fer mentinin sintezi zamanr zaruridir. Bu ferment eritrositlerde va diger hiiceyralardo COz-nrn mribadilesinda igtirai edir. Zn az miqdarda insulinin terkibinde da rast galinii. _Xrom (CrL)gliikozanrn insulina qar$i hsssasharnr ar_ trnr. Xromun gatrgmamazhg insu.lino qaigr'rezistentli'vi artrrrr. Selen barpaedici qulutalionun oksidlogmasine va tiioksinin, triyod-trionine gevrilmesinds igtirak edir. Ftor (F-) - az miqdarda ^ ftor srimiiyiin ve dig emahrun formalagmasr iigiin lazrmdtr. Hadindan gox ftor qrlrfu nyo_ roza sabeb olur. Bu zaman siimiikda lakola, u" 6l9ti.iioti, b<iyiimasina tasadiif edilir. Damil Ftor Yod Mb Yaxgr matum otan fiziotoji funksiyah ril.o.,"r"illjll '3 Milroclement Qatrgmamazhfrnrn elamotlari, ehtiyatl va insanlara iiciin mmlahetl:r Cahtmamazhglnu }- Ehtiysh sutrglqlehe?- zahirii Damir dcfi sitliyi anoniya 4-5 q, onlardan 800 mq mobille;meye qadirdir Zob, hiporircoz Damirin sorulmasrnda ;rczulma, anemiya, piqmentlasiyanrn ;rczulmasr l0 mq 100-150 mq 12 mq Fd+: doluq qabiliyyatliqadrnlarda-ltmq Kariesin profilaktikasr iiqiin- lmq; 5mq-dan yuxan zaharlidir (osteoskleroz) 180-200 mq 24mq l 39

Qida maddalerinin hazrn olunmasr: qida rasionu Qida maddolerinin hezmi. Orqanizmin miibadile pro_ seslerine yalnrz qida komponentlari qogula bilar. Bu komponentlarin b6yiik hissesi hszm zamam da heg de biitiin maddaiar sorulmaya maruz qalmrrlar. Bu onunla alaqedardrr ki, bazi maddalar (mes, tabii karbohidrat selltiloza) insanrn hezm traktrnrn yuxan gobalarinda hezm olunmurlar. Qida maddolorinin bioloji zanginliyi. Orqanizm iigin sorulmuq qida maddelerinin zanginliyi o maddelerin tebiatindan aslh olaraq miixtslif ola bilar. Bu xiisusiyyat ziilallara gox xasdrr, bela ki, onlann tarkibinda olan avaz olunmayan amin turgu.lan dayigilir. Tabii ziilallann bioloji zenginliyi heyvani ziilallann bioloji zenginliyindan agafirdrr. Balanslagdrnlmrg (ve ya tarazlaqdrnlmlg) rasion Tarazlagdrrrlmrq rasionun tegkil olunmasr b<iyiik praktiki ahamilyat kasb edir. Qida ras.ionunun ta$kil olunmasr iigtin 4 asas hzioloji prinsip m6vcuddur. 1. Kalorik. Nezerde tutulan insanrn giindalik rasionunun kaloriliyi onun energetik xarclorina miivafiq olmahdrr. _ 2. Rasioqnun terkibinda olan zi.ilallar, yaglar ve karbohidratlar en azr minimal talabata g6rs berabei olmahdrrlar (bax cedvela). 3. Rasionun torkibine daxil olan vitaminler. duzlar ve mikroelementlar da en azr onlara olan minimal telabata g<ira barabar olmahdrrlar. 4. Rasionun tarkibine daxil olan vitaminler, duzlar va mikroelementler toksiki seviyyedon agalr olmaldrrlar. Saglam yetkin insanrn sutkahq rasionu a9a!rdakr kimi olmahdrr: Osrin awallerinds apanlan elmi tedqiqat igleri netics- 40

sinde I 875-ci ilde alman alimi Foytun rasionundan (ziilal-.118q, yag-56q, karbohidrat-453q (gaki %-le 18:8:74, g0ndalik.12750 KC)-ferqti qida rasionu teklif edildi: zii6l-84q, karbohidrat-453q (qokiya g6re l4:11:75), gundalik ll73b KC. -Bu reqamlere asasan balanslagdrnlmtg rasionda ztilal, ya!, karbohidrat arasrnda malum olan miinasibat verilmigdir (ge1<iye gdra l:i:4 ve ya enerji vahidina gdra l5:30:5570). Saglam, yetkin insanrn sutkahq rasionu miiasir takiife g<ira agalrdakr kimi olmahdrr: ziilallar-o,8qi kq, o ciimloden on]glg yansr heyvani ziilallann payrna diigmalidir; ya[lar - 25-30% kalorinin iimumi miqdanndan (onlardan f-al t-i doymug yae tur$ulanndan ibarat olmahdrr); alrr hziki emakla meglul olan gaxslerdo energetik israf yalrnlesabrna 4070-e qadar ddanila biler; enerjinin qalan hiiseii egar l}yoden yi.iksekdirsa, karbohidratlar terafinden temin olunur (orta hesabla kalorinin iimumi miqdarmrn 55-65%-i). Tartib olunan balanslagdrrrlmrg rasionda asas ahemiyyat qida maddalarinin mangayidir. Ovez olunmayan amin turgularr esasen heyvan mengali qidalarda saxlamhr, hansr ki, bitki mangali mahsul isa dz n6vbasinde suda hall olan vitaminler, duzlar va mikroelement iigiin asas manba rolunu dagryr. Ancaq bitki mangali (vegetarianlarda) mahsullarla qidalandrqda adetan ziilal gatrqmamazhlr yaramr, bele ki, bu mahsullarda evez olunmayan amin -tuigulan gatrsrm. Bundan alava heyvani va bitki mangeli qidalar orqanizmde turgu-qalevi_ tarazhfirna miixtelif tesir gdstarirlar. Heyvan msngeli mehsullar zaif turgu reaksiyasrna malik olurlar, giinki H* donoruna xidmat edirlar. Bitki mangoli mahsullar ise eksina, zaif asas (H+ akseptorlarrna) ro1 oynayrlar. ei_ danrn hazrrlanmasrnda balanslagdrrrlmrg qida tigtin boytik ahemiyyat dagryrr. Qidamn diizgiin haarlanmasr zamant vi_ taminlarin dalrlmasr (va ya pargalanmasr) bag vera bilar (masolen, bezi vitaminlar qrzdrrrldrqda dafrla bilar). 4t

Xiisusi dietalar Dietalarrn yaradrlmasr zamanr tekca tibbi g6toricilar deyil, ham da insamn yaglnr ve ixtisasrm da nazjrs almaq lazrmdrr. Bela ki, yagla elaqadar olaraq enerjiye olan telebai azalrr, doymamr$ amintur$ulara olan telabat isa miitenasib olaraq arttr. Agafr kalorili rasionlar. Avropa va $imali Amerika ehalisi arasrnda piylonme ile aziyyat gekan adamlarrn demak olar ki, epidemik masqtama artmasr ila elaqedar olaraq a$agl kalorili rasionun bir sra xiisusiyyatleri iizerinda dayanmaq vacibdir. Lakin <anqlama iigtind dietalarrn 9oxlu!u, siibut edir ki, bu maselade ideal hall yoxdur. Hem tam achq (bunu yalnrz hakim nszarati altrnda aparmaq olar) kursu zamaru, hem do uzun mtddet bu dietalann aparrlmasr zamanl, fikir vermek lazrmdrr ki, heg olmasa minimal vacib miqdarda qida maddalari qabul edilsin. Bela dietalar asason ziilalh, yafi ve karbohidratir ola bilir. Dietaial segen zaman onun miisbet vo monl-t tcrefini nazare almaq laztmdrr. Ztilalla zongin agalr kalorili rasionun ilstiinltiyii ondan ibaretdir ki, bu zaman achq hissi lazrmi saviyyada ddenilir ve bundan alava ziilallarrn spesifik dinamik tasiri naticasinde miibadilenin intensivliyi artrr. Bele dietanrn gatrgmamazhlt ise ondandrr ki, ziilah mahsullar bahadrr ve bunlarrn da tarkibindo yallann miqdan yiiksskdir. Yaglarla zengin olan agalr kalorili rasion da hamginin i$tahl yax$r qane edir, lakin nazara alsaq ki, bela rasion tarkibinde adeton doymug ya! turgulan goxdur ki, bu da hiperxolesterolemiyaya gatirib grxara bilsr. Bundan elavc bir srrap adamlarda yiiksak miqdarda yallarrn qabulu hazm sisteminin pozulmasrm yarada bilor. Karbohidratla zsngin agalr kalorili rasionunun iistiinliiyii ondan ibarotdir ki, yemak vaxtr mada lazrmi miqdarda qida ila dolmug olur. Lakin bununla bela doyma hissi gox tezlikle kegir, ham da agalr molekulu karbohidratlarrn qebulundan sonra qanda gekarin miqdarr deyigmalera maruz qahr va ba- 42

zen hipoqlimik vez;try.t yaramr. Noticsda yene achq hissi yaranr. Son zamanlar agalr kalorili qida mehsullarr hazrr_ lamaq cehdleri ollmugdur. Bele mohsullarda hacm eyni qalmaqla baraber kalorik deyar 40-50% agagr sahnmrgdrr. Bunu elde. etmek iigiin yallar grxarrlr, geker ise agalr kalorili girin madda ila avez edilir, su vo sellioza torkibli mehsullar elava o[unur.. _Yag[ adamlann qidalanmasr. yagh adam flgiin rasion hesabr zamanr aga[rdalo prinsiplari nazara almaq lazrmdrr: 1. Yagh adamlarda energetik telabat a$agr olur.. 2. Zii.lallara giindelik ralobat yiiksak olur 1t,2-t,S qlkq badan gakisina)..3. Biitiin kaloriliyin taqribsn 30% yaflann hesabrna temin olunmahdrr (giindalik telebat teqriban 70q). Doyma_ ml$ yae turgulanna iisttinliik vermak lazmdrr. 4. Karbohidratlann giindalik manimsanilmesi texminan 300q tsgkil etmalidir. Qidada monosaxaridlarin va disaxa_ ridlarin miqdarr miimkiin qddet az olmahdrr. 5. Yagh adam.larda osteoporoza (siimiiklerin yumgalmasr) meyilllik oldulu igiin rasionun tarkibinda Cai-un miqdannr lazrmi miqdarda tomin etmak lazrmdr. Osas kalsi_ um manbeyi rolunu siid va std mahsullan oynay[. 6. Yagh adamlarda vitaminlara olan talabat tamamila dayiqmir, lakin bu yagda enerji sarfina olan talebatrn azalmasr ila slaqedar olaraq qida qebulu azahr ve naticeda hipo_ vitaminoz yarana bilar. Bundan alava yagh adamlar tez manimsanilen qidaya (piire, a! 96rak va s.;-iisttinliik verdikle_ rindan bu da vitamin gatrgmamazh!rna getirib qtxartr.. Siini dietalar (pshriz) tozabenztr qida maddalarinin konsentratlan olmaqla terkiblerinda balanslagdrrrlmrg qida figiin vacib olan biitiin komponentlara malik olur. Qidamn kobudlifli komponentlari. ytiksek terkibli ko_ budlifli mshsullara malik dietalann ahamiyyati onunla ela_ qadardr ki, bu perestalikam stimtle etme[l;, baerrsaolarda qida maddalarinin drttilmesini tezlaqdirir ue heirqinin kat 43

kiitlesinin daha yumgaq konsentrasiyaya malik olmasrna sebob olur. Har iki bu amil qebizliyin ve onun fesadlannln aradan qaldrnlmasrnda rol oynayrr. Bununla barabar g6storilmigdir ki, hatta uzun miiddet lifli maddeler elavo edilmayan sintetik mahsullardan istifade etme zamanr da heg bir poz[unluq bag vermir. Malum oiur ki, qidanrn mado-bafrrsaq tiaktrnda harakatinin normal germosi, hem rasionda kobudlifli komponentlarin olmasr, hem de onlarrn tam yoxlufu zamanr da miimkiindi.ir. Eyni zamanda dietada bu komponentlerin miqdarrnrn az olmasr zamanr heqiqatsn de qebzlik mtiqahida oluna bilar. r Qekinin va badan sathinin sahasinin hesablanmasr Piylanma risk faktoru kimi. Epidemiyada statistik tam dolgun olaraq dmriin qrsalmasr ila alaqadar olan faktorlar <risq faktoru> adlanrr (bununla belo bunlarrn arasrndakr sebab alaqasi aydrn deyil). Bu laktorlar <sivilizasiyanrn xasteliyi>> - miokard infarktr, insult ve s. ila srx balhdrr. R.isk faktorlarrndan biri piylanmsdir, bele ki, bu arterial qan tezyiqinin artmasrna ve maddeler mtbadilasinin pozulmasrnrn yaranmaslna sebab olur. Piylsnma ilo dmriin qrsalmasr arasrndakr qargrhqh alaqe gox miirakkamir. Qakinin nazari g6staricilari. insan gakisi ila alaqadar olaraq miixtalif gdstsriqler orta qiymatlsr asasrnda (<normal qeki>), xtisusi kriteriyalar (<<ideal qaki>) va saira asasrnda igianmigdir. Nezere alsaq ki, orta g6staricilar tadqiq olunan kontingentin qidalanmasrnrn xarakterinden asrhdrr, onlara achq ve hedsiz gox qidalanma d6vriinde esash dayiga va variasiya eda biler. Bununla alaqadar olaraq, risk faktorunun qiymatlendirilmosinda orta gdstaricilars esaslanmaq olmaz. MLIC ideal geki g6staricileri gakinin ele qiymetini g6starir ki, gdzlanilan dmnin uzuniulunu daha gox statistik

korrelyasiya edir. Bu g6stericilar Metropolitan Life-insurance _Company sleorta kompaniyasr (adr da buradan g<itiiriiliib) tarafindan gimali Amerikamn 5 rnln. ahalisinin tadqiqi olmasr naticesinde ahnmrgdrr. Nazari gekinin digor g6staricisina. Brok indeksi aiddir (boy smla l00=brotlnaitsi kqjarla) va.ketl indeksi, hansr ki, hamginin badan gakisi indeksi (BQl) adlanrr, sonunca boyun kvadratrnrn (m-le) badan gakisine (kqja) b6liinmasinden ahnan qismata bara_ bardir. Bu indeksin taklif olunan qiymati texminan qadrnlar iigi.in 22 ve kigilar iigtin 24 togkil edir. Ahnan qida camiyyeti (esasan praktik ndqteyi-nazardan) Brok indekiini korrli<si_ yasrz istifada etmayi meslahat 96riir. Baden gakisinin nazari hesablanmamrsl zamaru mey_ dana gxan problemleri ideal gekinin gdstaricisinin MLT-C misahnda illyustarsiya etmak olar. Bu g6staricilar miixtalif yag ve 3 badan tipi-arrq, orta va iri iigiin grxar mrgdrr. Eyni zamanda _adamlarr bu 3 qrupdan birina aid etmeyin iimumi qabul edilmis. bir kateqoriyasr yoxdur. Bundan jlava, artrq gaki yalnrz piylanma ilo alaqadar olmayrb (hadsiz yemayin neticesi), ham da azala kiitlasinin artmasr (magqlerin naticasinda) r'a ya orqanizmdeki suyun artmasr (adaton patologiya zamanr) bae vers biler. Bu iig variantdan yalnri piylanme profilaktik tibb iigiin ahemiyyat kesb edir: bu mr.ibadila proseslerinda energetik ytiklanmasinin g6staricisidir. Onda ateroskleroz. gaksrli diabet ve podaqranr statistik dollun korelvasiya edir. Yuxanda gdstarilonlerden bele naticeye gelmak olar ki, piylanme diaqnozu xesbnin badan gekisini <ilgmak ila deyil, orqanizmda olan piyin miqdarrru tayin etmakle qoyr.rlsun. Ugaqlarda boy ve gaki arasrndakr miinasibat somaro_ qrarunrn kdmayi ila tayin olunur, bu da miixtolif ya9 d<ivrlarini nazere almaqla orta 96stericilera g6ra iglenmigdii. Badanin tarkibi. Beden gekisi esasen ii9 g6stericiden; suy,un miqdanndan, ya!rn miqdarrndan ve ez;ljkiitlosinden as rdrr. Orta hesabla bedan gekisinin texminen 15% hiicey_ 45

rearasr su, 20% piy ve 40To azalenin payrna diigiir. Biitiin bu 3 gdstericiler (xiisusile piy kiitlasi) ahamiyyetli daraceds variasiya eda bilir. Bu g6staricilerden her hansr birinin (ya da eyn.i zamanda bir negesinin) kanarlanmasr bedan gakisinin dayiqmosi ila miiqayat olunur. Suyun miqdannln artmast gigkinliklarin yaranmasrna sabab olur. Eyni zamanda su miixtelif mayeli bogluqda yayrla bilor. insanlarda yaflarrn miqdarr 8 va 50 oz arairnda deyigir, kigilera nisbaten qadrnlarda bu miqdar orta hesabla nisbatan qox olur (Cedval 14). Yag titdiikca yagrn orta nisbi miqdarr artrr. Piyin miqdarrnrn qiymetlandirilmasinin rahat i.isullanndan kronsirkul (kaliper) vasitesi ile d6rd xarakter sahaiarden dari bi.ikiiglarinin qahnhfrnrn dyranilmssidir (bu sahaler: ikibagh va figbagl azalenin flst va kiirak altr va qalga sahesi. Olgtilmtig naticalarin cami orqanizmdaki piy tarkibinin faizla miqdarrna miitenasib olur. Hamginin piyin iimumi miqdarrnr badanin xiisusi gekisi ile elaqedar olaraq hesablamaq olar (xiisusi gakinin suyun sxhlrndan kanarlagmasr asasen piyin miqdannrn dayiqmasi ila alaqadardrr). Badenin ezele kiitlasinin achq zamanr azaltr ya izotermin rejimda (kulturizm) xiisusi magqlar zamanr artr. Ozala kiitlasi ya kreatinin ekskresiyasrnm 6lgiisiine g610 ya da orqanizmda kaliumun iimumi miqdannrn radoloji Slgtilmesi yolu ile (sayfacrn kdmakliyi ila) tayin edirler. Bu iisul ona esaslanrr ki, kalium asasen ezalalerda olur. Adatan azala kiitlosinin qiymatlendirilmasi iigiln piysiz badan kiitlasi (PBK) g6staricisinden istifada olunur, bu piy kttlesi srxrlmrg baden ktitlasina berabardir. Badan sathinin sahasi. Baden sathinin sahasini birbaga 619- mek gox getindir. Bunu taqribi olaraq Dyiibua formulunun k6mayiile teyin etmak olar ve Dyfibua: S-71.84'Q0,425 '80,725, burada S-beden sathinin sahosi sm2-le; Q-baden gskisi kqja; B-boy sm-le. Badan sethinin sahasini dlgiilmesini sadalagdirmek tigiin nomoqrammadan istifade etmak olar, lakin bu

zaman yal z taqribi gdstarici ahnrr.. Yauq sahasinin k)yiikliiytiniin kobud qiymstlandiril_ mesi zamant Uollesin <doqquzluq qu.rrrnrnd"uo, irtifud" olunur.- Bu qanuna g6ra bedenin timumi sathini aguj,dan gakilde bdlmak olar: 9%-al, l8%o-ayaq,36%_baden,, S%_UaS ve boyun. Miixtelif yagh.kimi va qadrn orqanizminrla badanin darr:*;il# nahiyasina uyfun dari alh qatrn summar qahnlflrmn ve piyin miqdan (normal gakisi olan imanlaria Broka indeksina uyfiun tartib edilmigdir) Yaq, il aad;=-- xi X. MM Yo yae X.MM 9k yg l5-19 1t,o 30,2 48,6 11,4 zuu?3,0 31,5 49;1 18,9 25-29 75,0 32;7 50,8 20,4 3&.34 77,O 34,0 Il,e 21.9 3A39 19,l 35,2 5? O 8,4 4044 8r.l 36,5 54,0 24,9 4549 83,2 31,',7 55.0 26.4 50-54 85.1?qn!6,0 21.9 5959 8 t',4 40,2 57,0 )9,4 Bedan sothinin sahasi fizioloji paramctrlerin <<iimumi maxrac}> kimi. Bir slra fizioloji g6siariciler, meselon esas milbadila, qanrn r.imumi hacmi ve iiiayin hacmi badon rilgiila_ rindal asrh olur va gox vaxt bunlan badan sethinin u, yu 9._ kisinin miiayyen I hissesi kimi grisrarilir, bu zaman nijbi t"_ yini elave edilir (maselon: rirayin hocminin nisbiliyi). Bu na_ zori miilahizelarden bela naricaya galmak olar ki,'m0xtalif fizioloji g6staricilarin <iimumi max;eci)) xtisusiyyatinda ba_ den. gakisini deyil, onun sahesindon istifada olunlun. iakin praktikada adatan daha gox bedan gakisindan istifade olu_ nur, bu onunla alaqadardrr ki, onu tayin etmak daha asan va daqiq olur, bundan elavo bedan gak.isi sethin sahesini iayin etmek iigiin asas g6staricilorden biridir. 47

II Fesil IJozN4 iizl,onixix FoAliyyoriNiN OyneNir,uosi METoDLARI Hazm iizvlorinin faaliyyetini 6yranmek iigiin bir srra iisullar tatbiq edilmigdir. Ilk ddvrlsrda insanlar carrahiyyo omaliyyatlan zamanr mabo-ba[rrsaq sisteminin fealiyyati haqqrnda melumatlar alda etmak iigiin, heg bir diizgrin netice vera bilmeyan miigahide isulundan istilade etmiglor. Bizim eranrn evvalsrinde ya$amrg K.Qalen (130-201) madanin depo, qidam xrrdalamasr va haraket etdirmasi haqqrnda molumat vermigdir. Hala 200 il bundan evvel madanin mator evakuator funksiyasr haqqrnda eksperimentler aparrlmrgdrr. Haller (Haller, i 760) duru maddalarin medanin pilorik hissasindan asan kegdiyini, berk maddelarin isa kegmediyini miieyyan etmiqdir. Amerikan alimi Bomon (1833) medasi yarah xasta iizarindo apardrlr tacriibolerlo maraqlr malumatlar eldo etmigdir. Hazm borusunun dyrenilmesi tirixinde madanin mator funkiyasrmn tedqiqi iigiin Kennonun (Cappon, 1898, 1902, l91l) rentgenologi i.isulla apardr- Sr iglerin xiisusi yeri vardrr. Lakin i.p.pavlovun rahberliyi altrnda yerino yetirilon vo hazm traktrnrn dyrenilmasi epoxaslnln osasrm tagkil eden iglerin nazare almadan, hezm sahesinda aparrlan todqiqatlarr qiymatlandirmak dtzgiin olmaz. I.P.Pavlova qadsr hazm iizvlerinin fealiyyatini keskin tecrtbe iisulu ila dyranmiglar. Bu meqsadle tocriibe ya narkoz altrnda, ve yaxud da beyin yarrmkiirelarinin fealiyyetinin.agafr sahnmasr garaitinda hazm iizvlarinin fealiyyati Oyrenilirdi. Belo geraitde heyvamn qann boglulu agrlr, 6yranilacek iizv ve ya veza kanyula kegirdib sinirlari qrcrqlindrmaqla ve ya qana xiisusi maddaler yeritmekle iliaz olunan

giranin terkibini Syrenirdilor. Bela tacriiba garaitinde orqanizm zedalanir, onun tarntgr pozulur ve hezm tizvlsrinin normal faaliyyetini tsqdiq etmak mtimkiin olmur. I.P.Pavlov ve onun talabalari hazm iizvlarinin normal faaliyyetini dyrenmek iigiin tatbiq edilen yeni iisul sayasinds b6yiik miivaffeqiyyetlar alde etmiglar. Hala 1842-ci ilde rus hakimi V.A.Basov modanin sekreto.r vezifesini 6yrenmsk iigiin mado fistulasr metodunu tetbiq cdir. Bundan bir qeder sonra xarici alimlerdan Tiri-Vella, Hayde-n Hayn va bagqalarr hezm iizvlarinin laaliyyatini 6y_ ranmek iigiin miixtalif iisullar kagf edirlar. I.P.Pavlov fistula ilsulunu takmillagdirir va y0ksak do_ racads inkigaf etdirir. O, f-rzioloji cerrahilye iisulunun tatbi_ qi sayosinde xroniki fistul iisulunu irili siirmekla hazm iizvlorinin faaliyyatinda sinir sisteminin rolunu derinden 6v_ ranmigdir. I.P.Pavlov hazm iizvlerinin sekretor, sorulma ve mator vazifalarini normal garaitde dyranmak maqsedila miixtetif i.isullar teklif etmigdir. Msselen, 1679-cii ildj madaaltr vazinin faaliyyati, 1895-ci ilda ti.ipiircak fistulasr. 1902-ci ilde 6d axarlarrna fistula borusu qoyulmasl kimi tacriibalerla miixta_ lif qidalarrn tasiri qaraitinde hazm vazilarinin fealiyyatini diizgiin dyranmeye imkan vermigdir. Hamin iisul vasitesila istenilan vaxt hezm iizvlarinin fealiy},atini <iyranmak miim_ kiin oiur. _ $:ry! fiziologiyasr sahesinde apardrfir tadqiqatlara g6re I.P.Pavlova Nobel milkafatr verilmiqdir.- _ Hamda afrrsrz iisullar iglanib hazrrlanmrqdrr ki, bunlar saglamlla zeror yetirmaden adamlann tizerinda genig tetbiq edilir. Made ve onikibarmaq bafirrsala zond adianan rezin boru yetirmakla, made ve baglrsaq piresi atmaq iigiin istifade edilan zondlama iisulu hamrya meiumdur. Haarda hezm sistemini dyranmak iigiin klassik iisullarla yanagr.elektrofizioloji, renigenoqrafiya radiotelemetrik, endoskopiya, immunoloji, morfoloji va biokimyavi [sullann 49

son nailiyyetlerindan genig istifade olunur. Radioelektronikanrn inkigafa ila alaqedar olaraq, hezm sistemi orqanlannm funksiyasrm dyrenmak iigiin, yeni imkanlar miimkiin olmugdur. Bela ki, elektrodu qarrn darisinin iistiine qoyub, onu cerayan menbei va elektriki dlgen cihazlarla alaqalendiracak, madanin saya azelelorinin yr$rlmasr zamant yarar.an biotoku qeyd etmak olar. Bu iisul-elektroqastroqrafiya adrnrn almrgdrr. Hazm iizvlari sisteminin iimumi xarakteristikasr (quruluqu, filogenizi va ontogenezi) Daxili iizvlera (S. Viscera) aid olan hazm iizvleri orqanlarr bedan bogluqlarrnda (d69, qann va ganaq) yerlesir. Daxili iizvlerin goxu boru gekilli oldufu iigiin onlara borulu iizvler deyilir. Boruqakilli iizvlarin har bir g<ibesi miiayyen morfoloji va fizioloji xiisusiyyotlare malik olmaqla, onlarrn divarr agafirdakr qiqalardan taqkil olunmugdur (pkil 2). I. Selikli qiga-tunica mucosae - hezm borusunun divarrnr daxildan 6rtiir. Daxili epiteli, xarici xi.isusi selikli qiga qatlndan ibaratdir. 2.Selikalh qi$a-tunica submucosae-selikli qigadan altda yerlegmekla, boq birleqdirici toxumadan amale galmigdir. Bu qiga iizvda bikfiglar amela gatirir. 3.Ozela qigasr-tunca mussullaris - Dil, iidlaq, qida borusunun bir hissasi miistasna olmaqla daxili iizvlerin azale qifasl saya azala liflarindan emela galmiqdir. Boru divarrndakr azele qigasr daxilden - a) dairsvi, xaricdan - b) uzununa tabeqalarden, medade isa alava, ham da gap ezala liflarindan omale galmigdir. Hezm borusunun bazi nahiyalarinda holqavi ezale qatr yolunlagaraq sf,rnkterlor emele getirir. Bu azelalsrin yrlrlmasr sayosinde borunun menfezi

qurdabanzer perisrahik ola.raq gah genalir, gah da yrglrr boru va manfazindaki m6htarayyatt yuxandan anusa dolru he_ rekot etdirir. 4.Seroz qi$a-tunca serosa_borugakilli i.izvlarin qipasr. xarici olub, bog birlasdirici roxuma uurit.rii,,-i-, birlagir..d69,. iigr., ;t, qarrn, qisman ganaq boglulunu 6.tri-!i9uy, seroz,.gdsterilan bogluqlardan xuri.da u.rl9"n lr"irii'or,r._ so xarici birlagdirici roxuma tunica '"afur,.. aaveniitaqida frarr, borusundan dd9 boqlugunu q"a", nirr"jinin*_".i"i qisr_ sr advenrasiya. sonrakr hissisi sertz qi$";ji;;;.$ro. q,so seroz maye ifraz edir. Bu maye sero_z-tebaqa ita o.itiien Uogluqlarrn divarrnr saxlayrr vo'bununla ar-il^j.ri. si.irttinmesinin ii.]ui.i* qargrsrni alrr. Seroz qiga baden bosluqlan divannl va bogluqda Iegan yeriizvlari 6rriir. Ona s6ia da seroz qiga ih Ao9_ lulun divarr nr 6rran var-eo ( p;rik;;"t]u",ii;rrlli "araqliji-r. j'r, min boglugun r,"_ daxjli iizvlaiiru ortan vorcq (visseral) viceratis lamina adlanrr. Bu varaqatarin a;".,"4';;;i;;:: ye daxili [izvlari siirtiinm"d.n -tituio,.ai.. i.r], "r'ul, o*1, ^u- *_ roz kiselar 4 adaddir. Bu kisalardan tigii doq b69lu[uiir, Ui.i de qarrn boqlulunda olur. Buntarda;a", u'jiirerrii*r lindan 6rtan,divar plevrasr-r,isseral, firayi onr" qlir-irr"x tisesr-pencardim, qann vo ganaq boglujun qir*-ri-xi.l.arn va_daxilden orran-periton."ro, q$u'uaiur"]ii"., airr""a" halqevi ve uzununa ezala qattarr ar".;;;;';;;;;rili"i^..,r_ temin sinir hiiceyralarinin y,g,lmu.rnlur r.i.j" grf.r,'p".istaltikaya nezarar edan Auerbax. sinir kalafi va vjzilaiin gira ifrazmr tenzim edsn Meysner k"l"f, y;g;: i.."ffi"i*d" goxju.vaziler (clandulaej olur. Uii"eyrata.i fr"; h;;'#; _"- ye (sekter, ekskret) ilraz etm-aye uygunlagan iizva vaz deyilir. Vazilcrin buraxdrgr mahsul iki novd"ii a) Sekret - oroanizmo lazrm olan mahsula deyilir: Mas: siid, mado girasi, agrz suyu vr s. b) Ekskret- oroanirma lazrm olmayan mahsula deyi_ lir. Mas: sidik, tar va s. 5I

Vazilcr. 1) Tek hiiceyrali - (qedehabanzer olub, tenafftis yollarrnda, balrraqlarda olur), selikli sekret ifraz edir. 2) Coxhiiceyrali vezilarin bir qismine (divar daxili) intramural vazilsr (mode, balrrsaq divarrnda) deyilir. Digar qismi vazilar isa divar arxastnda (divar arxasr) ekstramural vezilar dcyilir. Bunlar boruya 6z axacaqlart vasitesils birlagir (qaraciyar, madaaltt vei, a$tz suyu vazilar) va s. Vazilsr qurulug ve funksiyalanna g6re: 1) Endokrin ve ya daxili sekresiya vezileri. Buraya qalxanabenzer vazi, qalxanabanzer atraf vazi, b6yrakiistii vezilari, hipofiz ve epifiz aiddir. 2) Ekzokrin reziler - xarici sekesiya vazilarine deyilir' Alz suyt vezilari, qara ciyer, tar va piy vazileri, std vazilari va s. 3) Qarrgrq vaz)ar - ham daxili, ham de xarici sekresiyaya malikdir. Buraya medaalh vazi, xayalar, yumurtahqlar aiddir. Voziler ifraz etma mexanizmina g6ra de iig qruppa b6liiniir. I ) Halokrin: 2) Apokrin: 3) Merokrin. Vaziler quruluguna g6ra tek va goxhiiceyreli olurlar. Qoxhiiceyrali vszilar borulu, gaxelenmi;, alveollu va borulu alveollu olmaq izre 4 qrupa ayr tr. Bunlar da oz n6vbesindo sade va miirakkab olurlar ($skil 3). VOZiLOR Te khiiceyreli I Borulu J Alveollu I Sada, Qoxhficeyrali I Mflrakkab,-,,t ^".J,,,, J Ter vazi 52,"1, ^J",,, Dil, Medealtr qaraciyar qulaqdibi

. _Hezm iizvlari, hezm kanalndan ve bir nega hezm vezilerindon ibaret olub, afilz yarrlrndan Uultuyuruq-unorlu qrr_ tarl.r..hezm kanah a[rz boglufu ila baglayrr (Cavum oris). Alrz boglulunda bir nega rizvlei: l) Dodaqlar (Lavja). 2) Yanaqlar (Buccae). 3) Diglor (Denres). 4) Dil (Lindua s glossa). 5) Damaq (palatium). ' ' ^.6) A[rz suyu vazileri (glandula salivates) vardr. Qida agrz boglulunda mii"yyan aera"aae (aarfonarqaan )lflil_r^r-i..rf 9.,siyi,7) (lsuhmrs faucium) vasirosila s) udiaga (pnarjncx) burda da udulub qida. borusuna 9) (oesophagus; dtiiriiliir. Qida borusu udulmug qidanr madeya i Oid"n,l"rlus gaster) gatdrnr., M_adaya gelmig qida maddelari kimyavi tasira meruz qalr. uov$eyen _heyvanlarda mada d6rd hissedan ibaratdir. l. Igkanba-rumen. 2. Tor-reticulum. 3- Kitabga-omasum. 4. $rrdan va ya qursaq-ovomasum. Medadan sonra qida nazik balrrsala (lntesinum tlnue) kegir. Nazik bagrrsaq tig qdbaya UOiitntii.- '-".'"' l) l2 barmaq bafirrsaq _ inteiirum duadanum. 2) Acr balrrsaq - intesinum zeiumum. 3) Qalga bagrrsaq _ intestinum ileum...."-_9111 "1i.111 nazik, bagrsaq.tr sorutur. 12 bannaq bagtrs.aga qaraclyar va madealtr vazinin axan agrlrr. Bu vazilerin inkiqafi da hezm iizvlarin borusu ilo alaqedardn Nazit U"C.- saqda sorula. bilmayan hisseler yolun Uugr.*g"- crassum) iirl"rtlo"_ kegir.. yogun -da-iic * bagrrsaq Ei,b;ye UEfrirti.-- I ) Korbagrrsaq _ intesinum iaccum. 2) Qenber bagrsaq - intesinum cog. 53

3) Diiz balrrsaq - intesinum rectum. Driz balrrsaq anus vasitasilo xarice agrhr. Hezm sistemi iizvlsri qidal iizvi (ziilal, yag, karbohidrat) ve qeyri rizvi (su, mineral duzlar) maddelerin qabulu fiziki, kimyevi dayigikliye ufradrlmasr, sorulub qana ve limfaya kegmesi, sorula bilmeyen hissalorin ise kal (necis, peyin) pakiinde bedanden xaric edilmesi vezifesinc xidmet edir. Hezm sistemi hlogenez - (tarixi inkigai) cahatden digar iizvlar ve sistemlara nisbetan daha qadimdir. Tak hiiceyralarden amdbda hazm prosesi hriceyrenin daxilinde gedir. Am6b tekhiiceyreli bakteriyalara rast goldikde onlarr yalangr ayaqlan vasitasile tutur. Sonra bu qidanr protoplazmaya daxil edir. Hezm giresi ilo qidanr ahate edib, hazm vakuolunda onu hezn edir, sitoplazma torafinden menimsenilmamig lazrmsrz hisse baden sethi ile xaric edilir. Siingarlarda, ba[rsaqboqluqlarda gedan hiiceyradaxili hezm 1877-ci ildo ilk dafe I.i.Megnikov tirsfindan kegf edilmiqdir. Qoxhiiceyrali heyvanlardan hidrada hezm prosesi hiiceyra xaricinda, hazm boglulunda gedir. Hidra qidanr alrzatrafr qolcuqlar vasitasile tutur ve sonra bu yem bagrrsala kegir. Qida hiiceyrelar tarafindani (qamgrl hiiceyralar qidanr amdbvari hi.iceyraya 6tiiriir), tutulur ve hazm vakuolu anrsls galir. Laz.msrz hissa alrzla xaric edilir. Demeli ba[rrsaqboqluqlulardan hidrada ham hiiceyraddaxili, hem da hiiceyrexarici hezm gedir. Onurlahlarrn ekariyyetinda (pkil t) va bir gox onurgaszlarda hazm prosesi hiiceyrdan xaric hazm boglulunda gedir. Ali qurdlarda hazm kanahm (alrz-udlaq, qida borusuginadan, balrsaq, anus) iig g<ibaya b<ilmak olar: 6n, orta, arxa. Deyirmiafrzhlar - aprz, udlaq, qida borusu, balrrsaqlar, anal deliklar var. Madaaltr vazi ve qaraciyarde hozme xidmat edir. Xordal arda Negtargade hezm sistemi agrz degiyi ile baqlanrr. Qida alrzdan udla!a, ordan orta balrrsala, lazrmsrz hisse anusla xaric edilir. Qara ciyar grxrntrsr var.

Bahqlarda - Bag bafrrsaq, g6vde, ba[rrsaqlara - (6n, orta, arxa) bdliiniir. Bag bafrrsala aid olunan afz-udlaq 96- besi hazm vazifesinden alave, tenalfiis vezifesini da yerine yetirir. Ba9 ba[rrsaqdan suda yaiayan heyvanlarda tanaffiis vazifasini icra edsn qelsame, quruda yafayan heyvanlarda isa apciyarler inkigaf edir. Qida borusu va medeni dn ba[rrsaq amala gatirir. Orta balrrsaq gdbasi qaraciyer, modaaltr veze malikdir. Arxa balrrsaq yolun bagrrsaq gdbasi adlanrr. Va hozm olunmayan maddalari anus vasitosile xarice atlr. Amfidilarda (suda, quruda yagayanlar) 6n balusaq (qida borusu, mede), orta bafrrsaq ayn-ayn gtibalars b6liinmamig, arxa balrrsaq genitlanerek kloakaya agrhr. 0d kisasi, qaraciyar, medaaltr vezi vardrr. Reptililarda (siiriinanlar) - A!rzudlaq 96besi ikinci sart damalrn emala galmasi sayesinda alz boglulu burun boglufundan ayrlr. Alz boglugu udlaqdan ayrrlmrr. Orta balrrsaq ilgeklari goxahr. Arxa bafrrsaqkor balrrsaq va kloakaya aynlrr. Quglarda - Bag balrrsaq gdbesine aid edilan alrz va udlaq yumgaq damaq vasitasile bir-birinldan ayrrhr. On bafrrsalrn baglanfrcr, yani qida borusu xeyli uzun olub d69 boglufuna daxil olmamrqdan qabaq bezi quglarda geniglenarek ginadan smela getirir. Qida borusundan sonra meda gelir ki, bu da iki hissedan ibaratldir (vezili mada, ezalavi mede). Orta bafrrsaq xeyli uzun olub, onikibarmaq, acr va qalga balrrsaqlara boliniir. Arxa balrrsaq q6besinda iki eded kor balrrsaq vardu. Arxa bafrrsa[rn sonu geniglenarak kloaka emala gatirir. Bura ham da sidik va cinsiyyat iizvlerinin axarlan aghrr. Mamalilarda - Alrz udiaq nahiyyesinde burun boglulunun aynlmasr aydrn g6riiniir. Lakin udlaq tanafliis, hem da hezm iigiin miigtarek yol olaraq qalrr. Qida borusu madaya agrhu. Orta balrrsaq (onikibarmaq, acr va qalga) bagusaq gdbalarins b<iliini.ir. Arxa baf,rrsaq olduqca bdy0k doyigikliye uerayu. Kor balusaq, genber bafrrsaq va diiz balrrsaq 96-55

balarina bdltnmtqdiir. Bazi memalilarda (gamirici, meymun, yutrcr heyvanlarda ve insanlarda) kor bafrsalrn a9a$ hissasi uzanaraq soxulcanabenzar grxrntr apprendiks emala gatirir. Insanda appendiks 2-26 sm olur. Hazm sisteminin filogenezini nezardon keqirdikden sonra, onun d6rd bafirrsaq g6basindan ibarat oldulunu gori.iriirk. l) Ba$ baerrsaq $obasi a[rz, udlaq. 2) On bagrrsaq gdbasi - qida borusu, made. 3) Orta balrrsaq g6basi nazik bafirrsaqlar (12 barmaq bafirrsaq, acr, qalga). 4) Arxa balrrsaq gobesi - (kor, ganber, dnz) yolun bagrrsaqlar aiddir. Ot yeyan heyvanlarrn hezm kanal, at yeyenlsrdan uzun olur. girinki badenindan 3, itinki 5, qoyununku 25-28, qaramahnkr 6z badanindan 20 dafa uzundur. Yemin hazmi itlorda 12 saat, g6vgayonlerda 7-8 giin, atlarda 3-4 giin gakir. Hazm sisteminin ontogenezi (fardi inkisafi) Hezm kanahnrn mayasr - ilk balrrsaq borusu endoblastik qovucufiun riigeym daxilina soxulan hissasindan amelo gelir. Hazm kanah rtigeym inkiqafinrn ilk ddvriinde sada boru gaklinds olur. Balrrsaqda differensansiva embriogenezin ilk merhalalarino baglayrb, postnatal inkiqahn 6-7-ci ilinda baga gatrr. Beloki, embrionun m6vcudlufunun 7-8-ci giininda, hele mezoderma formalagana qeder blastodermanrn daxili qat hiiceyre kttlasindan hiiceyralar amela galir va blastosels kegir ve ilk bagrrsaq borusunu ve ya arxenleronu emale gstirir. g-cu haftcda embrionun kaudal ucunda ektoderma altrnda ilk gelecek mezodermanrn baglanlrcr qoyulur. l6-cr hefteda embrion 1,5 mm olub, arxenteron 6rtiilii boru olmasada da, iki qatdan (ektoderma va mezoderma) ibarat olur. Sonrakr iki hafte miiddetinda ilk bagrrsalrn iig hissasi amele

galir. Bat vo ya 6n, orta, arxa ve ya kaudal hissa. Ele bu vaxt ilk bafrrsagrn boru gsklinds birlegmesi baga gatrr. Bununla eyni vaxtda san cisma va balrrsaq traktrna geden arteriya va vena qan damarlan lormalagrr. D<ird haltalik rii$eymde (4-5 mm) hazm traktrrun miixtelif orqanlarrnrn emale galmasi baglayrr. On balrrsaqdan udlaq, qida borusu, meda ve mede altr vazinin baglan[rir ila birlikda onikibarmaq balrrsaprn bir hissasi va qaraciyir, arxa bafiusaqdan kor balrrsaq, qalx.an, k<indalen, enan, esvari balrrsaq va dfrz bafrrsalrn yuxan hissasi formalagr. Insanda embrionun 5-6 heftasinden (5-8 mm) baglayaraq balrrsaq uzanmamala baglayrr. 6+r haltada biitiin balrsaq borusu boyu iig hiiceyra qatr - ektodrema, endoderma, mezodenna aylrd olunur. Riigeym inkiqaf etdikca ilk bagrsaq borusunun 6n ve arxa uclarrndan bag ve quyruq ba$rsaq deferensasiya edir. Ilk ddvrlerde bu bafrrsaqlarrn her ikisi kor bafrrsaqda qurtarrr, yani helalik xarici mtihitla slaqalari olmur. Demak a$rz ve anus deqiklari sonra emala gelir. Diiz bafirrsafirn sonunda kloaka ve onun zan emala galir. Balrrsaq borusunun kaudal ucunda oldulu kimi, kranial ucunda da, yani baq balrrsaq nahiyyasinda de zar amale galir. Bu da udlaq zan adlaur. llk dovrlerda alrz degiyi olmur, lakin inkigafin sonrakr d6vrlerinda udlaq zan sorulur - degilir va agrz degiyi omele gelir. Bununla da balrrsaq borusu kranial ucdan a[zla, kaudal ucdan anusla xarici miihit ile elaqedar olur. insan va heyvan dolularken onun balrrsaq borusu nisbeton formalagmrq olur, a[rz siidii va adi siidi hazm edecak bir vsziyyatde olur. Bu hazm tizvlarinin ana batninda siiretdo inkiqaf etdiyini gdstarir. A$z boglulunun ontogenezi - rii$eym inkigafimn birinci ayrnrn sonunda onun bag terjfi qlvvatli inkigaf edarak beg grxrntr (aln, iki alt gene, iki ilst gane) verir ki, bunlarda afrz adlanan guxur emele gatirir. Udlaq zann degilmesi ila iin bagrsaq bag balrrsalrn hissalari ilo birlogir. 57

. Dil -l-ci va 2-ci qalsema qdvsleri arasrnda olan tak qabarcrqdan ibarat olub va tez inkigaf edir. Dil cisninin arxa hissesi bu qabarcrqdan, dilin kdkn ise ikinci ciit qelssme q6vsleri nahiyyesindaki selikli qipamn qahnlagmasrndan amela gslir. - Damalrn inkigafina geldikda, ilk burun boglulu, ilk alrz boglugundan damaq burun zarr vasitasile aynlir. Riigeym inkigafinrn sonrakr marhelesinda bu zar deqilir ve ilk afirz boglulu ilk burun boglugu ila degik (ilk xoana) vasitasila birleqir. Hsmin zann iki xoana ila burun degikleri arasrnda qalan hissesi ilk damaq adlanrr. Gelacek d<ivrlardc son damaq amala gelir. Diyar arxasr alrz suyu vazilari agrz boglugunun epiteli tabaqasinin qabarmaslndan emola galir. Onlardan avuel 9enaaltr vezi (1,5 ayhqdan sonra), qulaqal u yezi (2 aydan sonra), nehayet dilaltr vazi inkqiaf edir. Dodaqlar ve yanaqlar dsri biikflqlari kimi tasvir olunur (xaricdan dori, daxildan selikli qiga). On balrrsafirn udlaq hissesindan aglz boglueunun geri hissasi, udlaq ve bagqa hissalari inkigafedir. Bafrrsaq borusunun genalmig hissosindan mede, daralmrg hissesindan qida borusu emela golir. Riigeym inkigafrnrn ilk merhalasinde mede, xorda altrnda yerlagen balrrsalrn sada i),r/ari geniglanmesindan ibaretdir. Grivgayen heyvanlann goxkamerah madesi da, bir kamerah made kimi hamin mayadan amalo gelir. Bir kamerah mada iki d<iniiglfl, goxkamerah ise ddniig omala gotirmir. earamal ddliiniin medesi 6 ayrndan ferment emalj getirir. HCI olmur- Ancaq siid turgusu gddiniir. Qaramal rtigeymin madasi birinci ayrn sonunda iki kameradan ibarst olur. Bu kameralardan birisi iqkenba ve torun, ikincisi isa girdan va kitabganrn mayasr hesab olunur. 34-36-ct giinlsrda kameralann ddrdrl do amala galir. Qoyun riigeymi 3sm olandan qoxkamerah medanin biitiin hisselari adi g6zla g6ri.iniir.

Qaramalada I -ci balgsaq ilgayi 30-cu giinde smale gelir. Bagrsaqlar inikiqaf edarek, onlarrn divarrnda gira ifraz eden vaziler, xovlar va mtidafie vazifesi icra edan limfa diiyiinlari emele galir. Hezm borusu ile alaqedar olan qaraciyar ve medaaltr vazi onikibarmaq bafirrsaq divanmn epitelindan inkigaf edir va divararxasr vazileri adlanu. Qaraciyar - 6d axan ve onikibarmaq balrrsaq ile birlogir. Q.aramalda bunu embrionun 26-28-ci giintinda g6rmak olar. Od kisasi de entodermal epitelindan amala galir. - At, gimal marah, fii, balinakimilerda, bir 9ox gemiricilarda 6d kisasi olmur. Riigeym inkigafrnrn ilk dovrlarinda qaraciyer an iri olur. Bu da qan yaradrcr vezifesi ils (eritrositleri amele gatirir) alaqadardrr. Qanyaradrcr vszifa balq, amfibilarda biitiin 6mr[ boyu qalrr. Mamalilarde isa ancaq ana batninde iken qaraciysr bu vazifani yerina yetirir. Qaramalda madaaltr vazi onikibarmaq balrrsaq divanmn qabarmasrndan 30-cu gi.inda emsla gslir. 33-cii ginde bagrrsaq divarrndan aralanrr. Diglar ektoderma ve mezenximadan inkigaf edir. Diqlar aga[dakr hissalardan ibaratdir. Digin tacr - corena dentis. Digin boynu - collum. Digin k<ikt - radix. Dig qurlugca iki maddeden amala gelir. l) Xarici sort - (dentin emal, sement). 2) Daxili yumqaq - digin 6zeyi va pulpasr. Dentin digin asas toxumasl olub dig boglufiunda yerlagir. Emal ve ya dig minasr dig tacrm xaricdan 6rttir. SCment vo ya siimiik madda dig boynunu ve k6kiinii shate edir. Digin yumgaq maddesina digin pulpasr va ya <izayi aiddir. Digin dzsyi torbirlagdrici toxumadaq, sinir va qan damarlarrndan tegkil.olunmugdur. Ozeyin vazifesi dentin ve emah qidalandrrmaqdrr. Di9 pulpasr dig boglugunu doldurur. Diglar iist ve alt geneda yer-

lagir. Kasici, k6pak, aa diglorine bdltiniir. Azr digleri da kigik va b6yiik azr diglerina b61tniir.. Dig tacrmn dig atini degorok alz boqlu[unda gdriinmasine dig grxarma deyilir. Siid diqlari (kasici, k<ipak, azr). Kigik azr digi grxmrr. Daimi diqlar (kesici, k6pek, kigik vo bdyiik az) olur. Insanda 2-7 yaglannda siid diglari grxrr. Siid diglorinin di.isturu. 2+l+2 =20. 2+l+2 7-13 yagrna qedar isa daimi diglar grxrr. Axrnncr d6rd edad bdyiik azr diqleri a[rl diqleri adlanr vo 17-30 yaglannda gxrr. Bazon heq qxmrr. Daimi diglerin diisturu. 2+ l+2+3 2+1+2+2 =32. Hazm sisteminda diglar miixtelif vazifeler yerine yetirirler. ilk rolu yemi tutmaq, xrrdalamaqdan sonra dzfinii miidafia, hiicum etmek vazilelarinden ibarjt olmug. Qaban digi ile torpalr yumgaldrr. Fil megeda yol agrr. Qunduz alacr migarlayrr. Bir defa dig grxarma - 961 siganlarr. Iki dafa dig gxarma - itda, insanlarda - siid digi, daimi di9. Qox dofa dig grxarma - memoli heyvanlardan - filde biitiin dmrii boyu 26 azr diqi olur. Har defe ddrdiinii, altr dalaye gxarrr. Hezm sistemi iizvlerinin iimumi liziologiyasr. - Ha?mrn fiziologiyasr (daha dofirusu qastroentrologi_ ya) 6ztindo iimumi va xiisusi bdlmoleri birlegdirir. Kompleks elmi olan.qastroentrologiya a9a!rdakr gdbelerden ibaratdir: l. Umumi qastroentrologiya. 2. Xiisusi qastroentrologiya. 3. Tekamiil qastroentrologiyasr. 4. Nazari qastroentrologiya.

. B.u tasnifata uyfiun olaraq iimumi qastroentrologiya - hezm sisteminin qurulug ve funi<siyanrn,iur qrnuourygunluqlannr onun tegkilinin biiti.in saviyyalarindo- (molekul=yar, submolekulyar hi.iceyra. iizv, sistem ve tam orqanizm) 6yre_ nlr. Takamiil qastroentrologiyasr - hezm sisteminin ontogenez va filogenez inkigahnr 6yranir. Xiisusi clastroen trologiya tizvlor sisteminin morfo_ funksional qanunauyeunluqlarrnr <iyranir. Xiisusi qastroentrologiya nazari qastroentrologiyanrn daha tez inkigaf eden sahasi olub, sarbest elm sahal-eii yaratmaga daha gox meyl edir. Mas: hepatologiya, pankriologiya, qastrologiya. Nazari rastroentrologiya iimumi qastroentrologi_ ya_ nln mriayyen sahalarini tagkil edir. Bura insan ve hewanlann rasional qidalanmasrnr 6yranon gcibo, miialicavi qidalanma g6basi, meda-ba[rrsaq traktrnrn morfologiya va iok_ sikalogiya ila elaqadar olan sahasini 6yranan gobi va ya bay_ tarhq qastroentrologiyasrnr 6yrenen gdbe aiddir. Hiiceyra keqiriciliyi _ Bu problema maddalerin hiiceyreye daxil olmasrnrn va onlann hiiceyra ve miihit arasrnda staslonar paylanmasrnrn qanunauy[unlulu aiddir. Maddelerin hiiceyraya daqrnmaslnrn 4 tipi ayrrd edilir. - Lakin eyni bir madde miixrelif dagrnma- tiplerinde hiiceyraya daxil ola biler. _ l-ci tip - diffuziya yolu ila bag verir. Bela ki, maddolar hriceyreya membranrn su vo ya ya[ fazaslnda difiuziya yolu ile daxil va xaric olur.. Maddalerin diffuziya yolu ile hiiceyreye daxil olmasr qatrhq qradiyenti ilo mtirenasibdir. eatrliq miihitde yiiksak olarsa, maddalerin hiiceyraye daxil olmisr suratli iroto_ 6l

plazmada yiiksek olarsa, hiiceyradon xaric olmasr yiiksekdir. Qradiyent 0-a beraber olduqda maddelarin hticeyreyo daxil vo xaric olmasl beraberlagir. Maddalarin h[iceyraya dagrnmasrnrn 2-ci tipine kimyavi daqrnma tipi deyilir. Qiinki bu zaman kimyavi maddalarin miihitde va ya hiiceyra daxilinda movcudlulundan as t olaraq, maddelar kimyevi maddsya birlaqerek, ya hiiceyreye daxil olur va ya xaric olur. 3-cii tip enerjidan asrh olan dagrnma. Bu zaman enerji itkisinden asrh olaraq maddelor hiiceyraye daxil va ya xaric olur. 4-cii dagrnma pinositoz va ya faqositoz adlanrr. Bu zaman berk maddalar faqositoz yolu ile, ir.i maye damcrlan ise pinositoz yolu ile htceyraya daxil olur. Sekretor hiiceyrclar Bu hticeyreler hazm sisteminin miihiim lunksional va quruluf vahidi sayrhr. Bu hiiceyrelarin fealiyyetinin <iyrenilmesine goxlu emak serf edilmigdir. Bu sahade Beynits (1911-1932), $afxer (1927), gubnikova (1961, 1966, 1967), Qerlove (1962, 1963) va s. alimlarin iqleri diqqotelayiqdir. Hiiceyrolarin mi.ibadile mehsullarml ifraz etmek qabiliyyetine sekresiya deyilir. Belo hiiceyrolare sektor hiiceyralor, vazi hiiceyralari ve ya qlandulositler deyilir. Sekresiya va ekskresiya s6zti edabiyyatda indiya qadar da miibahisalidir. Hansr termini sekresiya ve hansrnr ekskresiya adlandrrmaq haqqrnda miixtalif fikirlar vardrr. Babkin (1950) gdstarir ki, hzioloqlar sekresiya dedikda, su vo elektrolitlorin qandan hriceyreye daxil olmasr va hiiceyrada toplanmrg kolloid maddalarin mede-bafrrsaq bogluluna xaric edilmosini baga diigiirlar. Lakin kegan esrin histoloqlarrndan Rayve (1886-1887),

Boven (1929).bu prosesi ekskresiya adlandrrmrglar. Sekresiya terminin iso sekretor hiiceyrelarda hazrrlanin ve beda_ nindan tullamaq iigiin hazr olan iizvi kolloid maddalarle olaqslendirirdiler. Babkin sekresiya terminindan orqanizmda toplanan metabolizm mahsullarrnr bdyreklerden iaric edildikde isti_ lade etmeyi maslehet g6riir. gubnikova (1967), erigon (1955) tadqiqatlarrna asaslanaraq, bele. naticeya gelirlar ki, canh sitoplaimada geden fi_ zioloji, yeni metabolitik prosesiarde, yeni anabolizir va ka_ tabolizm prosesinds 3 tip madds aynlir. L Rekret. 2. Sekret. 3. Ekskret. Rekret metabolik ve fizioloji prosesler figtin laztm olan qeyri-iizvii maddelerdir. Bu maddaler hrlceyieya daxil oldu.qda_n_sonra heg bir kimyavi dayigikliyo ugramadan xaric olurlar. Mas.: su. ionlar ve s., Ekgfr.et - ka.tabolizm prosesinde hiiceyralorde amola galan maddalar olub, hiiceyraden xaric olunmah mehsullard-rr. Mes.: CO2, siid tur$usu, sidik ccivhari ve s. Sekret - voz hiiceyralerinin sintez yolu ile hazuladrer daha miirekkab va ya nisbsten miirakkab makromolekulli'rdan ibaret spesifik maddalardir. Bunlar anabolizm prosesleri naticesinda sintez olunurlar. Bu maddeler 9o*,*t epitel 6r_ tiiytiniin izerina ifraz olunur. Bazan ise qana va limfiya ifraz olunurlar. Bu zaman ona daxili sekret va ya hormon deyilir. Sekretin orqanizrn - iigiin miihiim ahemiyyeti vardrr. Mes.: mutsin, mukoidlar, seliyabanzar maddaiir olub, toxumalarr mexaniki ve kimyovi zadalanmelerdan qoruyurlar. Sckretor hficeyralorin va sekretor proseslarin men$ayi ve takamiilfl haqqrnda hipotezlar _ Filogenezda gira ifrazrntn mengayi ve lormalagmasr hazm ila sx alaqedardrr. 63

Hezrn prosesinin tekamiilii haqqrnda I esash konsep siya I.i.Megnikova maxsusdur. Miiasir ddvrdo sekresiyanrn takamiilii haqqrnda 2 hipotez m6vcuddur (gekil a). 1-ci lordana (1911, 1927, 1929.), 2-ci Uqoleva (1963, I 967) maxsusdur. Iordan xarici ekzokrin sekresiyanrn amels golmasini gox hiiceyrali orqanizmlerin hiiceyradaxili hezmden hiiceyrexarici hazme kegmasi ile elaqelandirir. Onun fikrina 96ro ba[rsaqda meskan salm$ hiiceyreler dae rr, deyigir va neticode balrrsaq bogluguna ferment daxil olur. Bu sekresiya tipi daha primitiv ekzokrin sekresiya tipi olub, iordan tarafindan morfogenetik sekresiya adlanrrlmrgdrr. Miiasir tasnifata g6re bu sekresiyaya holokrin sekresiya uyeun golir. Uqolev bunu 1961-ci ilda morfonekrotik ekskresiya adlandrnr. Bele ki, balrrsaq bogluguna fermentin daxil olmasr nainki hiiceyranin qurulugunun dayigilmasile naticolonir, ham da hriceyrenin dafrlmasnrna, dlmasina sabab or, r. Takamiil prosesinda orqanizmin qurulu$u mtirakkeblogdikca, bagqa sekresiya tipi smela galir. Bu zaman bafirrsaq boglufiuna fermentin daxil olmasr nainki hiiceyrenin dafrlmasr ile eksine, htceyranin bazal hissesinin qalmasr, opikal hissasinin ise dagrlmasr ile naticalanir. Uc hisse da$ldrqdan sonra dalrlmtg hisso yenidan rengenerasiya olunur. Bu tip sekresiyaya morfogenetik sekresiya deyilir. Miiasir tesnifatda bu sekresiya tipi apokrin sekresiyaya uylun gslir. Tekamiiliin gedigi prosesinde bele sekretor hiiceyrolsrin hem bazal, hsm da opikal hisssleri salamat qalrr. Bu tip sekresiyaya morfostatik sekresiya deyilir. Miiasir tesnifatda bu sekresiya tipi merokrin vazilore uygun gelir.

Lakin Uqolevin fikrine g6re, lordanrn nezariwasi fer_ mentativ proseslarin inkigafinr, elece do endokrin iekresiya_ nrn emala gelma mangeyini diizgiin izah etmir.. Uqolev tarafindan ekzokrin va endokrin sekresiyant izah ed.on hipotez verilmigdir_ki, bu hipotezler tvtiitterin iitari vasitasila tasdiq edilmigdir. Hiiceyrsxaricl traan letzocfltyar; hiiceyredaxili hazmdon amela galmrqdir. (Megnkov, I gg3i.. _ kuolu daxilina ifraz olunan ferment t esulrrna Ua9,"iii-. _ Sonralar takamtil inkigafi prosesinda metabolitik mad_ dalann, orqanizmden xaric olan ahamiyyatli maddaler r2erinda iistflnliiyi.inii taqkil edan uygunlagmifu,,-rfi *iir. n"- lalikla, tekamiil gediginda hazm fermentlarinin sjtr"siyu., giiclaamig, lakin bagqa fermentlarin ifrazr zaiflamiidir. Su isa ali heyvanlarda hficeyraxarici, disrant hezm pi'osesinin meyclana galmasina sabeb olmugdur. Belelikla, Uqolevin hipotezina g6ra morfostatik sekresiya morfogenetik sekresi_ yadan yox, morfogenetik ekskresiyidan.-ri, g"t ni9ai.. Hiiceyredaxili hezm takhi.iceyrali heyvanlarda'hazm va_ Uqolev. ( 196 I ) hiiceyrexarici membran he-zmin'meyaana gahnesini da morfostatik ekskresiyanrn tetamiiit t<imi 96sterir. Hansr ki, ekskresiya zamanr fermentin bir hissesi hiiceyronin sathino grxrb xiisusi tabeqa emela gatirir. Miiasir hiiceyra xarici hazm distant va me-brun heaiin buza.r-rru_ srnda yuxarrda. qeyd etdiyimiz hidroliz tiplerinin mtiiettau_ lo$mosl nrucrslnda amelo galmigdir. Belalikla, ekskretor hi_ poteza g6re awelca morfostatik tipa uylun ekzokrin sekresiya meydana gelmigdir. Morfogenetik sekresiya vazili qurulugun takamili.inde aynca ^rolu.olub, hotta yiiksek quruluglu orqanizmlerda do tasadiif edilir. Morfogenetik sekresiyanrn. formalagmasrnrn mangsyi maselasi hala da elma malum devil.. Ekskretor hipotez takami.ii prosesinda endokrin sekre_ siyamn emsla gelmasini da izah itmaye gahqrr. Bele ki. ek-

sekresiya prosesinde hiiceyradaxili fermentlor neinki bagrrsaq bo$lueuna, hemginin bir baga qana da ifraz olunur. Hansr ki, insanrn ve memeli heyvanlann qanrnda (pepsinogen, pankriatik, amilazasrna, tripsin) tapllrr. Endokrin va ekzokrin sekresiyarun takamiiliiniin morfostatik ekskresiya ilo oxgar olmasrnr bir srra faktlar gdsterir. Qana hezm fermentlorindon bagqa, ekskretla birlikdo diger miibadile mahsullan va kimyavi maddalar daxil olur. Onlardan amin turgularrnl, asetil xolini, ATF vo s. g6starmok olar (Minkevig, 1957). Bir gox hezm vazileri ham ekzokrin, hem de endokrin vozife yerina yetirirler. Mes: medealtr, qara ciyor, bdyrekiistii vazlarin xromofi I hiiceyraleri. Bu va bagqa masalalsr Qriqoryevskiye imkan vermigdir ki, ekzo ve endokrin vazileri iimumi sekretor faaliyyeta malik olduqlarrnr vs hemginin tarixi inkigaf prosesinde (filogenezde) onlan eyni bir hiiceyra mexanizmi asasrnda inkigaf etdiyini gdstarsin. Lakin ali heyvanlarda mixtolif ndv vezlerin sekretor tsiklinde bir srra uyfunlagma getmigdir. Eyni zamarda giranin sintezi vr ifrazlnda sutkahq, mrivsiimliik ve bagqa ritmlar meydana galmigdir. Onurfial arrn hezm sisteminin sekretor qurulugunun takamiili haqqrnda bazi malumatlar Agrz boglulunun sekretor aparatrnln misahnda onurfahlarda hozm sisteminin sekretor elementlarinin tekamiiliini.in bazi seciyyovi deyigikliklari ila tanrg olaq (gekil 5). A[rz, yani dig aparatrnrn tokami.ilii, heyvamn m6vcudlu!u, qidalanma qaraiti ile olaqadardrr (Qerlove, 1951, 1961, 1962,1969). 1. Miiasir onurgal ann acdadlarrnrn alrz boglugu goxqath yastr epiteli ile 6rttilii olub. Onun flst qat hiiceyrolari selik ifrazrnr diffuziya yolu ile yerine yetirirdiler. 2. Deyrmtagzliarn alu boglulunun selikli qiqasr

epitelisinin qurulu$u miieyyen qadar onu xatlrladrr. O, selik xasseli qira ifraz edir. Deyirmialrzhlarda aptz bogluluna hamginin xiisusi goxhiiceyreli vazilar agrlr...{emin vazilor dayirmialrzhlarrn yanmparazit heyat peraitini tamin edir. _ 3. Bahqlarda ilk defa alz sahasinin epitelinda sekretor elementlarin va sekretor funksiyalarrn toplinmasr miiqahida olunur. Bahqlarda takhiiceyrali endoepiglyar vazilar emela gelir. Qadahcoxgar vazilar selik ifraz edir. Bunlardan ziilal ilraz edan tekhiiceyrali vozilera de tasadiilolunur.. 4. Onurgahlann quru heyat terzina keqmssi ila elaqa_ dar olaraq, onlarda goxhiiceyreli vaziler emela getir. Moialan: amfibilarde ilk dafa olaraq epitel mangsli olmayan ek_ zoepitelyar goxhiiceyrali veziler emala gelir va onlann axar_ larr a$z boglu!unun selikli qigasrna agrirr.. 5. Siirtnanlarden alz boglulunun vcz aparatekzoepitelyar mangali olmayan kigik vaziler hesabrni daha da zenginlagir. Sfirfinanlarin aksoriyyatinda tamiz selik ilraz eden vazi_ ler olur. Lakin ziilal ifraz eden vazilardo tasadiiledilir. Mese_ lan: ilanlarda zehar vezileri. Siiriinanlari ecdadrndan 2 qol aynlr.. 6. Bunla.rrn biri quglar sinfidir. euglarda alrz boglufiu buyn rz qatr ile 6rtrilmiigdiir. Buynuz qatr asai etibanila miidafia vezifasini yerine yetirir. Orttik epitelinin terkibinda olan sekretor elementlar tamamila itir. Lakin alrz boglugunda epitel menqeli olmayan kigik vazilari tesad-iif olunur ki, bunlar qidanrn kimyevi dayigkliya ueramasrnrn ilk merhelosi iigiin gira ifraz edir. 7. Siiriinenlerdcn aynlan 2-ci qol memalilar sinfidir. Mamalilerde alrz boglulun qoxqath yastr epitelinde buynuzlagma getmig ve asinusun selikli qiganrn birlagdirici toxu-a_ srnda yerlagen kigik gox hticeyraii vszilarin sekretor apara_ trnda takmillagma getmigdir. Bununla barabar goxhiiciyreli 67

iri tiipiircak vezileri amala galmsya baglamrgdtr ki, bunlarrn da axarlan alrz boglulunun sethina agrlrr. Takamiil prosesinde vez apara1.:'ntn grxarrcr axarlannda ahemiyyetli deyiqikliklar bag vermigdir. Hansr ki, amfibilarde, siiriincnlerda, quglarda epitel mangali olmayan goxhiiceyrsli kigik vazilar sekretin hazrrlanmasrnda iqtirak edir. Memalilerde ve insanda ise kigik va xiisusile bdyuk ti.ipiircsk vezilarin axarlan nainki sekretor vazinin, hemginin suyun, ionlarrn daqrnmasr va sorulmasrnda igtirak edir. Hazm vazilerin genetik, morfoloji tesnifatl Onurgah heyvanlarda hozm vezilerinin esas komponenti epiteli t6ramesindsn amela galan tekamiil prosesinda is: hozm giresini hazrrlamaq va ifraz etmek xiisusiyyoti olda edan sekretor hiiceyralardir. Hezm vazilerinin sekretor hiiceyralarinin 2 tip epitel toxumaslnln amale galan hiceyrelera aiddir. 1. Ektodermal mangali vazilar. 2. Entodermal manqali vezilar. 3. Mezodermal mongali vezilar. Ektodermal tipli vazilare - afrz boglugunun epitelisinin sekretor vezilari, iri tiipiircak vozileri, deri vazilari aiddir. Entodermal epitelin tdramalari olan vezilera hezm sisteminin qalan biitiin sekretor elementlari aiddir. Mas: mede vezileri, qara ciyor, madaaltr vozi, nazik va yogun bagrrsalrn brunner vazilari va s. aiddir (Qrebengikova, 1953). Qurulug va topoqrafik cehatdan takqath ve goxqath vozilsr, xtisusan ekzokrin vszilar endoepitelyar, ekzoepitelyar olurlar. Ekzoepitelyar qoxhiiceyrali vezilar sade va miirekkeb olurlar. Sade vezilar gaxalanmig, borulu aoveollu olur. Miirekkeb veziler de gaxeianmig, borulu, alveollu va borulu alveollu (qanqrq) olurlar.

Kigik ve iri hezm vezilerinde: l) sekretor (asinus). 2)(xarrcr axarlar ayrd edilir. Her ikisi bir yerde-eyni vezifeni yerina yetirirlar. rn nozm vazrlerinin uc hisseleri hezm kanahnrn selikli qisasrnda.verlagir. gekil 3a. Onlann u^n q,i;ir", ';*u.lu., nazm b.o$tuguna agrhr. Mas: qaraciyer, madoaltr, iri tiipiir_ cak vazileri va s. Sekresiyanrn tiplori va ddvrlari _.Sekretor hiiceyrelar mirakkeb quruluga malik olub, *-.lti: IcTl.ko n veyer. sisteminin *ut,.ludi.. S.[rriY"au nuceyranrn biiriin orqanoidlari igtirak edir. Sekretor vazilords miitadile proseslarinin amala gelmasi, ondan xaric olmasr ila alaqedar oi", q"rr;"rygr" dayigiklikler sekreror rsikl adrnr almrgdrr tjru"it"*, flozl. Oyranme metodlan _ Sekretor vazilar mrjxtalif funksional vaziyyatlerde olurlar. Ba$qa s6zla. sekretor tsikl miixtalif hruirtlu'lni*,"_ lul.vazyyatda olur. Ona g<ira de sekretor fazalarr 6yranmak iigril l-ci $ert sekretor hiiceyralari eyni funksionat Jrziyyrt, gatirmakdir. Bu onlarrn feaiiyyetini' sinx;";i;;;' ;;yy"- tina gatirmak demekdir (DerroLertis,",. L96at. -- '"-' Bu.na miixtalif metodlarla nail olmaq olai. l.uzvii sakit veziyyata getirmak iif,:n t "yrun Z+."ut ac saxlanrhr. Bu qaraitda zimogen qranulalan -sekretor hticeyralarin asinusuna ronlamr lg"tnikovu, r96t;- o;mun, 1997, Migarina. 1969). ^^ _,-_,t^ti]"-l vazli hiiceyrolare sekrerin, qida, pilakarpin. parrxrrozmrn ve s. maddelor yeritmekla sekret amaie getirir.

...Miiasir todqiqatrn esas meqsedi sitoloji, elektromikro_ skopik, avtoradioqrafiya, biokimyevi ve s. metodlaiin uzla$drrrlmasl va alaqalandirilmasidir. Eyni zamanla sekresiya prosesini mtigahida etmek tigiin fazakontras vs qanla ltiminiset mikroskoapiyadan isti_ fada etmak ahemiyyatlidir. Sekresiyanrn 2 tipi ayrrd edilir. 1. Fasilasiz. 2. Fasileli.. Fasilosizde giranin ilrazr onun sintezi ile elaqedar olub, eyni vaxtda qira ilrazrnrn biiti.in ddvrlari miigahida edilir. 1. Udma. 2. Hiiceyradaxili sintez. 3. giranin ifrazr.. Bu cir sekresiya madanin selikli qigasrnrn hticeyrola_ rinda tesadiif edilir. - Fasilade isa gira ifrazr vaxta uygun olaraq, miiayyen ardrcrlhqla davam edir. Sekretor maddanin y"ni-prorivorr_ nrn sintezi ewalki hissa hiiceyralarden xuri. "dildikdon stnru baqlayrr. Bu ciir sekresiya medaaltr vazin asinus hiiceyreleri vo balrrsafrn qadehobanzar hriceyrelsrindo tasadiif eaitir (gub_ nikova, 1966, 1967). Tadqiqatgrlar sekretor tsiklin 3 ddvrdon ibaret gunu gristarmiglar. I. Sekresiya mehsulunun sintezi va onun damcr da toplanmasr. II. Sekretin hiiceyradan xaric edilmesi. III. Hiiceyranin normal qurulugunun barpa edilmasi. oldu- hahn-.... Bglqu tadqiqatgrcar (Qriqoreva ve b. t'lzo) sekretor ts jklin 4 fazadan ibarat oldulunu g6starmiglar. I ) giranin sintezi. 2) Onun toplanmasr. 3) Formalagmasr. 4) Xaric edilmesi (Osman, l97l).

Tadqiqatgrlar madealtr vezin iizerinde submikroskopik tocriibelar apararaq, sekretor tsiklde 5 faza ayrtblat. I. ilk mehsulun vezli hiiceyrsyo daxil olmasr. II. Sintezi. III. Sekretin yetigmesi. IV. Toplanmasr. V. Xaric edilmasi. Yuxarrda qeyd edilenleri nazare ahb, sekretor tsikli agalrdakr kimi 4 asas marheleya b6lsak, daha dizgrin olar: I marhelada-sekresiya hiiceyrolari sekret hazrrlamaq iigiin lazrm olan maddelari, o ciimladan, suyu, qeyrliizvii duzlan, ya!, amin turgularrnr, monosaxaridlori ve s. qan va limfadan alrr. Bu maddeler hiiceyrsnin esas sathinden onun sitoplazmasrna kegir. II merhalade-sekret sintez olunur ve sitoplazmaya top lanr. Sekretin emela gelmesi iigiin yarad an ilk miirakkab iizvi maddaler awalcs endoplazmatik torda sintez olunur. Sonra bunlardan emela galan sekret danaleri lovhali kompleksde toplantr vo daha sonra onlar 6z yerlerindan qoparaq sekret qovucuqlarrna gevrilir. III merhelada-sonuncular (qovucuqlar) vezin opikal hissasindan sekretor q6besinin boglu!una ifraz olunur. IV msrhelede-sekret ifraz eden hiiceyrelar 62 tarr lglru yeniden berpa edir, yeni sekresiyaya hazlrlagrrlar. Fermentler Bioloji katalizator olub, protoplazma daxilinde geden kimyevi reaksiyalann siirotini tanzim edir. Fermentler sada ve mtrekkeb ziilallar olur. Biitiin fermentler I polipeptid zancirden ibarotdir. Onlann tarkibinda ziilal molekullarrnda oldu[u kimi, amin turgularr diiziilrniigdiir (Fermentativ xiisusiyyete mal.ik olmayan). 71

Fermentin aktivliyi ham amin turgularrmn spesifik qayda ile dtiziiliig[nden asrhdrr. Her bir ferment yalnz -bir kimysvi reaksiyanln katalizinda igtirak edir. Mes: amilaza ancaq polisaxaridlari pargalayrr. Her bir fermentin molekuiunda bir va ya bir nega kigik faal sahaler vardrr. Bunlara faal markezlar deyilir. Fermentin tosir etdiyi kimyavi madda, yeni substrat ila faal markez bir-birine gox miivafiqdir. Bu, adetan aga:rrn oz qrfihna uylun gelmasi ila miiqayisa edilir. Bazi fermentlarin tasiri iigiin reaksiyada igtirak eden olava komponentlar olmaldr ki, bunlara kofermentler deyilir. Kofermentler de ziilal xarakteri dagryan iizvi birlagmelsr, b6ytik molekulyar gakiye malikdirler. Onlar yiiksek herareto davamhdrr. Komfermentlarin goxu vitamin t6remelerindan, bazan ise nuklein turgulanndan ibaratdir. eox zaman fermentlarin katalitik faalhlr iigiin qeyri-iizvi maddalarin igtirakr da zeruridir. Mes: alrz suyu fermenti ptialin nigastanr yalmz xlor ionu olan mrlhitda pargalayrr. Fermentleri agalrdakr qruplara b6liirlar: 1) hidrolazalar - suyu birlagdirmok yolu ila molekul daxili rabiteleri qlrr. Mes: peptid rabiteni hidroliz edan peptidaza. 2) Transferazalar - atomlarrn ve ya atom qruplannrn, habele radikallarm molekuldaxili vo molekularasr krigiirme reaksiyalannr kataliz edir. Mes: aminotransferaza amin qruplarrnr bir maddaden digarina kdgiiriir. 3) Oksidoreduktazalar - oksidlaqma - reduksiya reaksiyalanm kataliz edir. Mas: dehidrogeni azaldrr, hidrogeni Ou -ya k6giiriir. 4) Lioazalar - qeyri hidrolirik yol ila bu va ya digar qruplarr substratdan ayrran fermentlardir. 5) izomerazalar - izomer gevrilmalari emela gatiran fermentlardir. 6) Sintezalar - biosintez reaksiyalarrru ATF vo ya onun analoqlannrn pargalanmasr yolu ile kataliz edan fermentlardir. 72

Karbohidratlann, ztlallann va yaflann fermentativ yolla pargalanmasr -. Karbohidratlar bir qrup fermentlerin tssirindan (sitaza., diastaza, amilaza, qlikogenaza) disarxaridlara pargala_ nrr. Sonra hamin disarxaridler digar qrup fermentlaiin tesirindan (saxaro za, inv efiaza, selliibiaza,- maltaza, laktaza) monosaxaridlere pargalanrr (fruktoza, qliikoza, qalaktoza). Ziilal substratr pargalayan agagrdakr tip fermenilai vardrr: 1) Mada girasinin tarkibinda olan pepsin-iri biitdv ziilal molekullannr PH-1,5-2,0 olan miihitdi pargalayrr. - 2) Medaaltr vezin girasinda olan tripsiogen _ feal olma_ yan lormada PH 3,2-8,3 olan miihitde pentonlan pargalayrr. Tripsin feal formada ph-8,2. 8,7 olan miihiida tam ziiial molekullarrnr va peptonlarr pargalayr. 3) Erepsin - bagrrsaq giresinin terkibinda olur. ph_ g olan m[hitda, di va polisaxaridlari pargalayrr. 4) Katep,sin - heyvani iizvlardan ve toxumalardan fa_ al vo qeyri-faal fonnada ifraz olunur. Feal formada ph_4 olan mtihitda ziilal molekullannl va peptonlan, qeyri-faal formada PH4 olan miihitdo an"uq p"plorrlun purgui^yrr...i"glun pargalayan fermentler esteraza qrupuni daxil olan lipazalardrr. Hazm sistemina aid olan lipazalarrn tasirindan qidada olan neyrral yallar qliserin va yig turgulanna qadar pargalanlr. Bu ise onlarrn sorulmasr rigiin vo sonrakr istifadasi tigiin garait yaradu. Onurlah heyvanlarda meda ve madaaltr vezi lipazasr malumdur. Made lipazasrmn olmasrnr bir gox tadqiqatgrlar inkar edir. Bele fikir var ki, madanin toxuma hiiceyralari mehv olan zaman mada bogluguna diigfir va lipazarun amala golmasi iigtn esas material oiurlosas helledici ahamiyyate malik olan lipaza madaaltr vezi terefindan smele_ galen lipazadrr. Madaaltr vezide emala gelan lipaza modeda emale galsn lipazzdan 1000 defe goxdur. Onuigah heyvanlarda lipazanrn ya[lara tosiri dd teiafindan aktiviag_ dirilir.

Heyvanlann qidalanmasr haqqrnda anlayrg Orqanizmda daimi esas qida maddeleri olan ziilallann, yafilarrn, karbohidratlann, hornginin vitaminlorin, duzlann, suyun dagrnmasl onun yagamasr iigiin esas gertlarden biridir. Fizioloji n6qteyi-nezerdan qidalanma dedikde, homin maddalsrin orqanizma daxil olmasr va toxumalarda, hiiceyrelarde kimyavi dayigikliys ulramasr baga diigiiliir. Qidalanma esas etibarilo ekzogen xarakter dagryrr. Bagqa s6zla, qidalanma orqanizme xaricdan daxil olan maddelerin hesabrna davam edir. Bu qidalanma formasrndan bagqa, hcm ds endogen qidalanma lormasr molumdur ki, hansr ki, orqanizmin irziindc olan qida maddalarinin hesabrna davam edir. Endogen qidalanmaya daha aydrn misal helvanlann aclrq dovriinii gdstermek olar, bunu xiisusila daniz bahqlarrntn miqrasiyasr ddvri.inda daha aydm gdrmek olar. Miqrasiya edan deniz balqlan girin suda xaricdan qida qebul etmir. Ekzogen qidalanma tamamila dayanrr. Eu zaman bahfrn badaninda olan ehtiyat qida maddasi pargalanrr, istifada olunur, bu isa miqrasiya ddvriinde onun gekisinin ksskin azalmasrna sabeb olur. Derjavin gdstarir ki, nara bahqlannrn miqrasiya ddvriinde gakisi 25 dafa azalr. Bunu uyeun gekinin itirilmasine qrg yuxusuna gedan heyvanlann endogen qidalanmasr zamanr tesadiif edilir. Amf-rbilarin, reptililorin bir gox niimayendelari ekzogen qidalanma olmadan. endogen qidalanma yolu ila I il milddstinda yagaya bilirlar. lnsanlar ve memali heyvanlar ac qaldrqlar.r zaman 6z ilk gakilerinin 1/2, 2/5 hissesini itirdikda 6liirler. Qidalanmarun n6vlarindan biri da osmotik qidalanmadr. Osmotik qidalanma haqqrnda nazarivye l9l l-ci ilda Pyiitter terefi ndan verilmigdir. Bele ki, su heyvanlarr suda hell olmug tizvi maddalarlo qidalan bilirlsr. Bela ki, su bitkilari sintez etdiklari bir gox maddalari suya ifraz edirlar. Bu maddelsr suda hall olurlar. 74

Su heyvanlarr hell olmug bu maddeleri nainki afirzdan, hem de deri vasitasila qabul edirler. Mesalan: meme-iilarin riige_ yimleri, hamginin balrrsaq parazitleri endo osmotik yoila qidalanrrlar. Oger z[lallar, yallar, karbohidratlar oan damarlanna a$zdan yox, yoni meda-bagrrsaq sistemindan deyil, bagqa yolla, deri vasitosila daxil-olaria, bela qidalan_ maya parayentral qidalanma deyilir. Bu qidalanma carrahi amoliyyatlar, xestsliklar zamanr daha effekili olur. Bafirrsaq xarici va ya xarici qidalanma. Hiiceyro xarici hazmin bir n6vii kimi... _ Hiiceyraxarici hazmin asas xarakter xisusiyyatlarindan biri hezm vozilari tarafindan ifraz olunan haim girasinin bagrsaq boglulunda qida maddalarini hall etmesidii. tukio tabietda ele bir hiiceyra xarici qidalanma lormasr vardrr ki, bu balrrsaqdan xaricda gedir. Bu qidalanmaya xarici qida_ Ianma deyilir.. Bunun asas mahiyyati ondan ibaratdir ki, bir gox hey_ vanlar balrrsaq vezilari tarafindan haznlanan gireni qida kimi istifade etdiklari heyvamn badenina yeridiilar. Sonra qida holl olmug halda udur va ya soruluiar. Buna misal, bulumayaqhlar ripindan hdriimgakkimiler sinifinin niimav_ andalarini g6stsrmak olar. H<iriimgaklar zaharlo birlikia hazm fermentini 6z ovlarmrn badanine yeridirlar. I saat so_ nra_ hall olmug qidanr sorurlar. Bele qidalanmaya onureah_ larda mas: ilanlarda da tasadrif etmek olar.. _ Iliiceyraxarici hamin ndvii kimi, balrrsaq xarici hezma neinki heyvanlarda, hsm da bitkilerda rast gelmek olur. Bela ki, heyvanlar var ki, bitki qidasrndan istifade edirler. Lakin manenaler bitki iizarino xrisusi gira ifraz edirlar. Bu giranin tarkibindo karbohidraza fermenti olur. Ferment yarpagt tarkibinde olan nigastanr qlflkozaya qsder pargalay,.. Sonru ise menana qliikozadan qida kimi istifida edir. - 75

Achq, toxluq ya susuzlueun fizioloji esaslan Orqanizmin qida maddalarina olan telabi fizioloji bir proses olan achq naticesinda yeni orqanizmin qabul etdiyi qida maddalarinin miqdarrmn d6vran edan qanda va depoda azalmasrndan sonra iize gxrr. Achq subyektiv olaraq xogagolmaz hisslarin:-iirakqalxma, bag aensl, ba$ gicellanmasi, iimumi zaiflik va s. amala galmasine sebab olur. Aohq obyektiv olaraq, achq hissini ortadan qaldrrmaq iigiin, qida axtan$lna xidmet edan davranrg reaksiyasrdrr. Ach[rn istar obyektiv, istersa da subyektiv olaraq hiss olunmasrna sebeb, merkezi sinir sisteminin miixtelif g6be va saviyyalarinde yerlagmiq neyronlann qrcrq- Ianmasrdrr. I.P.Pavlov bu neyronlarrn cemini hazm merkazi adlandrrmrgdrr. Bu merkazin vezifasi qidanrn axtan$t va qebulu ila alaqodar hazm davranrgrnr tenzim etmakdir. Hazm markszi - miirakkab hipotalomo limbiko - retikulokortikal sistemdtr. Biiti.in hezm markezinin aktivatsiyasr hipotalamusun Lateral niivasinin oyanmasr ile baglaylr. Bels ki, hipotalamusun lateral niivesinin daftlmasr qidadan imtina etmeya (Afaqiya) sabab oldugu halda, onun qrcrqlanmasr ise giiclii qida telobino (hiperflaqiyaya) sobab olur. Yuxarrda qeyd olunanlara esaslanaraq, demak olar ki, hipotalomusun lateral niivasinde achgr hiss eden merkez yerlaqir. Hipotalamusun ventiromedial niivasini dalrdrlmasr hiperfaqiyaya, onun qrcrqlandrrrlmasr ise afaqiyaya sebeb olur. Demoli, hipotalomusun ventiriomedial niivasinde toxlulu hiss edan markaz yerlesir. Lakin qida ddvranlnrn tenziminda hipotalamusun ni.ivalarinda bagqa, limbik sistem, torabenzar t6romo, bag, beyin yarrm krirelorinin qabrlr da igtirak edir. Hipotalamusun hozm markazi niivolari qamn tarkibinin deyigilmesindcn ve miixtalif reseptorlardan daxil olan qrcrqlarrn tasirinden ya oyanlr, ya da tormozlarur. Bele ki, ac heyvana tox heyvanrn qanrm k6giirdiikda achq hissinin sdndiiyii miigahide edilir. Qanda olan mtixralif maddele- 76

rin miqdarrndan aslh olaraq, ya achq, ya da toxluq hissi tiza 9xrr. Agalrda adlan verilmig nezariyyaisr Ur"u t"riij"ai.. ^_, = ljql"ko,r,atik nezeriyye - qunau qltikozanrn irilanmn azltgrna asaslanrr. _ eltikozanrn qanda azher acllea sebsb olur- Bela hesab edirlor ki, hipotalamusaa qiut oie'.entortur vardlr kl, qanda gakarin miqdannrn dayigmasini hiss edir. Qana liikoza vurmaqla qand^a gakarin ntporalamusun -iqaui,nrrli,_"r, Lateral niivasinin neyronlannda elektrik aktivliyinin azalmasrna, ventromedial rtirrrinin n.viorlu"nau tsa onun miiayyan qadar yiiksalmasina sobab olur. Ac hey_ y""?,.tot. heyvanrn qanrnrn kdgiiriilmesi beynin 6n golrrio_ de elektilk aktivliyinin artmasrna sabeb olmugdur. ' 2. Aminostatik nezeriyye _ qanda umin tursularrmn artmasr qida markazi neyronlannrn oyanmaslna,rri'rlii.. 3. Termostatik nezeriyya _ hipotalamus"" ntr.f"rirl yuyan qanm temperaturuna asaslanrr. _4. Hidrostatik nazeriyyo _ aclq hissini suyun azhlr ila asaslandrrrr. ^^,.._t. Y.lubolik nazsriyys-- biiliin qida maddelerinin par_ galanmasl zamanr amala galen _ Krebs siklinin arahq mah_ suuan qanda d6vre edarak heyvanrn qidaya qargr oy"n.u_ srna sobab olur. _.Onikibarmaq bafusalrn selikli qigasrnda sintez olunan peptld. tebrath arentirin maddasi igtahrn zaiflemasine sabab olur. intersistal hormon - xolesitbkinin f p"ri.ir.rlil a, igtahr tanzim edir. _ Qida merkazinin tanziminda tekca qanrn kimyavi terkibinin doyigmasi deyil, ham da hazm t.rtt,-, i...'ptoil.,n_ dan daxil olan aflerent tasirler do -tfrti- ioi'o"v*yrr. l1*!:l'd isbat edilmiedir. ki, madanin i"rr -.r_lii'qia" reaksryasrna. tormozlayrcr, lakin bog madanin ritmiki hara- :tj,r^:l1:lq,lr,rsasina oyandrrrcr tasir edir. Azan siniri va qa_ nn nrnn lla hazm traktrndan MSS daxil olan afferent gtcrqlar achq ve toxluq hissinin ror-"1"srnuunu ;;lr;';jr.. giibhasiz, qida merkezinin tenzimi tr. q"_r1.*iti

ilo, ham ds hozm traktrmn miixtelif nahiyyelarinden gelan sinir siqnallan ile miiayyen edilir. Qidantn qebulu achlrn aksine olaraq toxluq voziyyatine sobab olur. Bu, hale qana hezm olunmug qida mahsullarr daxil olana qedar yaranrr. Bele toxlula birinci ve ya sensor toxluq deyilir. Sensor toxluq qida markazinin tormozlonmastna sebab olur va mtirekkab reflektoru tsbieta malikdir. Qana hszm olunmug qida maddalarinin mehsullan daxil olduqdan sonra sensor tozluq, ikincili ve ya tebii toxluqla evaz olunur. Belalikle hipotalamusun lateral niivasine achq markozi, ventromedial niivesinda toxluq markazi yerlagir ($akil 6). Susuduq - Orqanizmda kimyavi tamiz su olmur. Badanimizda iig ciir su olur. 1) Uzvi vs qeyri iizvi maddolerin hsll edicisi olan ssrbast su; 2) kalloidlerin iglanmesina sabab olan birleqmig su; 3) ziilallarrn, yallarrn ve karbohidratlarrn oksidlagmesi zamanr xaric olan molekul daxil su. Yagh adamlarda sutkaltq suya olan telabat 2,2-2,,8 I qadar olur. Orqanizma su az daxil olduqda susuzluq hiss olunur. Buna sabab suyun miqdartntn azhlr zamant osmotik tazyiqin yiiksalmasi neticasinde xtisusi osmoreseptorlartn oyanmasrdtr. Osmoreseptorlar hipotalamusda va bir srra daxili iizvlarde olur. Bag beyinde qida merkazinin analoqu olan <<su merkazlerir> vardrr. Su markazi - neyronlarrn bir-birila funksional birlsgmig sistemi olub, su miibadilasini tanzim edan bag beyin yanmkiiralerinin qabrfrnda, qabrqaltr niivalerde va hipotalamusun niivalerinda yerlegir. Lakin hipotalamusun pozulmastndan sonra susllzluq hissinin yox olmast su d6vrantmn tanziminde merkaz rolunun hipotalamusa mexsus oldulunu gdstarir. Hazm sistemi iizvlarinin xiisusi {iziologiyast. Afirz boplufunda hazm Hazm kanah alrz boglugundan baglayrr. $akil la. A[rza diigen qida miixtelif fiziki va kimyavi deyigikliklera u!-

raylr- Qidanln alrza diigmasinde hiss iizvleri boytik ahamiyyat kasb edir. Xiisusila g6rme, qoxu bilma va s. Heyvanlar qidam axtanr, onlann keyfiyyetini yoxlayrr va qabul edirlar. Qidalann qsbul olunmasr heyvanlarda- miix6[f formada o]y.!.gii heyvanlar dodaqlan ile, bozilari digleri ile, digarla_ ri isa dillari ila qidalan tuturlar. Bu igda bazi heyvanlaria 6n atraflar da miiayyen rol oynayrr. Masalan, itlor vo bir srra yrrtrcr heyvanlar qidam k6pak diglari vasitasila didir, parga_ Iayrr, atlar qidanr dodaqlan vo dn diglari vasitasih'qabul edir; inaklerde dodaqlardan bagqa asai qidalanma vasitasi gox hareketli dil hesab olunur va s... Heyvaniardan ferqli olaraq, insanda amak prosesi naticesinde elin inkigafr beyinin inkiqafrna tasir gdsrirdivi kimi qrda qobulu prosesind: do i5tirak edir. A[rz bogluluna diigan qida diglor vasitasile kosilir, pargalanrr, didlir va iiytidiiliir. Tiiptircak vasitesile isladrhr va si.iriigkan-loxma hahna diigiir. eida alrzda texminan 15_1g saniya qalr. Hamin qida dilin kdkiine dolru itolenir ve udulur. Bu zaman qida aptz boglufiundan udliga kegir. Tiipiircek va bagqa hazm vozlerinin lire iirazr, geyna_ me va udma, miirekkeb reflektoru yol ila tenzim olunur.'be_ lo ki, dilin sethinda vs alrz boglulunun selikli qigasrnda he_ sas dad, herarat, toxunma va alrr hissine meruz qalan resep_ torlar yerlegir. Bu reseptorlann qrcrqlandrnlmari oyunmuyu sabeb olur. Oyanmalar tiglii, nz siniri, dil-udlaq siniilari vasitasile sinir markazierina verlir, neticada tiipiiicak va digar hezm vezlarinin gira ilrazrna sebab olur. Eleca da geynema ve udma hadisalari baglayrr. Qeynama. Qeynamo aktr reflektoru hadisa olub, geynama azelala_ rinin taqalliist sayasindo bag verir. Bu zaminalt gana agagr enir va sonra qalxaraq iist gonaya yaxrnlagrr ue gananin digi heraketleri sayesinda alt vr fst gane digleri 6ir-birlari ila

gdriigiir ve qidam kesir, pargalaytr va iiyiidrir. Qeynema zamau bezi heyvanlarda va insanda qidantn agrz boglufiundan xarico tdkrilmemasi iigiin afirz yarrg bagh olur. inakda ve bezi heyvanlarda geytrame vaxtl aglz yanel agrq olur. Bu heyvanlar qida alrzdan di.igmesin deya baglinm ifiqi veziyyatda tuturlar. Qidanrn kamiyyat va keyfiyyatindan asrft olaraq miixtelif heyvanlarda geyneme a-kt, bi, nega deqiqeden 3 saata kimi dava eda bilar. Qeynema aktr miirekkob reflektoru hadisa olub, beyin qabrlrmn baggrh[r altrnda nizama sahmr. Ona g6redir ki, qabul olunan qidanr geynemeden bela xaric etmak olar. Tiipiircak vazilori Alrz boglulunda yerlagen vanler 2 qrupa ayr lrlar: l. Kigik tiipiircsk vezilari. Bu veziler dodaqlarda, yanaqda, damaqda, dilin selikli qigasrnda yerlagir. Bu,aziler daima selik ilraz etmekle agn nem saxlayrrlar. 2. B6yiik ti.ipiircak vezileri. Bu vazilare qulaqdibi, 9anealtr va dilaltr vezilori aiddir. Tiipiircak vszilari selik va seroz hiiceyrelorinden togkil olunmugdur. Qulaqaltr vez;ilerir iiraz etdiyi tiipiircsk duru olub terkibinda ziilallara va fermentlare tasadiif edilir. Bu vazilarin hazrrladllr ttipiircek dz axarr ile II azr digi baraberliyindo agz dehlizina agrhr. Dilaltr vazilari qan$rq vezilrrdendir. ifraz etdiyi ttipiircayin terkibinda selik va seroz maddasina tasadilf edilir. Duzlarla zangindir. Qenoaltr vazilari. Bu vezilarin hazrrladrlr tiipiirceyin terkibinde selik va mutsin vardrr. Demek olar ki, duzlar ve fermentlardan mahrumdur. Qenealtr ve dilaltr vazilarin axarlan ayrr-ayrl olub, hsr ikisinin axarr bir yerden dilaltr memeciye agrlrr.

Ttpiircek ifrazrnrn tadqiq metodu Ti.ipiircak vezilarinin foaliyyatini redqiq etmak, elecado tiipiircayin rarkibini.yranmck iiiu,.u*tji# urrllui Bu.iisullar ieerisi ndon i.p. puutoui; ki;;;ii' nriri",irrm "rro,.. qiqliyi a"_ va orjinallfirna g6re daha ;$tmiii;ilil;uu"i hesab olunur. *rr..bu iisulu hayata keqirmak maqsadila aseptika va sepktika anti_ garai tinda. narkoz altrnda h'e),va",, aqrlan q-u.laqdibi va ganaaltr vazilard:n U"lri""' "6r'U-.sf "gr", qiga ile birlikde agrz boglugundu" uy",u, tirii, a.ririr" "*#'.AiHi lir...yara.,iti_ sagatar[aan son-ra b"l" i;y;;;fii"r^n tiipi.ircek lir. ifraanr miigahida etmak olar. _I,nsanda tiiprirctk vazilarinin faaliyyatini 6yrenmok iigiin- Krasnoqorskinin taklif etd iyi <leq[ L'alrrir,i', jlur"n fi stutasrnd an is tifade edilir.. Hamin ns t-rita #;i;; lik bciyiikttipinda ii"pil.- olub, daxili va -;ri;i k;;;;i;;lun'ilr.",- Ele. etmak I azrmd ir ki, _d-ir... tiipiircsk vazi axarrna.k"..;;;; m6hkamlatmak ";;;'i.ii"i"r.l'i"r", ;;tt; rucu $;;i:;;,"- vasircsila xarici kameranrn havasr l,i;ii;;. Irir,z nan tiiprircok otr- daxili kameraya dolur va Urr.iuo **rri nal vasitasile t^_ xarice agrlrr. Tfipircayin tarkibi Tiipiircok vazilari tarafindan haarlanan tripiircak boglulunda agrz qangrr. Alrza diigan qida n6vlerinin miixtalifliyindan as r raq ola- tiiptirceyin tarkibi kamiyy"t," t.ynyy"rc. -J"-uiSi.. Tiipiirceyin terkibindan usrl, oiiraq ";;;'rr;;i jj olur. Duru triprircok rangsiz, qatr tripiircok ise nisbetan "iiirrfif lanrq. olur. bu_ Tiipiircak t"iriuioin q"ii ;;-;;;; maddasinin, xiisusen mutsinin -qau.rnaun ul,f "irr.r,'r.r"r tiipfircoyi r"jr..-ir4rtri, selikli etmakla onu. siinigken t utu dir ki,,uii. Onu tripiircakle eorr_ islanmrg qid";,;;il];;r;. ;;;;;: 8l

Tiiptircsyin terkibinda mutsindan bagqa az.miqdarda qlobalin iulali, amin turgulart, sidik turgusu, sidik c6vhari, liriatin, eleca de qeyri-iizvi maddelara tasadiif edilir. Tiipiirceyin torkibinin 98,5-99,7 faizini su, 0,5-1,5 faizini berli madde tegkil edir. Bark maddanin taxminon 2/3 hissesi iizvi, l/3 hissesi qeyri-iizvi maddalerdan ibaratdir. Tiiptircayin qeyri-iizvi torkibi xloridlarden, fosfatlardan ve bikarbonatlardan ibarotdir. Miixtslif heyvanlarda va insanda tiipiircayin reaksiyast yeyilon qidalann noviindan as t olaraq doyigir. Belo ki, itierda PIi -7,5, donuzlarda 7,2, g6vqayanlerde 8,2, insanda - 5,25-7,54 arastnda variasiya edir. Tflpiirceyin terkibinda sulu kabronlarr pargalayan fermentler vardlr. Miirakkeb gakarlari orta gekerlere qeder pargalayan pitialin, orta gekerlari sada gekarlera qader parqai"yur, -ultur" fermenti vardr' Bu fermentlar qalevi miihitda tesir g6starir. Hemin fermentler tasirli olsalar da qida alrz boqlu- $unda uzun miiddet qala bilmediyindan gekerlori.lazrmi qaisr pargalaya bilmirlar. Bu proses az da olsa mededa gedir' Mada turgusunun kigik konsentrasiyasr (0'08 faizi) bela fermentleri tesirdan saltr. insantn qidasrnrn gox hissesini sulukarbonlar tagkil etdiyi iigfln heyvanlara nisbaten insan tiipfircayinin terkibinde bu fermentlerin miqdarr daha gox olur. Donuzlann tiipiircayinin tsrkibinde bu fermentlor gox az, gdvgeyan heyvanlarda adi yemlema zamant donuzlara nisbetan bir qadar az ferment ilraz olunur. T[PfirceYin ehamiyyati Tiipiircsyin bir srra fizioloji ahamiyyeti vardrr. Tilpiircek quru qidalarr isladlr ve bununla da qidalann mexaniki igden grxmasrnr (qidalarrn geynanmesini, udulmasrnt asanlaqdrrlr) temin edir. - Ttipiirceyin terkibinda olan mutsinin tersiri ila islanmrg

qida siiriiskon hala keqir va onun udulmasr asanlasrr. Tiipiircsk qabul olunan bazi qidaian ariairlln, selikli qigasrnr, ug,r,n dilin dad hrsryyatrnr qabul edan reseptorla.- nr. qrcrqlandrrrr. bununla dad hisiyyatrnrn- g5rn"ri"" sabab olur. "..f1 Hazm olunmavan. v tiipii.*k';i;;;;';:'b:il'"ff ffi,tfl',t"li:;311x#,ttj,f; ak alz bogluguna diisen t"-i, *ujjrir;ik;;h# " Az da olsa tiiotircak.,ezilrri tonafliisa f.l'ir#.iir. ki, miidabila S"f, zamanr cmata srl"n k;;;;;;jffiii'ir^r"rt tiipiircek vasitesila bodanden-xaric.diti.. d;;;;rj'iogrl., orqanizmde daha avdrn n.r".. "r.,.," ri^ir]l^]._i] ilil. iff11if,,ri;."''" ItJzera garprr (bogulan gaxsin a!zr-,--,,llr_y,":k r_grza diigan bir sra rexrib edici turgulan rraua$drraraq ney_ agtzn selikli qigasrrun zedalanmasinin-lu.p,rrnr alrr. Bundan alava tiipiircek,.ii Urtt...ii;rrr;" li kdi r. M iiayyan _"_ etmi$lr; k i. tiipiircayi ; ;;;i;;;;;it..rqanizmjsre oldiirticii tesir edan fi.oii_,aji ona,rli.'irra,,. gdradir ki, yarasr olan_ir.va Uusqu t ranr yalamaqla "wunir.-;;r-;;, y^_ onun rez salalmasrna'seb;t '"' ;1r..' '". yuxanda qeyd etdiyimiz kimi ttip[rcayin qdarr torkibi qidalarrn va mi_ mrtxtelifiivindan tiipiircak vazileri sutkada-t"*-rnrn "i,riilrr",l'jry#."i;;r",n l_1,5 litra qodar, gdvgey_ an heyvanlarda 30-40 litra qodar liipiircak ifraz ' -- edir. lll[xtalifqida ndvlarinin tosirinc qarsr tiipircoyin kamiyyat va keyfiyyerca aniisr*i.... Yuxanda qeyd olundufu.kimi agrza qoyulan qidalarrn ndvtindan asrl olaraq ifraz olunan riipiircek kamiwat vc ;ir"r; keyfi yyatca dayi 9ir. A lrza dti gen yeyi ta iii;;;ffi yararsz maddalarin ;riii lij iiiiti*vil'i:,ffi:1 [ "i# fi yyatce.deyipmasini i.a.pavlorr-"-irrjrr' ilr"_'#iii Il"u" l1l?llrnd" qulaqdibi, genaattr va dilalu rrrilr.lnio'*irrun xan3. c51rd1.lmrg itlor fizarinda, etacs d, qorskinin legti kapsulundan i;;;;;" il;r"_ istifada "J"i"t'oyi*r#,iu_-

kiin olmugdur. Bir daqiqe miiddetinda alrza qoyluna qidaya ve yaxud maddalere qargr ifraz olunan tiipiircak, 1 n6mreli cedvelde verilmigdir. Cedval 15 Maddalar Qansrq vazilar Qu.laqaltr vazi Alrz suyunun bir doqiqadaki miodan. ml-a dakl miqdan. A[rz suyunun bir daqiqa- ml-a at l.l 1,4 AI ctirak )) 1,6 Suxari 3.0 1,9 Ot tozu 4,4 1,9 0,5 faizli HCI 4,3 2,0 mahlulu 10 faidi soda mahlulu 4,5 Qum 1.9 1,6 $akar 2.0 1,8 Cedvaldsn g6riindiiyii kimi ttpiircek neinki, yeyilan qidalarrn tcsirine qargr, hetta yararsz yeyila bilmeyon maddalarin tasirina qargr da ifraz olunur. Bu hadisanin son derace txiyiik bioloji ahamiyyati vardrr. Bele ki, alrzrn selikli qigasrnr zodelaya bilsn bezi turqu va qelavilari neytarllagdrrrr. Cadval melumatlna g6re adi 96reye nisbetan qurudulmug 96rsye ve 96rek tozuna qarfl, adi eta nisbetan et tozuna qarsr goxlu miqdarda tiipiircek ifraz olunur. Buna sebab quru qidalann bdyiik qrcrqlandlncl satha malik olmasrdr. Umumiyyetle, yeyilen qidalara qar$l ifraz olunan ttipiirceyin tarkibinda iizvi maddalardan-mutsin va ziilahn miqdarr gox olur. Bu maddelerin tr.ipiircayin terkibinda gox olmasr qidanrn sfiriigkan hala saltnmasrna ksmak edir ve onun udulmasrnr asanlagdrnr. Cedvelden aydrn olur ki, 0,5 faizli xlorid turgusu ve 10 faizli soda mehluluna qargr kiilli miqdarda tiipiircek ifraz oiunur. Ifraz olunan tiipiircak hemin maddalerin dafrdtcr va agrndrrrcr tasirini azaldrr. A[rza qum t6kdiikde va ya hamar dag saldrqda qumun tasirine qargr goxlu miqdar duru tiipiir-

cek ifraz olunur. Hamar dagrn qrcrqlandrncr sathi gox kigik oldugu iigiin buna qargr,, -rqaiitipir""t'ii.-.fli*. Kond tasarriifatr heyrranlart tir".ira, a. -rri'"ii"n, "tlarda, donuzlarda ve s. xroniki!;1d" ffi. i, v.viil, qia.- larrn ndviinden aslh olaraq tiipiirceyin tr_iry#'u, fiyyatco deyigdiyini t"v_ da dyrenmirlar. ' ^err,rrdr v Son illar Slonimen laboritoriyasrnda kigik heyvanlar_ da-(da_niz-donuzu, pigik. krp., va s.) tiiptrcak vaz,arinin realryyatmr 6yrenmak [iciin fistula.tisuluira"n lrti]ua,.aifrnigdir.,apantan tadqiqailarr nericeleri c;;;ird" ii tu n.yvanlarrn r[piircek vazilarinin tl., ir.ir,-i.p.'pjjrovirn iuuo.u_ toriyasrnda apanlan tacruurtarn lanur*rgrririj,irl "U"- dir... Pigiklar, tiilkiiler, kirpilar ve bir srra ibtidai hewanlar rizari nda a pantar tecriibal ardon "yd,; ;i;;il;'ti,'t, r,.r_ vanlarda tiipiircek ifrazr oidanrn -r!,za Aiifirri iir'u"ugfuy,r. Hamin heyvanlann ilraz.etdikf".iitptr"ivi,'r,r"#fr., u, keyfiyyatca deyismasi u"aitrrri" qijui*rn,#o_iliifiriiina* asrh olaraq deyisir va s. Tfpiircayin ifrazrnm tanzim olunmasr Tiipiircsyin ifrazr reflekroru yolla baqlayrr (gek. lb). Agza diigen yararh va vararsz maaaalarin tes],ri,fll"i" ugl_ zrn selikli qigasrnla y.il"gm reseprorlarrn q,",qfurr;;;, n"_ ticesinda amale gelan oylnmalai.ini, rn.ii rr,r#"'# n.qt olunara.q ri.ipiircak vazilarina grtro i rprirf ui,'s"a"vlsinde tiipiircek vazilori oyanr r va rtiptir-cet< ifra;;l;;;.' *, "' t,lna gore da aelza diigen qidalarrn qroqlandrrcr qiiv- :_".ild"l.asrh olara! qanunauylun gekilda ifraz olunan tiipiirc*ek kamilryet va teyfi yyercj dayigii...l.i.pavlovun laboratoriyasrndi'pavlovun talabasi Sitovig kiigiiklar rj,arina rabii s"iti.en"tri".i Jvrlo#;i;', - _ o: yeni.dolulmus ttifun".,iiaii: qti', iir'tlrbrr, * b6yiimakda olan hemin kiigtiu"r".tiou' gjrira'i'ta. ripru'r*t

ifraz olunur, eti gdsterdikdc ise tiipiircak ilraz olunmur. Bela heyvanlar bir defe at verildikdon sonrv ona et vermeyib ati g6stardikda tiipiircek ifraz olunur ki, bela reflekse tabii garti refleks deyilir. Alrza qoyrlan qidallann qrcrqlandrncr qtwasindan asrh olaraq tiipiircayin ifraz olunmasr miiddati ds deyiqir. Belo ki, zeif oyanma amale getira bilan qrcrqlara qargl qlclqlanmadan l-3 saniye sonra tiipitcek ifraz olundulu halda qrctqlandrrtcr amilin tesiri azaldrqca tiipiircek ifrazrnln miiddati de uzanr. Qidamn alrza diigmasila tipiirceyin ifraz olunmasr arasrndakl kegen qlsa vaxta latent ve ya refraktor dovr deyilir. Qida alrzda qaldrqca lasilasiz olaraq tiipiircek ilranrta sobeb olur. Qida qurtardrqda tiipiircak ifrazr da hamin anda kesilmir. Hamin vaxta tesirden sonrakr dovr deyilir. Az vaxt kegdikden sonra tiipiircok ifrazr tamamila dayamr. Yuxanda qeyd etdiyimiz kimi t[piircak ifrazr reflektoru hadise olub, alrz boglufiundan baglayrr. Tiipiircek ifrazr markezi uzunsov beyinds - iiz ve dil-udlaq sinirlarinin niivasinda yerlagir. Dilin sathinda yerlegan reseptorlar qlcrqlandlgl zaman oyanmalar iiglii sinir ve dil-udlaq sinirlerinin gaxalerila markaze verilir. $akil lb. B.P.Babkina gdra uzunsov beyinde yerlosrn tiipiircak markezi simpatik va parasimpatik hissalare aynlrr. Miivahq sinirlarla tiipiircak vazileri innervasiya olunur ki, hamin sinirlera sekretor sinirler deyilir. Tiipiircek vezilarina galen simpatik sinirler onur[a beyninin l-3 d69 seqmentleri beraberliyinda boyun diiyiinlerinden kegib tiipiircak vazilerine daxil olurlar. Tiip[rcak vezilarine galen parasimpatik sinirlera innervasiya bir qedar miirekkebdir. Malum olmugdur ki, qulaqaltr vezilerine IX-ciit beyin sinirlarinin (n. glosopharingeus) bir gaxosi, Yakobson siniri adr ile daxil olur. Qanaaltr va dilaltr vszlarina gelan parasimpatik sinirlar

VII ciit beyin sinirindan (n. facilis) ayr u. Bu tebil siniri (n. chorda timpani) adr ila meghurdur., Keskin tacriibe garaitinda apanlan tadqiqatlardan melum olmu$dur kr. srmpatik va parasimpatik sinirler tiipiircek vezlarinin fea)iyyetine mtixtelif ctir tosii g6starir. Simpatik sinirlar tiiptircak ifrazrni torm olzayrcr, parasrmpatik sinirlar oyadrcr tasir gdstarir. Elocs da koskln tac_ r[be zamant tiipiircak ifrazrnrn reflektoru mexanizrna malik oldugunu aydrnlagdrrmaq olar. Masalen, agrzdayerlagan reseptorlarr novakain ve ya kokain mehlullair vasitosila anesteziya etdikdan, ya dilin sethinden baglayan hissi sinirleri \19ik-1.r1. *,:ra^reseptorlan miixtetif iisuliar if, ti.,qiuna"_ olqoa tupurcek rlraz olunmur. V_a yaxud, triptircak vezilsrine galan simpatik va para_ simpatik sinirleri kasdikda reseptoilann q,"iqluraorhuu yene da tiipiircsk ifrazrna sabab ol-mur.. Simpatik sinirlerin kesilib, parasimpatik sinirlerin saxlanrlmasr geraitinda aerz reseptorla.rnro q,"rqlujiiil*uu Qo.xru, duru, qeyrr-iizvi maddelarla zangin tiipiirceyin ifrzrna T9rf 9ty, Oksina, simpatik sinirtari iaxlayiu paiasimpatit smrflan kasdlkde az, qa va tizvi maddalarle zengin olan tiipiircek ifraz olunur.. Sekretor sinirlarin. ti.ipiircak vazilarine olan tasir mexa_ nrzmr, hamrn vazilarda qurtaran mtivafiq sinirlarin uclarrn_ dan raz olunan fizioloji faal maddelerin tesiri ile elaqedardrr. Aydrn o^lmugdur ki, parasimpatik sinirlerin tesiri sinir ucrannoan llraz olunan asetilxolinin tasiri ila baslayrr. Asetilxolin, hatta qan vasitasila digar toxumalaru,, uriirrc trsir g6stsre bilir. Qanda va bir srra bagqa toxumalarda hazrrlanan xoli_ nestraza fermenti asetilxolini tasirden sahr. Ona g6re da asetilxolin uzun miiddat tasir g6stara bilrnir.. Simpatik sinir uclanndan da adrenalinin tasirins oxgar simpatin maddesi ilraz olunur. Sekretor sinirler tiipiircak vozilarins va tfipiircsk ifra-

zrna tasir gdsterdiyi kimi bu sinirlerin tarkibinde galon sinir liflari htceyro va toxumalarda gedan maddaler miibadilesina tesir g6stcrir, hiiceyradaxili maddalar m0badilosini nizama salr. Hiiceyredaxili maddaler mribadilasinin sabitliyini miihafize edan bu sinirlara trofik sinirler deyilir. Yuxanda qeyd olundugu kimi tripiircek ifrazr miirekkeb fizioloji hadiso olub, reflektoru tebiata malikdir. Alrza qidanrn qoyulmasr ve tiipiirccyin ifraz olunmasrna gertsiz tiiptircek ilrazr refleksi deyilir. Adi hayat tacriibasinden malumdur ki, qidarun gdrtiniigii, onun adrnrn gakilmasi qida afirza d0qmadan bele tiipiircak tfrazrna sebob olur. Bu yolla tiipiircek ifrazrna gerti tiipiircak ifrazr refleksii deyilir. i.p.pavlov ve onun amakdaglarr <iyranmiglar ki, beyin qabrlr orqanizmin biitiin iizvlarine tasir etmakla hemin iizvlerin faaliyyetini dayigdirdiyi kimi, triprircak vazilorinin de faaliyyetine tesir g6sterer. i.p.pavlov gerti refleks yolu ile tiipiircak ifraznrn mexanizmini aydrnlagdrrmrqdrr. Pavlov ite qida vermazden avvai gerti qrcrqlardan istifado etmigdir. Bele ki, har defe qida vermazdan swal zang galmrg, sonra qida vermig va har dafa tiiprircek ifrazrna ssbab olmugdur. Tecri.ibani bir yerda bir nega defa tekrar etdikden sonra qida vermeden zangin sesina tiipiircrk ifraz olunur. Buna sabeb iki qrcrgn (qartsiz va garti) eyni vaxtda markazi sinir sisteminin miixtslif nahiyyelerins, xiisusen bu qrcrqlarda, gerti qrcrfrn beyin qabrgrna diigmasi laamdrr. Takrar neticosinde miixtalil morkazlar arasrnda: yani uzunsov beyindski tiipiircek ifrazr markezi ilo beyin qabrlrnrn egitmo markazi arasrnda miivoqqeti alaqa yaramr, bu elaqa mdhkamlandikdan sonra heyvana qida vermedan bela sas qrcr[rnrn tasirindan egitma merkozinin oyanmasr uzunsov beyindaki tiipiircak ifraa merkozina tasir edir va bununla tiipiircak ifrazrna sebeb olur. Qdalanma ile elaqesi olmayan qroqlann (zang, igq va s.) E8

tasirina qargr yaradrla bilan qerti reflekslara stni qsrti reflekslar deyilir. Tabii qrcrqlandrrc arrn tasiri altrnda yaradrla bilan va yaranmr$ garti reflekslara tebii garti refleksler deyilir. Tiipiircak ifrazl mexanizmi Tiipiircak vezilerinda tiiprircayin amale galmasini uzun miiddet K.Lyiidviqin hltrasiya nazeriyyasi kimi izah edirdilar. Liidviqe gdre tiiptircsk vazilarina galan arteriyalarda qan tazyiqinin yiiksak olmasr sayasinda qanrn duru hissasi vazilara diffuz edir va tiipiircek amala gelir. Sonradan aparrlan tadqiqatlar filtrasiya yolu ila tiipiircayin omele galmasinin do!,ru olmadrgnr Ltidviq 6zri da yaqin etdi. Melum oldu ki, ttpiircak vazilari faaliyyatde oldulu zaman vazi axarrnrn tazyiqi, veza galan qan damarlannrn tezyiqindan iki dafe artrq olur. Bundan alavs tiipiircak agar filtrasiya yolu ila amale galseydi qanrn tarkibinde olan iizvi maddalar va duzlar tiipiircayin tarkibindaki maddelere uy[un olardr. Lakin bunlardan biri digerindan ferqlandiklari iigtin tfipiircayin sadece filtrasiya yolu ila amela galmasi ehtimahnrn diizgiin olmadr$nr g6starir. Apanlan tacrtbelerdan aydrn olmugdur ki, tiipiircak tiipiircak vazilarinin hsyat faaliyyati sayasinda amala galir. Hiiceyrelarin hayat fealiyyati onlann oksigena olan ta- Iebatr ila alaqadardrr. Ona g6ra da faaliyyatda olan vazilarin oksigena olan ehtiyacr sakit halda olduqlarrna nisbaten 2-3 dela artrr. Elaca da fealiyyetde olan tiipiircak vazilarinin herarati yiiksalir. Mikroskopik tadqiqatlar g6starir ki, vezi hiiceyrelari sakit vaziyyetda hiiceyre daxilinda ziilal va fermentlardan tegkil olunmuq daneciklerla zangin o1ur. Faaliyyet zamam danaciklarin miqdarr azalr. Elece de fealiyyatdon evval tiipflrcek vezilerinin gakisi artr, feahyyat zamanr isa azalrr.

,, Oyranmigler ki, riipiircck vezilarino galsn sinirlsr qrcrq_ landrrrldrqda tiipiircak vazilarini fealiyyata gstiren fizioloji feal maddeler haarlanlr. Bu maddalei-nainfi hamin vszni, hstta bunlar qana sorularaq qan vasitesile digar ttipiircek vezilerina tesir etmakle onlan fealiyyete getirir. Merkazi sinir sistemi, xiisusan onun ali g6basi olan beyin qabrgr bagqa iizvlsrin laaliyyatine tasir g6stirdiyi kimi, ti.ipiircok vazilsrinin do faaliyyatine tasir etirakla tiipiircek emale gelmasini nizama salr. Udma Udma reflektoru bir hadisadir. Bu hadise dilin krtkii_ nadan baglayrr (gakil 7). Udma markezi uzunsov beyinda, tanefliis markazin_ don bir qsdar yuxarr, IV-medeciyin dibinda yerlegir. A[rz bogluluna diigen qida digler vasitesile mexaniki iqdan grxrr, tiipiircak vasitasila islanrr, siiriigkan hala diigiir...bu igda dilin b6yiik ehamiyyeti vardrr. Bela ki, 6z horakati vasitasila qidanr dielarin arasrna verir, agrz boglufunda geynenmig qidanr gevirir, qida qrrrntrlarrn, ii, y"i, 'top layrr va qidanrn udulmasrnda iqtirak edir. Logrna hahna diigmiig qida dilin iist ssthine dolru y6naldilir,-bu zaman geyneme herakatlarinda fasils yaranrr, tenaffiis miivaqqsti texiro. sahmr, dil qalxrb yumu$aq damala sdykenir, qidinr dilin ktikiina itelayir. Bu hadisade gena dilaltr ve elaca de dilaltr azalanin yrlrlmasr, dilin geriyo gekilmesine sabob olur ve qidanrn geri qayrtmasrna imkan vermir. Bu zaman qida aelz boglulundan udlafa kegir. Dil kdkiiniin qrcrqlandrrrlmasl yumsaq damagn va dil k6ktiniin ezalelarinin taqslliisii sayasinde yum$aq dimaq yuxan qalxtb burun daliklerini qapayrr, qidamn -burun bog_ lufiuna diigmasi qargrsrnr alr. Dil harakjt etmeklo qidanrn udlafa do[ru haraketi rigiin gerait yaradrr. Ele bu vait ditin k6kii agalr enir, qrrtlaq qapaemr agalr basrb qrrtlaq daliyini

qapayl!. Belalikle qida udlaqdan yemek borusuna kegir. Yuxanda qeyd olundufiu kimi udma hadisesi riflektoru olub, bu hadisede bir 9ox ezslelar igtirak edir. Udlalln selikli qigasrnrn qrcrqlanmasr naticesindo reflektoru yol ila ezalalerin yrlrlmair udma aktrna sebab olur.. Agz boglugunda qida va ya tiipiircek olmadrqda udma hadisasi bag verir. Biri-digerinin irdrnca bir negi udma hareketlari edilorsa, awalca aian, sonra isa bu hadiielar 9etinlagir, nahayar 34 takrardan sonra udma hadisasi miim_ kiin olrnur. Buna sebeb alz boglufiunda qidanru vevilmos.r.1$ag yh o.lmayaraq az da olsa tiiptircali olur. Ttipiircok dilin k6kiina italendikde udma akrr biglayrr. Ttipiircak qurtaranda udma akh kasilir. Qeyd erdiyimiz kimi udma aktr dilin k6kflndan baqlaytr. 3Jii, dil-dodaq ve alt udlaq sinirlarinin udlaqda qurta_ ran uclan qrcrqlanrr, emela galan oyanmalar udma maikezine verilir. Hamin merkazdan mtihita dosu galan haroki impuls_ lann sayesinda udlaq, dil, damaq, giyna-e ve boyun szalelerinin yrfrlmasr ba9 verir. Udma marzkezi uzunsov beyinde yerlagon bagqa sinir merkezlari ile mesalan, tenaffts markazi, urak failiyyati markezi ve s. qargrjrqh alaqadedir. Bu alaqe udma akirnda teneffiisfin miivoqqati dayanmasr, iirak featiyyatinin artmasr kimi hallann meydana grxmasmda 6ainii eki ltdirir. Qidamn yemak borusu ila hareketi Yemak borusunun vazifasi qidanr udlaqdan madaye titiirmakdir.. Orta yagl gaxslarda 22-25sm uzunluqda olu'b, daxili selikli, orta-ezele, xarici birlagdirici toxuma qigasrn_ dan taqkil olunmugdur. Selikli qiqada selik ifraz edan vazilar vardr.-selik yemek borusunu nam va sr)rfigken halda sax- Ia.yrr..Selikli qigada boylama istiqamatda goxlu miqdarda biikf4lar vardrr.. Bu biikiiglar qidanrn medeye tez kigmosi flgiin garait yaradrr. 9t

Yemek borusunun selikli qi$asrnda zengin hissi sinir uclarr yerlegir. Ozala qigasr daxili halqavi ve xirici boylama azala liflerindan amala golmigdir. Bu liflarin yrlrlmasi sayosinde yemak borusu peristaltik herekst edit.. Yemak borusunun agagr 2/3 hissasi saya azcle toxumasrndan; yuxan l/3 hissosi eninezolaqh ezalo toxumasrndan tagkil olunmugdur. Yemek borusu iia harakati mi.irakkeb reflektoru yol ila tenzim olunur. Heg giibhe yoxdur ki, qidanrn yemek borusu i1e harakat etmasinde onun giiriiksn olmasrnrn, alrrhlrnrn miieyyen derecado ahamiyyati vardrr. Udulan qida yemak borusunun yuxan hissasina daxil olduqda reflektoru yol ila azelalar yrlrlrr, bu zaman bag veran peristaltik herakatlar sayesinda qida medaya dolru hareket etmsya baglayrr. Yemek borusunun peristaltik harakatlari udma aktrndan baglayrr. Yemek borusu kasilmig gaxslar iizerinds apanlan tecri.ibelordan aydrn olmugdur ki, kesilmig nahiyaden agafr yemck borusuna qida saldrqda o madaya dofru herakat etmir. Xasta udqundupu zaman isa qida adi halda oldugu kimi madaya dolru herekat edir. Qeyd etdiyimiz kimi yemok borusu ila qidanrn haroketi reflektoru hadise olub, markazi uzunsov beyindo yerlaqir. Yemak borusu azan siniri ve simpatik sinirlarle innervasiya olunur. Azan siniri yemak borusunun herekatlerini siiretlandirir, simpatik sinirlor eksina, bu harakatlari tormozlayr. Azan sinirinin getirdiyi impulslarrn tasirinldon halqavi azalalsr yrlrhb, boylama azalalarin bogalmasr sayesinda qida yemak borusunun daralmtg hissesinden agag diigiir. eida hemin nahiyeya diigen kimi, yaranan refleks sayasinde qidadan yrxan yemak borusunun daralmasr qidant agagr dogru italeyir. Bela refleksler ardrcrl olub, biri digari iigiin refleks yaradaraq zancir tegkil edir. Nehayat yemek borusunun qann hissasi boqalrr, qida yemek borusundan madayo dfrgiir. Bark qidalar duru qidalara nisbeten agrz boglufundan madaya nisbatan gec kegir. Orta hesabla bark qidalar 8-10,

duru qidalar I -2 saniya mi.iddetinda madevo kecir. Ele etmak lazrmdrr ki, udulan qiaa meaaya afisdiikdan bir qadar sonra ikinci rike udulsun. ilu,u-uri i"-arir-u if, il udma arasrnda olan vaxt berk qidalar figiin -f i_ii'r-"nivr, duru qidalar.iigi.in 3-4 saniya olmihdrr. el, iraql.al uarfun qloa yemek borusunda iligib qalrr. Xalq arasrnda bu <tika iirayimda qaldr>> ifadasi ila mafiqurdur. Urt"* olaupil ti_i bu hadisaye sabeb qida yemak borusun, auia*-al"i.n.u fl1111_:lo1o"l yuxarr yemak borusu daralrr. Hemin qida loxmaslnrn madaya. dtigmasina imkan vermedan ikinci tilieni uoo.uqoa.udulan qrda yemak borusunun daralmrs hissasina ousud mueyyen vaxt orada qallr va xoga galmayan alrrlara sebeb olur. Su, su kimi duru maddalorde yemak borusunda qala bilar. Su qurtum-qurtum igilsedo do v.-rt U".rrr.ai",."- :i.-{.:,]tr_ Tiy. siitunu geklinda madaya axrr. Mayeler igil_ oryr aman yemak borusu peristajtik heraket etmir. Bu i9_ mani ani dayandrnb son.a du iqdikda iqitan-iu;;;;ii"r"_ zunda iligib qalrr. Buna sabab maye,, iiitunr"io qi.i*ur,- dr. Bu zaman bark qidalar qebulunda "fjrg. ili* rr"u"aen yuxarr yemek borusu dara_lrr..sonradan iglt.n,,, ari"frrug hisssda.qalrr va agrr hissi t6radir. Bela ""riyvrra", Uii'irar. kegdikdan sonra refleksler diizalir ve uai,r-iiwrivr-.un,.. _^-.,XT..i19g qeyd etdiyimiz kimi yemak'bo;;il; y"- xan I/J hlssast enrna zolaqh, agagr 2/3 hissasi saya azale toxumasrndan tegkil olunmugdur. Hamin ozatataiin iii".ru_ siyasr arasrnda miioyyan farq vardrr. frlrfr.r, oijre;' ti.* saya ezelelarin divarlannda sinir hiiceyrelarinaei - tastrl olunmug sinir dtiytinlari yerlagir. Bela diiyiinlara eninezolaqh azalalarde tasadiif edilmir. ^ 9T-rj:,9? riya azatalare galan sinirlari kas;,kd,;gq"_ u otaraq llltc olma h-ah meydana qrxtr. Lakin bir nece saaf _o."1 to,l.l. ltmr$ vezifabr yenidon berpa olunur. Buna sabab stnlr ouyuntennrn azaielarinin fealiyyatina gdstardiyi yerli tesir ila alaqadar olmasrdrr.

Yemak borusunun bu qanunauyfunlulu na darecade tabe olmasrnr 6yrenmek meqsedile Yurkin adh alim 1926-cr ilde pigiklsr fizarindo tecrtiba aparmrgdrr. O, yemak borusuna har iki torefden golert azan sinirlarini kesmig, bundan 9-24 saat sonra yemak borusunun saya azelalerinin perestaltik herekatleri barpa olunmuq, enina zolaqh azelaler isa iflic veziyyetinde qalmrglar. Madada hazm Made qarrn boqlulunun sol tsrsfinda, diafraqmamn sol kiinbezi altrnda yerlegir. Nazik balrrsalrn geniglenmasindan amala galmi$dir. Formasr onun dolu va bog olmasrndan asrh olaraq dayigir. gek. la. Medanin 5/6 hissasi solda, l/6 hissasi safda yerlagir. Medanin sol tarafda dibi, dibinin iist daralmrg - hissosi onun gireceyi, sae terefe gevrilmig gxacafir-pilorisi, a$a$ grxlq hissasi - txiyiik eyriliyi, yuran kigik basrq hissasi - kigik eyriliyi vardu. Madenin divan dord qigadan tagkil olunmugur. gekil 8. I. Daxili - selikli qiga, silindr formah epitel hiceyralarinden amala galmigdir va biikiiglerle zangindir. Selikli qi;ada saysrz-hesabsz boru gekilli vazileri vardrr. Bunlarrn axacaqlarr madanin selikli qigasrnda yerla$en biikiiglarin arasrna agrlrr. Madanin selikli qigasrnda 3 n6v hiiceyrolare tasadiif edilir: (l) esas-bal hiiceyralar (2) alava va yaxud orriik hiiceyralari (3) selik hiiceyrelari. Ortiik hiiceyralar xlorid turgusu, ba$ hiiceyralar ferment ifraz edir. Selik hiiceyrelari isa selik hazrrlayrrlar. Madonin dibinda hem turgu, ham de fermentlar haarlayan hiiceyralara tasadiif edilir. Qrxacalrnda ba9 hiiceyraler daha goxdur. II. Selikaltr qi$a. Bo$ birlagdirici toxumadan tagkil olunmug qan damarlarr ve sinirlarla zongindir. Selikalh qiqanrn hesabrna selikli qisa iizarinds kiilli miqdarda biikiiglar amala gelir. III. Ozala qigasr en qalm qi;a olub 3 istiqamatda helqavi,

gap va-bylama gedan ezela liflorindan ta;kil olunmugdur. Bu ezelolarin yrlrlmasr sayesindan medrnin herekatlcri peristaltik, reqqasr gakilda tazahiir edir. Medenin divarla_ rrnda azelalar berabar qahnhqda olmur. Onun gxacafirnda, yani pilorik hissasinda halqevi azala lifleri qahniagrb b,-iizficit azalani va ya sfinktoru amala getirir. IV. Xarici-seroz qiga madani xaricden ahata edib xiisusi ballar smale gatirir ve madani qarnln arxa divanna va qongu iizvlere fiksa edir. Mede qidalarrn toplanmasr iigiin bir anbar vazifasini g6riir. Madeye dtgan qidalann miixtalifliyindsn asth olaraq saatlarla qahr. Bu zaman qida msdada mexaniki va kimyevi deyigik_ liklera ufrayrr,_ba[rrsaqlar iigiin yararh hala kegen qiai irisse-hissa mededen onikibarmaq bafrrsala kegir. Normal, sallam gexsin madesi l-3 litra qadar qida tutur. Kend teser_ riifatr heyvanlannrn qidalanma xiisusiyyatindon as r olaraq medanin da tutumu dayigir. Meselan: iirn medosi 6-15 litra, g6vqeyan heyvanlannkr 50-100 litre qadar qida tutur. Made vazilarinin sckresiyarun tedqiq olunma iisullan Hale qadim vaxtlardan alimlarin mada girasi almalr va mede vazilarinin fsaliyyetini dyrenmaya gahqmrglar. Heyvanlara ipa_ballanmrg sfingar uddurub hamin s0ngari mrd"drn geri gakib siingari srxmaqla mada girosi aldo etrnigler. Elaca da heyvanlarr yedirtdikdan sonra, onlarr dldiiriib medasini grxararaq onun selikli qigasrndan gira almrglar. Lakin alda edilan mede girasi na temiz olmu;, na de moda vazilarinin faaliyyatini dyrsnmaye imkan vermigdir. 1825-1833-cri illerda Amerika hekimi Bouman 6z giillasi ile dziinii yaralayan Kanada ovgusu Sen Martinin yaralanmrg modesini miialica etmig, yara bir qederden ionra salaimrg, lakin yaramn a[zr bitigmamig, delik vo ya fistula 95

iaklinda agrq qalmridrr. 7 il miiddatinde xostoden ac qarlna mada girasi almrg, lakin onu temiz halda alde eda bilmamigdir. insan iizarinde bele tocrtibanin apartlmastnm miimkiin olmadrlrm g6ran alimler itlsr iizsrinde tacriibe aparmaea bagladrlar. Apanlan tedqiqatlardan malum olmugdur ki, itlorin made giresi va moda vezlsrinin gira ifrazr mexanizmi insanrn mada girasi vo made vazilerinin qira ifrazr mexanizmi arasrnda o qeder da btiyiik farq yoxdur. Bununla alaqadar olaraq itlsr iizarinde apanlan tecriibolerin naticalari insanda meda vazilarinin fealilryetini tam aydrnlagdrrmaq 09iin b<iyiik ehemiyyet kesb edir. 1842-ci ilde rus hakimi Basov, 1843-cii ilda fransrz alim Blondulo biri digarindan xebarsiz itlar iizarinda narkoz altrnda tecriibaler apararaq itin qann boglugunu agtb medaye metaldan diizeldilmig ltstula borunun bir ucu madayo kegirdilmekle oraya tikilmig, digar ucu xarice gxardrlmrg qarnn derisina tikilmigdir. Yara sagaldrqdan sonra heyvanlar uzun iller yagarmg va istanilan vaxt mada girasi almaq miimktin olmugdur. Bele operasiya olunmug itlere qastrotomiye edilmiq itler deyilir. Yani qastro - medo, tomiye - isa dalik demakdir. Bels heyvanlann yarasl sagaldlqdan sonra heyvanr ac saxlamaqla barabar fistul vasitesila meda bir nege dela iltq su ile yuyulur. Bundan sonra heyvandan made giresi elda edilir. Ahnan mede girasi tiipiircak ila qarrgdrlr iiqiitr temiz olmur. 1889-cii ilda i.p.pavlov, E.O.$umova-Simanovskaya birlikde kiilli miqdarda temiz made giresi ahnmasr tisulunu kogf edirler. Mada fistulasr olan itin iizarinde ikinci defa cerrahi emeliyyat aparrlrr. Heyvantn boyun nahiyyesi orta xatt iizre kasilir, boyun azelelari ayrrldrqdan sonra yemak borusu taprlrr vc kasilir. Kasilmig yemak borusunu har iki ucu xarics grxardrlaraq boynun darisine tikilir. Bela ameliyyata kastroezofaqotomiya deyilir. Yara salaldrqdan sonra bele heyvanlan saatlarla yedizdirdikda bele ne qida, ne ds qida 96

ila qanq619 tiipiircak modayo kegmir, kesilmi$ yemak borusundan xarice tdkiiliir. Bels qidalanmaya yalangr qidalanma deyilir. Bela heyvanlar illerle yaqayrr va bunlarr qrdalandrr_ maq lazrm galdikde ya flstul vasitesile medeye qida daxil edilir, yaxud da kesilmig yemak borusunun modeya teraf olan ucundan zond vasitesile qida daxii edilir Hale vaxtile i.p.pavlov mada vezilerinin fealiyyeti pozulmug xestaleri miialice etmek msqsadila yalangr yiaizair_ me iisulu ila qastroezofaqotomira edilmig itlerdan kiilli rniqdarda ahnan va temizlanon msde girasindan istifada etmigdir. Bela heyvanlardan saatada toxminon 2 litra qedar mede girssi almaq miimktindiir. i.p.pavlovun tagkil etdiyi bcla bir laboratoriya <made giresi fabriki>> adr ile meqhui idi. Halhazrrda da bu i.isul ila tamiz mada qirasi elde edilir. eastroezofaqotomire edilmig heyvanlar iizarinda apanlan ta-dqiqat_ lar qidanrn agrz bogluluna diiqmasile mada vazilsrinin qira ifrazr mexanizmini aydrnlaqdrrmrgdrr. Melum oldulu kimi qidalar medodo saatalarla qalu. Normal hezm zaminr me_ deya dtiqon qidalaun meda vazilerinin gire ilzan mexanizmina tesirini qasterozofaqotomiya edilmig. itlsr tizarindo oyranmak miimkiin olmadr[rnr nezero ahb. i.p.pavlov, elacs da Hayden-Hayn kigik made alda etmakle modo vezilarinin gira ifrazr mexanizmini dyranmaye gahgmrglar. 1878-ci ilda Hayden-Haymn teklifi ilo itlar iizerinde carrahi omaliyyat aparrlr. O, heyvanln qarrn borusunu agrb medanin boyiik ayriliyi nahiyyssindo iig bucaq geklins kesik aparlr vo bdyiik mededen kigik made ayrrrr. Her iki hissenin kasilmig yerlerini tikir, kigik medanin tikilmayen uc hissasini xarice grxardaraq heyvanrn qarnlnrn derisina tikilir. Be.la smeliyyat zamanl bir mededan iki mede alda edilir. Osas medenin hecmi ondan kigik mads ayrrldrg iigiin bir qedar kigiiir. Hsmin madeda adi hazm prosesi gedir. itincl - kiglt meda tamamile ssas madedon aynlrr, qida esas madeya diigdilyii zaman kigik madeye kegmir, lakin kigik modeden medo

giresi ifraz olunur. Hayden-Haynrn ayrrdrlr kigik meda asas medede gedsn normal hszm prosesini tamamila aks etdira bilmir. Hayden-Hayn kigik mede elds etdiyi zaman, kigik medeya gelan sinir liflerini kasir, bu zaman kigik medenin innervasiyasr pozulur, hansr ki, asza qida qoyulduqda yalangr yedizdirrna iisulu ila mode vazilari qidanrn afirza diigmssindan 5-10 deqiqs sonra mede vezilari gire ifraz etdiyi halda Hayden-Haynm tecr&besinde esas medsye qida dtigdiikden 30-50 deqiqe sonra kigik modadon gira ifraz olunur. Bu iisul ila alde edilen kigik meds reflektoru gire ifrazr mexanizmini aydrnlagdrra bilmediyi kimi, sinir liflerindan tecrid olunmug kigik mede vezileri atrohllegir, uzun miiddet mode qirasi slde etmak mrimkiin olmur. 1894-cii ilda l.p.pavlov Hayden-Haynrn kigik medesinden farqli olaraq, kigik modeye gelon sinir liflerini miihafize etmsk gertila xtisusi tacrid olunmug modecik operasiya iisulunu taklif etmigdir. gakil 8. 9. Bu iisul ile msda ve medociyin normal innervasiyasr mtihafiza olunmaqla mode vezilarinin sekretor faaliyyetini hzioloji $eraitde miimkiin qadar yaxrn tarzda mri;ahida etmaya imkan yaratdt. i.p.pavlovun tacrid olunmug msdecik operasiyasr aga[rdakr kimi aparrhr. Narkoz altrnda aseptika ve antiseptika garaitinde arxasr iizte uzadrlmrg itin qarrn nahiyyesinde xencere oxgar gurntrdan baglanan orta xott tizro 8-10 sm uzunluqda kesib aparrhb, qarrn boqlulu agrlrr, madenin b6yiik oyriliyi hissasinde sinir liflorine paralel istiqamatds made kaslir. Taxminen lsm kesilmamig hissesinin yalnr selikli qigasrnr tamamila kosir ve kenarlarrn bir-birina tikir, ona g6ra ki, bdytik ayrilikden kegen azan sinirinin lifleri seroz ve azsle qigalarr arasrndan kegir. i.p.pavlov izola edilmig madacik elda etdikds azan sinirinin liflerini kesmir. Hemin hissasinin ezala ve seroz qigalanmn kasilon kenarlanm birbirine tikir, madeni msdecikden ayran kdrpii alde edir. Sonra hemin qayda ile mede ve medeciyin kssilmig qigalanrun 98

kenarlarrnr bir-birins tikir, madsyin grxacaglnm tamamila tikmayib, girs almaq iigiin dalik saxlayrr. Hemin hissasinin grxacalrnr xarica gxardrb, heyvarun qarnmrn derisine tikir. Yara salaldrqdan sonra istenilen vaxt medeciye drenaj borusu sahb meda girasi toplamaq miimkyn olur. I.P.Pavlov iisulu ila elda edilrnig madacik taxminen modanin lll0-1112 hissesini tegkil edir. Heyvan qidalandrfir zaman qida msdaye diigiir, lakin madeciye kege bilmir. Bu zaman medecikden made girasi ifraz olunur. Bu sahede aparrlan bir qox tecriibslerin naticalerindan aydrn olmuqdur ki, medacik madenin fealiyyatini deqiq halda oldulu kimi eks etdirir. i.p.pavlovdan sonra onun telebaleri madenin selikli qigaslmn miixtalif nahiyyalarinda yerlegen vezilarin gire ifrazr mexanizmini Oyronmek maqsadila medanin miixtalif nahiyyalerinin (gxacafrnrn, kieik ayriliyin ve s.) innervasiyasrnl pozmaq gartila tecrid olunmug modecik elda etmiqlar. Meda vezilarinin faaliyyatini insanda tedqiq etmek iigiin made zondundan istifado olunur. Bundan <itrii ewelce Boas-Evald iisulu ila mada giresi almaq msqsodile xostalora et suyu, keiam qiresi, kolein va ya 5 faizli spirt mahlulu verdikdan 2-3 saat sonra zond vasitesile girs ahnrr. Elacoda yuxarrda qeyd olunan maddaleri vermedan bela sovet alimi Kurtsinin taklifi ila ikiqat zonddan istifada edilir. Zondun bir qah xaricdo rezin hava verici ballon ile birlagir. Bunun madade qurtaran o biri ucu rezin kisa ila alaqalanir. Buna s6ykenmig zondun ikinci qatrrun afzr aqrq olur. Rezin kiseya hava verdikca gigir, bu madanin mexanoreseptorlannr qrcrqlandrrrr vo bu zaman ifraz olunan mada giresi zondun ikinci qatr ila xarica verilir. Bu iisul ila texminen 2 saat miiddatinde 200-1000 ml-a qedor made girasi almaq miimkiindiir. Qeyd etmak laamdrr ki, bu iisulla ahnan mode girasi xasterlarden zond vasitesila a1rrun mede qirasine nisbaton tamiz olur. 99

Son iller radioelektronikanrn inkigafi ile elaqedzir ola_ raq mada vezilarinin lealiyyetini dyranmsk tigiin iadiotelemetrik iisuldan istifada edilir. Bu maqsadlo *rit"r, aiurn",.i 8_mm, uzunlulu 15 mm olan radio heb uddurulur. Bu heb elektromaqnit dalfialan veren generatordan vo geviriciden ibaratdir. Qevirici vasitasile mede girasinin terkibindeki hictrogen ionlarrnrn qatlhgr, mede daxili tazyiqi, hararatin deyigmasi.qabul olunub generatora verilir. ti, L-un emala galen rlalealanmalar xsste ila birlagdirilmig antennaya v.erilir va nahayet radioqebuledici tarefinden aks olunur.. Mede girasinin tarkibi lnsamn, itin va bir sra bagqa heyvanlann temiz mada giresi rongsiz,. gaffaf.ve ture reaksiyah olur. insanrn meda g! resinin xtisusi qakisi 1,0083-1,0086 arasrnda variasiya edir. _Bundan olava mado turgusunun agalrdakr vezifeleri vardrr. 1) xlorid turgusu pepsinin maksimum dareceda tesir etmasi iigrin lazm olan hidrogen ionlanrun qatilrgrnr yaradrr. 2) Xlorid.turqusu tripsinogeni tripsina qeviiir, t1 Zilollul pepsinin tosrnno maruz qalmasl iigiin gigirdir. 4) Siidtin laxtala-nmasr iigiin. siid zi.ilah. olan prokazenin kazenina qevrilmesi iigiin pegsin.v.a.ximgzin fermentlgrini feallagdrnr. 5) Mads turgusu bakterisid tesire malikdir. Beleki, medeya diijan mikroorqanizmlari tosird_an sahr. 6) Meda turgusu-madj ve balrrsaqiar iigiin hazrr. gekils. drigmii; qidalann hisse-hissa l2iarmaq ba-lrrsafa keqmasi iigrin garait yaradlr. T) Madadan bafirr_ sala kegan xlorid turgusu madealtr vazin humoral yol ila gire ifrazr iigiin ehemiyyati olan prosekretini sekretina gevirir. ^ _ ^l...ulrn mado giresinda xlorid turugusunun miqdarr 0,4_ 0,5 70, itlerde 0,5-0,6 % arasrnda deyigir. Bu turgunun bir hissasi selik ve rizvi maddclerle birlogmig gskilda, diger hisse_ si serbast halda olur. _ Mede girasinin tarkibinda rurgunun qatrftfr sabit olmur. Melum oldulu kimi mada turgusu qelavi xasieti glra ile qa_ 100

rlsdlqda neytraliaglr. i.p.pavlovun laboratoriyasrnda itlar rizerinda apanlan tecriibelerden aydrn olmugdur ki, mado giresi ne qedsr siiretle ifraz olunarsa, o zeil neytrallagdtfr iigiin terkibinde tur$unun miqdan gox olur. Meda giresinin terkibinin 99,2-99,6 laizini su, 0/4-0,g faizini bark madda tegkil edir. Berk madda iizvi va qeyri tizvi maddelerdan tagkil olunmugdur. Uzvi maddenin goi hissasini ztilali birlegmsler, sonra siid tur$usu, qliikoza, kriatinfosfor ve adenizinfosfor turgularr, sidik c6vhari, sidik turgusu ve s. tagkil edir. Qeyri-iizvi maddelrldan an gox Na, K, ammonium, Cl, az miqdarda P va sulfat duzlarrna tesadiifedilir. Mada girasinin tarkibinde ziillan pargalayan p psin fermenti vardrr. Bu lerment turg miihitda mi.irakkab zdlailan orta ziillara-albumoz ve peptonlara qadar pargalayr. Aparrlan tacrtibelardan aydrn olmusur ki, made girasinin pfi-nin miixtalifliyindan asrlr olaraq hezm qiivvasi dayigir. Bele ki, PH-rn konsentrasiyast 1,5-3,9 olduqda pensinin tesiri maksimuma gatrr, PH-rn konsentrasiyasr 5dan yuxarr olarsa, pepsinin faalhlr azahr va tasir gdstarmir. Bu baxrmdan aydrn olur ki, pepsin ifraz olundulu zaman qeyri-faal formada olur. Xlorid tur$usunun tesiri altrnda pepsin faallagrr. Ona g6ra ki, pepsinin torkibinda onun faallagmasrna imkan vermeyen z[[al manpli arqinin adh madda turgu tosirindon p psindan aynlrr, bundan sonra pepsin faalhgu. Mede giresinin tarkibinda pepsin tesirini ve ya mada girasinin hazm qtwasini i.p.pavlovun laboraioriyasrnda onun gagirdi Meta xtisusi iisul ila tayin etmi$dir. Bundan dtrii kapilyar qiige boru igerisina doldurulmug ziilallann mada girosinin tasirile hell olma daracasi mm-le tayin edilir. Bu tacriibelerden aydrn olmugdur ki, miixtalif ziilallar pepsin fermentinin tasiri alhnda eyni dareceda hezm olunmuilar. Masalen: qan zulah - fibrini ot ziilallan va yumurta z[lallanna nisbatan daha tez hazm olunurlar. Mede giresinin tarkibinda pepsindan bagqa siidii laxtal0l

landrran sijuq ve ya ximozin fermenti vardrr. Bu lerment zaif turgu, zeif qalavi v, neytral miihitde stidiin terkibindeki prokazenin kazeyins gevirir. Kazein isa pepsinin tesirinden parqalamr. Bununla da siid laxtalantr. Mede girasi fermentlarinin tesirindsn laxtalanmtg srid hazm olunur. i.p.pavlov mede qiresinin tarkibinde siidii la.xtalandrran xiisusi lerment oldufunu qabul etmir. O, qeyd edir ki, sidiin laxtalanmasr bilavasita pepsin fermentinin tasiri ila elaqadardrr. Qeyd etmek lazmdrr ki, siidemar ugaqlann ve cavan hevvanlarrn meds qirasinin tarkibinda ximozin lermentinin miqdarr yagllara nisbotan gox olur. Aparrlan tscriibolorden melum olmugdur ki, yeyilen qidalarrn miixtelifliyinden asrh olaraq made girasinin miqdair ve onun fermentativ terkibr deyigir. Moselcn: siidlii qida qebul etdikda made girasinin miqdarr azaldrpr kimi pepsin ve tur$unun da miqdan azalrr, sksine ximozinin miqdarr artrr. Z;j.lallarla zengin qida qabul etdikde qirenin miqdau artrr. elecs da turgu vo pepsinin miqdan goxahr, ximozinin isa miqdarr azahr. Meda giresinin tarkibinda yallarr qliserin ve yag tur$ulanna qadsr pargalayan lipaza fermenti dsxi vardri. yaqlt adamlarrn meda girasinin tarkibinda olan bu ferment emulsiya gakline diigmiig yaglara ehamiyyatli dareceda tesir gdsterir. Siidamar ugaqlann va ya cavan heyvanlarrn mede girasinin terkibindaki lipaza fermenti siid yallarrmn tarkibinin taxminan 25 faizini pargalayrr. Ona gdre da bu ferment siidle baslanan hes,anlar ve ugaqlar iigiin bdytik ahamiyyat kasb edir. Meda giresinin terkibinde karbohidratlarr pargalayan lermentlar yoxdur. Lakin a[z boglugunda tiipiircek vasitesila islanan qidalar madaya diigdiikda tiipiiriak fermentlsri xeyli vaxt karbohidratlan pargalayrrlar. Malum oldugu kimi tiipiircsyin terkibinda miirakkab gekarlari orta gekarlera qadsr pargalayan ptialin, orta $ekor- 102

lari sada gaksrlare qadar pargalayan maltaza fermenti vardrr. Bu fermentlarin hazm qiiwasi qidanrn meda girasi ila qarrgmasr derecasindan asth olaraq deyigir. Qida birdan-bire deyil, tedricen mada giresine qan$lr. Meda girssina qarrgan qida olun tarkibinde olan xlorid turgusu ptianlin ve maltaza fermentlarini tasirdan saldrlr iigiin tiipiircek fermentlari su- Iukarbonlarr pargalaya bilmir. Mede giresi qidanur ig qatrna gox yavag nifuz etdiyina 96- re bu qatda olan tiipiircsk lermentlari dz tesirini davam etdirir. insanrn medesinda ni$astanln gox hissasi tiipiircek fermentlorinin tosiri altrnda pargalanrrlar. Malum oldugu kimi mada giresi madaye diigsn ziilallarrn pargaladrer halda madenin 6z divarlannrn onun zfilalh birlogmalarden amala galdiyine baxmayaraq, tesir etmir. Bu haqda alimlar bir srra miilahizaler iroli srirmiiglar. Alimlerin bir qismi toxumalarrn diri va 6lii olmaslndan asrh olaraq qeyd edir ki, diri toxumalardan ferqli olaraq 6hi toxumalar mada qirasininin tasiri altrnda parga'lanrr. Bu fikrin na qeder dofiru olub-olmadrfrm yoxladrqda aydrn olur ki, meda fistulundan biri heyvanrn made va ya bafrrsagrndan kesilmiq bir parganl ve yaxud diri kigik heyvanlan (sigan, sarge, qurbaea va s.) madaya saldlqda bir nega saatdan sonra tamamile hezm olunur. Bu tecriiba yuxarrdakr hkrin diizgin olmadr[rm sfibut edir. Diger alimlarin fikrino 96ro madenin daxili qigasr medani pargalamaqdan miihafize eden xiisusi qiga ile 6rtulmiigdiir. Bagqasrmn hkrina g6ra made divarlarrnrn damarlannda coreyan edan qanrn qalavi xassasi pepsini neytrallagdrnr, onun mada divarlanna olan agrndrrcr tssirini aradan qaldmr. Nehayet, Danilevskiye g6ra modenin selikli qigasr xiisusi antipepsin adh madde hazrrlayrr ki, bu da pepsin tasirdan sairr. Qeyd etmek lazrmdr ki, bu meselanin b6yiik nazeri ve tacriibi shamiyyeta malik olmasrna baxmayaraq, hale bu vaxta qeder bela bir vacib mesale aydrnlagdrrrlmamrgdrr. 103

Made giresinin ifrazr mexanizmi, l.p.pavlov iisulu ila yalangr qidalanma, elece da kigik mada operasiyasr tamiz mede giresi alda etmakle yanasl son darecade ahomiyyatli mada vezilarinin fealiyyatini, yani gira ifrazr mexanizmini 6yranmcye imkan verdi. tvtada vazilarinin fealiyyeti miirekkab reflektoru va neyro-humoral yolu ila tanzim olunur. Malum olmuqdur ki, meda bog oldugu zaman modenin pilorik hissosinda yerlegen vezilei selikli zen_ gin, qalevi xassali, olduqca az miqdarda mexaniki vs kimye_ vi qrclqlann tasiri altrnda arasr kaiilmodan gira ifraz edir.. Elaca da yaglar hemin vazilarin gira ifraam arhrrr. I.P.Pavlov piloris qirasinin bioloji ahamiyyatini qeyd edarek gdstarmigdir ki, piloris girosi ya! tebaqalari ila birlegmig bir_ legdirici toxuma qigasrnr hazm ederak -yaflardan oyr.,.. Bu_ nunla da yallarrn asanhqla bagrrsaqlarda pu.guiurr-urrn, tamin edir. Bu zaman mede dibi vazilari gira ifrai etmir. La_ kin, madaya qida drigdiikdc onun grxacalrnrn selikli qiqasrnrn qrcrqlandrnlmasr piloris girasinin xeyli goxalmasrna sa_ bab olur. Aydrn olmugdur ki, hszm d6vni -miiddetindo bu vaziler. taxminan 200 ml-a qadar gire ilraz edir... Itilar iiz-arindo aparrlan tecrtibalar g6stermigdir ki, meda.girasinin reaksiyasr qida yemazdan awal va sonra deyigir. Bela ki, ac qanna yalnrz madanin pilorik hissasinin selikti qigasrnda yerlegan vazilar qalavi xasrlfi gira ifraz edir. Oidanr yedikdo va ya qidalanma ila alaqadar olan qrcrqlann girmo, egitma, qoxu ve dad bilma iizvlaiina tasiri zimanr maia dibi vezilori kfllli miqdarda turq xasseli girs ifraz edir.. Qastroezorlaqotomiro edilmig itlor iizarinda aparrlan tacriibalerdan malum olmugdur ki, qida medeye diigm^adikda bela mada vazilari gire ifraz edir. eidanrn verilmasila gira ifrazr araslnda kegan vaxta lateut d6vrii deyil.ir. Bu vaxt taxminan 5-6 deqiqeye berabsr olur. Latent dovrii qidarun ndvilndan, heyvamn- hahndan (ac u,lolugundan) ve merkazi sinir sisteminin funksional fealiyyotin_ dan asrlr olaraq deyigir. eidanrn yalntz aprza diig[b #deye r04

k^egmadikdo. qida yeyildiyi zaman madaye diigdiikds ve s. lrraz.. olunan grronin miqdarr va torkibi dayigir. Aoarrlan rocrubalardon aydrn olmugdur ki, mtixtelif qidalann iesirina 11.S],,,.,u, olunan meda girasi kamiyyet va lieyfiyyarce dayi- $rr.. Made vazilerinin gira ilrazr mi.irakksb reflikioru,e ney_ ro-humoral yol ile tanzim olunur. eastrofoqoit*i."'of uo_ mug itlorda va yemak borusu kegmeirrxyirrr' tui.ri_up *"rtalerda onlann ac qalmasr iigiin mado nstrtu op".ariva eoi lur. H3mrn xastaler tizerinda apanlan bir gox tacriibalarden aydrn olmugdur *i, qeynema ie qidanrn uaumu.r-za-un,!]lo.utan qrda mrdeye kegmir) mada vazilarinin gire ifraz bag vertr. - Tiipiircak vazilarinde oldufiu kimi alua qidamn qoyulmasl msdada giranin ifraz olurimasrna,reru o-iri. n, v.r_ ll_.11.*y-l:lnin sire ifrazrna $ertsiz sire ifruz,.efl"kri d"ylrr. Hsmtn relleks agrzdan baglayrr. Burada yerla5an miixta_ llr qtclqlara maruz qalan sinir uclanna reseptorlar deyilir. Bu reseptorlar.qrcrqlarr oyanmalara c.riri. byun;ulu, uflerent - rmpulslarr markaza neql edan siniriar vasitasile uzunsov- beyinda yerlagen merkozi verilir. Hamin uff"r.n, yollar dll slnr.rr, dil-udlaq siniri, iist udlaq siniri gaxesinin lifl:li::-l to$krl otunmu$dur. Markazden mada vozilerine gelan sekretor srnirlar simpatik va parasimpatik sinir liflerinorn tdaratdrr. Mada vazilerina galan parasimpatik liflar azan siniri ni n tark i bindan aynlrrlar. -Medanin airi.iuiina-u tu f ifror.ouyuntar cmale gatirirlar. Bu diiytinlerdan qd(an sinir liflari vezi hiiceyralarina verilir..., Qastroezofaqotomire olunmug itlor tzarinda apanlan tacrtibalardan aydrn olmugdu r ki, aprza qiaun,, qoi ri."_ slnoan_ )-O ctaqlqe sonra mada vazileri gira ilraz etmaye -S'i-.'"lf.ua baglayrr. Qidanrn aerza qsyulr.rr ila meda,rrii"rinin arasrnda kegen vaxt latent dovrii adlanrr. Hamin vixt mada vazilarinin siikiin hahndan faaliyyat hahna kegmesinal, lazrmdr. O,.t Azan siniri made vaziiaiinin r.uiiyyjt n, oi-uoa",", tasir g6sterir. Bu meselani aydrnlagdrrmaq'ld;;;;;^_ t05

faqotmira olunmug itin boyun nahiyesini orta xatt iizra kasirler, yemek borusunun her iki tarafi ila gedan azan sinirlarini taprb birini kesirlar, digorinin ise altrndan liqatura kegirdirlar, sonra heyvanr yedizdirirlar. Bu zaman medc vezilari gire ifraz edir. Bu vaxt liqaturaya ahnmrg digor azan sinirini kesdikda heyvanrn qidalanmasrna baxmayaraq mada qirasinin ifrazr dayanrr. Kesilmig azan sinirinin periferik ucunu qrcrqlandrrdrqda moda vazileri giro ilraz ettnaya baglayrr. Azan sinirinin mado vazilsrinin faaliyyati iigiin ahemiyyetini I.P.Pavlovun kigik medesi olan itler iizerinde apanlan tacriibelerla dyranmiqlar. Bela heyvantn azan sinirlari kasildikdan sonra yeyilan 100 qram atin tasirina qargt 3,5 ml mode qirasi ifraz olundu!u halda, azan sinirlari kasilmozdan avval yeyilen eyni miqdar otin tasirine qarqr 23,6 mi mede Eirosi ifraz olunur. Azan sinirinin mede vazilarina olan oyandrncr tasiri yalnrz qira ifrazrnrn miqdanna deyil, ham de hezm qtvvasino de tesir g6starir. Bela ki, azan sinirlcri kasildiyi zaman mede qirasinin hczm qiiwasi texminan iki dafa azaln. Azan sinirlarinin kasildiyindan 3-4 giin sonra bu sinirlarin periferik ucunu qiivvali corayan ila qrcrqlandrrdrqda ifraz olunan mads girasinin miqdarr artrr, tur$ulugu goxahr, hazm qiivvasi yiiksalir. Oksina, zaif elektrik cerayam ila qrcrqlandrrdrqda qira ilrazr azaldtp:r kimi onun turgulufiu va hazm qiivvasi da azafu. Simpatik sinirler mada vazilarine biiyiik daxili 0zvler siniri tarkibinda gelir. Kaskin tacnibe garaitinda simpatik sinirlerin qrcrqlandtrtlmast meda vazilarinin gira ifraztnr azaldrr va tormozlayrr. Xiisusi tacriibc aaraitinde giinag kalafinden aynhb medaye gelan simpatik sinir liflsrini kesdikdan va ya nikotin ila z.aharladikden 3-4 giin sonra hsmin kesilmig sinirlerin periferik uclarrnrn qrcrqlandlrrlmast mada vezilarinin gira ifrazrnrn tormozlanmasrna deyil, onun gira ifraarun artmaslna sebeb olur. Buradan aydrn olur ki, simpatik sinirlerin torkibi hem oynadrnct vo hem do tormozlaytct liflerden 106

tagkil olunmugdur. eox giiman ki, bu liflerin nikotin zaheri_ ne_olan hessashfir va onlann degenerasiya mriddoti mfixta_ lifdir. Ona g6ra de nikotinin tasirine torrnozlayrcr liflar daha tez maruz qahr.lar. Elece da_ kosildikdan sonra kegan 3_4 giin miiddatinda tormozlayrcr liflor degenerasiyaya ufrayr ve oynadrrrcr liflarin qalmasr sayesind- simpaiik siniil"ri., qr_ crqlandrrrlmasr tormoz.lamaya deyil, qira iirazrna sebeb olur. _ Simpatik sinir liflerinin mode vazilarinin gira ifrazrna olan.tormozlayrcr tesirini H.F.popov tecrid oiunmul ma_ {riyi olan itlar iizarinde apardrfir iacriibalerde dyrenrniqdir. 0, hamin heyvanrn giinaq kolafini gxarmts Gu kelefdan ma_ doya simpatik sinir liflari galir) bu vaxt simpatik sinir liflarinin tormozlayrcr tasirinin aradan qaldrnldrlr iigiin -rj, u"_ zilarinin kiilli miqdarda ifrazrna sobab ohulaui.. Y{:nin selikli qigasrnda gira ifraz edan vazilerla yanagr hissi sinir uclanna da tasadiil edilir. Bu reseptorlai me_ xaniki va kimyovi qrcrqlara maruz qalrlar. Ilk.dafe Hayden-Hayn, sonra A.Ayve ve S.i.eegulinin rtlar idarinda apardrqlan tacnibalarda, elace da i.t.kursinin insanlar iizarind.e-.apardr!r miigahidalardrn uydrn otmuqdu. Kl, maoanln sellkh qlsasrnln mexaniki qrcrqlandlrrlmasr turqu ile zangin pire ifrazrna sabeb olur. iiin medasinin selikli qi$astnln mexaniki qrctqlandrnlmasr ilo gire ifrazr aras,ndakr vaxt, yani latent d6vni toxminan 40-50 daqiqaya barabar olur. Itlardan fa_rqli ola.raq insanda latent dovri 5 daqiqaya qodar azahr. Mexaniki qrcrq.landrrmanrn tasirindan iatent ddvrii kegdikdan sonra gira ifrazr birden-bira artrr, qtcrolan_ drrma davam etdikca gira ifraz yiiksalmig seriyyrjs qair. Qrcrqlandrrmam kasdikda gira ifrazr da dayanrr.-iiela ti, fasrlasz qrcrqlandrrma zamanr orta yagh gaxslarda bir saat miiddatinda 100 ml meda qirasi almaq miimkiindtir... l.y.9.cqj"a gdra qidanrn medaya diigmasila meda vaztlennln $lre llraz etmasi reflektoru hadisa olub, bu refleks meda reseptorlannrn mexaniki qrcrqlara moruz qalmasr ile baglayrr. Refleksin afferent yolunu izan sinirin liflari tegkil 107

edir. Buna g6ra da har iki azan sinirini kesib, bundan sonra made reseptorlannrn qtcrqlandrnlmasr gira ifrazrna sabab olmur. Qeyd etdiyimiz kimi qidamn agrz boslueuna ve medaya diigmesi reflektoru yolu ile made vczilorinin qira ifrazrna sebeb olur. Aparrlan tec.ibeler g6starmigdir ki, nainki qidanrn alrz bogluluna ve modoyo diigmasi hetta onun g<iriiniigii, qoxusu da mede girasi ifrazrna sobeb olur. Bu ciir mode firtsi ifraztna gerti mada girasi ifra,j refleksi deyilir. Qastroezofaqotomira olunmug ve I.P.Pavlov madaciyi olan itlarda mede vezilarinin gire ifrazrna qargr garti reflekslcr yaradtlmrgdrr. Bu maqsedla heyvana har dafe yemak vermezdan bir qadar avvcl gerti qrclqlardan (z:ng, igrq va s.) istifada edilir. gtibhesiz ki, qidanrn verilmesi melum oldugu kimi agrz va udlafirn selikli qigasrnda olan reseptorlarrn qrcrqlandrrrlmasr ila yaranan oyanmalar uzunsov beyindaki mada girasi ifrazr markezina, buradan isa azan siniri vasitasila meda vozilarina galir va mede girasi ifraz olunur. Qeyd etdiyimiz kimi bu yolla mada vezilerinin gira ifraz Sertsiz moda girasi ifrazr refleksi adlanrr. Tacrtibe aparrlan heyvanrn beyin yanmkiiralarini kasib gdtiird0kde bele bu refleks miihafiza olunur. $arti qrcrqla $ertsiz (heyvana yemayin verilmesi) qrcrgr bir yerdo bir nege dala takrar etdikdan sonra heyvana qida vermeden bela garti qrcrlrn tasiri altrnda mado vezileri $ir3 ifraz edir ki, buna $erti meda girasi ilrazr refleksi deyilir. I.P.Pavlova gora her hanst qrcrq beyin qabrfr iigiin siqnal ola bilar. $erti refleksin yaradrlmasrndan 6trii morkezi sinir sisteminin miixtalil nahiyyalarina eyni vaxtda azr iki qrcrq (qarti va gartsiz) diigmelidir. Bunlardan biri markozi sinin sisteminin ali 96besi olan beyin qabrlrna daxil olmahdrr. Bu qrcrqlarr bir yerda bir nega dofe tekrar beyin qabrlrnda yaranan mrivafiq merkaz arasrnda miivaqqati olaqa yaramr ve mdhkamlenir. Bunun sayasinda heyvana qida verilmadikde bcla gerti qrcrlrn tesiri altrnda mcds vazilari giro ifraz edir. Bu r08

hadisaleri bir yerde tekrar etmedikde iki markaz arasrndakr miiveqqati alaqe pozulur, gerti refleks s6niir. eidalanma ile alaqesi olmayan $erti qrclqlann tesirile yaranin reflekslaro siini garti refl.ekslar deyilir. eidalanma ile alaqasi olan garti qrcrqlarrn tasiri altrnda yaranan reflekslara tabii gerti refleksler deyilir. Mclum oldulu k.imi gertsiz reflekslar anadangalma, daimi olduqlan halda, garti refleksler fardi xarakter dagryrr, heyatda yaranan ve miiveqqati olurlar. Heyvanlar tizarindo apanlan tacriibalerden avdln olmugdur ki, made vazilarinin faaliyyatina qarll gorti refleks yaradrlmrg. itin_ beyin qabrlrnr grxartdrqdin sonra gertsiz made girasi refleksleri miihalzo olundulu halda, gerii reflekslar pozulub aradan grxrr. i.s.sitovigin apardrlr tecriibaler g6starmiqdir ki, 4-5 ay siid va gdrokla bsslenmifkiigtiklare at g6sterdikda mada vazilerinin gire ifrazrna sabal olmadrgr halda, hemin heyvanlara bir va ya bir nege defe at yedizdiidikdan sonra onlara et vermayib ati g6sterdikde bela meda pirasi ilraz olunur. Buna oxgar tecrtibjlari miixtalif sebablarden yemok borusu tutulmug, mada fistulu olan gaxslar iiza_ rinde da aparmrglar. Malum olmugdur ki, bela gaxslarin ya_ nrnd.a dadh yemaklar haqqrnda s6hbat etdikda, limon g6s_ tardikda va s. mada vazilcri gira ifraz etmoya baglayrr. gartsiz ve Serti qrcrqlar hezm iizvlarinin fealiyyatina kompleks 9ek_ linde tasir gdstarir. Bela tasira mtirokiib reflektoru yolu ila mado vazilarinin gire ifrazr fazasr devilir. Qeyd etdiyimiz kimi mada vezilerinin gire ifrazr gerti ve gartsiz_ reflekslar yolu ila meydana grxrr. inian ve heyvanlarda qidanrn gori.inr.igii, onun qoxusu, insanda hatta qida lraqqrnda sdhbat gira iftanna sibeb olur. Mesalan: ac ltin yanlnda et dogradrqda, g<irsk kasdikda o, buna qargr harokot ".4ir, svvalca tiipiircak, bundan bir qadar sonri mada girasi ifraz. olunmala baglayrr. Bu zaman heyvanrn yemaya qargr igtahr artrr.. insan ve helvanlarda bu yol ile ifraz olunan mada girasine i.p.pavlov ietah girasi adi vermisdir. Srnu gdrc J. i$- 109

tah mada vezilarinin oyanrqhgrhq qabiliyyatinin y[ksalmesina deyilir. Igtah qirasi yemekdon ewol ifraz olunma[a baglayr. Bu zaman biittin hezm iizvlerinin fealiyyeti artmaga baqlayrr. igtah qirasi ytksek hazm qiivvesine malik olue, madsya diigen qidalarr pargalamaqla mada vozilerini kimyevi yol ils gira ifrazr iigrin hazrlayrr ve tamin edir. igtah giiasinin ohemiyyatini itlor i2arinda apanlan tecriibalerla dyranmiglar. It gdrmedan ve ya hiss etmodan onun madasine hstul vasitesile et daxil etdikde 5 saat miiddotinda otin 58 faizi hezm olundulu halda, eti gdrdiikde vo yaxud yalangr qidalanma zamant isa hamin miqdarda eti made fistulundan madoya daxil etdikde eyni vaxt arzinda etin 85 faizi hazm olunur. Mada girasi ifrazrmn neyrohumoral tanzimi Qastroezofaqotomire edilmiq itlerde, e.lace de Hayden- Hayn ve Pavlov iisulu ile elda edilmig madscikli itler i.izerinde aparrlan tecriibelerdan aydrn olmugdur ki, reflektoru yolu ilo mada vozilori l-2 saat miiddatinda gire ifraz edir. Malum oldu[u kimi adi qidalanma zamanr qidalarrn n6viinden asrh olaraq mede vazilari 6-10 saat miiddot.inde gire ifraz edir. G6r[niir ki, mede vezilori reflektoru yolu ilo gire ifrazr ila yanagr baeqa bir yol ila do gira ifrazna sabeb olur. It gdrmsden onun modesine fistul vasitesilo at daxil etdikde vo yaxud kigik madeciyi olan iti yedizdirdikda taxminon 30-40 doqiqoden sonra mado vazileri qire ifraz etmeye baglayrr. Bele ki, sinir sistemindon ayulmrg va qan damarlarr ils alaqasi saxlanan Hayden-Haynrn alde etdiyi msdeciyi olan itlari qidalandrrdrqda qidaun b6yiik madeya diigiib kiqik modede kegmodiyi halda, bir qodar (30-45 deq) vaxt kegdikden sonra kigik medo qiresi ifraz etmeya bagalyrr. $ribhasiz ki, bu yol ila made vazilorinin qira ifrazrna meda reseptorlanmn mexaniki qrcrqlandrnlmasr neticosi kimi baxmaq olmaz. il0

_ Aparrlan bir srra tecriibelardan aydrn olmugdur ki, me_ dado hezm zamanr bir srra kimyevi mjdd.la, yaranrr, bunla_ nn bir qismi qidalar vasitasilc medeye daxil oiur, digar qismi ziilal maddalarinin pargalanmasrndan ahnrr. Bu iraddalar medcnin divarlanndan qana sorulub qan vasitasile meda vozilarina tasir ederok uzun mfiddat girs ifrazrna sabab olur. Buradan aydrn olur ki, kimyevi yol iie gira ifrazr birdan-bira deyil, qida qabulundan taxminen 30-40 deqiqa sonra baglayrr. Gdrtiniir ki, homin vaxt kimyavi laat miaiatarin emata galmesi vo bunlann qana sorulaiaq mada vazilarina daxil olmasr tiqiin lazrmdrr. Kimyavi qrcrqlandrrrcrlarrn qan vasi_ ta_sila mada vezilcrinin piru ifrai,n,n t.rirlni i.f.n-*"nlou rtla.r fizarinda apardlgr tecriibalarla <iyranmigdir. O, at yedizdirilmesindan bir saat sonra itin arteriyairndan 'qan ahr, bagqa, at qabul etmeyan ac itin venasrna,rrur. Buodrn,onra hamin itin meda vazilari gira ifraz edir. Bu tacriibadan ay-drn olur ki, m.aday.a diiqen ct lcrmenrativ dayigikliya ugra_ drgr. zaman amala galen bir srra fizioloji faal maddaiar qana kegir ve mada vezilerina oyandrncr tasii gdstarir. nu fzioto.li feal maddelara albumoz peptonlar, at, b-ahq va bezi tidala_ nn terkibinda olan ekstrativ maddaler, zcif turugu va alkoqol mehlullan va s. aiddir. Melum olmugdur ki, yuxarrda gdstarilan bioloii faal maddolarin humoral yol ila mada vazilarinin gira ifrazina ta_ sir etmasi iigiln bu maddalar madanin pilorik hissasina drig_ malidirler. Ona gdre ki, bu maddalor pilorik hisseden qana sorulurlar... Aparrlan tacriibeler g6starmigdi ki, madanin gxacafirnrn selikli qiqasrnda yerle$on xiisusi hticeyraler proqastrin-adh madda hazrrlayrrlar. Bu madda hazulandrgr ziman qeyri feal formada olur. Proqastrin mada turg-usu, albumoznentonlar, ekstrativ maddalar va s. kimyevi qrcrqlandrncrlann tesiri altrnda foal qastirina gevrilir. Qastrin qana sorulur, qan vasitesile mada vazilarina getirilir va gira ifrazrna sebeb olur. lil

Madenin pilorik hissasinin humoral tenzim figiin na dareceda ahmiyyatli oldulunu itler iizarina apar an tocr[balerla- dyrenmigler. Aydrn olmuqdur ki, itin modasinin pilorik hissasini kasib grxartdrqdan sonra moda vazilari giri ifraz etmir. 1964-cii ilda R.A.Qriqori <ikiiz madesinin pilorik hissasinin selikli qiqasrndan xiisusi madde (polipepiid) alrr. Hemin maddani itin ve ya insamn dsrisi altrnda vurduqda mada vazilerinin fealiyyatina bir stimulyator kimi tesir gdsterir. R.A.Qriqorin 6z emakdaglan ile birlikda kimyavi sintez yolu ils feal qastrin ala bilmiqdir. Bu maddenin tosiri altrnda nainki mede girasi, ham de pankreas girasinin da ifraana sebob olmug, elace de mede balrrsaqlarrn horakatlerino siiratlandirici tesir g<istarmigdir. Heyvanlar iizarinds apanlan tecriibelerden aydrn olmu$dur ki, gox kigik dozada qana l-1,5 mq histamin rr:rduqda bu madda meda vozilarinin gire ifrazrna qflweli oyandrrrcr kimi tasir g6starfu. Malum olmugdur ki, histamin bir srra qidalarrn, xrisusan etin tarkibinda vardrr. Bu maddonin bir qismi medade hazm zamanr amale galir. Bazi miilahizolara gdra histamin azan sinirini medada qurtaran uclarrnda hazrrlanrr. Ba;qa toxumal arda va ya tizvlerde histamin histamtnaza fermentinin tosirina meruz qalaraq pargalarur va tesirdan diigiir. Mede va qaraciyer histaminin yegana pargalanmayan yeridir. Histamin qana sorulur, humoral yol ila mada girasi ifrazrna sebab olur. Histaminin tasiri ilo ilraz olunan mada giresinin turgululu gox, fermentlarden kasrb olur. Yuxarrda qeyd etdiyimiz kimi madado hazm zamanr amela gelsn ekstraktiv maddelar ve s. bir srra fizioloji feal maddeler medenin pilorik hissosina taraf harekat ederak proqastrini qastrina gevirmsklo yanagr, hemin fizioloji faal maddelar 12 barmaq bafrrsala kegdikden sonra bunlann bir qrsmi qana sorulur va qan vasitasile made vezilarine tesir gdstorir. Bundan elava malum olmugdur ki, 12 barmaq tt2

balrrsafrn selikli qigasrnda xiisusi _ entroqastrin adh maddo amele gelir.. B_u madde qana sorulur, qun,uriiriii, _.i,,"_ zilarine getirilerek onlara oyand-rnci tosir gostarir Su Votta mada vozilori uzun miiddat gire ifraz edir.... ^So_n tadqiqatlann noticasinda aydrn olmugdur ki, hzio_ loji feal maddalerin mada vazilerini,i ti." ifiriinu goslaraiyi humoral tasiri sinir sistemi ila alaqadardrr. fr{rari,, iug,._ saqlara gelen azan sinirlarini kasdiidan ta"n"rnuslyu etait_ da) vo ya atropin vasitasila paraliza "toif.a"n,onri _.a"y. ckstraktiv maddelar daxil et<likda made giresi if.ui ofun^rr. Bu hadisani, madanin pilorik hissasinin u, f Z Uuirn"q ^Uug,r_ sagrn selikli qigasrnrn sinir uclarrnr kokajn s rtmaill keyirdikdan sonra, hamin yere kimyavi q,",qf rna,ii",iri au*l ",- dikda meda vazilorinin gira. ifiaz ermamasi ii, Jr'"va*f^sdrrmaq, olar..ona gdra de kimyevi q,crqlundr.,.,lu ri,i't.si.i lla maoe vozllannln gira ifrazr fazasrnl xalis kimvovi faza deyil, neyro-kimyavi faza adlandrrmaq luzrmd,r ----'" - Mada vezilarinin gira ifrazr ya onun tormozlanmasl i.p.pavlov iisulu ile izoliro olunmug mcdacikli itlar iizarinde miixtclil q.idalarrn tesirina qargr ",r-a" "rilirririn $rr ltrazlnr oyrenmrqler. Bu zaman asas qida maddalari hesab edilan ziilallar, karbohidrarlar,, yrgf*ju, -irtifua, olunmugdur. Ziilallann niimayandasi t,nii i,v +'rul"'tu.- bonlardan-96rak; yaglardan-sid isladilmiqdirl s; _rqr"af, h_eyvana.her defs 200 qr. et ve ya 2b0 q.. go.rt V*rJ OiO rnf siid verilmigdir. Ahnan naticaiar gostarmiedir ii,-;;;"r", rn qox ate. lap az siida qargr gira ifiaz olunur. Miiddat'etibanl, an gox g6raye, sonra otj, on az siide qargr gira ifraz olunur. Ote qargr ikinci saahn axrnna qodai qiie lirrri-r,i."tt"_ nib maksimuma garrr. Sonrakr saa ;rda U. t.jii"* ur"fr.. Buna sebeb ot ziilallannrn siiretle eksrrativ ;;;;lr, lanmasr ve humoral yol ;;.9r- ila tasiridir. Ztifoiiu. -rjjr*9o* I lj

qalmayrb bagrrsafa kegdiklori iigiin 3-cii saatdan baglayaraq gira ifrazr azalmala bagiayrr vo 8-ci saatrn axmnda gire ifrazr kesilir. Qrireye qargr bir saat miiddatinda gira ifrazr artrr ve maksimum qiymotine gatrr. ikinci saatda kaskin halda gire ifrazt azabr. Ona goro ki, karbohidratlarrn tarkibinde kimyavi qrcrqlandrrrciar az olmaqla berabar bitki ziilallan gox gec vo yava$ pargalandrqlarr iigiin zaif, lakin uzun miidder tasir gosterirlar. Sonrakr saatlarda gira ifrazt todrican azalmafa baglayrb 10-cu saatrn axrnnda dayanrr. Siide qargr 3 saat miiddatinde gira ifraa artrr, sonrakr saatlarda azalr ve 6-cr saatrn axrmda gire ifrazr dayanrr. Bundan aydrn olur ki, siidi.in tarkibindoki yaelar mede vazilerini tormozlaylr. Yuxarrda qeyd etdiyimiz kimi miixtalif qidalarrn tesiri alhnda nainki ilraz olunan girenin miqdan, hatta onun keyhyyati dexi deyigilir. Bele ki, qiranin turgulufu on gox ote, bundan bir qader az stda, lap az glraye qarqr dayigir. Hezim qiiwesine gdre mede girosi an gox gdreye, bundan bir qadar az ats, lap az isa siide qargr ilraz olunur. Yuxarrda qeyd etdiyimiz kimi meda vezilerin gire ifrazr yeyilan qidalann miixtalifliyinden asrh olaraq ksmiyyat va keyfiyyatce dayiqir. Siidiin tesiri altrnda meda girasi ziilal vs sulukarbonlara nisbatan az ifraz olunur. Siidtin mads vazilarinin gire lfranna gdstardiyi zaif tesiri, onun terkibindeki yaflarrn olmasr ila elaqedardrr. Itler iizarinda apar an tecriibeler gdstarmigdir ki, itin madesino neytral yaflar daxil etdikden sonra kegan 2-3 saat miiddatinde meda vazilerinin gire ifrazrnr tormozlayrr. Sonrakr saatlarda meda vszilari gira ifraz etmays baglayrr. Hamin girsnin hazm qiiwasi nisbaten zeif olur. Yallarla birlikde mada vazilerina ytkssk oyandrncr kimi tesir gdstera bilen at suyu ve ya meyve giresi qabul etdikdc miieyyon daraceda yallarrn tormozlaylcl tasirini aradan qaldrrrr. Yafilarrn mede vezilerina olan tormozlayrcr tesiri reflektoru yol ila meydana grxrr. Bu refleks medadan deyil, 12 barmaq bafrrsaqdan baglayrr. 12 barmaq bagrrsaea kcaen neytral yallar balrrsalrn selikli qigasrnda yerlalt4

qen sinir uclarrnt qtctqlandrmaqla mads giresi ifrazna tor_ mozlayrcr tesir g6sterir. L.A.Orbeli U, iruairroln^r"fl^.ttoru sinirlorini,r"" kesdikdan sonra ita ya! vermig bu zairan vezilorinin meae nisbeten zeif tormoziaimo pror.rlnr-_j*, quf _ masrnr miigahide etmigdir. tebiate malik oldulunu sflbut etmak iigii; ;rd;;;;;.... l2 barmaq bagrrsaga daxil olmug neytral yallar uzun mtiddar moda vozilarina tormozlayrcr tiri,!,irt"i" 'Uii*rt.r. L::lT-l:^e l:ll.nri pazanrn tei,n, I i r t,nai -[iir..ii.,^^r, yu g :Y:$^Yili1it:-orr,!f realanrr. Qliserin mede vazilerina oyanorncl tesrr goster: bilmir. eksinc.yae turgularr bu vazilaro oyandrncr tasir edir. Hamin tasir yaglarir *irf.".*f,riff *r,n I z barmaq balrrsaqdan madaye qayrtmasr ile izah edilir. Ayveya g6ra 12 barmaq balrrsagn selikli qisasrnda enteroqastron adh madda emela gelir, bu madda ba!rrsapa keqan. -Jearn mada tur$usu ve yaglarrn t".i.i attrna-" faat_ jlsr]l sorutur \.a qan vasitesilc mcda vezilarina -qunl gatirilir ve onrara tormozlavtct tesir g6starir. Son tadqiqatlardin lum ma- olmu$dur ki, bu maddaiio,ra. gdsrerdiyi rormozlayrcr tasir sinir sirt"mini;l;ii;;[,'ii, "rrir".inljirrrri*",i"" qadardrr..rr_. Yaglardan bagqa qatr duz mahlullarr. yiikssk trasiyal konsen_ xtorid tureusu mada vozilarini, $ir; ii;;;;; io"..or_ layrr. Bu maddalerin medo vazilarini, sii, if.""r" mozlaycr,"._ tasiri reflektoru olub l2 barmaq U"C;r"qd;, "i"" U"$_ layrr., Madaya dax i I o I mug q idal a r x ris uii-h;;;;i ;jr;:"r., il11::^::rxl ll, ql',!pl hatda hissa_his,a f2 b,r_uq oagrrsaga Keglr ve qaravi balrrsaq giresinin tasiri irc tadrican neytrallagrr. Meda vazilarinin faaliyyati u.,a,gi r_"r-n haldan nai farqli olaraq balrrsala axan mada arur. si.rlirin'nioou., rlununta vana5r mada tur$usunun qatrhgr yiikselir. reflekroru yol Cu, ila meda vazilerinin tljyvrii""" i;;;;;yr", tasir g<israrir. Bununla da meda rrril.;ill;';;;*;?;fr;.- tini nizama sah r. i.p.pavlov ve onun amakdaglan tersfindon aparrlan Il5

tedqiqatlann naticalarindan aydrn olmufdur ki, markazi sinir sisteminin ali gobasi, xi.isusen beyin qabrlr bagqa iizvlarin fealiyyetino tesir gdsterdiyi kimi meda vezilerinin de igina tosir gdsterir. Beyin qabr[rnda cereyan edan sinir hadisaleri mede vazilarinin foaliyyatine hem oyandtncr ve hom da tormozlayrcl tesir gdstere biler. Mesalsn: qastroezofaqotomira edilmig itlerde qidanrn goriiniigiine, qoxusuna qartl meda girasi ifraz artdrgr kimi, xoga gelmeyan qoxular, aln qlcrs ve s. gricli tasirlarin altlnda made vezilarinin qira ifrazr tormozlan[. Orqanizmin emosianal vaziyyatindan astlt olaraq mada vezilerinin gira ifrazr doyigir. itter iizarinde apanlan tecriibalordan aydrn olmu$dur ki, kiilli miqdarda mado girasi ifrazr zamant meda fistulu olan ite piqik gdstardikde, qire ifrazr texminen 15-20 doqiqa miiddetinda kasilir. insan iizarinda de buna oxgar tscrtibelar aparmrglar. Malum olmugdur ki, yaxqr ehval-ruhiyye made vezilarina oyandrncr tosir g6- sterdiyi halda, ehval-ruhiyycnin pozulmasr, qorxu, qezsb, keder ve bir sua monl-r emosiyalar mada vazilerinin faaliyyetina tormozlayrcr tasir gdstcrir. Simpatik sinir sisteminin oyanmasl meda veziiarinin faaliyyctina tormozlayrcr tasir g6starir. Simpatik sinir sistemi bir tarafdan bilavsite, digar tersfdon daxili sckresiya vazilarindan bdyrekiistii vazilerin beyin maddesinin hormonu adrenalinin ifrazrm artrrmaqla mede vezilerinin giro ifrazrna tormozlayrcr tasir g<isterir. Madanin harakatleri Madenin harckstlari onun divarlarrnda yerlegen azela liflarinin yr[rlmasr sayesinda bag verir. Melum oldugu kimi mada divarlarrnr amole getiron saya azele toxumasl 3 istiqamatde (boylama, halqavi va gep) yeriogan ozele liflerindan tegkil olunmugdur. Ozala qigasr madanin har torehnde bara- It6

bar qalmhqda olmur. Halqavi azale liflari medanin 9F i""rr',ta" olfrntasrb biiziicti izelani-sfinqtoru amalo gatirir' Madlnin haroketlari sayesinda qida mededa qarltlr- ve medaden bafirrsala dolru herekat edir' Madenin harakatlertm tadoio ---' etliak ti=ciin bir stra metodlardan istifada olunur' brrnlutduo an genig yaytlanr qralik iisuldur' Bu iisul ila istar kaskin ve ister;e da xroniki tacrtiba garaitinda mada haraketlerini tadqiq etmek miimktndiir' Kaskin tacr0balcrde medenin divannda-agrlmrg dalikdan, xroniki doldurulmug va,, trur" ile sisirdilmis rezin ballon keqirilir' Rezin ballon inarein kupsol., adlanan. cihaz ila birlaqdirilir' Madanin harltrtftri zamam ballon stxtlrr, bu, marein kapsulunda tazyiqi yiikseldir, bunun sayasinda marein kapsulunun rezin pariaiine birlagen muou"i. qalxrr. Manvelanrn herakotlari ki- -oorafrn harakatda olan iilindrinin hislanmig kafzr iizarinda iz buraxrr. insanrn mada harakatlerini tadqiq etmak tiqiin an genig yayrlan rentgenoloji metoddan istifade. edilir' Bu."ioai, i"'ntgen gialartnr lceg.irtmayan, suda arimayan ba-.iu- a"^ qairgrgindan istifada edilir' Adi halda madenin Ji*rtu"."nig.r, liiulu.rm uda bilmir. Barium qarrqrlr qebul etdikde rentgin aparatmln kdmayi ila barium qarrgrfr ila dolmuq medi rentgen $iialarlnl uddu[undan onun konturu kdlga jaktnde g6riinmeyo baqlayrr. Bu zaman mada harekatlarifu kino lenti tizarinde yazmaq miimkiindiir' Mada herekatlarinin tedqiq fisullarrntn naticalarinden avdrn olmusdur ki, madanin herekatlari dama gakilda olub, har geydan awal madenin divarlartnda yerlagen ezalalarin toqallisiari sayasinda bag verir. Bu horaketler medanin mtxtelif nahiyyelarinda eyni qiiwada olmur. Medenin herckatleri meoanin-aitinaa zeif grxicagrnda' yani pilorik hissasinda isa 2-3 defo qiiwali olur. Meda harakatlerinin qiiwasinin madanin dibinde ve onun grxacalrnda nazere garpacaq dareceda farqlenmesi, medadaxili tozyiqin da deyigmesine sabab olur' Bed ki, mianin dibinde yaranan tazyiq 30-40 mm' pilorik hisseda isa 120-130mm civa si.itunu hiindtrliiyiinda borabar olur' 117

Madsnin hareketlari miixtalil gakilda tszahiir edir. Bu heraketlar har geyden awel made daxili tazyiqin deyigilmesila alaqadardrr. Melum oldulu kimi tazyiq madanin girecayindon baglayrb onun grxaca!rna doeru yayrlu. Tezyiq dalgalannrn yayrlmasr sayesinda medanin helqevi azelo lifllrinin yrlrlmasr neticasinde medenin miihtoviyyatr srxrlrr ve pilorik nahiyyada geniglanir. Madanin harakatleri davam etmayan vo takrar olunan olmaqla iki yera ayrrhr. Davam etmayan harakatler qida qebulundan sonra turgu ila zsngin made girasi ifrazr zamam miigahida edilir. 'faqelliis dallalan 5-8mm hiindiirliiyiinda olub, 5-6 deqiqa davam edir. Bu dalfalar madanin gireceyinden baqlayrb, 9rxacala do[ru yayrlr, yedikdan texminan l-2 saat sonra heroketlar zeifleyir ve dayanrr. Takrar olunan herakotlar madonin bogalmasr zamanr miigahida edilir. Bu zaman amelo gelan teqalliis dal[alarr hiindiir olur. Teqalliis dal[alan msdanin giraccyindan baglayrb, madenin grxacalrna dolru yayrlrr. Bu proses 10-20 saniya davam edir. Bela yrlrlmalar mada boqlulunda yiiksek tozyiq yaradrr. Qeyd etdiyimiz kimi medanin grxacaflrnda yaranan tczyiq 80-100 mm cive sritunu hiindiirliiyiine berabar oldugu halda medanin dibinda tozyiq iki-iig dafs az olub, texminan 35-50 mm-e berabar olur. Madoye diigen qidalarrn, medenin selikli qigasrm mexaniki qrcrqlandrrrlmasr sayesinda onun herekatlsrina sabob olur. Mado turgusu, bir srra kimvavi maddalsr ve bazi duzlar mede reseptorlarrnr qrcrqlandrrmaqla meda harakatlerina sabab olur. Sinir sistemi madanin digar lsaliyyet sahelorinin tanziminde igtirakr ile yanagr onun mator funksiyasrna da tesir gdsterir, beia ki, azan siniri madanin horekatlarina siiratlendirici, simpatik sinirlcr ise tormozlayrcr tosir gosterir. Apanlan tadqiqatlarrndan melum olmugdur ki, bu siniriorin madanin herakat vezilesinr g6sterdikleri tasir heyvanrn ha'hndan vo medenin tonusundan, eloce da markazi sinir sisteminin funksional vaziyyetindan asdr olur. Bele ki, sinir sistemi medanin, mede ezalalarinin yiiksak tonusu geraitinda IIE

azan sinirinin qlctqlandlnlmast modo haraketlerinin siiretlanmasine deyil, harekatlerin tormozlanmasrna sabeb olur. Oksina, made tonusunun zaiflamesi garaitinda simpatik sinirlarin qrcrqlanmasr mada herakatlerinin zaiflamasina yox, siiratlanmasine sabab olur. Mede harakatlerina tasir g6steren har iki siniri kasdikda, made azalelarinin tonusu zlifleyir, herakatler mtivsqqati itir, lakin siniriari kasdikdan bir-iki saat sonra heraketler yenidan barpa olunmala baglaytr. Aparrlan tedqiqatiardan malum olmuqdur ki, madanin'divarlannda sinir hiiceyrelerinin yrlrntrstndan amala galmig sinir diiyiinlari vardrr. Hemin driyi.inlar yerli tasir gostarmakla, yani, bu diiyiinlarde periodik gakilda bag veran oyanmalar madanin harakatlarina sebeb olur. Medanin heraketlari sinir, hem da humoral yol ile tanzim olunur. Mslum olmugdur ki, hezm zamanr medada emale galan bir sra kimysvi maddaler qana sorulur, qan vasitasila onun ezelalerina tasir edir. Bu kimyevi maddalarin bir qismi meda heraketlerina oyandrrrcr, digar qismi tormozlaylcl tosir gosterir. Oyandrrrcr maddalera: qastlin, histamin, xolin, ionlan, tormozlayrcr tasir g6steren maddelare: adrenalin, entroqastron, naradrenalin va Ca ionlan daxildir. Medanin azalalari xaricdan qrcrq vermadsn bela 6z- <iziina harakat etmok, yani avtonutizm qabiliyyatina malikdir._ Badandan aynlmrg medani 37-380 Ringer mahlulu igarisinde saxladrqda bir nega saat onun avtomatik hareketleri miihafize oiunur. Bu haraketler bilavasita medenin rlivarlarrnda yerlegen sinir hfrceyrelarinin yrglnttsmdan emele gsl_ mig Averbax sinir diiyiinlarinin fealiyyeti ila elaqadardrr. Qidamn madaden balrrsafa kegmasi. Yuxanda qeyd etdiyimiz kimi madaye diigen qidalar q9{enin harekatlari sayasinde mede girasi ila qairgrr, mexaniki va kimyavi deyigikliklara ulrayr. Mada ila oni-kibarmaq bafrrsaq arasrnda helqavi azelelarin qahnlagmasrndan amalo 119

gelan btiziicii ezele - sfinktor vardrr. Bu sllnktorun periodik darahb va bogalmasr sayssinda qida kiitlasi hissa-hissa me_ dadan balusala kegir. Qidanrn modedon bafrrsa$a kegmcsi qidanrn isti va soyuqlulundan asrh olaraq deyigii. Sulukarbonlu qidalar yallr va ziitali qidalara nirtiti, mededan ba[rrsala tez keqir. Xiisusan yalir qidalar modade gox qairr. Sulu qidalar berk qidalara nisbetan, isti qidalamoyuq qid"- lara nisbstan modadan balrrsala d,aha tiz keqirlai. Qidala_ rrn.madedan balrrsala kegmasi reflektoru prosesidir. Bu hadisenin sinir mexanizmini i.p.pavlovun laboratoriyasrnda Serdyukov oyranmigdir. Mclum olmugdur ki, medo boq ol- $ygu zaman sfinktor boqalmrq vazit"yotde, yani agrq olur. Madada qida oiduqda shnktor periodik daralrr va bogalr. Madede olan qida mada turgusu ila qarrgrb, ximus hilna keqir, turgu ilo hopdurulmug bcle qida madanin giraceyinden grxacalrna dolru harakat etmaya ba$laylr, turq qida mada grxacaltnrn selikli qigasrnda yerlaqen hassas sinir uclarrnr qrcrqlandror. Qrcrqlar sinir oyanmalanna gevrilir. Oyanma_ lar afferent sinirlarle uzunsov beyinden medanin bogalmasr merkozina verilir. Efferent sinirlerle galan sinir impulilarrnrn tesiri altrnda sfinkter bogalrr, bir hisse turg qidi onikibar_ maq balrrsala kegir. Pankreas, ba$rsaq giresi va 6diin tasiri ile qalevi miihit yaranrr. Onikibarmaq balrrsa[a turg qida kegdikdo onun divannda yerlagan hassas sinir uclannr qicrqlandrrmaqla reflektoru yolu ile shnktoru biizi.ir, qida madeden bafrrsaga kega bilmir. Qalavi miihito diigen turg qida bagrrsiqlarrn agagr nahiyyalarine do[ru harakat etdikca tureululunu ittir ve bafrrsaqda neytral miihit yarandrqdan sonra ieflektoru yolu ikinci hissa qida madadcn balrrsafia kegir. Belalikla bu hadisa yenidan takrar olunur. Apanlan tacriibelardan aydrn olmuqdur ki, ya[l qidalar medada gox qalrr. Reflekioru yoldan bapqa madenin herekati va qidalann mededen bafirrsafa kegmasi humoral yol ile tenzim olunur. Nazik balrsaq divarlarrnda yerlagen hi.iceyrelar tarofindan hazrrlana-n en- 170

trokastron yae ye.yae turgulannm tasirinden faallagrb, qana sorulur, qan vasitesile madanin herekatlarina u"'-ja"nio bogalmasrna tormozlayrcr tesir 96sterir.,^_ -SoL,*,*u:lar rentgen iisulu ila insanlar iizsrinda apan_ lan tacrtibalerdan melum olmugdur ki, medenin pitorik his_ sesi kesilmig xastelerin msdesinin toqutrnus, trljirrri "al normal insanlarda oldugu kimi gedir. Buradan avjrn-otur Kl, moderun bogalmasrnda takca made ila baerrsaq arasrnda yerloqan sfinkrorun periodik darahb bogaliiasi'a*i u, prosesde mede divan ezolalari da ram vahdat pf<liojr'iiiirat edir. eusma Yeyilen qidalann aks istiqamatda geri qayrtmasrna qus_ ma_ deyilir. eusma hadisasi oiqanizmi-n -dalio,.ui.rivu" olub, yararsrz zahsrli maddala.i^n quna daxil olmasrn'rn qar_ grsrm ahr.. Dilin kdkiiniin, udlalrn, medanin, balrrsaqlarrn selikli ql$aslnrn, qaraciyar, ugaqhq va digar qarrn boglugu iizvleri_ llln resepto.rlarlnrn qrcrqlanmasr reflektoru yolu qusma haorsjslna sebab olur. eusma hadisasinin merkazi uzunsov beyrnde d6rdtincii modaciyin dibinda yerlagir. Reseptorlarrn qlctqlandrllmasr ila omala galon oyanmalar azan va dil_ udlaq sinirlerinin tarkibindj yerlegen sinir finaii vasitesife markaza verilir. Refleksin efferent hissasini azan siniri ve simpatik sinirler tagkil edir.. Efferent sinirlarla galan impulslann tasiri altrnda ev_ vetce nazl( ba$rsaq azaleleri yrgrlrr, bu zaman qida bafrsaq_ dan medaya kegir. Taxminan IO-ZO saniyadari,onru'-ra, azelalari yrgrlrr. Madenin giracayi,, y"-ri. bo-rrrun iorusu zatlleyr. Qann basmasr azalalorinin ve difraqmanrn giiclfi yrlrlmasr nericasindo q.ida medadan stiretla yemek b;;;;r", oradan da aelz vasitesilr xaric edilir. Bu zaman damalr qat_ drran azala yrfrhb damalr qaldrnr. bunun da ioun?fo.rn (burun boslufunun dal daliklarini) qapamaqla qidanrn but2l

run bo$luguna keqmosina imkan vermir. Dilin krtkii geri italanir, qrrt.laq qapafr agalr enarek qrrtlalrn girocayini tirtiir, a!rz qeyri iradi agrlrr. Aparrlan tsdqiqatlardan aydrn olmu;- dur ki, qusma hadisasi garti refleks yolu ila do nizama sahnr, yeni bu hadisa bilavasite merkazi sinir sisteminin ali 9dbasi olan beyin qabrlrnrn tasiri altrnda faaliyyat g6starir. Hipofiz vaziyyatinda olana insana s6yledikda ki, yediyin qida yararszdrr, (onu qusmahsan> s6ziiniin tosirindon o qusmafia baglayrr. Eleceda beyin silkalenmesi, qoxu ve egitme sinirlarinin qrcrqlandrnlmasl qusma aktrna sabab olur. Bu hadisalcr bir daha qusma hadisasinin gertsiz-$erti reflektoru yolu ila tanzim olundu!unu gcisterir. Miixtalif heyvanlann mcda hazminin xiisusiyyati Takamtl prosesinda yeyilen qidalar madenin qurulu- Sundan ve onda gedan hazm prosesinin gediginde gox miihiim deyigikliklar emela getirmigdir. On tipik, bir g6zlii mado ot yeyan heyvanlarrn madasidir. Bu heyvanlarrn mada qiresinin tarkibi, bagqa heyvanlara nisbetan ztilal lermentlari ila daha zangin va turg olur. Ot yeyan heyvanlar qidalarrnrn esas tarkib hissesini selliiloza togkil etdiyi iigiin bu qidalar gox gatinlikla hazm olundulundan onlarrn madasi bir nega gdzlii olub mads hezminde da bezi deyigiklikler amale gatirmigdir. Osas etibarr ile ot yeyen heyvanlarrn modosi sada va miirekkob olmaqla iki yero ayrrlrr. 1.Bir gdzlii - sade meda. 2. Qox gdzlii - miirakkab mada. Atrn madasi. Atrn medasi bir gdzlii olub, qox miirekkob qurulu$a malikdir. Atrn madasinin sa! hissesi onun dibini - grxacalrnr tegkil edib selikli qigasrna giro ifraz eden vezilari vardrr. Sol hissesi madenin giraceyini va genig kiseyaoxgar hissasini ahate edir. Madenin sol hissesinin selikli qigasrnda gira ifraz edan veziler olmur. Atrn medasi heyvanrn boyundan asrh olaraq 6-15litro qeder qida turur. 122

Pavlov iisulu ila mada listulu ve qastroezafaqotamire edilmig heyvanlar izerinde apanlan tacr-iibelar ile atin medo vazilerinin gira ifrazr mexanizmi dyrenilmi;dir. 1933-cii ilde ilk defe Yeqorov va Kerdokov airn madesine fistula qoy_ muglar. Sonralar Troski va Kudryavsev atlar iizarinde ezofaktomiya cerrahi ameliyatrnr apirmrqlar. Apardrqlarr ted_ qiqatlardan aydrn olmugdur ki, itm mada vaii.tori tnun qidalanmasrndan asrl olmayaraq da.ima gire ilraz edir. Tex_ minen atrn made vazileri sutkada 25-,0 ii;r-q;;iiiii ii.u, edir. 1937-ci ilde rus alimi popov pavlov iizulu ila atlarrn iizarinde kigik meds operasiyajl etmig, belo atlar uzun illar yagamrglar. Bu heyvanlar tizarinda aparrlan tacriibolarden ayern olmu$dur ki, atrn mada vazilari qeyd etdiyimiz kimi arasr ko-silmadan daima gira ilraz edir. Hetta atr yedirtdikdan 24-36 saat sonra belo fasilesiz gira ifrazmr miiiahida er miglar. Atrn mada vezilarinin fasileiiz qira ifraz onun modesinde qidanrn uzun miiddet qalmasr ila elaqadardrr. Atrn mada vezilerinin g.ire ifraa refliktoru olub, madanin selikli qigasrnda yerlaqen reseptorlarrn kobud qidalar_ la mexaniki qrcrqlandrrrlmasr ila biglayrr. Sekretor iinirlar azan sinirlerinin tarkibila gedir. Msda iescptorlarrnrn qrcrqlandrrrlmasr ve made vazilerinin gira ifrazrna gartsiz refleks deyilir. Bu vazilarin faaliyyatino qar$r $arti refiekslar da ya_ ratmr$lar. Buradan aydrn olur ki, bu heyvanlarrn mada vazi_ lerinin gira ifraz etmesi mr.irakkeb $rrtsiz - garti refleks yolu ila tanzim olunur. Mads qiresinin tarkibi yeyilon qidalarrn miixtelifliyin_ dan asrh olaraq deyiqir. Bele ki, lap azquru ot, bir qsdor gox kepaya, arpaya, en gox teza ota qargr 9i." ifriz olunur- Ata siid igirtidikdo siidiin terkibinds yilin olmasr moda vaiilerinin gire ifrazrnr tormozlayrr. Mixtatif qidalar ifraz olunan $lranln nalnkl mrqdarrna, ham do onun tarkibinin deyigilmasina tesir g6starir. Bagqa heyvanlarda oldulu kimi, ila"nrn medadan bafusaga kegmesi reflektoru hadiia olub,'bu haaiseni nizama salan morkaz uzunsov beyinda yerlagii. Subag_

qa qidalara nisbetan mededen bafrrsafia tez kegir. Buna ssbab madenin girecayinin gr.racagma gox yaxrn olmasrdr. Quru qidalar yedikda taxminan 7-9 daqiqe sonra, biitfln yeyilen qidarun hamrsr 4-4,5 saatdan sonra bafrrsafa kegir. Atrn medasinda sulukarbonlu qidalar tiiptircayin tarkibinde olan va bakteriyalar terefrndan hazrrlanan diastaza fermentlarinin tasirine meruz qahr. Bu ferment malum oldulu kimi qelsvi mi.ihitda tasir gtisterir. Atrn mede girasinin tsrkibinde taxminan 0,240-a qadar turqu vardlr. Madaya diiqen qidanrn meda divarrna s6ykanen hissasi meda girasi ila qargrr. Turq miihitde diastaza l-ermenti sulu karbonlan pargalaya bilmir. Lakin qidantn daxili qatr mede $irasi ila qarrga bilmediyinden qalcvi xassssini uzun miiddot mthafizc edir, elaco da madanin sag genig hissesinda diastaza fermenti sulu karbonlarr pargalayr. Qida tamamile medo $iresi ile qarrgdrqda sulukarbonlann pargalanmasl dayanrr. Arasr kasilmoden afrz boglulundan madaya qida ila daxil olan sulukarbonlann fermentativ deyiqikliyo ulramasr homige davam edir. Sulukarbonlarrn pargalanmasr ils yanagr medo gircsinin torkibinda ziilallan pargalayan fermentlar da olur. Bu fermentler asas etibarila bitki ztilallarrnr turg miihitde albumoz-pentonlara qader pargalayrr. Belelikle, atln made girssinin terkibinda karbohidratlarr pargalayan aminlaza, ztlallarr pargalayan proteza fermentlari vardrr. G6vgoycn heyvanlarda mrda hazminin xiisusiyyatlari G6vgoyan heyvanlarrn medasi 62 qurulutuna va mada hazminin xiisusiyyatlarine g6ra baeqa heyvanlann madasindan keskin suretda farqlanir. Bu heyvanlarrn medasi 4 hisseye ayrrlrr. I iggenbe, II tor, III qat-qdt va ya kitabga, IV qursaq va ya girdan. I, IL III hisselerin daxili selikli qigasrnda hozm vezilari 124

olur. Osl medo 4-cii hisse qursaq ve ya girdan adlanrr. Bu hissanin selikli qigasrnda gira ilraz eden vazilar vardrr. Bagqa heyvanlarrn bir g6zlii medasina oxsaylr. Bu heyvanlarrn madesinin taxminan 80-100 litro qadar tutumu virdrr. On ms_ daya diigmiig qida arasr kesilmadan II, sonra III g<iza, ora_ dan arasr kasilmsden IV kameraya - giridana kegir. Burada yerlogan mede vazilarinin fasilesiz gire ifrazr hazm i.igiin garait yaradrr... - igkanbaya di.igan qidalar kiilli miqdarda buraya galib tdki.ilan t0piirceyin tasiri altrnda islanrrlar. Tiipiircayin tirkibinde sulukarbonlann pargalayan fermentlir olmur. Bu heyvanlann qidalanmn asasrnr selliiloza tegkil edir. Seliiiloza va bagqa sulukarbonlu qidalar bakreriyalann t6retdiklcri qrcqlrma prosesinin tesirile pargalrrlar. pargalanma zamanr bir srra qazlar (CO2 ve metan) vo ugucu yaflar emale galir, Ugucu yafilarrn 50 laizini texminan sirkj tirgusu va b'aqqa ya! turgulan tagkil edir. Elaca de selliiloza qltikoza va siid turgusuna qedar pargalanrr. Apanlan tacriibelerdan aydrn olmuqdur ki, igksnbada bakteriyalann yaratdrqlarr qlcqlrma prosesi zamanr kiilli miqdarda yag turgularl amala galir. Taxminan bu turgularrn miqdarr 24 saar miiddetinda 200-500 ml-a qadsr olur. Bu turgular igkanbanin divarlanndan qana sorulur. Bununla bakteriyalann tasiri iigiin alverigli qjlavi mrihitini doyigdire bilmir. Qana sorulan ya! turqulan oiqanizmin isti_ fadosine verilir.. Bakteriyalarla yanagr igkenba kiilli miqdarda infuzorlar vardrr. Burada infuzorlann olmasr igkanbeya quru qida_ larrn diigmesi ila elaqadardrr. iggenba boq olduqda infuzor_ larrn miqdan azalr, bazan tamamila itir., quru qidu il, dolu olduqda bunlann miqdarr artrr. inluzorlai qidaiarr mexaniki deyiqikliye ugradrr, onlarr didib dagrdrr, firmentlarin tasiri i.igi.in gerait yaradr. Bakteriya ve infuzorlar ham da heyat fealiyyetleri za_ manr yagamaq iigiln zaruri olan ziilal, qlikogen sintez etmok_ 125

le heyvanlarrn ziilal va gakerlare olan ehtiyacrnr miieyyan qadar tamin etmig olurlar. Igkenbadan bakterioloji dayiqikliya ulramrq qida tora kegir. Malum olmugdur ki, igganbs ila toi arasinda setikli qigadan amala galmig biikiiglsr vardrr. _ Bu nahiyanin azelalari yrfrldrldrgr zaman biikiig igkan_ banin tora agrlan daliyini qisman qapayrr, dar yanq qoklinda olan_ dalikden yalnrz xrrdalanmt$ qidalar tora kege bi.lir. Tordan qat-qata kegen qida bir qed-r do yumgaldrqdan so_ nra nahayet IV kamera giridana ve ya qursala kegir. Onikibarmaq bafirrsaqda hozm Madadan sonra onikibarmaq bafrrsaq baglayr. Taxminan 25-30 sm_ uzunlulunda olub nazik bagrrsaqiarrn bagqa g6belarina nisbaren bir qodar genigdir ($akil lai. Onikibai_ maq balrrsaq nal gekilli olub, pankreas vezinin -bagrnr ahata edir. B-agqa bafrrsaqlar kimi onikibarmaq balrrsalrn divarr 3 qigadan tagkil olunmugdur. l) Xarici birlsgdirici toxuma hiiceyrelarindan amela qalan seroz qi9a. Bu qiga onikibarmaq bafrrsalrn arxa hisse_ sinden baqqa har yerini 6rtiir.. 2) Orta - ezale qigasr qaln qi$a olub boylama vo k6ndalen azala liflarinden tagkil olunmugdur. 3) Daxili - selikli qiga vazili qiqa olub, kdndelan biikiiglsr emala getirir. Selikli qiqada ktilli miqdarda giro ifraz edan veziler vardrr. Bu vezilero Briinner vazileri deyilir.. Onikibarmaq balrrsalrn selikli qigasrrun agalr nahiyalorinde yerleqen vazilare Li.iberktin vazilari deyilir. - Onikibarmaq bafrrsaq vazilerinin hazrrladrfir giro ph-i texminen 28 olub, zsif qalavi xassaya malikdir. Turg qida balrrsafa kegdikde mtihitin turglanmasrna sabab olur. Balrrsaq girasi dd va pankreas girasinin tesiri ila turg miihit neytrallagr. Bu vaxt PH qaleviliye dogru meyl t26

edir. Qeyd etmek lazrmdrr ki, onikibarmaq baprrsalrn girasinin terkibinde iizvi va qeyri-fizvi maddaler vardrr. Onikibarmaq balrrsaq vazilarinin ifraz etdiyi gira madodan balrrsa[a kegan miixtalil qidalarrn tasirindan dayigir. Ba!rrsaq vozilerinin mexaniki qrcrqlandrrrlmasr gira ifrazrnr artlrlr. Onikibarmaq balrrsafrn orta hissasina pankreas axarr ile 6d axarrnrn birlagmesinden amala gelan iimumi axacaq agrlrr. gakil 10. Hazm iigiin son darace ahamiyyatli olan pankreas vazinin va qaraciysrin hazrrladrqlan hazm giralari bu axacaq vasitasile onikibarmaq ba!rrsa!a agltrr. Madaaltr vazin hozmda rolu Pankreas va ya madaaltr vazi. Bu vazi asas etibarile madenin alt ve arxa hissesinda yerlogir. $ak. 10. Qekisi taxminen 70-100 qr-a qedardir. Xaricdan seroz qiga ilo cirttilmtiqdiir. Vazi amalo gatiran hiiceyralor 2 qrupa aynlrr. Axacalr olmayan iri hiiceyrelar zcngin qan kapilyarlarr ilo ehate olunmuglar. Adi g6zla baxdrqda bela bu hiiceyralar ndqtalor gaklinde g6ri.iniir. Bu hiiceyralera insulyar hiiceyralar vo ya Langer-Hans adacrqlarr deyilir. Hazrrladrqlarr bioloji faal maddeyc hormon deyilir. Hiiceyrclarin hazrrladrfr hormonlar hticeyralarin divarlanndan qana kegir. Qan vasitasile bodana yayrlrr. Bu htceyralar insulin ve qlikoqon hormonlarr hazrrlayrr. Bu hormonlar gakar mi.ibadilasini nizama salrr. Insulin sada gakarlarin hi.iceyralar tarohndan manimsonilmesina va onlann mtrekkab gokara gevrilmasina sebeb oldugu halda, qlikoqon hormonu eksina, mtirakkeb gakerleri sade qekarlare qader pargalayrr. Axan olan kigik hiiceyreler isa pankreas giresi hazrrlayrr. Hiiceyrelardon baglayan kigik axacaqlar birlaparak b<iy k axacrqlara kegir va onikibarmaq bafirrsala agrlrr. Itlorda bagqa heyvanlardan farqli olaraq pankreasrn iki axarr olur. Bunlardan esas axar onikibarmaq t27

balrrsa!.rn orta hissosino agrlrr. ikinci alava axar nisbetan qsa olub, dd axarr ile birlaqarak, onikibarmaq balrrsalrn yuxan hissesina agrlr. Balrrsafia agrlan nahiyeleida ixar di_ varlannrn helqavi azala lifleri ve balrrsaq azalaleri birlikda qahnlagaraq, iiziicii azele - sfinktor amale getirir. Tomiz pankreas girasi almaq ua_veiin faaliyyatini 6y_ ranmek iigiin miixtalif iisullar vardr. i.p.pavlova ladar vezin fealiyyeti keskin tacriibo qeraitinds oyranilirdi. il,,rr"qsadle heyvanrn qarrn boglugunu agrb, pankreastn esas axan_ na giiga kanyula kegirib ifraz olunan gilani toplayrdrlar. Vozi mexaniki.qrcrqlara qargr gox hassas oldugu igiin keskin tecriibe garaitinda onu mexaniki qrcrqlarrn teiiri altrnda faa_ liyyatdan salrr. hatta nekroza ugradri. Ona g6rs de bu iisul madaaltr vazin fealiyyrtini, arzu edilocek derecada dyrenilmesina imkan vermir. 1879-cu ilde i.p.pavlov va ondan bir il sonra Hay_ den-hayn xroniki tacriibe geraitindo pankreas giresini alda :tp+], berabor, hem ds gire ilrazr mexanizmini tedqiq eda bilmiglar.. LP-Pavlov aseptika va antiscptika (mikrobsuzlagdrr_ ma) garaitinda narkoz altrnda corrahi emaliyyat apanr, Leyvanrn qafln boglu[unu agrr. Osas axann onikibarmaq bagrr_ sala agrldrfir doliyi onikibarmaq ba[rrsaq pargasr ila bir yer_ da k'rsib bafrrsaqdan ayrrrr. -timtrgru BigrrJagrn barpa et_ msk iigiin kesilmig nahiyyani tikir. pinkreas lxarrru oniki_ barmaq balrrsalrn kasilmig nahiyosi ile bir yerda xarice gr_ xanb heyvanrn qarrumn derisina tikir. Heyvinrn yarasr tex_ minan 7-10 gtina safalrr. Bu vaxt an getin mosale odur ki, diizgiin gullue edilmadikdo axardan t<ikiilan gire heyvamn dorisini yeyir, derin yara emela getirir. Ona g6ra onrn qu.9r_ stnr almaq iigiin amaliyyatdan sonra heyvamn yu.rrrni t.rtez yumaq ve temizlemak lazrmdrr. - _Yara salaldrqdan sonra hamin heyvan iizarinde uirun mfiddat medealh vazin faaliyyatini trdqiq etmak mrimkrin olur. 128

_. Kand toserriilatr heyvanlarrnrn madea.ltt vszin f,ea_ liyyatini.6yranmek iisrin i.f.pauto"un u;;til;, e11, i*ifade edilir... Mrix-tel i f.heyva nla rd, pa;k ;;;; ^;;"ur' on u, ilit,i miixtalif vaziyyetda yerlssmasi b, "r"iiyvut,n t.*- nlkastnda btr slra gatinlikler t6radir.,^.r,,,11,:_o1r$reas vezi qarrn bogluflunun darinliyinda yerlagotylnden hale bu vaxta qadar pankreas axarrnr xarice gr_ xara bilmamiglsr. Lakin bagqa heyvanlaiau p"nji..* r*.. nrn xarica grxanlmasr Qatin olmur. I.P.Pavlov iisulu ila pankreas axarr xarica cuarrlmrg h3vv.a{ar tecriibodan rorrui, u"*tl".j" r, a".l*flimm qirasi itirdiklari tigiin uzun rniiaa"t ontrnn,.gffiffi, rnr_ haviza etmak olmur. Bunu nrzara alaraq I.p.pavlovun iisulund.a. bir srra dayigikliklar edib. Bu,:.if -*ri"rii, i**u, qaraitindo gira xarice t6kiildiiyii frufau tr"rtil"a.,,jrrrt, l1i.lllrd" pankreas.qiresi xarica deyil, -ri*ri [.1" ""i"ril, uaxue. yanl baqlrsada axrr. Bp16l2p 6trii hom pankreas axarr i^,:j_"],:, olunmug'onikibarmaq balrrsafa, hcm da nazik Dagrrsagn drger g6basina fistul qoyuiur. iacriibedan kanar onikibarmaq. ba;[rrsaq fi stulu ila'nazik U"g,*"g,rlaig", sobasinin fistulu rezin boru vasitasila Uirleidirit"ir. p"ii..u, sirosi -onikibarmaq balrrsaqdan r"rik b;;;;;;; aig.r'iou" srne axtr. Insanlardan ramiz pankreas giresi almaq miimkiin olmur... pa nkreas vezi n ro; liyt;;;i ffight,il'illtal, onikibarmaq.bagrrsaga naztk reztn zond daxil edirlor. Bundan iimumi klinikada genis istifado edilir.. 1935-ci ilde pankreas-fistulu olan bir neqa xasre iiza_ rinde tacriiba aparmrglar. Tamiz pankreas si."ri ui,nrirq ". vszin laaliyysri 6yrenilmigdir. pankreas girasinin terkibi Pankreas girasi rangsiz, gaffaf. qelavi reaksiyaya malik brr mayedir. Bu siranin RH_7.8_8,4 ;."r,;;;i;;ii.'pun_ 129

kreas girasinin qelevi reaksiyaya malik olmasr onun torkibinde bikarbonat duzlannrn olmasl ile alaqadardrr. $iranin tarkibinde iizvi ve qeyri iizvi maddeler vardrr. Uzvi maddalerin qox hissasini ziilallar ve selikli madda tagkil edir. Qeyri-iizvi maddalardan girenin tarkibinde an gox bikarbonat duzlan va bagqa duzlar olur. Uzvi maddalarin miqdarr miixtelif sertlardan asrh olaraq 0,5-B % arasrnda dayigir. Giinde pankreas Eirasi vasitasila 10 qrama qadar z0lal xaric edilir. Pankreas axan xarica gxarrlmrg heyranlarda ziilal itirmakle karbonat duzlarr da xaric olundu[u iigiin orqanizmin turgu-qelevi miivazineti pozulur. Bela heyvanlara qalavi duzlar vermakla orqanizmin pozulmug bu miivazinati barpa olunur. Bela heyvanlar uzun iller yagayrrlar. Bu girenin tarkibinda ziilallar, gakrrler ve yafilarr pargaiayan kiilli miqdarda fermentler vardrr. ZiJrlallatr pargalayan tripsin fermenti bir nega fermentdan ibaretdir. Polipeptidlari pargalayan ximotripsin, karbooksi-polipeptidaza, orta zi.ilallan pargalayan eripsin, sulu karbonlarr pargalayan amilaza, maltaza, laktaza, nuklein turgularrnr pargalayan nukleza, yallarr pargalayan lipaza lermentleri vardrr, Bilavasite pankreas axarrndan ahnan giranin torkibinda olan tripsin ve ximotripsin qeyri-feal lormada olub, ziilallan pargalaya bilmirlar. Ona g6ra bu fermentlara tripsinogen va ximotripsiogen deyilir. Bu fermentler balrrsaq girasinin terkibinde enterokinaza fermenti ila birlegir, qeyrifaal formadan laal tripsina vs ximotripsine gevrilir. Enterokinaza fermenti 1899+u ilde Pavlovun laboratoriyasrnda N.i.Pavlenko kegf etmigdir. Pavlov bu fermenti, <fermentlerin flermenti>> adlanmrqdr. Tripsin va ximotripsin fermentleri zaif qelavi miihitda uzun miiddat tasirini saxlayrr. Mode girasinin tarkibindo olan pensin fermentinden ferqli olaraq tripsin ve ximotripsin fermentlari miirakkeb va orta ztilallan amin turgusuna t30

qodar pargalayrr. Erepsin fermenti yalnrz orta ziilallara tosir eorr, o_n larr amrn tur$ulanna qedar pargalaytr. Yaglarr p.argalayan lipaza fermenti nirbrt., qeyri-faal formada ^ olur. Od rur$usunun auzlarr iia ;'irl";;i[d:;,."r" laallaqrr, yallarr qliserin va.yae tur$ular,ru qrdri-pr.futry,r. Pankreas girasinin tarkibindl *irr..i6on-ru.i' JirJ"r"rrn termenrlar taat ot u r. A mit aza r.r."n ii ;r..tir[-llit;j]ri orta gskerlare qadar, malraza, lakraza lermenif.iio.lri.tr. leri sada gaksrlara qadar parqalayrr..... Pa-nkreas girasi asas hazm girelarindan olub, onun giindalik ifrazr qidalann n6viindan, rnuhi;;;;;i,ilrn" rl n"v_ vanrn halrndan asrh olaraq dsyigir. insanrn p.r-t*r. *ri sutkada 600-800 miitilitr. llriti t"v"rri"ia', L-)iio, o"_ nuztarda 8 Iitr, irlarda zoo-ioo *iltriir'. q"jrrii., irrir'"ai.. Madaaltr vezin gira ifraanrn mexanizmi Qidgrn qeynanmasi. udulmasr va yeyilmasi medealrr voan $rre ttraz:'na sabab oldulu kimi qidanin gdriiniigii. qoxusu, elace da qidalanma ila Jlaqesi oln q,.lqlur-urjin s", ifraana sabab olur. Buradan aydrn olur ki, medaaltr vezi miirakkeb gerti, gartsiz reflektoru yol ila oyanrr vo gire ilraz edir.. LP.Pavlov pankreas axarr xarica grxardrlmr5 itlar iizorinde apardrfr tadqiqarlardan ryd,,.i;ii;;'ill ".*1",i" slntr slsteru mcdaaltr vazin feali_v_yotina iasir gosteiir. O, xroniki tacriiba garaitinda itin boyun n"t iyrrlniri[-irlaranndaki azan sinirini kesib periferik'ucunu Jl._i, "i*, iitiu, onun digor ucunu zaif induksion coroyan,f, q,"iqi"rj"a,- qda awolce gira ifraanrn tormazlandrirni.ni"irlll^.i*s_ dir.-bu tadqiqahn naricosi gostarir ki,- azai ririii"in,rrtibinda pankrias vazi vardrr: 1o..orluy,"iu" "v"ra"r",'*tli j:..^,_"1t1:1cr,lifl er oyandrncr tifiare n isbotan i)' oy u_ nld. rez da yorulurlar. Bu, sinir liflarinin degenarisiya miid_ dati da biri digarinden ferqlsnir. Sctto. toimozfrri" iinar lll

sektetor oyandrrcl liflara nisbeten tez degenerasiya edir. Buna g6re azan sinirinin kesilmig perifik ucunu kesdikdan 3-4 giin sonra qrcrqlandrrdrqda hamin vaxta sekretor tormozlayrcr liflar degenerasiyaya uffadrfr iigiin qrcrqlandrrma gire ifrazrna sabab olur. Azan sinirin qrcrqlandrnlmasr ila ifrazr arasrndakt keq n qlsa vaxta latent ddvrii deyilir. Bu ddvre 2-3 daqiqa vaxt sorf olunur. Azan sinirinin tekrar qrctqlandrrlmasr zamanl latent d6vrii uzamr, lakin qira ifrazr artr. Bu tocriiba bir daha azan sinirinin tarkibinde sekretor oyandlrrcl ve sekretor tormozlaylcl liflorin oldu[unu siibut edir. Yuxarrda qeyd etdiyimiz kimi madaaltr vazin mtrakkab gartsiz-;arti refleks yolu ila gira ifraz edir. $ortsiz refleks yolu ile medealtt vezin gire ifraz etmasi iigin a[rza dtigan qida dilin sothino, udlaqda yerlegan reseptorlarr qrcrqlandrrrr, bu zaman yaranan oyanmalar dil, diludlaq sinirlari ila uzunsov beyinda yerlagan markaza verilir. Azan vs simpatik sinirlarla madaaltt vaza gelen impulslarrn tosiri alhnda vezi oyantr, girs ilraz edir. Azan siniri kimi simpatik sinirin da oyanmasr az miqdarda tizvi maddelarla zangin qatr gira ifrazrna sabeb olur. Bu sinirler nayinki pankreastn girs hazrrlayan hiiceyralerina elaca de vazo galan qan damarlanna daxil olan lifler biiziiciil oyandrrrcr va genaldici tasir g6starir. Madealtr vezi reflektoru olmaqla yanagr humoral yol ils ds gire ifraz edir. Humoral yol ilo madoaltr vazin gira ifraz etmesi qidamn medadan onikibarmaq bagrrsaga kegmasi ile baglayrr. Bu zaman onikibarmaq ba[rrsaqda haarlanan bioloji feal maddalar sorulur, qan vasitasils madaaltr vazin fealiyyatine tasir gdsterir. Heyvanlar iizerinde apanlan tecriibelardan aydrn olmugdur ki, onikibarmaq bafirrsala NaCl daxil etdikde kiilli miqdarda pankreas girasi ifraz olunur. Turgunun nazik ba[rrsala daxil olmasr ile madealtr vazin gira ifrazmn mexanizmi haqqrnda bir sua fikirlar o1- mugdur. Alimlarin bir qismi bu hadisani reflektoru yol ila 132

miimkiin oldulunu izah etmaye gahgmrqlar. Bele ki, ba!rsaba kegen turtu bagrrsagln selikli qigasinda yerlsgen reseptorlan qrcrqlandrmaqla reflektoru yol ila girj ifraina sabjb olmasr ila digar alimlsr bu hadiseni tursunun bafirrsaqdan vezo tesir gdstermesi ila izah etmigler..... Yyxalda g6storilen fikirlerdar ferqli olaraq 1902-ci ilde ingilis fizioloqlanndan Beylis va Starlinq madeiltr vazin humoral yol ile gira ifrazr mexanizmi dyrenj bilmiglar. Me_ lum olmugdur ki, nazik bagrsafirn yuiarr hissasinin selikli qigastnda yerlegan hiiceyreler istiya davamh prosekret mad_ dasi hazrrlayrr. Bu madda qeyri-faal gekildi oldugu iigiin b_afirrsaqdan qana sorula bilmir. Medadan ba[rrsa!-a gedan HCI-nun tasiri ila bu madda leallagrb, sekretins-gevrlliri Sek_ retin qana sorulur, qan vasitasila medealtr veze oyandrrrcr tesir g6starir. Bu yol ila medoall vezr 4-9 saata qider gire ifraz edir. Madaalh vazin gira ifraz etmesi iigiin sekretinin humoral yol ilo tasirinin na daraceda ahomiyyatli oldu[unu aparrlan bir srra tacriibelerle isbat etmigler. -Taza kssllmig nazik. balrrsaq pargasrm duz turgusu ila qarrgdrrdrqdan sonra filtirdan kegirmigler, tamiz turugu qang16rnr,"nuyu ur.- duqda kiilli miqdarda pankreas girasi ifraiolun-ri lukin xalis tamiz tur$unu qana wruqda gire ifrazrna sebe6 olunmgdrr. Tadqiqatgrlar pankreas vezin yerini deyigdirdikda, yeni pankreas vazi boynun derisi altrnda tikib ixarrnr dariden xarics guarrrlar, yara safaldrqdan sonra heyvan iizerin_ da,a.parrlan tacriibelardan aydrn olmugdur ki, badenin baqqa nahiyasina kogiiriilmiig vazi gira ifraz edir. Qan damarlartnrr gatpaz birlagdirilmesi (parabioz) zamanr heyvanlardan birinin onikibarmaq baeirsafunda HCI yeritdikde hamin heyvanrn madaalrr u"ii sir-" ifrzz. et_ dlyr.kirru, onunla birlagan ikinci heyvanrnda pankreas vazi gire ifraz etmays baglayrr.. Sabolyov, Serbenyuk, Kogtoyansrn apardrqlan tedqi_ qatlardan malum olmugdur ki, humoral yoiila mada altr ve_ zi faaliyyatine tosir bilavasite yox, sinir sisteminin istiralr ila 133

olur. Onlar onikibarmaq bagrrsaqda yerlegen simpatik sinirlarr erqotoksin zohari ila paraliza edirlor. Bu emeliyyatdan swol ve sonra 20 saniya miiddstinda iliaz olunan -girenini miqdarrnr yoxlayrrlar. Aydrn olur ki, simpatik siniriari paralizo etmazden avval 20 saniya miiddetinde pankreas vazi 19,8 millilitr gira ifraz etdiyi halda, zeharladikdan sonra 0,2 ml qaar azafu. Ona g<ire de bunu humoral deyil, neyrohumoral tenzim adlandrrmaq lazrmdrr.. Reflektoru va neyrohumoral yol ilc ifraz olunan pan_ kreas giresinin terkibi arasrna bdynk ferq vardr. Bela ki. ret-- lektoru yol ila ifraz olunan pankreas girasi, qatr iizvi maddelorla, xiisusen, fermentlarle zangin olur, neyrohumoral yol ilo ifraz olunan giranin tarkibinde ise iizvi maddslar va fer_ mentler az miqdarda vs duru olur. Buradan aydrn olur ki, azan siniri madaalh vazin fea_ liyyetinqa ham sekreror, ham de trofik tasir g6starir. Qaraciyerlarin hezmda rolu. Odiin emala ga}nasi va ifrazr _ Qaraciyar bedonimiza en iri vazi olub, gokisi 1,Skq-drr. O, sa[ qabrrfaaltr nahiycda, diafraqmanrn altrnda yeriegir. Qaraciyar hiiceyrelsrinin hazrrladrlr 6d, dd kapilyailarr ile od kisasine, buradan ise iimumi od axacalr ilj li barmaq bafirrsaga tdkiiliir. gek. 10. - Qaraciyerin xarici sekretor iizv kimi esperimental yol ila 6yreinlemsina ilk dafa gvann (shwann, 1844) tarafinden aparhan tecriiba ila baglanmrqdrr. $vann <idiin hamrsrnr heyvanrn badanindon xaric etdikden sonra onun arrqlayrb Oldiiyiinii miigahide etdi. Bu ona ve digar alimlera (K.Bernar, Bunq (Cl. Bernard, 1879; Bunge, 1984)) 6diin heyat iigiin miihiim ahemiyyeti olan gira oldufiunu sribut etdi.. L1kin, digar alimlar (Blandlo (Blonglot, 1851), Foit (Voti, 1893) gvanrn tacriibesini takrar etdiliden,onri, Odrin orqanizm iigiin laztm olmayan ekskret oldulunu g6stardiler. 134

Bu igler, elbatta, sonrakr tadqiqat iglarinin aparlmasrna takan verdi. Naticeda miieyyen olundu ki, 6d orqanizmdo karbohidrat, ya!, vitamin, piqment, su va duz miibadilasinda faal rol oynayrr, onunla bir gox zaharlar, m[badilenin son mahsullan, bir srra darman maddalari orqanizmden xaric edilir. Bununla da 6d orqanizmin biitiivliikda markezi ve miihiti sinir sisteminin normal iqini tamin edir. Odiin fizioloji ehemiyyati 6ziinii keskin tecriiba $araitindo funksional ve struktur dayigikliklar zamanr daha yax$r gdsterir. Bu zaman miibadils proseslari, hemginin Ca miibadilasi, fibrinogenin qaraciyerda sintezi pozulur, hupo va bezan hiperxrom anemiya inkigaf edir, daxili orqanlann funksiyasrnrn sinir vo humoral tonzimi pozulur, trofiki yara, yumurtahqda, toxumluqda ve hipohzin 6n payrnda histo-morfoloji dayimgiklik emala galir, qaraciyarde serroz, bezan isa qaraciyarin bezi paycrqlannda nekroz inkigaf edir. I.P.Pavlovun iimumi 6d axanna fistula qoyulmasr va bu risulun takmillagmasi yolu ile aparrlan tacriibeler 6diin emala galmesi, onun tanzimi mexanizmi, ekskretor funksiyasr va hazm sisteminin qaraciyarin digsr izvlar ila alaqasi va onlann sinir va humoral yolla tenzimi haqqrndakr biliklari xeyli inkigaf etdiriri. Qaraciyerin funksiyasrm dyranmak iigiin istifade olunan iisullar goxcehatlidir. Qorgkov Kurtsin onlarr iig qrupa biilfir: l) Od[n sekresiyasrnda. 2) Od kisasinin va 3) 6d yollannrn tocrid olunmug halda 6yranilmasi. Qaraciyarin struktur vahidi onun paylarrnr tagkil edan paycrqdrr. Bunlarrn sayr 500 mina qedsrdir. Qaraciyar simpatik ve parasimpatik sinir sistemi tarafindan asasan giinog kalefi vasitesile ila tanzim olunur. G[na9 kalofindan glxan liflor 6n va arxa qaraciyar kolefini amela gatirir. On kelalqaraciyar arteriyasr ve onun gaxelari, arxa kalal ise qapl venasl ve 6d yollan ila gedir. Bundan bagqa qaraciyate azar ve hamginin diafraqma siniri daxil olur. Belalikla, onikibarmaq ba$rsaga madaalu vazin gira- 135

sindan alava <id de ifraz olunur. Od qaraciyar hiiceyrelarinin sekretor faaliyyetinin mahsuludur. Oa qr.'u"iy".ar u.*, tr_ silmedan_amele galir..va onikiba.maq bugrr.ai.-urr"ffi"rin prosesinda t6kiiliir. 0d hazm prosesi qur-t.rd,iqaan sonia,ia kisasino roplanrr. Bir giin miiddetinda insanda SOb_iZiio rnf rid hazrrlanrr. Orta hesabla 10,5 ml&q A emata getii. baiin reaksiyasr (PH 7,3-8,0), xiisusi gekisi j,ooa-t,otslair- Oatin tarkibi agagrdakr kimidir: (faizla) Su 97,5 Quru qahq - 2,5 Mineral maddalar-0,8-na, K, Mg, Cl g6stermek olar... Od tur$usu -O.9 -qlikoxol, tauraxol-qaraciyards xolis_ terinin pargalanmasrnda emala gelir. Piqmentlar - 0,4-biliverdin. bilirubin. Xolisterin - 0,1 Mutsin - 0,1 Lesitin - 0,05 Ya[ turgusu va neytral yallar _ 0,15.. Od. turgulan orqanizmda xolisterinin pargalanma_srn_ 99,1ryl, gelir. Qaraciyarin ekstripasiyas, ij. iiu"t.jit*,s- <l.rr kr, dd piqmenti biliverdin ve bilirubin qanda eritrositla_ rin pargalanmasrndan sonra aynlan hemoqlo_bindon amala gelir. Qaraciyar bedanden gtxairtdrqdan sonra da piqrn.ntf._ nn mrqdannrn aza.lmamasl, onu gristerir ki, qaraciyardon ba_qqa, stimiik iliyinda, dalaqda, lifria dtiyriniariia, JJr-a. galir. Qeyd olunan maddalarden bagqa <idiin tarkibinda nekrorin, sabun, sidik ciivheri, sidik turqusu, estrogen ve and_ rogenmaddaleri, vitaminlerdan A, B, C, bir srri lermentlar (am)laza, fosfataza, katalaza, oksidaza), amin turgularr, qlikoproteidlar, mineral maddelar, natrium, kalium,' fosfatlir, demir,..maqnezium, kalsium vo s. vardrr. Odiin esas torkib hissasini onun keyfiyyatini miiayyen eden 6d turgusu. piqmentlar ve xolistnerin trg"kit.dir. Od iki ciir olur: kisa tidii, ysni 6d kissasindan balrrsala 136

lllyt*.:l va qaraciyor.6dii. Kisa ddii daha qatr olur. ea_ racryer <idii emala galen kimi 6d kisasine tdkiilmedan bilava_ site balrrsaqlara axtr, onun rangi zaif sart olub agrq quy r"ngine benzeyir. Od hazm proserind" aqafrdakr fuoi.ivitu.ro yerina yetirilmasinden igtirak edir. Odtii tasiri ita btit'tin fermentlarin, o ctimledan ztilal, karbohidrat vo yae fermentle_ rinjn tasiri gticlanir, ya[lan pargalayan lipazarirn tr.i.l ZO dala artlr- --,_ LiR1lunl, tasiri ile.ya! qliserin ve yag rur$ulanna pargalanlr. Qhsenn suda hall olur va as.anca sorulur, ya! tur$u_ larr suda hell olmur va sorulmur. Od yag turi"fi"i,, nrff olunmasrna vo sorulmasrna yardrm g6sta#.,.^= - 99q.,.u fiv1rl.qalavi reaksila oldugu iigrin o, digor bagrrsaq qiralari ile birlikda madadan ba[rriafa keqmig turg qida, horraslnr neytrallagdrrr r. Odrin bs;i ilr" Uugrrrrqf u.,n narexett guclrnrr, madaaltr vazin girasinin ifrazr artrr, qana s9n]la.rlq qaraciyera resir edib, tid emele galmasini gficlandirir. Od balrrsaga dezinfeksiyaedici tesir g5stari.. ---- Hormonlar ridtin omele grf-orlnr "t.m-ilryetli daracada. tasir _edir. Vozopressin AKTH va lnsuti" stiniut"aici tasir edrr. AK I H-nun tasiri qlikokortikoidlarin tesiri ila olur. I^,!._tlr_:kt gt.i ya. dipan krea tizarsiya ve adrenatekrromiya_ dan son.ra 6drin amela gelmosi azalrr. earaciyare daxil oian srnlrlar rlo strmuledici ve tormozlayan impulslar daxil olur. Bu impulslar azan ve diafraqma sinirlorinin xotineiqlt me.i vasitasila verilir. Belo hesab idirlar ki, azan sioir tiain "m.te gelmasini ehamiyyetli darecads artrrrr, simpatik,irii ir".""" tormozlayu. _ Medanin. nazik va yogun bagrrsagrn interoreseptorlarr terelrnden :j{ qprl: gelmasina rasir edilmasi tecriita yolu rla tasd-iq edilmigdir (Kurtsin- I 952). Odiin- amela galmasi beyin qabrlrnrn tesiri ila gerti ref_ lektoru yolla da arta biler., Odtin arasr kasilmaden emala golimasina baxmayaraq basrsaqlara 6d ancaq orada qida Jf",,-", J"fl'ofu.. 137

Qida madadan balrrsapa keganda, onikibarmaq balrrsala agrlan iimumi 6d axacafirmn shnktoru agrlrr. Onikibarmaq balrrsaqda qida qurtardrqda sfinktor bafilanrr. Onikibarmaq ba!rrsaqda hazm qurtardrqdan sonra qaraciyarda amole gslan <id, <id kisasina toplanrr. Odiin ifrazr yemekdan bir qedar sonra baglanrr. Ot yedikda 8 daqiqe, g6rak yedikda 12 daqiqa, siid igdikda ise 3 daqiqe sonra ifraz olunmala baglayrr. Siid ve at yedikda 6d 5-7..saat, gdrak yedikde isa 8-9 saat miiddatinda ifraz olunur. Odiin ifrazr reflektoru yolla tanzim edilir. Qida balrrsaqlara daxii olduqda onlann selikli qigasrnda yerlegan reseptollar qlclqlanlr. Bunlarda amala gslmig oyanma merkazi sinir sistemin, oradan da iimumi 6d axacalrnrn sfinktoruna gelarak onlarrn agrlmasrna sobab olur. Umumi dd axacaerntn sfinktoru biitiin hczm prosesi miiddatinde agrq qahr va <idiin serbast olaraq onikibarmaq ba[rrsafia t6ktilmasi davam edir. Hezm prosesi qurtardrqdan sonra iimumi 6d axacalrnrn sfinktoru baglanrr, 6d kisasinin sfinktoru isa agrlrr, 6d yenidan kisaye dolmafa baq- Iavrr. Nazik bafrrsaqlarda hazm prosesi Nazik balrrsaq uzun boru qaklinda olub (insanda bedonin uzunlulundan 4-5 dafe gox oiur), madeden baglayan hissasi 48 mm, yolun bafirrsala agrlan hissasi ise 27 mm-a qadardir. gokil 1a. Nazik bagrrsagl anatomik olaraq iig hissaya bdliirlor: l) onikibarmaq bafrrsaq - insanda 25-30 sm, 2) acr bafrrsaq, hansr ki, biitiin nazik baersaern uzunlugugun 2/5-ni tegkil edir, 3) qalga balrrsaq ise basrrsalrn qalan 3/5-ni tegkil edir. Nazik balrrsaqlann divarr setikli, selikaltr, azala ve seroz qigalanndan ibaratdir. Nazik balrrsaqlann divanmn qurulugu gekil 2-da verilmigdir. r38

. Biokimyevi va morfoloji tadqiqatlar vasitosila selikli qiganrn epitelinada saxaridlarin, miixielif hidrolitik ve oksidlagdirici fermentlarin oldu[u isbat edilmigdir. Histokimyavi malumatlara asascn, mikroxovlar onlarrn iistlnda yerlagir. Uqolyeve (1963. I967. 1972) g6ra mikroxovlar nainki bagrrsaltn sorma sathini artrrlr, o hem de katalizator rolunu oy_ nayrr, hamin zona divar 6nii (membran) hazmi va soiulma funksiyasrnr heyata kegirir. Nazik bafiirsalrn,"kto. funksiyasr onun biiriin 96boleri tarefindan vi.in.'v"tlrliii. -SrC.- saq- giresi, modaaltr gira va rid onikibarmaq baerrsaqda me_ dadan oraya daxil olan ximus ila qarrgrr. Iiagrriaq Jirasinin tarkibinin yiiz iller boyu dyranilmesine baxlmaya'ruo. "ru, netica I.P.Pavlovun Iaboratoriyasrnda enterogeniza f"i*"n_ tinin ke;fi ila alde edilmiqdir. Brunner vezilarl onikilarmaq baltrsalrn proksimal hissosindo yerlegir. eurulus u. fon_ ksiyaslna g6ra madanin pilorik hisiesinin ua}lrri ii,.o* o*_ gar olmasrna.baxmay-araq, ondan larqli cahatlari da qoxdur. brunner vazllanntn rlraz etdiyi giranin terkibinda mutsin va turg miihitda ailal maddasini pargalayan va siidii qiiriidan pepsinaoxgar ferment olur. Bu vazin ifraz etdiyi madda oni_ kibarmaq bafirrsagln.selikli qigansrnr drtmalla qoruyr"u Iunksiyanr yerina yetirir., Bi.iriin nazik balrrsaq boyu, onun selikli qigasrnda li- DerKyun vaalarr yerlaqir va bunlarrn ifraz etdiyi gira oniki_ barmaq ba$rsaqda qidamn hezmini asanlagdrrrr. ' Baflrrsaq qirasinin tarkibi va xassaleri. Tamiz bafrrsaq girasini xiisusi operasiya olunmug hey_ vandan almaq olar. Bu zaman Tri-Villa iisulu ila h"vvuna narkoz verilib onun qann boglugu agrlrr va bagrrsagrn kigik bir hissesi ela kosilib g6tiinilfir ki. mtisaqiro,ra"rirn,ir-i9'r, 33o, tlhiru!l pozulmamrq olsun. Balrrsafrn kesilmig uclannr olr-olnne trklrlar ve baelrsa$n qidanr kegirma qabiliyyeti barpa olunur. Kasilmig bafrrsafirruclannr iarice giiu"i a"_ t39

riya. tikirlor, heyvanrn yarasr salaldrqdan sonra balrrsagn tecrid olunmug hissasinden temiz bafrrsaq giresi yrlmaq miimkiin olur. Tamiz balrrsaq tiresi tutqun, rangsiz maye olub duru hissadan va selik topalanndan, degeneiasiya er mi; epitel hiiceyrelarindsn ve xolisterin kristallanndan ibaratdir. Duru hissani todqiq etmek iigiin intensiv gira ifraana sabab olan yerli mexaniki tasirdan istifade edirlar. Duru hissenin reaksiyasr qalavidir. Balrrsafirn selikli qigasrnrn girasinda qida maddalarinin hezminda igtirak edan 22-ya qadar ferment vardlr. 1. Enteroginaza - bu ferment gox miqdard a, nazik bafrrsa[rn gdbaler.inda, xiisusila, onikibarmaq balrrsaqda sintez olunur. Yofiun ba[rrsaqda sintez olunmur. O medealtr vozin tiresinin terkibindcki tosirsiz trinsinogeni feal trinsins gevirir. 2. Pentidaza qrupu - digar proteolitik fermentler igarisinde peptidaza qrupu - avvaler eripsin adlandrnlan madde bdyiik ehemiyyate malikdir. Onun esas niimayandalarinden biri leysinoaminopept.idaza olub, xiisusan zancirin sonunda leysin, norleysin va norvalin qahlr olan peptidlari daha bdyrik siiratla pargalayrr. Diger peptidler, mes: arqinin ve lizin qah[r olan peptidlerdir. Leysinoaminop ptidaza hem balrrsalrn selikli qiqasrnda, hem da onun qiresinde goxlu miqdarda olur. 3. Aminotripeptidaza - miixtalif peptidleri, xi.isusi olaraq tripeptidlcri hidroliz edir. 4. Dipeptidaza - dipeptidlari iki amin turutusuna par- galayrr. 5. Katepsinlar - zoif tur$ miihitde ziilal maddelarinin pargalaylr. 6. Qalavi fosfataza - qelavi miihitds orta foslat turqusunun monoefi rlsrini hidroliz edir. 7. Turg fosfotaza - turg miihitda qelavi fosfatazanln tasirian oxgar tesira malik olur. 8. Nukleaza - bagrrsa$rn selikli qigasrnda va qirasinda 140

olur. Nuklein turgularrm depolimerize edir. 9. Nukleotidaza - mononukleotidleri defosforlagdrrrr. 10. Fosfolipaza - balrrsaq qirosinde olan fosforiipidle- Ir par9ataylr..11. Lipaza - neytral yaglarr qtiserin ve ya! turgulanna parqalayan fermentdir. Balrrsaq girasinin lipaiasr madealtr vazin eyni lermentine nisbaten az leaidrr. 12. Xolesterinesteraza madaaltr vezin giresinde olan buna benzer fermentin tasiri ile efirleri xolisterine pargalayrr. Miieyyen edilmigdir ki, xolisterin ancaq serbast halda sorulur..l 3. Amilaza - niqastanr disaxaridlara pargalayrr. Ba!rrsaq girasinde gox az miqdarda olur. Bele-hejab ldirlu ki, buraya qanrn plazmastndan kegir. 14. Laktaza - siid gakerinin qliikoza va qalaktozaya. qader pargalayr. 15.lnyertazz - qamrg gekarini parqalyrr. 16. Maltaza - maltozanr pargaiayrr. Beialikls birbaga balrrsalrn selikli qigasrna tesir edan mexaniki vs kimyavi qrcrqlandrrrcrlar balrrsaq girasinin artmaslna sebab olur. Balrrsalrn gire.ilrazr eyni zamanda qida maddalarinin pargalanma mshsullarrnrn tesiri ile de emele galir. Mas: qida maddalarinden siid Eakari, sabun, duz turgusu, ziilahn hazm mehsullarr vo s. bela maddolerdandir. Merkezi sinir sisteminin balrrsaq girasino tesiri isbat olunmamqdrr. Bele ki, mexaniki va kimyavi qrcrqlann tasiri ile. gire_ ifrazr _balrrsala innervasiya edeniinirlar (nnvagi, nn splanchnici) kesildikdan sonra da saxlan lr. Bafrrsalrn gira ifrazrna balrrsalrn selikli qigasrnrn ek_ strakttm xiisusi iisul ile igledikdan sonra qana yeritmokle nail o-lmaq olar. Nasset g6stermigdir ki, baprrsaq vezilerinin gire ifrazrna sebeb sekretin hormonundan da yaxgr tesira maiik olan ve bafrrsafrn selikli qigasrnda emeli gilm eotrokrin hormonunun tesiridir. 141

Nazik bafusaqlarrn haraketinin tiplari va motor funksiyasr Bafitrsaqlarrn motor funksiyasr miixtelif harekat n6vlari sayesinda yerina yetirilir. Balrrsa!rn biitiin yrlrlma n6vlarini, onun funksional elametlcrine g6re iki qruppa bdlmok olar: B!1inci - qida kiitlesinin qan$masru ve srirrtilmesini, digari - qida kiitlasinin balrrsaqda harakatini tamin edir. Birinci qrup seqment gokilli, ikinci qrup isa - peristaltik horekatdir. Viizual, rentgenoloji va kimoqrafik tadqiqatlarrn neticalerine esasen bafirrsaq harakatlorinin bi.itiin ncivlari d6rd tipe boliiniir: 1) ritmiki seqmentasiya, 2) kofkirvari herekot, 3) peristaltik herakat, 4) antiperistaltik horakat. _.Nazik bafirrsalrn harakati ikiqat saya azala tebaqssinden ibaretdir. Xarici qat uzununa azala liflarindan, daxiii qar iss halqavi ezelalerdan tagki.l olunur. Boylama ezelalarin yrgrlmasr qida horrasrnrn qangmaslna, halqavi azelo.larin yrlrlmasr qidamn yolun ba!rrsaqlara taref herokat etdirmaye xidmat edir. -_ iki nov azsle yrlrlmasr: kalkirvari va peristaltik yrlrlma ils tamg olaq. BaErrsaqlann _ kofkirvari herakati boylama ve helqevi ezelelerin yrfr.lmasr ila elaqedardrr. Balrrsaltn har hansr bir hissasinin boylama azelalri yt$ldrqda bu hissa qtsahr va geniglanir. Bu ezalalor bogaldrqda isa homin hissa ulanrr va daralrr. Helqevi azelalar yrgrldrqda isa bir nege dairevi azelo liflari bir-birindan miieyyan masafada yrglrr. eida horrasr ayrr-ayn hisselere pargalanaraq bir srra seqmentler emele gaiirir. Boylama ve halqavi ezelslarin yrlrlmasr bir-biri ile alaqedardrr. Bunlar n6vbe ve miieyyen ritmla yrlrlrr va qida horrasrnln qantmasrna kdmek edir. Bu iss qidanrn daha yaxgr v. tezhezm olunmasrna k<imak edir. Peristaltik va ya qurdabanzer harekat - balrrsalrn bir hissesinin heiqavi azslelori yrlrlarkan ondan agagrdi olan hissesinin geniglanmasindan ibaretdir. eida horrisr bagrr- 142

saqlann geniglsnmig hissasina italanir, sonra hemin bu hissa yrlrlaraq qida horrasrnr balrrsaqlann genitlenmis allr lis_ sosins qovur. Nazik ba[rrsaqlarr-peristlttik' y,cii;uirii aurg_ l:,=?lli,!"r.,rsrnrn yolun bafirsafia. oria"un i."-yogun bagrrsaqlarln.hsrskati sayasinda onun son hissasi olan diiz Daglrsaga kegrr.. Balrrsaq hereketina tesir g6steran humoral qrcrqlandr_ ncrlara nazik balrrsalrn selikli qigasrndu,rnrtr''rrf'., u" heztn zamanl qana daxil olan xolin, serotonin, ent;krinini gdstarmek olar. Balrrsaqlann harekatinin oyandrncrsr yerli mexaniki qrcrqdrr. Balrrsaq divarlarrnrn gaiilmesi onun qiiuuriii't.,"rr_ I11rr- ::bp olur. Tabii sereaitda U"l. q,.,qlrra,r,., qta^ norrasldrr. tsaelrsaqlann divarlarrnr qrcrqlandrran va onun Hr:..,.,= sabab olan kimyevi maddalera iuigu'f'*. qrl""ifrr, oo. sabunlar, duzlar va bezi maddalar aiddir.. BaSrrsaqlar avtomatik harekata malikdir, yani bir parga balrrsaq kosib qidah mahlula daxil ersak ".qiiir_f, ^f,iq Ui. elaqasi olmamasrna baxmayaraq onun vatxa$ln yrlrlmasr davam edecekdir.. BaErrsaqlarrn hsraketina markozi sinir sistemi_azan va simpatik sinirler vasitcsi ilo tasir gdstara Uif*. ar",,inirin!,y!lildlilrysr balrrsaqlarrn harekatini qtirrrtlaoairir, srmpatrk srnrrin qrcrqlandrnlmasr isa bu harakaileri laneidir... B_afirrsaq azalalerinin herakatlari..n.ttor,-r" -t u-mo.ut yollarla oyana va tormozlana bilar. Markazi sini,l-prjrful balrrsaq divannrn azalalsrina azal ve simpatik sinl.t-5.ta au_ xil olur. Elektrik qrcrlr ila azan sinirin tn. VuguJ q,"*f"no,- Iry1, - ir:1, herakari ni qiiwatlandirir r,,olr*,rllr' i.t,.,r. (gakil. 12A). Simpatik sinirin (n. splachnius) q.iqf*a",fmasr. bafrrsaq harsketinin tormozlinmasrnu'ur roiirrrrnrrn koskin azalmasrna sebab olur (gakil fznl. inranaa 've'trey_ vanlarda emosiona.l.vsziyy"t zu-un, -"r,'q"rru, qoou, ugn zamanr simpatik sinir sisteminin oyanmasl ita etaqaaar bagrrsaq harekatlari zeifl ayir. 143

Bu qrcrqlanmalar naticesinde azan sinirin ucundan ase_ tilxolin, simpatik sinirin ucundan ise noradrenahn mediatorlan ifraz olunur. Ogar xolinestraza tesirinden asetilxolinin pargalanma_ srnrn qarsrsrnr ahb, qan daman ikinci ite birlagdirilen birinci itin azan sinirini qrcrqlandrrsaq, onda ikinci itin balrrsafrnrn herekotinde dayigiklik emale geldiyini miigahide etmak tlu.. Bu onu g6starir ki, azan sinirin ucundan ifraz olunun ve xo_ linestraza tcrafindon pargalanmayan asetilxolin qana daxil olub emala galdiyi izve tasir g6stera biler. Yofiun ba[rrsaqlarda hazm Qeyd etmak laamdrr ki, yolun bagrsaqlarda ancaq az miqdarda nazik baersaqlardan fermentlaris hopdurul_ mug qida maddalerinin bir hissasi qana keqir. Burada esasen su sorulur. Suyunu itirmig hezm olunmayan qida qahqlarr balrrsaqlarrn sarhindan qopan hiceyraler, ifraz olunin selik bir yerda kal ktitlesini amals gatirir. Yolun balrrsaqlar nazik bafrrsaqlann igini baqa gatdrrmaqla yanigr ham da yolun balrrsaq mikroflorasrnda orqanizmin bagqa fizioloji prosesleri iigiin miihiim ehamilryeti olan vitaminlar sintez olunur,- Burada bakteriyalann faaliyyati naticasinda heg bir mexaniki, kimyavi ve fermentativ tesire maruz qalmiyan bitki hiiceyrosinin selliilozu yofun balrrsalrn 6z giresi ve na_ zik balrrsaqdan az da olsa axan girsnin torkibindaki fermentlerin tasiri ila pargalanrr ve qana sorulur. Yofun balrrsaqlar anatomik cahetdan hazm sistem! nin nazik baerrsaqlardan sonra galan 96basi olub, agafrdakr hisselerldan ibaratdir: gekil 1a. 1. Kor ba!rsaq soxulcanabenzar glxlntrsr ila birlikda; - 2. Qanber balrrsaq (bu <iz n6vbesinda qalxan, k6nda_ lan, enan, s-o benzar gribalarden tagkil olunur); 3. Diiz bafrrsaq. Insanda yofun bafrrsaqlann uzunlufu 1,5-2,0 metra 144

qedor olub, eni ba$lanerc hissade, 7 sm, son hissssinda isa 4- sm-e gatlr. Yolun balrrsaqlann da divarr nazik bafirrsaqlarda oldufu kimi selikli, selikaltt, azala va seroz qigalardan ibaretdir. Selikli qiga xovlarda mahrumdur. Yofun ba!lrsaqlarrn sekretor fealiyyati Yofun balrrsaqlarln sekresiya funksiyasr daha miikammal olaraq, ovvalca i.p.pavlovun laboratoriyasrnda Berlotksiy (1903) va Stranesko (1904), sonralar isa digar todqiqatg ar Babkin-1927, Calalov-1957, Kubanov-1967 va s. tarefindan itler i.izarinda xroniki tacribalarla 6yranilmiEler. Aydrn olmuqdur ki, yofun bafirrsaqlarrn girasinda nazik balrrsaqlarda oldu[u kimi duru va berk hissaler vardlr' $iranin duru hissosi qalevi xassaya malik gaffal mayedir (PH 8,5-9,0). Orta hesabla duru hissenin 98,6 P/o-ni su, 0,63 faizini iizvi maddalar, 0,68 faizini qeyri iizvi maddalar teskil edir. $iranin bark hissasi selikli qangrq olan qonur san rangli kiitladon ibaratdir. Histoloji tedqiqatlarla miieyyan edilmigdir ki, yolun va ham ds nazik bafrrsaqlann girasinin bark hissasini balrrsaq divarlartntn 6lmii$ epitel hiiceyralsri ve az miqdarda limfoid elementleri tagkil edir. Qeyd etmek lazrmdtr ki, giranin berk hissasinda fermentlerin miqdarr duru hissaya nisbeten 8-10 dafa goxdur. Yogun bafrrsaqlarrn qirosinin tarkibinda enterokinaza va saxarzza (alfoqlikozidaza) olmur. Lakin az miqdarda karepsinlera, peptidozlara, lipaza, amiiaza, nukleaza, uteazaya ve s. tasadiif olunur. Bunlann igari-sinda daha yiiksak tasire malik olan qolavi fosfatazrnrn aktivliyidir. Fostofazalarrn sekresiyanrn intensivliyi nazik bagrrsaqlarln yuxarr hissalarindakilerina nisbstan zaifdir. Yolun balrsaqlarda gira lhazt oazrk balrrsaqlara nisbatan yerli xarakter dagrylr. Bela ki, mcxaniki qrcrqlani45

drrma ohemiyyetli dareceda yolun bagrrsaqlarda gire ifrazrnr attlrlr. yo!un ba[rrsaqlann mikrofl orasrmn ehemiyyati Yogun ba[rrsaq mikroflorasr miixtalif qrup bakteriya_ Iarla zengindir. Bu bakteriyalar,$ril;k;'frl;i;j;;",.- rina yetirilmasinda yaxrndan isti.ui.?irfrr, ^er!\urrqrqr I. Miidafie vazilesi dagryan bakteriyalar... 2.Hezm girasinin komponentlarinin pargatanmasrnda igtirak eden bakteriyalar., 3.. Vitaminlarin, fermentlarin va digar fizioloii aktiv maddelerin sinrez.ipil3 i grirak edan UrL t..iioiur. -'''''..Stenl.Fraitda goxaldrlan heyvanlar iizerinda aparrlan tecriibelerden aydrn olmugdur ki,-hamin het rrri*.irp.ri_ mantal infeksiyaya daha 'h"srus olmaqia.;"larii iin,na, a,p, y qlobulinler kaskin,r..td,,r"ir.. i;;; iil n.v_ vanlarda retikulo-entotelial sistem va lipolitik atiriirt.. miiayyan doracade reduksiyaya..ug.uy,.. d;';;;. [uir.ruq florasr sahibin badaninda tabii immunitetin "v"rrnfruoou stimuloedici tesir g6sterir.. Ba$rrsafrn normal mikroflorasr patogen mikroblara ve onlarrn toksionlarina qargr tr.tio ant'ulon!ri'"f.ri"fir" rnait olmaqla, ham da sahibin orqanizmini 'f,rrir-p"i"d*'*t_ roblann badena daxil olmasrndan u, ootu.r-gj*rlriurroaun So-ruyur. Bir gox xastalikler zaman mrs: istatr, qui; Iag-r, vata_ ba grrsaq iltibahtannda. t r- i"!ii*f _i?rl?io.rrr,r, tarkibi, n hem da antaqonist *rrrrri asiier u-it;i;;ril, qanizmo.._ antibiotiklsr daxit olduqda bitt"rivrlri*lrlq"_ nistik xassasi kaskin zaiflavir.. _H1m giraleri ve onlarrn aktiv komponentleri (fermentlor, foslort u birlcamalar, 6d turgutari ;;: i ;; i;;;il;i Iarini yerine r"ri fr_ yetirdikdon,onru uuntu.in li. Ti.rrli 'r.rif balrrsaqlarrn sonunda geriya sorulur, drgrgrrri ;;;ir""r_ 146

la birlikdo yogun bagrrsala daxil olur. Bu 96bede bazi birle$meler sorulur va ya mikrofloramn miixtalif tesirlarine ma_ ruz qalrr. Antibiotiklerin tasiri ile balrrsaq florasrnrn normal faa_ liyyeti pozulmuq in. Virro va in'. vivo 9a.uitinA"1iui,f mrg tadqiqatlardan aydrn olmugdur ki, nazik Uag*utfuln tipit fermentlorindan olan enteroginaza ve qaleii foifotazanrn, hemginin pankreasrn fermenilori_triprin,' u-iiuiuiil'lnur.ti vasiyasr prosesinda balrrsaq florasi igtirak.aii. - n'"irril.fr, qeyd etmak olar.ki,.yogun balrrsaqda inattivasiva piosesi balrrsalrn bu qdbasinin seciyyivi funksional i.uiivviinarn en iimdesi hesab olunur... YgEyn bafirrsaq florasrnrn mikrob kiitlasini pargalayan diger Siralardan biri da od hesab olunur..^.._^91,,:::t, qaraciyardo. sintez otunaraq qlikohol ve ya tauronot turgusu gaklinda od ila birlikdo ifraz olunur. Lakin kalda 6d turgusu sarbest halda olur., Mikrobsuzla_gdrrrlmrg siganlar i.izorinda aparrlmls racni- :,r.,:*-.t aydrn otmugdur ki. bagrrsaq l)orasi olmayan mti_ ::::f:_,rrlur,unun parsalanmasr getmir. Lakin ram orqa_ nlzmoa normal balrrsaq florasrnrn hansr niimayandasi yo_ gun balrrsaqda 6d turgusunun pargalanmasrn'a u.- t,unu mu_tutrn bu prosesin intensivliyina tssir etdiyi hala da tam aydrnlagdrnlmamrqdrr.. Balrrsaq florasr ximusda olan bir srra diger iizvi bir_ lagmolerin pargalanmasrnda da igtirak "ali. Srii.l"r..l". den bezilari qana sorularaq _sidik vasiresile t*rri'iilil.*, indol-3, sirka rurgusu), digrileri kat ila orqanizmaon-xu.i. olunurlar. Bafirrsaq mikroflorasr.. Balrrsaq mikroflorasr bir 9oz rizvi maddalorin hidroli_ llri:r, "s.u Qatdrntmasrnda. hamqinin U,i. i"" "ii"f "li'f""f maooelenn srntezinde igtirak edir. Bafirrsaq florasrnrri K va t47

B qrupu vitaminlarinin sintezinda iqtirakr in Vitro va in Vi Vo qeraitinda miiayyon edilmigdir. Bu proses iki marhelada gedir. l. Mikrofloramn vitamin sintez etmasi. 2. Hamin vitaminlerin sahib orqanizm terahndan manimsanilmasi. Yolun balrrsaqlarda sintez olunan vitaminlerin miqdarr ve onlann istifada olunmasr miixtelif heyvanlarda birbirindan farqli olur. Bela ki, g6vgeyan heyvanlarda medanin igkenbe hissasinda yagayan bakteriyalarrn faaliyyati neticesind: suda hall olunan vitaminler3 ehtiyacrm tamamile 6dayir. Dovganlarda va siqanlarda vitaminlorin intensiv sintez olundulu yer ancaq kor balrrsaq hesab olunur. Insanda bafirrsaq mikroflorastntn vitaminleri sintez etmasi va onlarrn orqanizm terahndan manimsenilmasi proseslari gdvgeyan heyvanlara va gemiricilare nisbeten hala yaxgr 6yrenilmemigdir. Lakin bazi mtialliflarin fikrina g6ra insamn foli turgusuna va b.iotine olan ehtiyacr tamamila, vitaminlerden tiamin, piridiksinin va Brz olan ehtiyacr az da olsa baflrrsaq florasrmn sintezi hesabrna 6danilir. Diger miialliflare g6ra ise insan bafirrsaltnda enteral sintez olunan vitaminler tacriibi olaraq istifade olunmur. Yo[un ba[rrsaqlarrn harakati. Yogun balrsalrn hertkat lunksiyasr agalrdakr vazifalarin yerino yetirilmesini tomin edir: 1. Kahn toplanmasr flqiin anbar vezifesi 2. Evakuator fealiyyati (kahn bedandan xaric olunmasr). 3. Sorma vszifesi (asasen su). Qida qahqlannrn yofiun balrrsaqda herekoti uzun miiddat davam edir. Demek olar ki, biitiinlfikle hazm prosesine serf olunan vaxtrn (1-2 sutka) gox hissasi yogun ba[rrsaqlarda qida qahqlarrnrn evakuasiyasma serf olunur. Yolun bafrrsaqlarr barium sryrlr ile doldurulmug 148

qoxsler iize na apar an rentgenoloji tedqiqatlar haqiqatan yolun bagrrsaqlarda qida qahqlarrmn zeif hersket etdiyini bir daha tesdiq etmigdir. Yolun balrrsaqlarda herekatlor peritaltik ve kefkirvari formada olur. Hamin herakatlarin xarakteri haqqtnda malumat nazik balrrsaqlarda hareketin <iyranilmesi zimaru verilmigdir. Yofun baggrrsaqlar iki qath inervasiyaya malikdir: 1. Daxili-intramural; 2. Xarici ekstramural, Bu prosesler sinir sisteminin sitimpatik va parasimpatik giibaleri tarefinda heyata kegirilir. Simpatik iinir liflari iist ve alt miisaqire kelaflerinden, parasimpatik sinirlor iso azal y.a ganaq sinirleri tarkibi ile galir. Insanda kor bafrrsaq, genber bafrrsagln qalxan, g6ndolen va saf hissasi flst miisaqira kalaiinin,impatlt siniri ila inervasiya olunur. Qanber balrrsalrn k6ndelen qdbesinin sol hissasi, enen va s-o banzar ganbar bafirrsaq, dfiz balusalrn yuxan hissesi alt miisaqire keleflarinin lifleri ila innervasiya olunur. Azan sinir yolun balrrsalrn sa! hissosini, gunaq iiniri ise onun sol hissesini inervasiya edir. yolun bagrsaqlann divarrnda esas iki sinir kelefi yerlagir: l.auerbax. 2.Meysner. Auerbax kalofe azele qi$aslnrn xarici ve daxili qatlarr arasrnda yerlagir. Meysner kaleli isa selikalh qigamn aitrnda yerlsqir. Hor iki kelef yerli xarakter dagrmaqla balrrsalrn intermural inervasiyasrm tomin edir. Ba[rrsalrn saya azele toxumasr bilavasite kimyevi ve mexaniki qrcrqlarrn tssirine maruz qalr.. Yolun ba[rrsaqlarrn motorikasl sinir ve humoral yol_ la tanzim olunur. Yo[un baftrsaqann harekatini ten2im ed.sn refekslerin qdvslari merkazi sinir sisteminin ali ve agalr g6belarinde qaparur. Yolun balrrsaqann harakatinin humo- 149

ral tanzimi sinir tenzimina nisbetan az 6yrenilmigdir. Son melumatlara g6ra bezi hormonlar yolun bagrrsalrn herakat lealiyyatinc nazik balrrsaqlara nisbetan xiisusi tasir g6stsrir. Bela ki, serotonin yolun balrrsafirn flaaliyyatine tormolcayrcr, nazik balrrsalrn hareketina isa oyandrncr tesir g6sterir. Bir srra endokrin vazierinda haarlanan hormonlar mesalan, adrenalin, qliikoqon yolun balrrsaqarrn motor fealiyystini tormozlayrr. Dcfekasiya aktr Defekasiya aktr reflektoru hadisasidir. Bu hadisa zamanr yofun bafrrsaqlann qurtaracalrndan toplanan kal kiitlasinin tazyiqindon (40-50 sm su siitununun hiindiirliiyiindo) selkli qiga iizarinde yerleqan hissi sinir uclarrmn qrclqlanmasr neticasinda onurla beyninin bel-oma nahiyasindo yerlagan defekasiya morkazine naql olunur. Buna cavab olaraq markazden diiz bafirrsa$n daxih va xarici sfinktorlarrna (biiziicii azalelrina) galan impulslann neticesindo sfinktor bogalrr vc yolun bafrrsaqda topanan kal xarice tullanrr. Bir sutka arzindc insanda nazik baglrsaqlardan yofiun balrrsaqglara 4000 qrama qadar qida ximusu daxil olur. Bu kiitlenin 150-250 qramr kal qeklinde badondan xaric olunur. Kahn l/3 hissasini bakteriykalar tegkil edir. Bitki mangeli qidalar qabul eden zaman qan;rq ve at qidalarrna nisbotan daha gox kal amela galir. Qeyd etmak lazrmdrr ki, defekasiya aktrnrn qeyri-iradi tanzimi onurea beyninin bel-oma nahiyasi ils olaqedar olmaslna baxmayaraq delrekasiyanrn hoyata kegirilmosi msrkezi sinir sisteminin yuxarr qobelarinin (uzunsov beyin, hipotalamusa vs beyin qabrfir) igtirakr ila bag verir. Defekasiya aktrnrn uzunsov beyindaki markazi tenamis va qusma merkezlerina yaxrn yerlogir. Bu onunla izah olunur ki, anus sfinktorlarrnrn garginlagmasi zamam tenef- 150

fiis refleksi giiclenir ve qusma refleksii tormodamr. Defekasiya asasan parasimptik sinir sisteminin tesiri ile hayata kegirilir. Bela ki, ganaq siniri anus sfinktorunun yrlrlmasrnrn tormozlayr va diiz baprsaljn motor funksiyastnrn stimula edir. Defekasiya ila alaqedar olaraq eyni zamanda qann basmasr azelelarinin yrlrlmasr da igtirak edir. Bu zaman qarrn boglulunun hecmi kigilir. Tezyiq ise burada 220 mm su hiindtrliiyiina gatrr. Defekasiya prosesi reflektoru akt olmaqla yanagr 6z ndvbesinda bir srra bagqa iizvler vs iizvlar sisteminin fealiyyatina reflektoru tesir g6sterir. Bunlardan an nazori celb eden iirak-damar sistemine olan reflektoru tesiridir. Bu proses aktmda bir deqiqe erzinda maksimal qan bzyiqi 62 rnm, minimal 20 mm cive siitunu hiindiirliiyiine qedar, nebz l9-a qodor arttr. Membran hazmin fiziologiyasr Indiki zamanda 2 klassik qidalanma tipinden (hficeyraxarici ve hiiceyradaxili) baqqa 3-cii qidalanma tipi do malumdur ki, bu da memran qidalanmadrr. $ekil 13. Hiiceyraxarici qidalanma onunla xarakteriza olunur ki, hiiceyralerda sintez olunan fermentiar hiiceyraxarici mihita dagrnrr va 6z vezifasini sekretor hiiceyralarden az vo ya gox masafeda yerlagmakle yerina yetirir. Okser heyvanlarda bu proses xiisusi bogluqlara gedir ve hi.iceyrexarici qidalanma kimi qeyd olunur. Lakin, bazi hallarda mssafeli qidalanma orqanizmdan kenar hayata kegiriiir. Okser hagaratlar hezm fermentlerini hereketsiz ovunun badenino yeridirlar va biriki saat sonra yeyirlar. Bu zaman mesafali qidalanma bela hallarda qeyri-sethi proses sayrlrr. Bakteriyalar miixtalif qidalandrncr fermentleri kultural miihita ifraz edirlar. Hlceyredaxili qidalanma (iordan, 1934, Buddenlrokc, 1956, Miiller, 1963, Bockus 1964) zamam mtayyan qader t5l

pargalanmrs, yaxud tam pargalanmanx$ qida hiiceyrenin igsrisina daxil olur va burada sonrakr hidroliza maruz qafu. Bele tip qidalanma yalruz bir hiiceyrcli va ibtidai orqanizmlerda deyil, hemginin memalilerda da genig yayrlmrgdu. Axrrrncr halda s6hbet qarun a[ elementinin faqositar xassasindan gedir ve buraya retikuioendotelial sistem da aiddir. Faqositozun miixtolifl iklerinden biri de pinositozdur. Pinositoz ali heyvanlann ekdo ve endodermal menqeli hiiceyreleri iigiin az vo ya gox deraca xarakterikdir. Hiiceyredaxili qidalanma xflsusi hiiceyredaxili bogluqlarda gede biler. Hezm vakuollarrnda bunlar ya hamige mdvcud o1ur, ya da faqositoz ve pinositoz proseslori zamanl yararur ve qidanrn xrrdalanmasr qurtara L za;man vakuol yox olub gedir. Membran qidalanma - hiiceyradaxili ve hiiceyrexarici miihit serheddindeki hiiceyra membram iizerinde hkse olunmuq fermentlerle hayata kegirilir. Fiziki-kimyevi baxrmdan bu birincili sathlarde heterogen katalizi xatrrladrr. Fermentler hkse olunmug, onlann aktiv merkezlsri miioyyen darocade istiqamatlsnmig va bu istiqamatlenme membranrn sathina va su fazasrna olan miinasibate g6re gdtiiriilmiiqdiir. Aktiv markezlarin qidalandrrrcl substrata olan miinasibetina gdre onun sarbest istiqametlanmcsmi mrimkiin deyildir. Dsrin qatda yerle$mi; alaqalar, membran qidalanmanr heyata kegirsn fermentlarin laaliyyati iigrin qeyri miimkiindtir. Bununla o, bogluq ve hiiceyradaxili qidalanmadan saciyyavi cahatce fsrqlanmig olur. Membran qidalanma zamanr fermentler ansambhnrn tagkili miimkiindiir. Nehayat, membran hiiceyrolerinin iist sathlsrinde hidroliz va transmembran da- $rnma proseslerinin arasrnda effektiv qarqrhqh elaqs heyata kegirilir. Membran qidalanma, 3-cri tip qidalanma kimi, hiiceyre membranrnrn sethinds gedan fermentativ hidrolize yaxrn olmamasr i1o xarakteriza olunur. Bele ki, bu prosese iki miihit - hticeyrsdaxili va hiiceyrexarici miihiti ayrran hiiceyre membramnda fiksa o.lunmug fermentler sebeb olur. Nazik bagrrsagrn iist sethinde faaliyyet gdstoren fermentlar 152

ikili mengeya malikdir: 1. Ximusdan adsorbsiya olunmuglar (pankres fermentlari amilaza, lipaza, proteaza ve s.), 2. Balrrsalrn oziinamaxsus fermentlari olub, bafrrsafirn daxili hiiceyrelerinda sintez olunur va membran hiiceyrelarinin sethinda toplanmrq olur (ol iqosax aridazalar, oliqopeptidazalar. fosfatazalar va s. Artrq tamiz nazeri analizlar qidalanmamn har birinin mexanizminin bazi nadir imkanlara ve mahdudiyyatlare malik olmasr haqqrnda natice gtxarmala imkan,eiii. Hiic"yredaxili qidalanmada maddalarin hiiceyradaxilinda dagrnma siirati limita olunmug va hidrolizin yiiksak siiretliliyini temin eda bilir. Masafoli qidalanma miixtalif substratlann, o ciimladen, iri molekul ve molekuli.istii aqreqasiyalann hidrolizini tomin edir. Lakin, suda parqalanmrg fermentlar tagkil oluna bilmirler. Ona gdre ds masafali qidalanma effektiv soru.knanr tegkil ede bilmir. Hjdroliz o zaman miimkiindiir ki, membranrn iist sethindo fiksa olunmug hidrolliz olunan elaqslare fermentlar tasir eda bilsin. Xiisusi eksperimentlarle isbat edilmigdir ki, membran qidalanma kigik molekullan pargalayan gox effektiv mexanizm olmaqla yanagr ham de inkigal etmig mexanizm sayrlrr. Qiinki, qeyd olunan her bir qidalanma tipinin 6z layiqli cehsti ve mehdudiyyetlari vardrr ve tesadtfi deyildir ki, bfltiin bunlann hamrsr tekamiiliin miixtalif marhelalerinda-ibtidai heyvanlardan mamelilara qader-tesadiif elidir. Oksar hallarda har bir orqanizmda 2 ve ya 3 qidalanma tipi miigahida olunur. Ali heyvanlarda membran qidalanma nazik balusaflrn epitelinin (hagiyali biikiig) tist sethinda heyata kegirilir, netica etibarila, qidah maddalarin gevrilmasi vs assimilyasiyasrnr yaradan ali sistem formalagrr. gak. 14. Molekulaiistii sistemlar ve iri molekullar balrrsaflrn sathinda fealiyyat 96- staren fermentlorin tesiri altrnda pargalanrr. Sathi aktivliya malik olan hagiyali biikiig zonasrna hidrolizin arahq mahsullarr elemina (xaric edilir) olunur ki, orada da hidrolizin son marhalasi baga gatrr ve sorulma zonaslna kegir. Belalikla, 153

membran_ qidalanma qidah maddelerin effektivu konveyer tipli gevrilmasini va menimsanilmesini tsmin edir. Bela ki, bu aktiv naqliyyat kimi, hernin sathde hsyata kegirilir va bu prosesler Tl,man ye makan daxilinda birlag.ir. Bozi hesablamalar gristarir ki, membran qidalanma peptidli vo qliikozidli elaqslarin pargalanmasrrun 80-90 faizini, triqliseridlarin-55-60 faizini hayata kegirir. Bununla da, kdmekgi deyil, vacib heyati mexanizm sayrhr. Bafirrsaq sarhoddinde va ximusda mlhz gox inkigaf etmig balrrsaq membram sethinda giiclii hidrolizi miimkiindtir. Artrq fizioloji eksperimentlera asaslanaraq submikroskopik sorulma sathinin m6vcud olmast haqqrnda natice grxarmaq olar. Bu da ilk ndvbsde aktiv sethi kaskin olaraq geniglandirir va ona sorulma katalizatoru xassasini verir. ^ Bu ciir submikroskopik masamalorin mdvcudlulu Qrenjer va Beyker (1949, 1950) terafindan siibut olunmuqdur..onlar ilk dafa olaraq sigovulun nazik balrrsagrnrn epitelini elektrik mikroskopu ila tadqiq etmiglar. igrq mokroskopunda kutikula kimi g6r[nan, aslinda b<iyiik miqdarda hiiceyralerin glxlntrlan olmugdur. Qrxrnhlann hiindllniyti 0,62 mkm va diametri taxminan 0,08 mkm-a borabardir. Har bir hiiceyrada 3000-a yaxrn grxrntr vardrr. Sonralar onlarr mikroxovcuqlar adlandtrmrglar. Onlar balrrsalrn lmm2 epitelinin sathindo isa taxminan 50-200 milyon olur. insanda mikroxovcuqlarrn hrindiir.liiyii raxminen 0,1 mkm tcakil edir, diametri 0,7 mkm-dan 1,5 mkm-s qedar arasrnda olur. Hesablanmr$dlr ki, mikroxovcuqlann olmasr hesabrna bafrrsaqlarrn sorma sethi l4-39 dale artrr. $aki. 15. Mikroxovcuqlar-silindrik gxrntrlarr olan, plazmatik membranla mehdudlanrr. Hiindiirliiklari diametdan 7-10 dafe qoxdur. Onlar sitoplazmanrn tam strukturunu ehate edir va xaricdan qahnhgr 100-200 Ao olan tipik hriceyre membranr ile drtiiliir. Bu, plazmatik membranrn lipoproteinli strukturuna tamamila uyfiun galir. Son illar membranrn strukturu haqqrnda fikirler k6kiindan dayiqilmigdir. Hansr ki. avvollar 154

bu kiyiik vs az srxhqh 3 kompleksli t6rame kimi tesvir edilirdi. Hal-hazrrda <qahn> membran konsepsiyasr dziine goxlu tarefdar toplamrgdrr (Benson, 1967; Green, Goloberder, 1967; Vasilyev, Malenkov 1968; Poqlazev, 1970 ve s.). Nazik bagrrsagrn hagiyali biikiigiiniin strukturu haqqrnda texminon bela neticelari Qoldin (1959) va gestopavlova (1959) da elava etmiglar. Lakin, Qoldin ve $estopavlova, Qrenaj va Beykerdan lerqli olaraq bela hesab edirdilar ki, mikroxovcuqlar homogen strukturlar deyil, biitriv submikroskopik bog silindirlsrdir, igarilerindan sorulmaya xidmat edan kanalcrqlar kegir. Bazi hallarda onlar hiiceyre sathinde qrup hahnda yerlegmiglar. Biitiin adlan gekilen miielliflar, onlarr intenvis sorulmau tamin edan aparat hesab edirler. Elektron mikroskopiyanln verdiyi malumata g6re, membramn xarici qatrnda filamentler adlandrnlan ve qlikokaliksi emala getiren guayabenzar nazlk strukturlar elaqalidir. Insanda bu qat gox yaxgr inkigaf etmi9, qalnhgr 0,1-0,3 mkm teskil edir. Filamentlar membranla qox m6hkam bfulegmigdir. Hatta mukolitik ve proteolitik maddalarin tasirinda bele gox getinlikla ondan aynlrrlar. Filamentlardan tetkil olan qatda z:if qelevili mikrolisaxaridlor taprlmr$drr. Bela ehtimal olunur ki, membran qidalanma takca lipoproteinli membrann xarici sathi vasitasila deyil, hsm de qliqokaliksden kanarda bag verir. Balrrsaq htceyrelarinin ist sathindaki universal struktur hesab edilan hagiyeli biiktig heyvanat alaminda genig yayrlml$dlr. Mikroxovcuqlann qurulufunun asas cizgilari yda-primitiv onurlasrzdan tutmug ali heyvan va insana qeder saxlanrlrmqdrr (Uqotev, 1967). Katalizatorun ohamiyyeti ondadr ki, o ilk n6vbada aktiv sethi artrrrr. Bundan bagqa katalizatorun iglemasi prosesinde maddelerin dagrnmasr zorurati de onunla elaqadardr. Bu dagrnma o zaman bag verir ki, masame molekulun toxminen 6lgisii geklinde olsun. Nahayat, mosamanin diametri 155

igori daxil olan molekulun bitytikliik haddini miioyyon edir. Belelikle, balusalrn iist sathindeki mikroxovcuqlar onu xiisusi mesameli katalizatora qcvrir. Hagiyeli biikiigiin iist sathinde bag veran hidrolitik proseslerin heddindan artrq intensivliyi membran qidalanmaya l-ci deracsli ahemiyyet vermaya imkan verir. Onun bazi seciyyavi funksional xassslori ondan asrhdrr ki, qidah maddelarin pargalanmasr hamin sathde bag verir. Sorulma de hamin sethda hayata kegirilir. Membran qidalanmanr baga digmek iigiin onu bilmak vacibdir ki, hacmle fazalar serhaddinde farqlar m6vcuddur: 1) Uzvi ve qeyri-iizvi maddelarin konsentrasiyasr, 2) Miihitin PH-t, 3) Molekulun enerjisi, 4) Onlarrn formasr, 5) Fazalar sarhaddinda molekullarrn istiqamati. Sethlarde toplanmrq fermentlarin bazi vacib xasselarini bilmsk lazrmdrr. Hell olunmuq halda olan ve hidrolizi heyata kegiran lermentlar hiiceyredaxili sathlare sorularkan polimerizasiyanr da heyata kegirmek qabiliyyotini kasb edir. Nazik bafrrsafirn sothinds toplanmrg fermentlerin xasselari haqqrnda melumat gox azdrr. Ag sigovulun nazik bafirrsa!rnln sethine sorulmug amilazanrn aktivliyi hell olmug fermentle miiqayisedc koskin suretda artrr. Boqluq va membran qidalanmamn qargrhqll alaqasi Bogluq qidalanmanrn kdmayi ila en awel maddalarin hidrolizi, balrsagrn sothinde ise arahq ve sonuncu marhele hidrolizi gedir. gak. 15. Membran qidalanma aralarrndakr mesafe 100-den 200A.-a yaxrn olan mikroxovcuqlann sothinda gedir. Molekullarrn dlgiisi hagiyali btikiiqiin diametrindan b6ytik oldugundan, onlar membran qidalamaya daxil ola bilmir ve boqluq qidalanma ilo miiqayiseda qeyrieffektiv natica verir. Qida modadan bafrrsaga kegib, orada pargalan-drqdan 156

sonra bela, 10 laiz peptid alaqelari denaturasiya olunmug hiiceyre strukturlan fermentlorin tesiri [9[n algatmazdrr. Bela ki, heyvanlann aksariyyati goxhiiceyrali ve tekhiiceyrsli orqanizmlarin toxumasrndan qida kimi istifada edirler, ona giiro de qidanrn en avval bogluq hezmi onlar iigiin vacibdir. Qi.inki, bafrrsaq htceyrelerinin strukturlarr ile fermentler alaqedadir. Bu qidalanma merhelasinda fermentlarin effektivliyinin mesafeden tasiri gox nezere garplr. Proteolitik vo digar fermentlar zedelanmi$ toxumanln membranrna gox asanllqla daxil olur va hiiceyra daxilinda lokaliza olunmus substratr hidroliz etmak qabiliyyatina malikdir. Belalikla, bogluq qidalanma daha iri qida molekullanrun hidrolizi figiin effektiv mexanizm hesab olunur. Membran qidalanma - asas etibarile arahq qidalarrn hidrolizi figiin effektlidir. Kalloid polisaxaridlar (nigasta, qlikogen) balrrsaq sathindo onlann mahsullannrn natamam hidrolizindan farqli olaraq demek olar ki, hidroliz olunmur. Polisaxaridlarin ham borgluqda, ham de ba$rsaq sathinda xndalanmasr pankreas amilazasrnrn tesiri ila gedir. Haqiyeli biiktigda hidroliz substratrn molekulunun 6l9i.isri biikiiqiin masamalerinin biikiisiindan kigik olduqda miimkiin olur. Boqluq vo membran qidalanma arasrndakr ikitarafli rabita te$kil olunmugdur ki, bu da har iki mexanizmin maksimal effektivliyini tamin edir: bogluq qidalanma membran qidalanma fr giin substratlan hanrlay r. Membran qidalamamn sterilliyi Nazik bafrrsagrn ximusunda miixtelif bakteriyalar inkigal edir ki, onlann da konsentrasiyasrnrn 1ml-de milyondan gox mikrob olur. Bafrrsalrn bakterial florasr adi garaitda faydahdlr, giinki o, makroorqanizrnlara lazrm olan bezi ovazedilmaz amin turgularrmn, vitaminlerin dagryrcrsr say rr. Lakin bels bir sual meydana gxr. Na tigiin amin turqularrnrn, qliikozanrn ve digar qidal maddalarin menimsenilmasit57

ne makroorqanizmlorin reqiblari olmurlar? Bu suala bele cavab vermok olar. Hagiyali biikiigiin ul_ tra mssafelerinda geden qidalanmamn son marheissinde monomerler yaranrr ki, bu da makroorqanizmlarin diffuz yolla qidalanmasl iigiin alveriglidir. Ogor bagrsaer tutan bakteriyanrn olgiisii (1 nege mkm haqiyeli biikiigtin iresamalarinin dlgiisu (100-200 Ao) ila miiqayise etsek, onda aydrn olur ki, hagiyali biikugiin daha bir miihiim funksiyasi da onun dziinemaxsus bakterial filtr funksiyasrna malik olma_ srdrr, neticade de hidrolizin son merhalasi mikroblar iigiin kegilmez olan hagiyali btkfrgda gox g6zsl steril garaitde gedir va ona g6ra de makroorqanizmlarin reqibi ola bilmirlar (Uqolev, 1961, 1963). Membran qidalanma ve sorma - Hagiyali biikiig eyni vaxtda sorulma va qidalanma funksiyasrnr yerina yetirir. Membran qidalanmamn va membran daxili aktiv neqliyyatrn m6vcud olmasr sayesinde bu 2 proses arasrnda zaman ve mekanca sx alaqa yaranrr. Sigovullarda miixtolif di vo monosaxaridlarin soiulmasrnrn diqqetle tedqiqinden sonra malum olmugdur ki, ekvimolyar qlikoza va maltoza halledici-larinin sorulma stirati demak olar eynidir. Bundan bagqa, balrrsala saxaroza daxil edildikden sonra qanda heksozanrn tarkibinin nazoro garpacaq dareceda artdrgr miigahide olunmugdur. Amma ekvimolyai qatrlqh qliikoza ve fruktoza daxil edildikdan sonra bu.hadisa miigahida edilmamigdir. Bela ehtimal olunur ki, fruktozanrn noqliyyatrnr tamin edsn mexanizm hem makanca va ham da funksional cahatca fermentlerle su alaqadardrr ki, bu da fruktozaru saxarozarun hidrolizinden azad etmig olur (Uqolev, 1967, 1968). Semexsin (Semenza, 1967, 1968) iginden melum olur ki, bir n6v daxilinda invertaza va qliikozamn neqliyyatr natrium vasitesile aktivlegir. t58

Membran qidalanmarun miiqayisali fi ziologiyasr Delillcre asasen bela fikir sdylamek olar ki, membran qidalanma hsddan gox genig yayrlmrq va demak olar ki, universal mexanizmdir. Bu qidalanma tipi qidah maddalerin gevrilmasini goxhticeyrali heyvanlarda, ali ve ibtidailerdo, miixtalif birhiiceyralilardr ve bitkilarda tamin edir. Membran qidalanma ancaq ali heyvanlarda dziina b6yiik yer turur. Bvafrrsaqlarda xovlann olmast bu hipotezin onurgasrzlara da aid edilmasina imkan verir. Bela kl, dayirmi qu-rdlarda, askaridlorde hagiyeli biikiigiin srrukturu ali' heyvanlarda olfyg" ti-ig1 (Tekin, 1959). Sonralar Nasel vi b. balrrsaq htceyralarinin strukturunu darinden tadqiq etmigler. bnlai gdstarmi$lar ki, hiiceyrelerin yuxarr azad sathinde xovcuq daha hiindtr olur. Bu alimlarin hesablamalarrna gora, alrtca hiiceyranin )uxan srthinde 3500-a qader xovcu{ vardu ki, bunlanada hesabma o, 6z formasrnrn taxminen 75 defa artrnr..... I{embran qidalanma hcaeratlarda, amfibilarde, xorg ngkimilarda, bal.rq va qu$larda da taprlmrgdrr. eidalalma iunksiyalanrun imumi arxitekturasrnda oxgar cehetlar miieyyen olunmugdur. Xiisusan, hidrolizin baglangrc stadiyasr hazm_ edici bogluqlarda hayata kegirilir, amma ionunca marhalela_ r.i isa-nazik baerrsagn rist sathinde vo onun hisselarinda gedir ki, bunun da ultrasrrukruru inkigaf etmiq hagiyali biikiigfl xat1rladrr. Maya gdbalayi hiiceyralarinin iist sathinda invertaza lokaliza olunmugdur ki, onun da faaliyyati saxarozanln me_ nimssnilmesi iigtin vacibdir. Bazi tedqiqatgrlar mflgahide ermiglor ki, miixtalif bitki hiiceyralorinin protoplastrn xarici i.ist sethinde fermentativ aktivlik m6vcuddur. Masalan: Braun (1955) gdstarmigdir ki, protoplastrn xarici saxarozamn intensiv hidrolizi g.dir rc qliikoza 2 kateoqlukon tur$usuna gevrilir. Maraqhdir ki, bu prosesin sayesinde izola olunmu$ bitki kdkiintin siiratla bov 159

atmaslna imkan yaranrr vs seqmentin boy atmasr ila barabar protoplastrn yuxan sethinin invertaza aktivliyi de yiikselir. Membran qidalanmamn rcqulyasiyasr.xix asrin_en b6yrik nailiyyetlarinden biri de fuiologi_ ya sahesindo l.p.pavlovun va onun maktabinin asas hazm vezilorinin fealiyyatinin tenzimi sahesinde apardrlr iglerdir. Melumdur ki, qida kompozisiyasrnrn taiiri altrnda dayiqmaler bafrrsaq hiiceyralarindeki mtixtetif fermentlerin de terkibini deyigir. Bununla berabar membran qidalanmanr hayata kegiranler de dayigikliya uerayr. Diqqeii celb edan cehetdan bir da odur ki, bagrrsaq fermentlsii- hormonlann sintezine stimuledici tosir g6starir (o ciimladan hipofiz ve qa_ laxanabenzar vezi). Bagrrsaq girasinin terkibindj hormonia_ rrn tasir mexanizmi heg de biitiin hallarda malum devildir. Kortikosterona qar$t miiqayisada gdstarilmigdir ki, o inver_ tazanrn sintezinda induktor sayrhr vs laktozaya tasir gdsterir..deyl.va Klegmer yeni dogulmug hcyvanlaida aparirqla_ rr eksperimentlarinda mtiqahide etrniqlar ki, kortikoiteronun daxil edilmesi 2-3 giindan sonra invertaza aktivliyina getirib qxarrr. Bele hallarda adi garaitde bu yagda olan'heyvinlar_ da aktivlik miigahids olunmur. Bu zaman invertazanrn konsentrasiyast o hedda gatrr ki, bu da siidla qidalanmadan tebi qidalanmaya kegidla alaqedar tebi induksiya iigtin xarakterikdir. Fermentlerin sintezi ve paylanma qradientinin dayigmesino zeif tenzimedici kimi baxmaq olai. Membran qidi_ lanmada sriretli idara olunma m6vcudlugu haqqrnda ilk ma_ iumatlar toplanmrgdrr. Tox heyvanlardi xovlinn hiindiirliiyii, ac heyvanlara nisbatsn goxdur. priselegka va b. (1961) mfrgahide etdi ki, destanrn xarakteri hagiyali biikiigde olan qelevi losfatazanrn aktivliyino tesir gdstarir. Buna zaif nizama sahcr kimi da baxmaq olardr, lakin hamin miiallifler siibut etmigler ki, yemakden bir az sonra qelevi fosfatazaya 160

qar$1 reaksiya bir qsdar dollun forma alrr. yemek akh or_ qanizmin miixtolif funksiyilar_rna tasir gostarir, hagiyali brikiistin ultrastrukturunu dayigir ve onda iotutiij oiur*,rg her hansr bir fermenti aktivligdirir. qiaaaa suustrjn UOy_ y^1b., -r,_q _Vl ki gi lmasi baer rs aq hiiceyielerin do muuf iq f.-rmen afln artlb va ya azalmasr saviyyesinin uylunluluna getirib gxarar.,. Belalikle, achq bafrrsaq fermentlerino mexsus aktiv_ luya nezoragarpacaq darecada tasir gdstarir, ham da yogun,91qiti g]", *, :ethinda pal kreat i t imilazan i roi.uq' qu Uitlyyetl vardlr. Amma membran hazmini hayata kegiran miix_ talif fermentlorin aktivliyinin dayigmasi -ii*t.f iioi'u iif rr.. Belaiikla, membran qidalanma da movcuajur-va hamin hezmin tenziminda agafrdakr gdstaricilar iitii"t "ai.,..l.mada-bagusaq traktmn mitorikasr, qiaa majiatri_ run xrmusdan ha$ryeh biikiiga kegidinin intensivliyina nezaret.?. llaeiyetl biikfl giin masamasinin b6yrikdyii-. 3. Mayenin bagrsaq hiiceyralarinin iaxilinja axma intensivliyi. 4. Ferment qatrnln torkibi. 5. Membramn polyarizasiya derecasi. 6. Membrarun resorbsiya xassasi. Hazm iizvlarinin sorma razifasi. Xarici miihitdan, badan sathindan va boru sekilli daxili iizvlarden miixtelif maddalerin bir nege qut frd.rvirfr.arn teqkil olunmug miirekkob bioloji memtra'nau" q.iu'u" yu -- a--- ' Iimfaya keqmasi prosesi sorulrniadlamr.. Britiin trioloji membranlar, istar bir, istarse de bir nega qat h_iiceyredan yaranmr$ miirakkab m..t.unlari*t"ci.,.ilrk xususlyyetina malikdirler. Bu ise o demalidir ki, membran miisyyan maddalori kegirdiyi nufar. Ol!"ii..i"i mir. il.qtr- Bela ki, asas maddetoi -!-t.unj"o't"iii, i"ir.ia maddsler ise membrandan kegmaye qadir deyildiiler. Siofoii 161

membranlar bir tarafli kegiriciliye malikdirlar, yoni miiayyen maddeleri ancaq bir istiqametde kegire bilirlar. Hezm sisteminda gedan sorulma xiisusi fizioloji ahamiyyeta malikdir. Orqanizm bu yolla 6aine laam olan qida meddalarini menimseya bilir. Sorulma esas etibarile nazik ba$rrsaqlarda gedir. Bagqa hazm iizvlerinde isa sorulma ya zeif gedir, ya da heg getmir. Mesalen, agz boglu[unda bazi darman maddaleri sorulur. Mededa sorulma gox zaif, ciizi miqdarda ba9 verir. Burada mineral duzlar, monosaxaridlar, spirt va su gox az miqdarda sorulur, 12 barmaq ba[rrsaqda da sorulan maddalarin miqdan gox deyildir. E.S.Londonun tecriibelari gdstarmigdir ki, burada sulu karbonlarrn 53-63 faizi z;jlal va yallarrn az hissesi sorulur, 12 barmaq bagrrsaqda sorulan ziilahn miqdarr buraya hazm girelsri ile daxil olan ziilahn miqdarrndan az olur. Normal fizioloji veziyyetde yofun balrrsaqlarda da qida maddalarinin sorulmasr zaifdir. Qiinki, qida maddelarinin eksor hissasi nazik balrsaqlarda sorulur. Yofun bafirrsaqlarda tez pargalanan ve asan manimsenilan maddelar sorulur. Buna asaslanaraq bazi patoloji hallarda asan manimsanilen qida maddaleri imale vasitasilo yolun balrrsafia yeridilir. Ancaq bu i.isulla insanrn uzun miiddot ya$amasrru tamin etmek miimkiin olur. Normal fizioloji halda yogun balrsaqlarda bir giin erzinde 0,4-0,51 su sorulur. Yo[un va ya nazik balrr-saqlarda su sorulmasr prosesinin pozulmasr orqanizm terafinden su itkisinin baq vermasins sebeb olur. Sorulrna nazik baerrsaqlarda intensiv gedir. Gtman edilir ki, burada sorulma 1 saat arzinde 2-3 litra gatr. Buna sebab ise nazik bafirrsaqlarda xovlarrn olmasrdr, har bir xov arteriya, vena ve limfa damanna malikdir. Xova daxil olan arteriya onun zirvasine qeder gatlr ve burada onun bir hissesi kapilyar toruna kegir, diger mahsul isa birbaga esas vena ile arteriya-vena alaqasi yaradlr. Xown mekazinda, arteriya ile vena arasrnda limfa kapilyan yerlagir. Xovun daxilida meysner toru ile birlagan zeif saya dzalo ve sinir gabekesi yer- 162

legir. Meysner toru selikli va selikaltl qigalar arasrnda sinir yolu yaradrr va xovlara lifler g<inderir. -Sorulma gedan membrin hagiyeli epitel adlanan hii_ ce;raladan ragkil olunmugdul. Bu hl."y."i.. sifinailef<iffi olub, drametrleri 8 mk. hiindiirltiklari 25 mk-a qedar olur. rtiel(rron mlkroskopu altrnda bu hiiceyrelar qahnllar I _3 mk ola3 ha_ri19 eeklinda gdriiniir ki, epitei o, oaini lir'tu.uauo gdttirmiisdi.ir. Elektron mikroskopunun krimayi ila _t"yyrn edilmi.gdir ki, bu.hagiye nazik, sip qrtiffi "a;.,iu.j;n-_it_ roxoalardan tagkil olunmugdur. Bir hiiceyra sethi;do'1500-3000 mikroxov olur. Bunlann daxilindan mikrolonit",qtu. kegir. Har bir mikroxovun hiindiirliiyii f -l -t, ai"_"irl O,OS mk-o gattr. Onlann m<ivcudlulu,"fitfi qisrnrn,o.ltia'srttri_ ni 500 m2-a qader artlrlr. _ Mtixtalif maddalare qargr nazik balrrsafrn miixtolif nahiyeleri fsrqli sorulma intensivliyine -ifitair.' tniirt.n, nazik balrrsaern yuxan hissesinde ;rl",,uy" oirurr* u*c, hissasindan aksina. su gakara nisbatan i""r'ri" *.rir.. flr* oe naztk balrrsafirn agagr hissssinda mohlul suya nisbaten tez sorulur.... Bafrrsagrn daxili sathi insanda taqriban 0,65m2_a qa_ dsrdir. Ancaq sathde Kerrinq btiktqlarinin oi-mlsr vi sefikfi qiganrn ktilli miqdarda xovlaila "nit, of"r,-u.if i*_r_a, 1840),sayasinda balrrsalrn iimumi sarhi 4 i;r-;;i;. '.,...^_.,y b:rmaq balfsaqdan a$agr btitiin nazik bafirrsalr 9lxarrmrf he,'van tezliklr 6liir. eiinki maddaler asasan-nazii ^t1^c11193 Cela olunan g6baleriiam q^""."rrf*. A*"..tf.perrment zamam nazik bafrrsa$n miiayyan hissasinin' seliklu qlgasl zadrleners, r'a ya natrium-florid vasitesila zeharla_ llrj.:r" -l:]::te, s.orulma prosesi kes kin pozul ur. Tadq iqattar. gostrrru$drr ki, sorulma selikli qiganrn epitelinin normal fizioloji funksiyasr ils alaqedardrr.. Sorulmanrn mexanizmi meselesini dyrenarken fizio_ loqlarher geyden avvel iizvi va qeyri-iizri;;;i-;;b;"r_ Iarda bag veren analoji -.*u"irrntr.itjqiq*"i_iir".l's"- 163

rulma posesinin izahrnda 2 mexatum: (siiztilme ve diffuziya) bundan bagqa, membran miixtelif maddoler iigiin mi.ixtelif kegiriciliye malik oldugundan osmos hadisasi g6starilir. Ancaq takca fiziki-kimyavi tecrtibelar sorulmant izah eds biknir. Siiziilmenin mexanizmi miieyyon mexaniki tazyiq naticesinde membrandan kegmasindon ibaretdir. Bagrrsaqda mexaniki-hidrostatik tezyiq yaradan bazi xiisusiyyatlsr vardrr: balrrsafrn peristaltikasr, xovlarn sorucu haraketi va s. starlinq gdstermigdir ki, hidrostatik qiiwaler sorulmanr tomin eda bilmaz. Sorulma ela bir miirakkab fizioloji prosesdir ki, bu zaman miixtalif maddelor balrrsaq divarmrn epitel membranmdan kegarek qana vo ya limfaya daxil olur. Membramn birterefli kegiriciliyi neticesinde bu maddelar aks istiqamatda, yani qandan ve limfadan balrrsaqlara kega bilmir. Yalntz bazi ionla, asasan Na va K ionlan har 2 istiqamatda ke- 9ir. Sorulmanrn fiziologiyasr maddaler miibadilesi vo xovlarrn heraketi ilo srx alaqadardrr. Bu biokimyevi vo fizioloji proseslar de dz ndvbasinda sinir sistemine tabedir. Sorulma balrrsaq divannrn saya azalalerinin mexanik yfrlmasr neticasinda balrrsaqda yaranan hidrostatik tazyiqden asrldrr. Tadqiqatiar gdsterir ki, balrsaqda tazyiqin 8-10 mm civa siitunu saviyyasine qadar artmasr x6rek duzu mahlulunun 2 dela siiretli sorulmasma sabab olur. Lakin tazyiqin 80-100 mm-e qeder artmasr bafrrsaq divanndakr xovlann va qan damarlannrn srxrlmasr ila neticalenir ki, bu da sorulmanrn tam dayanmasrna sabeb olur. Sorulma prosesinde osmos vo diffuziyanrn ehamiyyeti b6yiikdiir. Ancaq bunlann sorulmada rolu daqiq miialryon edilmemigdir. Qiinki, bioloji obyektlerdo osmos tezyiqinin dzti mtixtalif faktorlardan asrhdrr. Hipotonik mohlullardan suyun sorlumasl osmos qanunlarrna gdra izah edilir. Lakin, m6vcud olan ekser faktlar sorulmamn siiziilma, diffuziya ve t64

osmosun sad, prosesleri ile izahrm redd edir. Heyvarun bafrsafrna qandakr miqdarrna g6re zaif qatrhqh qliikoza mehlulu yeridildikde qliikoza sorulur. Elece da bagrrsafia NaCl duzunun izotonik mehlulu yeridi.ldikde duz suya nisbetan tez sorulur ve mehlul hipotonik olur. Oz tadqiqatlarrnda suyu va duzlarrn sorulmasrnl izotop indikatorlar vasitesila 6yrensn alimlerdan lnqrem va Viger g6stermiglar ki, balrrsaqlarda su)'un sorulmasr diffuziya va osmos proseslari ila birlikda oldufundan 100 dafa tez gedir. Oger balrrsaq epiteli natrium-florid vasitasilo zadalanmigse sorulma btttinlikle osmos va diffuziya qanunlarrna tab.e olur ve kaskin pozulur. Bu zaman qandan ba$rsala yeridilan mohlulun qatrhlr ve osmos tazyiqinin bera6erlagmesi mflgahide olunur. Normal fizioloji hallarda bu nadir hadisedir. Gdstarilan faktlardan aydrn olur ki, balrrsaq epiteiine takce yarrmkegirici membran kimi yox, ham da miiayyan fizioloji i9 gdron bir orqan kimi da baxmaq lazrmdrr. Struha prosesi bafrrsalrn selikli qi$aslnln epitel htceyrolarinin maddalsr miibadilesi ila elaqedardrr. Bu sorulmanin temperaturdan vs oksigenin miqdarrndan asrhh$rnda da zaiflayir. Enerji miibadilasini pozan zeharlar sorulmanrn da pozulmasrna sabsb olur. Sorulrna prosesinda igtirak edan faktorlardan biri de xovlann saya szela liflerinin yrfirlmasrdrr. Onlar yr[rlarken <iziindon qan va limfanl srxrgdnb gxanr, bogalarkan bagrrsaqda hall olmug maddaler sorulur. Bu herakatlar mrixtelif olur. itin qidalanmasrndan sonra xovlarrn harekoti 2-4 saat davam edir. Bu zaman btitiin xovlar eyni zamanda deyil, qruplarla herakat edirlar. Giiclii qrcrqlar zamam isa biitiin xovlar herakata galir. Xovlarrn herakati sorulmanrn yegane mexanizmi deyilir. Bele ki, xovlar iflic edildikde da sorulma prosesi davam edir. Xovlarda qapaqclqlarm olmasr sayesinde limfa yenidan aks istiqametds, yeni xovlarrn limfa damarlanna ieraf 165

axa bilmirlar. Xovlann hereketi naticasinda merkozi limfa damarlannrn sorma tesiri yaranrr. Mtixtalif heyvanlarda xovlarm harokatinin mikrokinemotoqrafiya iisulu ilo 6yra_ nilmosi gostarmigdir ki, bu harakat yainrz yedizdirilmig hey_ van.larda m[gahida edilir. Ac heyvanlardi isa bu heiakjti siini qrcrqlandrrmalar zamanr, mesclen, selikli qiganrn iyno ile qrcrqlandrrrlmasr zamanr almaq olar. Xoulann'yrlilmau_ na sebab olan qrcrqlandrncrlar miixtalif maddelar oia biler. Bunalr arasrnda baltrsaqlarda normal hozm prosesi zamanr yaranan maddeler, mesalen, ziilallarrn pargaianma mehsul_ lan - peptidlar, alanin, leysin, 6d turgusu, qliikoza va s. xiisusi yer tutur. 12 barmaq balrrsalrn selikli qigasrnda xovlarrn here_ ketini tamin edan xiisusi hormon-viliikinin hazrrlanrr. Xov- Ia.rrn harakatinin humoral yolla tanzimi bele bir tacriibe tes_ diq _edir: ac itin qan damarrna baqqa bir tox itin qammn ye_ ridilmasi xovlarrn herskatine sabeb olur. Gilman edilir ki, xovlarm saya ezelalarinin yrlrlmasr selikaltr tabaqado verla_ $rn meysner sinir toru ile tanzim edilir. Sinir sistemi biitiinliikla sorulma prosesine va bafirrsaq hiiceyrolarinin kegiriciliyine tonzimedici tasir g6sterir. Iirtiiey_ yan edilmigdir ki, sorulma prosesi beyin qabrgr tarafindan t?l?jqr :djlirj Saponin balrrsafrn epitel hiceyrjerinin kegi_ riciliyini day.igmakla qliikoza,," suyun sorulmasrnl giiclendirrr. Japonrnl $artsiz qrctqlandrncr kimi qebul edib, onud or_ qanizma yeridilecayi ewalcodan xsbjr verildii<de bela, qliikoza vo suyun somlmasrnr griclendirir. Bununla beyin qabrlrnrn tanzimedici rolu siibut edilmigdir. Bu refleks qjrti refleks laaliyyotinin qanununa uygundur: onu srjndtirmak ve yenidan yaratmaq miimki.indtir.. 9lrlo_ru ve suyun sorlumasrna zeifledici tasir gdstaren gorti reflekslrr. da.yaratmaq mrimkiindiir. Bu zamai gertsiz qrcrqlandrrrct kimi monoyodsirke tur$usundan istifada edilrr..tsu tur$u sorulmaya langidici tasir g6stairir. yeqin ki, beyin qabr$ndan galan impulslar bir srri markazi,, p"rif._ 166

rik sinir liflari vasitasi ile bagrrsaq divarrmn kegiriciliyine tesir g<isterir. _ Zi.ilallann pargalanma mahsullan nazik bafrsaqlarda sorulur. Bu mehsullann kimyavi tabiatini 6yranmak tigiin E.S.Londonun metodundan istilada edilir: qan damarrna xiisusi kanyula (9ii9a boru) qoymaqla hezm piosesinde istanilan momentde qanrn kimyavi tarkibini mtoyyan etmek olar. Bu metod anqiastomik metod adlamr. Iiu metodun \pryayi ila apanlan tadqiqatlar vasitesi ile miieyyen edilmigdir ki, hezm za1alj qapl venasrnda amin turguiannrn miqdarr artrr. Bu, Abelin vividiffuziya merodu vaiitasi ila sfibut edilmigdir. Bu zaman qapr venasrnln markazi ve perifekrik gaxalarina, ihq duz mehlulu ila dolu boruya birljgdirilmig, kanyula qoyulur. Qan periferik gaxodon gxrb, buradan kegerak markszi gaxeya daxil olur. Qanda olan bezi maddaler, mesalan, amin turqularr, qliikoza ve s. etraf miihitdeki duz mahluluna diffuz edir. Bu iisulla hazm zamam ziilal qabulundan sonra etraf miihitdaki duz mahlulundan bir nege qram amin turgusu almaq mfrmkiindtir. Amin turgularrnm nazik balrrsaqda sorulmasr sulu karbon va fosfor miibadilasini zeifladan bazi maddolarin, masalon, dinitrofenolun tasirindan pozulur. Bu onu g6sterir ki, amin turgularrmn balrrsaq sathinden qana kegme=si <aktiv naqliyyat> prosesidir. Yaqin ki, amin turgularrmn somlmasr prosesinde onlarrn fosforlagmasr bag verir. Amin turgusu mahluluna ATF turgusu va qeyri-iizvi losforun alave ed-ilmasi sorulmam gfrclandirir. eebul edilmig heyvan mengali ziilahn 95-80 laizi hezm edilir ve sorulur. Sulukarbonlar qana baghca olaraq qliikoza ve salantoza, 3ox ciizi miqdarda ise lruktoza va pentoza gaklinda so_ rulurlar. Bapqa maddalardon farqli olariq sulu karbonlar 12 Palm_aq balrrsaqda intensiv, nazik bagrrsiqlarm digar g6be_ lerindo nisbetan zeif sorulur. Bagrrsaga qliikozu yjriaitaitda, qapr venasrnda onun miqdan 2-3 d;fo ;rtr. eana qliiko_ zave qalaktozanrn daxil olmunmasr ba$rsaq epiielinin <ak_ t67

tiv neqliyyat>_ xiisusiyyetinin naticasidir. eliikoza ve qalaktoza bagqa gakorlara nisboten intensitv, halta qauhq qradi_ yentinin eksina, yeni bafrrsaqda onlann qatrhqlan qindakrna- nisbatedn az olduqda bele sorulurlar-. Heyvanrn bagrr_ salrnrn selikli qigasrnr monoyodasetat ve ya 2,4 dinitrofenol ila zaherlemakla sulukarbon miibadilasi ve onlarrn fosforlaqmasr prosesi pozularsa qliikozanrn sorulmasro zeifleyir. Pentozaun sorulmasrnda isa osmos va diffuziya qanunlirr_ n1. pygun olaraq heg bir dayigiklik yaranmrr: Bela giiman edilirti, sorulma prosesinde qliikoza ve qalaktoza fjrmentativ fosforlagma prosesina ulrayrrlar. _.R.O.Faytelberq 6z tecriibaleri ila miieyyan etmigdir ki, sulu karbonlann nazi.k balrrsaqlarda sorul-asr madealtr vezin hormonu-insulin vasitosila stimula edilir. Beia ki, insu_ lin orqanizmin sulu karbon miibadilosine tasir ederak, qanda qliikozanrn miqdarrnr azaldrr. B vitamini gatmadrqda qiiikozantn sorulmasr zeifleyir. Heyvanlar iizarinda niqanlanmrg atomlann Cra istifada etmekla aparrlan tacriibeler g6stermigdir ki, hezm sistemindo orqanizma daxil olan yafirn bazi g6stericilara g6ra 75 fatzi, bagqa g6staricilera 96ro 30-45 faizi pargalanri. Bu zaman triqliseridlar mono, diqliseridlarle ve serbest ya! turgulanna pargalarurlar. Nazik balrrsaqlarda yag turgu.lannrn dw1an, mono ve diqliseriller, bazan pargalanmamr$ neytral yaglar, yani triqliseridlar da sorulur. Triqliseridler yalnrz kiqik-yag damlalarrndan ibaret olan emulsiyaya geviildikden sonra sorlua bilirler. Emulsiyalagma prosesi 6d tur$usu ve yaem pargalanma mehsullarrndan (monoqliserid, yaf turgusu duzlarr) ibarat miirakkeb kompteks birlogmalaiin tasiii altrnda gedir. Emulsiyalagmrg triqliseridlar ba[rrsaq xovlarr tsrafindan limfaya sorulur. Ya[ turgularr, mono ve diqliseridler bagrsagrn epitelindan kegdikdan sonra onlann bir hissesi neytral yafir resintez edir, digar hissasi ise fosfolipidlarin sintezinda istifada olunur. Neytral ya$ esasen limfaya sovrulur. Ona g6re da 168

yalh qida qebul etdikdon 34 saat sonra limfa damarlan siidii xahrladan madde ile dolur. Buna baxmayaraq ager itda ve_ya pigikde ddg limfa axacalr ballansa bela, yallinn so_ rulmasr yena da bag verir. Normal halda qana sorulan yagrn ancaq kigik bir hissasi daxil olur. Bu ya! turgularrnrn qliie_ ridlarinin bir-biri ile yaratdtqlarr qrsa sulu karbon zencirindan ibaratdir. Balrrsaqlara su qida vo hezm giroleri ila daxil olur. Buraya I l-o qedor selik; 1,5-2,5 I made giresi; 0,5-0,75 l6d; 0,7-l I madealtr vazin girasi va l-2 I ba[rrsaq giresi, cami 6-7 I SaVq la-xif olur. Bu miqdara gundolik su risionu da (taqri_ ban 2-2,3 l) aiddir. Balrrsaqdan ise necis vasitasi ila comi f50 ml, su xaric olur. Qalan miqdar isa balrrsaqlardan qana sorulur. _ Suyun sorulmasr mededan baglayrr, nazik ve yofun balrrsaqlarda intensiv gedir. Bazi tedqiqatgilar agrr iuyun (DzO) sorulmasmr 6yranmigler. Alrr suyu madeyaie ya nazik balrrsala yeritmakla dyranimigler kj, nazik tagrrsaqlar_ {a_soru-lm.a padlvo nisbatan taqriban 10 dafo inteniiv gedir. G.6starilmigdir 50 -kr, rnl afu suyun nazik balrrsala -daxil edilmasindan l0 daqiqe sonra onun 95 laizi soru-lur. - Suda hell olunmug K, Ca-nun xloridleri ve fosfotlarr da baghca olaraq nazik ba[rsaqlarda sorulurlar. Bu prosesa g<istarilan dudarm orqanizmde miqdarr tosir gdstarir. Bele ki, qanda Ca-un miqdarr azaldrqdi onun soiulmasr nor_ maya nisbatan daha intensiv gedir. Bafrrsaqlardan qana sorulmug maddelar (ztilal ve su_ lukarbonlarrn pargalanma mehsullarr) qan vasiiesi ile qara ciyara getirilir va burada bir srra mtiralikeb kimyavi dayig_ malere ufrayrrlar. Qaraciyarin bu vezifesi miihiim fizioioji ehamiyyata malik olub, Ekk iisulu ila operasiya edilmig, yani qapl. venasrnl qaraciyerden ayrrrrb, agapr bog venaya biilegmig heyvanlarda mtiayyan edilmiqdir. Bu emiliyyaidan sonra yrlrlan qan qaraciyerden kegmaden qan ddviamna daxil olur. Bu operasiya naticasinde heyvan 6liir. Oltmtin sababi 169

ise orqanizmin zeharlonmesidir. Normal halda pargalanma neticasinda ahnan zaherli maddaler qaraciyorda zararsizlatdirilir. Qaraciyerin qoruyucu lunksiyasr qanda olan zeharli maddeleri zarersizle$dirmakden ibaratdir. Mesalen, yofun balrrsaqlardan qana indol, skatol, fenol kimi zeherli maddalar sorulur. Bu maddelar qaraciyarda oksidgilagerek kiikiird ve qliikoron turgularr ila birlagib zararsiz efir-kiikiird ve ctit qliikuron turqularrna gevrilirlar. Qaraciyarda geden zsrarsizlagdirici proseslar qoruyucu sintez adlamr. itin bagrrsagndan g6tiiriilmiig ekstraktln perifetik qan damarlarrna yeridilmesi heyvanrn zeherlenmasino sabeb olur. Halbu ki, bu ekstrakt qapr venasrna yeridildikda zaharlanmo baq vermir. Bu tadqiqat qaraciyarin qoruyucu vezifasini bir daha siibut edir. Qaraciyar aiagldakt funksiyalarrn yerine yetirilmasinde de iqtirak edir. 1) Qaraciyer qamn tarkibinde olan albumin, fibrinogen, qlobulin ziilahm, 2) Protrombin fermentini, 3) Qanrn laxtalanmasrmn qar$$lnl alan heparin maddasini, 4) A, D vitaminlerini sintez edir, 5) Ana batdinda qan yaradrcr funksiyanr yerina yetirir. 6) Artrq zulah gakara gevirir, 7) Artrq gakeri qlikogene gevirir, 8) Ziilallarrn pargalanma mahsulu amonyakl sidik cdvharina gevirir, 9) Qaraciyor dd sintez edir va s. Umumilyotla, qaraciyer orqanizmda 40-dan qox fizioloji funksiyalarrn yerina yetirilmasinde igtirak edir. Hazmin yag xflsusiyyatlarinin asas gdstaricilari Miiasir elmda bdyiima, inkigaf va onun ya$ hiidudlarrnl tam ahate edo bilen qsbul olunmug tasnifat yoxdur. Agagrdakr cedvalda insan ontogenezinin I-Antenatal, Il-internatal, III-postnatal yag d6vrlari verilmigdir. Insanda yuxanda qeyd edilan yag ddvrlerina uylun olaraq miigahida olunan inkigaf prosesi ham da hezm iizvlerinin morfo-funksional dayigilmesinde 6zflnii gdsterir. 170

Kitabrn 1-2-ci fasillerinde hazm sisteminin ontogenezi ve filogenezi haqqrnda melumat verilmigdir. Hezm siiteminin postnatal inkigafa uylun yag xiisusiyyatlari ile qrsa olsa da agafrda tamg ola bilersiruz.. - -AEu boglulunda hazmin yag xiisusiyyetlari: alz bo;_ lugu hazm_borusunlln qaprsr olmaqla stimiit.r"., oi* y"gane haan tzvtidiir. Burada dil va diglar yerlaqir. O, hem dad, hem de nitq funksiyasrnr yerine yetirir.-digler qidaniirrda_ layrr, ham da sdzlarin talaffiiziinda igtirak edir. yeni dolulmu9 ugaqlann a[rz boglulu nisbaten kigik olur. I Atrtenatrl insan ll lnteraat8l l. Herminal vc ya xus@!u[nriigeym marhclasi (l hef- I ba5lante) masrndan 2..Embrion d6vr (5 hatb, Jgdbck ciytkt tazayai a) histotrof I asi qidalaoma, b) sarrlrq qan I kesilcna ddvranr. I oadrr 3. Fardi inkuafrn neole- I keccn d6vr tald6vre (2 hefteda). Ieharaedir. 4. Fardi inkigafrn fetal I diivr0 (32 heftr): D6tin i a) hemotrof, b) amino- trof qidalanma drivrlari. I d6vrlari III Poshlatal Cadval 16 I l. Yenidogulm- vjli[lii6ie- 2. Siidamar dovr (10 giindcn- I il). 3. llkin usaql'q (l-j il). 4. Birinci ugaqhq (4-7 il). S.lkinci u5aqlq 7- yag (o!lan- I lar), 8-l I yas (q zlar). 6. Yeniyermc l3-16 yas oelanlar. I l2- l5 yal qzlar. 7. Ganclik ddvr[ IZ-2t yas oetao- I lar, 16-21 yas qzlar. I 8. Yctkin yag I ditvr 22-35 yas, I ki$ilar 22-35 yas qadrnlar. I 9. Yctkin ya$ II d<ivr 36-60 vas I ki5ilar,36-55 ya5 qadrular. ' ' I 10. Ahrl ya5 6t-47 yag ki5itar, 56 74 ya5 qadrntarda. I I L Qocahq dovrii 75-90 ya5. I l2.uzun om[rliik d6vrii 90 yagan I sonra. I Agalrda yag ddvrlerina uylun olaraq diglorin inkigafi 3 ncimreli cedvelda verilmigdir. 171

Cedval 17 Siid va daimi dislarin crxma vaxh Diglarin edr Dislarin crxma vaxtr sid daimi Orta kcsici 6-8 aylar 7-7.5 yas Yan kesici 7-10 aylar 8-9 vas K6pek 1,1-18 avlar l0-12 ya$ Birinci kicik az disi 12-14 aylar t0-11 Yas Ikinci kicik azr disi 20-30 aylar I vas Birinci bityiik azr disi 6-7 yas Ikinci Myiik azr disi 12-14 yas Uciincii ktyiik azl disi l7-25 vas Cadvelden gririindiiyi.i kimi ugaqlarrn diglari iki marhclada inkisaf edir. Ilk merhelcde 2 ya9, qeder 20 eded siid digi, 6-7 yagrndan 14-15 yaga qadar daimi digler grxrr. Lakin alrl diqleri l7-25 yaqrna qader gxrr. A[rz suyu vazilarinin inkigafi ri.igeymin 3-cii amma ve udma aktlarr ise rfrgeym inkigafimn 5 ayhgrndan baglayrr. A[z suyunun miqdarr yeni doeulrnu$ ugaqlarda giin arzinde deqiqede 0,01-0,1 ml, l1-12 yaglarda 800 ml; yagh insanlarda isa 1-1,5 1 rfraz edilir. Qocalarda ise onun miqdan azdr. Siidamar k6rpolarde aerz suyunda maltaza fermenti olmadr$ tigiin karbohidratlar, disaxaridlare qedor pargalana bilar. Yemak borusu - yeni dogulmuq ugaqlarda 10-l I sm, 2 ya$rnda 14 sm, 5 ya$rnda 16 sm, 10 ya$rnda l8 sm, 15 yagrnda 19 sm, yagirlarda 25 sm olur. Yemak borusunun selikii qigasr ugaqlarda bdyiiklara nisbatan gox zsifdir. Moda - yeni dogulmug u$aqlarda ilk 12 ay arzinde medenin si.iretla b6yiimasi miigahide olunur. Medanin hecmi 7 sm3-dan 300 smr-dak artlr. Madanin formasr 1,5 yaga qedar dairavi, 2-3 yagrnda armudvari, 7 yagrndan sonra yaqllara mexsus kisa lormasr alr. Ozels qi$asr da u$aqlarda zaif inkigal edir. Vaz epitelinin asas hiic yrclari yaxgr inkigaf etmir. Hiiceyra diferensasiyasr 7 yaga qadsr davam edir. Cinsi yetigkanlit dovriinde isa bu inkigaf baga gatrr. Yeni dofulmug k6rpanin (10 giina qeder olan vaxt) medesinde xlorid turqusu olmur, siidemer (10 giindsn 1 ile qadar) d6vrtnda isa 172

az olur. Pensino nisbotan, siid ziilalanr pargalayan ximozin fermenti gox va hem da ondan aktiv olur. Ana siidii inek siidiindan tez hazm olunur. Siid qidastndan qarrgrq qidaya kegen dsvrlerda (6 ayrndan sonra) mada girasinde xlorid tur- $usunun miqdarr artrr, bu iso pensinin fealhfrnrn artmaslna sabeb olur. Yeni dolulmuq uqafiln mede girosinin tarkibinda pensin, ximozin, lipaza, si.id turgusu va birlagmig lormada xlorid turgusu olur. Turguluq zaif oldufu iigiin ancaq siidiin tark! binde olan zi.ilah hazm eda bilir. Ximozinin faall[r (siidii gtiriidan) birinci aya nisbaten, ilin axrrrnda 16-32 vahiddan, 256-512 vahida qeder goxalrr. Lipaza lermenti siidda ollan yabt 20 faizini pargalaytr. Lakin, bu prosesi ananrnr siidiinde olan lipazzda kdmak edir. Yaga uygun lipazanrn faalhlr l0-12-dan, 35-40 vahide qoder artrr. Siidamer kdrpada polisaxaridlera qadar pargalamr. Pargalanma mehsullan siidamar kdrpeda medadan qana ve limfaya sorulur. YagL insanlarda ise madade sorulma, ba[rrsaqlara nisbetan gox zaif gedir. Ugaqlarda ana siidii 2,5-3 saata, inek siidii 3*4 saata, qidanrnr terkibindo ziilal va yag gox olduqda 4,5-6,5 saata hezm olunur. Balrrsaqlar - qida madedan balrrsalrn ilk 96besi onikibarmaq balrrsala kegir. Burada madealtr vozi ve qaraciysrin iid axarlarr agrlrr. Onikibarmaq balrrsaqda madaalh vaza, baltrsalrn dzuntn giresinin va 6diin tasirilo qida ahemiyyatli derecada hazm olunub qana vo limlaya sorulur. Madaaltr vazin gakisi yeni dolulmup ugaqlarda 3,1 qram, 2-4 yagrnda 27,4 qram, 7-14 yaglarrnda 47,5 qram, 20-30 yagrnda 90,9 qram, 40-50 yaflnda 104,0 qram olur, qocalarda isa vazin gakisi tadrican azalrr. Onikibarmaq balrrsaqdan qida kiitlasi nazik bagrrsafln acr, qalga g6belerina, oradan isa yofun bagrrsala daxil olur, burada lazrmt maddelar qana va limfaya sorulur, 9dkiintii mahsullan ise kal gaklinde diiz bafirrsaqdan analdalik vasitasila xarice tullanrr. Nazik balrrsalm uzunlu[u 5-6 m, 't73

yogun ba$rsaern uzunlulu 1,5-2 m-e qedar olur. Ugaqlarrn yolun balrrsaqlannda bakteriya-lar torofindan B qrupu ve K vitamini sintez olunur. Ba[usaqlar ugaqlarda bdyiik.lere nisbaten uzun olur. Bela ki, yaqh adamlarda balrrsaq bedenden 4-5 dofe uzun oldulu halda, ugaqlarda 6 dafe uzun o'lur. Bu xtsusan ugaqlann qarrgrq qidaya kegmeyi ila alaqedar olaraq l-3 vo l0-15 yaglarrnda daha intensiv gedir. Yeni doflulmug ugaqlarda qaraciyer 150 qram olub, onun gekisi 8-10 ayrnda iki dafa artrr, 14-15 yagrnda 1,3 kq, yaghlarda 1,5 kq qadar olur. Odiin ifrazr 3 ayrndan baglayaraq yagla elaqsdar artr va sutka erzinda onun miqdarr l-1,5 l-e gatrr. inkigaf ddvrlarindo nainki balrrsaqlann uzunlulu, ham da selikli qigada olan xovlarrn, hagiyali hiiceyralarin miqdarr artrr, qocahqda ise tadricsn azalrr. Igrq mikroskopunda gox getiniikle miigahida olunan xovlar ve onlann mikroxovcuqlarrnrn ugaqlann va yaghlann qida kiitlesini menimsamasinda ahamiyyeti gox b6yiikdrir: l) sorma sathini artrnb 300-500 m2 gatdrrrr. 2) mikroxovcuqlann arasrnda goxlu miqdarda fermentler olur, hemin fermentlardon ba$rsaq bogluluna qox az miqdarda daxil olur. Buna g6ra da balrrsaq divarrnrn epiteiinin, ysni mikroxovcuqlarrn arasrnda fermentlorin qatille yiiksek oldulu flgiin esas hezm prosesi baeusaq boglulunda deyil, mehz mikroxovcuqlann araslnda ba[rrsaq epiteli divannda gedir. Buna g6ra de bele tip hazrne divardn[, membran ve ya temas hezmi deyilir. Bu tip hazm orqanizm iigiin ham da ona g6re gox ahamiyyatlidir ki, bagrrsaqda olan mikroblar mikroxovcuqlarrn arasrnda olan masamalera nisbeten gox iri olduqlan iigiin oraya daxil ola ve ham da orada hezm olunmug qidanr monimsomaya bilmirler. Ogar mikroblar oraya daxil olub, aradakr qidanr manimsaya bilseydilar, onda qana gox az miqdarda hazm olunmug qida sorulardt. 174

Hezm iizvlori sisteminin csas Iizioloii gdstaricilari 1. $irinlik hissina maruz qalan reseptorlar dilin ucunda daha gox olur. 2. Ekk fistulasr: Qapr venasr ila aga$ bog vena arasrnda yaradrlan anastomoza deyilir. 3. $or va tur$ hissiyatrna meruz qalan reseptorlar dilin esasen kenarrnda yerlagir. 4. Dad memaciklerinda yerlagan sinir uclan ile duyu- 1ur. 5. Acr dadr qsbul edan reseptorlar dilin esasrnda yerlcqirlar. 6. Yagh gaxslarin hszm vazileri gunda 10 I qiro ifraz edir. 7. Fermentlarin faalhlrna temperatura, ph, duzlar hazm mahsullannln qatlher tosir giistarir. 8. Beyine kegiridilmig elektrodlar vasitasils hipotalamusu qrcrqlandrrdrqda heyvanlarrn qidalanma reaksiyasrna sobeb olur (Heyvanrn alzr sulanrr, qidaya taraf harakat edir). Hipotalamusun lateral niivesinda achq markazi, ventromedial niivosinds toxluq markazi yerlagir. 9. Anadangelma reflektoru tiipiircek merkazi uzunsov beyinda yerlaqir. 10. Parasimpatik tobil siniri k[lli miqdarda duru tiipiircak ifrunna sabeb olur. 11. Qenaalu, dilalatr, tiipiircsk vazilarini innerva eden tabil sinirlarinin uclanndan asetilxolin mediatoru ifraz olunur. 12. Ektomiya - har hansr orqanrn cerrahi yolla grxarrlmasr. 13. Tabil siniri ganealtr, dilaltr tiipiircak vszilarinin qan damarlannr genaldir. Atropin alkonolondi genalmig qan damarlan biizmeden tiipiircayin ifrazrnr dayandrrrr. 14. Simptiak sinirlar tiipiircak vazilerinin qan damart75

larrnr bflziir. l5.dil-udlaq sinirinin tarkibindo olan parasimpatik sinir liflsri qulaqdibi tiipiircek vezilerini innervaiiya edii.. 16. Ote qarqr genealtr tiipiircak vezi quliqdibi voze nisbatan gox tiipiircek ifraz edir. 17. Yag qidalara nisbaten quru qidalara (ot vo g6rak tozu) qargr daha gox ti.ipiircak ifraz olunur.. _ l8.tiipiircek qanrn plazmasrna nisbetan hipotonik mehluldur. 19. insamn siid digleri 20, daimi diglar iso 32-dir... 20. YagL gaxslerin meda vezilari gtinda 2-3 I mede girasi ifraz edir. 21. Ote daha gox tur$ mede qiresi ifraz olunur.. - 22. et suyu, terevaz va kelem girasi meda vazilarinin gire ifraana griclti oyandrrrcr tesir g6sterirlar...-. T.200 qram 96rak yedikda 10 saat, 200 qram et ye_ dikda 8 saat mtddetinda made giresi ifraz olunur. Mada ve_ zilari lap gox sta, lap az stida gira ifraz edirlar. 24. Mada giresinin bir litrinda 1 10-140 m-ekv sarbest tur9u, 120-165 m-ekv iimumi turgu vardrr. 25. Bir litr meda girasinde 100-a qadar leykosit olur. 26. Qdrek yedikde mede girasinin tarkibinde fermentlerin miqdarr da artr. 27. Asetilxlolin mada vezilarinin sekresiyaslna oyandlncr tasfu gdstarir. 28. Yaflar mada giresi ifrazrm tormozlayrr. 29. Yemak zamanr papiros gokdikda mada vezilerinin gira ifrazr tormozlanrr...30. Medenin selikli qigasr sidik cdvhari, sidik turgusu, kreatin ekskresiya edir. 31. Yagh adamrn madealtr vazi 1,5 I pankreas giresi ifraz edir.. 32. Pankreas girasi qamn plazrnasrna nisbeten izoto_ nikdir. 33. Pan-kreas girasinin PH 7,5-8,0 arasrnda teraddiid edir. 176

34. Ate daha qox qelevi pankreas giresi ifraz olur. 35- Pankreas girasinin tarkibinde bagqa hazm giralarin.lrn farqli olaraq biitiin qidalan pargalayan fermlntlar vardrr (tripsin, ximotripsin, aminopeptidaza, Iipaza, amitaza,laktaza va s.). 36. Made turgusu va duru quq iiziimfl ekstraktr pan_ kreas giresinin ifrazrna qiivveli oyandrncr tesir g6sterir. 37. Pankreas girasi ate va siida nisbatan g6raye uzun miiddat ve daha gox ifraz olunur. 38. Siid awalce pankreas girasinin ve 6diin ifrazmr nazere garpacaq deracsda arttrlr! sonra iso girelarin ifrazrnr tormozlaytr. 39. Parasimpatik sinirlar medeaiu vazin asas sektor si_ nirlsridirlar. Asetilxolin, karboxolin, pilokarpin, pankreas vezin sekresiyasrna oyandrrrcr tasir g6stirir. 40. Bagrsagrn selikli qigasr bir srra hormonlar ilraz edir: l. entroqastron, qastrinin antroqonisti olub onun ifra- Z,na ya4lai stimul edici tasir g6starir. Enteroqastron mada turgusu ifrazrnrn tormozlayrr- 41. Atropin pankreas giresi ifraanr tormozlayrr. 42. Azan sinirinin qrcrqlandrulmasr 6d kisaiina zaifla_ dici tasir g6starir. 43. ifraz olunan <idiin 80 faizi bafrrsaqlardan geriqana sorulur. 44. Giinda insanrn balrrsaq vazilari 2-3 litra qadar balrrsaq girasi iliaz edir. _ 45. Bagrrsaqlann selikli qi$asrnrn mexaniki qrcrqlandrrrlmasr gire ifranna giiclii oyandrncr tasir g6starir. _ 46. _Znlailann pargalanma mahsullan, ya$ turgularr, sabun, 6d turgulan, siid gakeri, gancgergek yagi, t<aiomet, ba!rrsaq vazilarinin kimyevi qrcrqlandlrrcrlarrdrrlar. 47. Bagrrsaq qirasinin tarkibide olan entrogenaza fer_ menti pankreas girasinin ifraam artur. 48. Madeden bagrrsaga kegan made giresinin tasiri altrnda bafrrsafitn selikli qieasrnda bir srra hozm fermentlari 177

hazrrlanrr. Mes.: balrsaq giresi stimuls eden entrokinin, pankreas giresi ifrazrrun stimula edan panreozmin <jd kisasinin yrfrlmasrnr, 6d sfinktorunun bogalmasrm stimule eden xolessistokinin ve xovlann harakatlerini siiretlandiran Vilikinin fermentleri gtistermak olar. 49. 5 mln. nazik bafinsaq xovlanrun timumi sorulma sathi 10 mz mikroxovlann hesabtna 350-500 m2 barabar olur. 50. Nazik balrrsaqdan I saat miiddetinde 1 litre yaxrn maye sorulur. 51. Karbonat turgusu balrrsaqlardan suyun sorulmasrnr intensivlegdirir. 52. Maqnezium duzu bagrrsaqdan gox yavag sorulur. 53. Qalxanabanzat v)zin hormonu baltrsaqlardan kalsium duzunun sorulmasrna k6mek edir. 54. Odiin adrlr ve ya tamamilo yoxlugu A, D, E vs K vitaminlorinin sorulmaslnl gatinlagdirir. 55. Qidalarrn terkibinde fosfor ve D vitaminin azh&, kalsiumun balrrsaqlardan sorulmmasrnr azaldrr. _ 56. gakerler, yaflarda hsll olmug mahsullann bafrrsaqlardan sorulmasrm artlirr. 57. Amin turgularr balrrsaqlardan qana sorulurlar. Amin turgulanmn miieyyan hissasinden qaraciyerdo ziilallar sintez olunur. Ziilallarrn bir qismi oksidlegarok yaglara gevrilirlar. 58. Bagrsaqiardan qana sorulan qliikoza, fruktoza va qalaktozarun mtixtslif dayigma yollan vardrr. 59. Nazik balrsaqlann peristaltik haraketlarinin yrlrlma stirati l0-30 sm/san barabardir. 60. Nazik bagrsaqdan qidanrn yolun bagrrsaga kegmesi, nazik vo yofun bafirsaqda tazyiqin ssviyyasindan lleosekal fskinktorun veziyyatinden va nazik bafirrsaqda olan m6htaviyyatrn ksmiyyat ve keyfiyyatinden asrhdr.. 61. Yolun bafrrsaqlann bakteriyalan B qrupu vitaminlerini, K vitaminlarini sintez edirlor. Elece de-asetilxolinin emola gelmasinda ve fermentlerin pargalanmaslnda igtit7e

rak edir. 62. Barium horrasr l-3 gun miiddetinde biiriin hean traktrndan kegir.. 63._Diiz ba!:rsaqda 40 mm cive siitununa baraber tazyiq reflektoru difraksiyasrnrn amale g"t-.riiiftin tifuyrt edir. 64. Nacis ktitlasinin orqanizmdan xaric edilmesi prosesina defekasiva devilir. 65. Ileosetai Sfinktor va ya Bauhin qapaer nazik ve I:ili lrg,r :.S?fu'l{3 yerlaeii. Bu qapaq'ae,linau lo,s_ r oeqlqadan brr) qlda kiitlesi nazik balrrsaqdan yolun balrr_ saga kegir.. 66. Nazik bagrrsafrn selikli qigasrnrn har mm2 2500 qader xov olur. 67. Gtnda d6rd dafa yemak lazrmdrr. Sahar eiindolik normanrn 25 faizini, nahar 50 faizini, giinorta y._rii is f"i zini, axgam yemeyi l0 faizini re$kil.tnirllai... 68. Qeyri-faal pepsinogen vo prorenin fermentlerini madenin dibinde olan esas ve ya zimogen *rilr;;i;;;';1". 69. HCI-un tasirindan qeyri-foaipisinogen faat p"psine gevrilir va zfilallan hezm edrr. 70. HCI-un tasirindan qeyri-faal prorenin faal renina gevrilir va Caz igtirakr ila hell-olan.iia zututu trz.inog"nin koaqulyasiyasrna sabab olur va onun helt otmavan [aisium drttlanna gevirir. o da pepsinin tesirindan hrli"i;.' "-^ 7.1. Ortiik ve paryeral hiiceyralor 0,04_0,0j " faizli HCI llraz edlr... _ 72. PH- l -2,5 olan miihitdr pepsinogen pe psina cevr! lir. Bu proses autokataliz adlandrrilrr. e--- r-re"rv Y Arqrafil va arqentaffil hriceyroler _ Bit Brz mole- Kuuannln sorulmasr iigfln made do daxili miihit yaradrr. t79

HOZMiN FiZiOLOGiYAStr..{A AiD LABORAToRiYA i$lori ig Jrb1. itlarae tiipircak ifrazrnrn migahidasi l. Lazrm olan material va avadanhqlar: xroniki fostulah it, 9ii9a qrf, dercceianmig srnaq borusu, Mendeleyev yapreqam, qfnxzl ve g6y lakmus ka[rrzlarr, 96rak, at, et tozu, su, pambrq, grnqrl, qum 0,2 faizli xlorid tursusu. 2. Qulaqaltr tflpiircak vazi axanmn xarica grxanlmasr Tiipiircak vezilerinin faaliyyatini tedqiq etmak, elacc da ttipiircayin tsrkibini dyranmek iigiin miixtelif iisullan vardrr. Bu iisullar igarisinda i.p.pavlorun klassik fistul iisulu, deqiqliyi va orjinalhlrna gdre daha tekmillegmig miiasir iisul hesab olunur. Heyvan iizarindo cerrahi ameliyyat apanlmazdan avvel onun darisi altrna har iig kq gakiys 2 smr I faizli morh vurulur. Bu emeliyyatdan 30 deqiqa sonra heyvan arxasr iistiinda carrahi stola baglamlr. Heyvanrn yanaq nahiyyasinin tiiklerin qrrxrhr. Heyvaru uarn miiddat narkoz altmda saxlamaq iigiin, onun bagrna kegirilmip maskaya 2:l nisbatinda qangdrrrlmrg efir-xloroform narkozu damla-damla elava edilir. Heyvan darin yuxuya getdikdan sonra, onun genelari aralanrr, yuxarr ikinci va iigiincii azr digi berabarliyinda, axann sancaq bagrndan b6yiik olmayan memociyi taprlrr. Axar texminan 3-5 sm uzunluqda olur. Axarrn momaciyini yaqinleqdirdakden sonra, awelca gaquli, sonra iiliiqi veziyyatdo axara zond kegirirler. Axann vazilystini yadda saxlamaq flgiin mamacikden 0,5 sm arah,6n ve arxa tarofin selikli qiqasrna 10-12 sm uzunlufunda sap kegirib, 5n tarafdeki sapa bir diiyiin, arxa terefdeki sapa ise iki diiyiin vururlar. Kigik, iti qaygr ils saplardan kanar daire gaklinda selik qiganr kasirler. Selikli qiga ila axan bir yerde 3-4 sm atraf toxumalardan tamizlayirlar vs zondu arxadan quarrrlar. Sonra alrz bog- 180

lufu terefden kdzla aprz bucagl xattinin taxminen ortasrndan daxildan xarica doeru istiqamatde degik agrlar. pinset vasitasi ile sapr selikli qiga ile axan birlikde hamin degikdan xarica grxarrrlar. Axar burulmasrn deye, saplara vurulmug diiyiinlera diizgrin vaziyyet vermak laamdrr. Bele ki, dn sap arxadl, arxa sap isa 6nda olmahdrr. Uzorinda axan olan selikli qiga, 6-8 tikig ils yara atrafindakr deliya tikilir.. Aprz boglulunda amale galen yaranr fasilesiz tikig ila tikmok lazrmdrr. Daridaki yaranln tez salalmasr ve qurumamast iigiin pensillin va stereptosid mazlarrndan istifada edilmalidir. Yaranrn iizerine bir nega qat tanzif 6rttib, tanzifin kenarlanm yapl$qan ila dariya yaplqdrrrrlar. Omaliyyatdan 34 giin sonra tanzifi aglrlar. Axar tutulmasrn deya 6-7 grin heyvanrn alzrna bir qador 0,2 faiz HCI turgusu tdkiirler. 10-12 giindan sonra heyvanrn yarasr safalrr. Bele heyvamn iizorinde tacriibe aparmaq miimkiindrlr. 3. isin gedigi Tiipiircek axalnna fistul qoyulmug iti dazgaha baflayrlar. Heyvanrn heraketlarini mahdudlagdrrmaq tigiin onun <in va arxa atrafina lambo kegirirlar. Uza grxanlrm$ axarrn 9?liy-. i" etrafi pambrq ile qurudulur. Sonra xtisusi qrfi Mendeleyev yaplfqanl vasitesile xarici daliya yaprgdrrrli. Ifraz olunan tiipiirceyin miqdan damlarala ve ya slnaq borusunun bdlgularine g6re teyin edilir. Bu qayda ila iti tacr0- beya hazrrladrqdan sonra, miixtalif qida vo qrcrqlandrncr maddalarin ifraz olunan tiiptrceyin kamiyyat va keyhyyatce dayigmasina tosirini 6yrenirler. - ^ By tig:rdla ite 96rek, at, 96rak tozu, su, qum, grnqrl, 0,2 fal.z,li HCI turgusu mahlulu verirler. Bu qrtrqlandrncr maddelar 30 saniya miiddatinda heyvana verilir. Bir daqiqa middatinde ifraz olunan ttpiircak tedqiq edilir. Apanlan tacrtibolerdan aydm olur ki, ifraz olunan ttilel

pfirceyin kamiyyat va keyfiyyeti miixtalif qrcrqlandrrrcr maddelerdan asrh olaraq dayigir. Bela ki, quru gdreye ve g6rak tozuna ifraz olunan tiipiirceyin miqdan toze, yumsaq g6raye nisbaten gox olur. Turgunun tosirina qargr ifraz olunan tiiprircayin miqdan son deraca artrr. eiinki ifraz olunan gox ve duru tiipiircak tur$unu neytrallagdrrmaqla afrzrn selkt qigasrm zedalanmelardan miihafiza edir. itin alzrna qum t6kdiikde qumun bdyiik qrcrqlandrncr sathe milik olmasr ilraz olunan tiipiirceyin miqdannca artmasrna sebab olur. Oksine qrcrqlandrrrcr sathi kigik olan ve ya heg olmayan grnqrl alrza diigdiikda bu tasira qar$l ya ciizi miqdarda, ya da heg tiipiircck ifraz olunmur. Qeyd etdiyimiz kimi miixtelif qrcrqlandrrrcr maddelarin tesiri altrnda tiipiirccyin keyflryyatca deyigmasini miigahide etmiglar. Bele ki, tur$unun tesirina qargr ilraz olunan tiipiircayin terk.ibinde ziilal maddelari gox olur ki, turgunu ney-trallagdrrst n. Lakin, qum va bir srra bagqa maddelerin tesirine qarqr ifraz olunan tiipiirceyin tarkibindo ziilal va bagqa iizvi maddelarin miqdan az, su isa gox olur. i$ lve Z. insanda tflpiircayin ifrazrmn miigahidesi l. Lazrm olan material va avadanhqlar: Krasnoqorskinin kapsulu, nazrk rez.in borular, gpris ve s. 2. igin qlsa mazmunu 1907-1908-ci illerde insanlarda riipiirc k vazilarinin faaliyyetini 6yrenmak iigiin Krasnoqorski tarofinden xiisusi kapsul taklif edilmigdir. Bu kapsul bir-birinin igarisine daxil edilmig 7-10 mm diametri olan giimiiq kagacrqlardan ibaratdir. Bunlarrn darinliyi 2-3 mm, eni 1,5-2 mm, htindiirltiyti isa 2-3 mm berabar olur. Bu kagacrqlar daxili ve xarici olmaqla iki kameraya aynlrr. Her ikisine gi.imiig borucuq birlagdiiilmalidir. Daxili kamera riipiircak ifrazr tigiin, xuiici kim"ru oradakr havanrn sorub Erxarrlmasr iigiin lazrmdrr (gekil ). t82

J. Itln gedrtr Krasnoqorskinin kapsulunu 2-ci yuxarr azr digi baraberliyinde, qulaqaltr vazi axacalrnrn agtza agian yerindeki mamaciya barkidirlar. gpris vasitesila xarici kameradakr havam sorurlar. Bu zaman kapsul afzrn selikli qigasrna m6hkem yaprqrr, boru ise sxrcr iie berkidilir. ilraz olunan tiipiircek daxili kameraya, oradan da nazik rezin boru vasitasila xarice t6kiiliir. ifraz olunan tiipiirceyi toplayrrlar. Bu vasite ila miixtalif qtcrqlandrncr amillarin ifraz olunan ttipiircayin kemiyyat ve keyhyyotina tesirini Syranirler. i$ fit S. Tiipiircayin tarkibi va xassasi l. Lazrm olan material va avadanhqlar: l0 faizli sirke tursusu, l0 laizli natrium asasr, 0,1 faizli mis sulfat mehlulu, 2 faizli demir xlorid mehlulu, I taizli taza haarlanmrg niqasta mahlulu, yod, gtativ, srnaq giigalari, giiga gubuq, qrf, filtir kafrzr, su hamamr, termometr, buz, spirt lampasr ve s. 2. Tiipfirceyin tarkibindaki mutsinin tayini Tiipiircayin tarkibindeki mutsini teyin etmak iigiin srnaq giigasino insandan va ya itden ahnmrg 2,0-3,0 mi tiipiircek elava edilir. Tiipiircayin iizarina bir nego damla l0 faizli sirka turgusu mehlulu damrzdrrlrlar. Bu zaman tiiptircek bulanu, giinki sirka mutsini gdkdiriir. Ttipiircek durulagdrqda 6zliiliiyii itir. 3. Tiipfircayin reaksiyasrmn tayini Tiipiirceyin reaksiyasrru tayin etmak istadikda qrrmra lakmus kalrzdan istifada edirler. Lakmus ka[rzrnr srnaq 9iigasindaki tiipurcaye saldrqda, qrrmra rangli lakmus gdyerir. 4. Tiipiircak fermentlerinin tasirinin Oyranilmasi Itin va bir srra bagqa heyvanlarrn tiipiircayinde karbohidratlarr pargalayan fermentlar ya c0zi miqdar olur ve ya re3

heg..tasadi.if edilmir, ona griro de insan tiipiircsyindan istifade edilir. Insan r.iipiirceyinin terkibinde sulu kar'bonlarr pargalayan ptialin ve maltaza fermentlari miixtalif amillorin tesiri alunda doyigir. a) Tiipiircek fermentlerinin nigastaya tasiri. _ Bu maqsadla iki srnaq gtigesi gotiirtib her birina filtir \agzr olan qrf kegirirlar. Filtir kagrznrn iizorino 10-15 ml I faizli bigmig nigasta mehlulu tijkiiliir. Bundan sonra birinci srnaq giigasinin iizarina I ml tiipiircak, ikinci srnaq giigssina eyni miqdar su elave edirlar. Bir qedar kegdikdan'roo.",,_ naq qtigelerini yoxlayrrlar vs miiqayisa edirler. Melum olur ki, tiipiilc?k elave edilmig srnaq qiigasindoki nigasta mohlulu tiipiircek fermentlarinin tasiri altrnda suda ariya bilan sada gekarlara gevrildiyi iigiin, filtir kafrzrndan sriziilir.._ Ikinci stnaq giigasina alava edilmig nigasta mahlulu su ila.qarrgrr va nipasta pargalana bilmadiyindan ciizi miqdar bulanrq maye kiitlasi giigonin dibino toplinrr. ig JfU. Ttp[rcak vazilarinin sinir tanzimi l Lazrm olan material ve avadanhqlar: it ve ya pigik, operasiya-stolu., bag tutgacr, pinset, lanset, qaygrlai, piano srxrcrlan, 0,5 faizli HCI mahlulu. 2.igin qlsa mazmunu, Tiipiirceyin ifrazr reflekror hadisa olub, alrz boglufundan baglayrr. Tiipi.ircek markazi uzunsov beyi-nda uz va dil-udlaq sinirlarinin niivasinde yerlagir. B.P.Babkina 96ro beyinde yerlogan tiipiircek merkezi simpatik vo parasimpatik olmaq iizre iki hisieya aynlr. Bu markezdan tiipi.ircek vazilarina miivafiq sinirlar gelir ki, onla_ ra sekretor sinirler deyilir. Tiipi.ircak vozilarina g-alan simpatik sinirlar.onur[a beyninin 1-3 d<ig feqarelari Leraberliyinda boyun diiyiinlorindan kegib, tiipiircek vizilorina daxil olur. Tiipiircek vozilarinin parasimpatik sinirlerle sinirlen_ 184

mesi b1: qader miirekkobdir. Bele ki, qulaqaltr tiiptircok vezi_ iarine IX ciit beyin sinirlerinin (dil-udlaq siniri) bir gaxesi Yakobson siniri adr ila vaza daxil olur. eanealh va d.ilaltr vazilara galan parsimpatik sinirlar isa VI cit beyin sinirlarinden (iiz s;rir;) aynhb, rebil teli adr ila vezilere birlegir.. limpatik sinirler tiipiircek ifrazrna lsngidici, parasimptiak sinirlar isa eksina oyandrncr tasir edir. 3. igin gedigi. Tacrtiba it va ya pigikler iizerinde aparrlrr. Omeliyyata baqlamazadan awel, heyvanl harekatsizlegdirmak iigin ya narkozdan, ya da desebrasiya [sulundan istifada olunur. Beyin k6tiiyiiniin uzunsov beyinden yuxarr enina kesib orta beyindan aynlmasr ameliyyatrna diserbsiya, bele heyvanlara isa bulbar heyvanlar deyilir. Heyvam arxasr iista corrahi stola baflayrrlar. Sonra agalr gana bucalrndan orta xatt tzre dari ve darialtr toxuma kosilir. Ehtiyatla derialtlndakr ozalaleri k6ndalan istiqametdo kasib ayrnrlar. Bu ezelalerin altrnda alz diafraqmairnr tagkil edan ezalalar yerlagir. Bu azelalari ihtiyatla icesirler, bu zaman kasiyin ortasrnda qalm dil siniri aydrn gdriiniir. Bu sinirlor bir qader kanarda gap istiqamatda, dilaltr vazinin axarr yerlagir. Axan otraf toxumalardan tamidadikden sonra onun alhndan iki sap kegirirlar. Axann periferik hissesini_sapla baflayrrlar, axan gox nazik qaygr il- sapdan yuxarr diametrinin yansr qadar kasirlar va dtiiriicii vaiitesili ora nazik giiga konyula keqirib, sap ila baglayrrlar. Ifraz olunan t[piircayi toplamaq iigiin konyulaya nazik gtige boru birlagdirirler. Bu ameliyyatdan sonra vazinin sekretor sinirlarini taprb altrndan sap kegirirler. Tebil siniri dil siniri istiqamari de axar ile genanin alt kanarr arxasrnda yerlagir. Siniriatraf toxumalardan tamizlayib alhndan sap keqirirlar. Sonra heyvanrn boyun nahiyesinda bildiyimiz qayda ile boyun azalolirini aralayrb, nafes borusunu taprrlar. Nafes borusunun saf 185

v3 ya sol terafinden yerlagen voqosimpatik k6tiiyti taprb al_ trndan sap kegirirlar. Heyvanrn dilinin <in 2/3 hissasini 0,5 faizli HCI turqusu ila isladrrlar. Bu zaman dil sinirinin selikli qigada yerlegan Lrclan qtclqlamr. Omela galen oyanmalar dil siniri ila ttipiircek merkezine neql olunur. Buna miivafiq ttipiircek marka_ zinda emole galan impulslai simpatik,j ta6il sinirleri ila tlrti_rcak vozisino galir. Bu zaman vezi laaliyyete baglayrr. Qoxlu miqdarda tiipiircak iftaana sobsb olur. _ Ogar dil sinirini kasib, yuxanda gdstardiyimiz tacriibeni tekrar etsek, o zaman tiipiircak ifrai olunmur. Dil sini_ rinin markezi ucunu zeif elektrik caroyan ile qrcrqlandrrdrqda tiipiircek ahnrr. Tebil sinirini kasib, dil sinirinin merkezi ucunu elek_ trik cerayanr ile_ qrcrqlandrrd tqda az miqdar qatr tiipiircek ifraz olunur. Tebil sinirini saxlamaq Eeriile simpatili siniri kosib, tacriibani takrar etdikde goxlu miqdarda duru tiipiirc_ ek ifraz olunur. Kesilmig tabil va simpaiik sinirlerin mi.ihiti uclarrnr elektrikla qtcrqlandrrsaq yene da eyni naticani ala_ rrq. Ogar har iki sinir ayrr-ayrrhqda qlcrqlanarken ahnan tiipiircayi fiziki va kimyavi yolla tahlil etsak o zaman gdrerik ki, tiipiircak vazilarina galen simparik sinirlarin qrcrilandrrrlmasr iizvi maddalarla zangin, qatr, az miqdar tiipiirtof lfrazlna sebob o.ldu[u halda, parasimpatik sinirlorin qtcrqlan_ drrrlmasr ise aksine duzlar ve su ilj zangin, duru ve gbxlu ttipi.ircak ifrazr ila naticalenir. i5 lu S. itlarda mada fistulunun qoyulmasr l. Lazrm olan material va avadanllqlar: cerrahi alotlar; 2-3 edad lanset, anatomik va cerrahi pinietlar, bir nega pea_ no srxrcrsr. kigik va bdyiik qaygrlar, iynetutan, riti.irticii iyne, fistul borusu, maska, narkoz, sterilizasiya edilmig carrahi materiallar, dezenfeksiyaedici mahlullar; yod, spirt, pensilin ve s. r86

2. iqin gediqi Carrahi amaliyyat itlar i.izarinde goraitinde aparrlrr. aseptika, antiseptika,.carrahj emaliyyatdan awal bildiyimiz qayda tizre mr_ lum oozada rtln ezelasina morfi vurmaq lazmdr. Texminsn yartm saat sonra iti arxasr iista stola ballayrrlar va ona efir_ xloroforma narkozu verirlor. Heyvanui qann nahiyyasinin ttkler qrrxr.lrr, yuyular, spirt va yod ile tainizlrnir- iln""r* 9a:zar gutntrdan baglayaraq, orta xatt iizre heyvanrn derisi o-u sm uzunlulunda ganafia do!ru kasilir. Sonra derialtr to_ xuma ve apanevrozu kasmak laamdrr. earrn boglufunu ag_ drqdan sonra,.b6yiik piyliyi bir qedar g.ii 9et<iU,'milani ta_ prnar. Medanl xanca gxarrb isti fizioloji mahlul ilo isladrl_ m9 lenzife biiriiyiirlar. Medanin b6yiik ayriliyinden taxminen 3-4 sm._arah onun giraceyin, yixrn nahiyyeda fistulun qoyutmast iigiin qan damarlarr va sinirlari gox az olan yer miiayyanlagdirilir. Sonra orta deracali carrahi iyna vasitesila seroz qigada fistula milvafiq oval gakilli bnzmo fasilesiz tikig apanlrr..bu tikigi ezala qigasrnr da ehate etmalidir. Sonra cerrahi_ tikigi srxmaqla orta xett iizra seroz," azal. q[asrnr kosir. Bu zaman peano sxrcrsr vasitasila selikli qii"nr'*^"r, -qaldrmaq, selikaltr ve ham do selikli qigalarr trr.r[ i-,-_ drr. Cerrah o biri eli ila fistulu medaye daxil edir. Fiitufa"o kenarda artrq qalan selikli qiga kasilib atrlrr. Sonia-cnatr btizmali tikigin. sarbest qalan iiplarrnr dartaraq nrijr rot - KOm medantn drvarlarrna berkidir. Yara tez.safalsrn deyo-, tanzifla sarryrrlar. Fistul digor y:ylu, t "g bo.slugundan kanara gxanb, qarnrn darisina trkrler. Derini tikmazdan awal, avvelca peritonu, sonra ezelo qigasrm tikmak lazrmdrr. Darini tikandan ;;;;;:-;;.r", y.od -ila. temidoyirlar. Taxminan 5-6 giindan,on.u yiiun,n tikig.leri s6kiiliir. l0-12 grindan sonra &la heyvanlai ti'zaiinda tacrube aparmaq olar (gekil.). Medaye fistul qoymaq opera_ slyasmln qastrotomiya deyilr. te7

ig mo. Uaaa qirosi ifraamn sinir tonzimi l. Laam olan vasait: Qastroezofaqotemiya edilmig it, dezgah, rezin boru, qrf, brilgiisii olan qrige silindr (25-50 rnl), meda giresini toplamaq lgiin mezurka, saniya<ilgsn, qrmzr va g6y lakmus kalzlarr, madeni yumaq iigiin layan, ihq su, at va s. 2. igrn qrsa mazsunu Ivan Petrovig Pavlovun fisulu ila qastroezolaqotomiya edilmig itden tamiz mede qirasi alde etmakle yanaqr, son derccede ehemiyyetli olan mede vezilorinin refleks yolu ile gire ilrazr mexanizmini da dyranmek miimkiindiir. Qastroezofaqotomiya edilmig itler i.izarinda apanlan tecriibalardan malum olumugdur ki, qida medaye diiqmadikdo bela mada vazilari yene da gira ilraz edir. Qidamn verilmesi ila girs ifrazr arasrnda kegan vaxta latent ddvrii deyilir. Bu vaxt taxminen 5-6 deqiqeye baraber olur. Latent dovrii qidanrn ndviinden, heyvanrn hahndan (ac va toxlufundan) vs markezi sinir sisteminin lunksional vsziyyetindan asrh olaraq dayiqir. Hamin vaxt medo vozilarinin siikut hahndan lealiyyat hahna kegmasi ilgiin lazrmdtr. Tiipiircak vczilerinda oldugu kimi, alrza qidanrn qoyr,rlmasr, mede girasinin ifraz olunmasrna sebob olur. Bu yol ilo mede vezilarinin gira ilrazrna sertsiz gire iliazr refleksii deyilir. Hemin refleks afirzdan baplayrr. Burada yerlagan miixtalil qrcrqlara meruz qalan sinir uclarr-reseptorlar qlclqlan oyanmalara gevirir, oyanmalar aflerent yen.i markazaqagan sinirlar ile uzunsov beyinde yerle$en markaze verilir. Burada afferent sinir yollarr dil, dil-udlaq, iisr-udlaq sinir gaxelerindan tagkil olunmuqdur. Markozdan meda vazilorina gclan parasimpatik sinir liflari azan sinirlardon aynlrr, madanin divarlannda bu lifler diiy0nlar amale gatirirlar. Bu diiytinlerden grxan sinir liflari vazin hiiceyralerina gedir. Azan sinir made vazilerinin faaliyyetine oyandtncr tasir g6starir. Bu tssir gira ilrazrntnt miqdarrna deyil, hem da onun r88

eyyve-sina- de tesir gdstarir. Simpatik sinirler ise moda vezilo_ rinin faaliyryorini longidirlsr. Madenin selikli qigasrnda gira ifraz edon vezilarla ya_ nagr, hissi sinir iiclanna da tesadiif edilir. Bu..r"pttrlur, kimyavi.va mexaniki qrcrqlann tasirindan oyu.rr.tur.-5'p.c,r_ Quune gore qldantnln madaya diigmosi reflektor yolla meda vezilerinin gira ifrazrna sabeb olui. Bu refleks -ri" i"r"pto_ ralarrnrn mexaniki qrcrqlara maruz qalmasr ile baglayn Qastrotomire edilmig it iizarinda pavlovun ikinci ematiyyatr 3. igin gedisi. Cerrahi amaliyyat yuxarrda deyilen qayda iizra aseptika ve antiseptika $araitinda timumi narkoi,ftr"a" up"rrfr.. Bu. amaliyyatdan sonra heyvanrn Uoyu, nut iylriini'trrrri._ lavtflsr - Orta xett iizra 6-10 sm uzunlulunda darini kasirlar. Darialtr toxumalardan sonra, boyunu"n d6$ dilail; "irtrf".l gdrtinfir. Kiit aletle bu azalaleri ayrnb nefas borusunrl tapr_ lar. Onun arxasrnda ise yemak tio."ru uyarn!ti.tinii..' v"_ mok Dorusunu blr qoder yuxarr qaldrrrr va taxminen 4-5 sm u_zunlulunda yemak borusunu atiaf toxumalardan ayrnrlar. Ilomin hissoni arxa tarefdan d69-dilaltr azrtete.lna ti(ib'u"r_ kidirler._oz:le sethins grxardrlmtg yemak U".*rr,..t" frir_ sodan rillqi veziyyetda kasirlor. Kisilmig y.-rt Uoiriuouo har iki kanannr xarice qrxardrb boyunun dorisina iasilesiz tikig ile tikirlar. Qeyd etmak lazrmdrr ki, xarice grxanlmrg yemek boru_ sunun uclan bir-birina birlagmasin deya, birini diserindan bir qedsr arah vaziyyaitde tikmek lazrmdir. y;;rk'b;;ur"- iil,nar i5l ucunu deriyo tikdikdan son.a, boyurun yurrs,n, trklrlar, yaraya yod. vazelin surtiirlar. Heyvanrn varasrnrn tez safalmasr iigiin, miimkiin olan btitiin imkanlardan iitifa_ de etmak lazrmdrr. Cerrahi emaliyyatdan ;o;;;;;;ur^ qulluq edilmesi, elece de heyvanrn riiptircak va selik ilraz r89

eden vazilarinin fealiyyetini miivaqqati gizlatmak iigiin, l6-18 kq afirftlrnda olan itin bedonina 5-6 mq atronin vurmaq laamdrr. Heyvanrn yarasl taxminen 10-12 giinden sonra sa[alrr. Bela heyvan tizerinde tecriiba aparmaq olar. yemek 6orusu iizarinde aparrlan operasiyaya ezofaqotomiya hor iki operasiaya birlikde qastrofaqotomiya deyilir. Tacriibo qida qabulundan 20-24 saat sonra apanlrr. Osls tecriibays baglamazdan ewel heyvamn msdasi bir nege dsfe gflga qrf ve qrfa birlemig rezin boru vasitesila 30-25 daracc qzdrrrlmrg su ile yuyulur. Meda girasi toplmaq iigiin meda fistuluna kigik 9ii9e qrf su olan 9ii9a boruya baglayrrlar. $iiga qrfi heyvanrn belinden as mrg rezin boru ile ba!- lanmrg biilgii olan giige boruya birlegdirirler. Heyvam 20-3b deqiqe sakit buraxdrqdan sonra, bir nege daqiqe miiddetinde gira ifraznr yoxlayrlar. Bu zaman gox ciizi halda selik ifraz olunmafia baglayrr, bu girani lakmus kalrzr ile yoxlayrrlar. Sonra heyvana 10 daqiqa miiddetinda d6yiilmiig va ya do$anmtg at yedizdirirler. Yeyilen at kesilmig yemak borusundan xiisusi qaba tdkiiliir. Saniyedlgon vasitasila mede vezilarinin gira ifrazrnrn latent d6vriinii tayin edirlar. Latent ddvrii qidanrn afiza qoyulmasr ilo ilk mada giresi damlasrnrn emala galmesi arasrnda kegen vaxta deyilir. Bir saat, saat yanm mtiddetindo hor 5 daqiqadan bir mado girasini toplayrrlar va miqdarrru tayin edirler. Mada vezilarinin gira ifrazrmn reflektor mexanizmini aydrnlagdrmaq meqsadils qastroezofaqo-temiya olunmu, itin boyun nahiyyesini orta xett tizre kasirlar, yemak borusunun her iki terafi ile gedcn azan sinirlari taprb, birini. kesir. digarinin altrndan liqatura kegirirler. Sonra heyvanr yuxanda g6stardiyimiz qayda ila yedizdirirlar. Bu zaman fistuladan mado girasi ifraz olunur. Mede vazileri giro ifraz etdiyi geraitdo liqaturaya ahnmrg azan siniri kasirlar. Bu zaman heyvarun qidalanmasrna baxmayaraq gira ifrazr dayamr. Kesilmig azan sinirinin periferik nahiyyasini zaif elektirik c reyaru ile qrcrqlandudrqda yeniden gira ifraz olunmafla baqlayrr. 190

i$ lu Z. Mada vazilarinin gire ifrazrnm neyro-humoral tanzimi M iixtalif qidalann noda v azilarinin Sira ifra4na tasiri 1. Lazrm olan material va avadanhqlar: it, cerrahi alotlar, dezgah, drenaj borulan, 20-50 ml bdlgiisii olan Eiiqe borular, saniya<ilgcn. lakmus kalzlarr. at, g<irak. siid ve s. 2. igin qrsa mazmunu Madeya d[;an qidantntn, meda vezilerinin faaliyyetine tasirini 6yranmeyin kiyr)k ahamiyyeti vardrr. i.p.pavlova qoder alman alimi Hayden-hayn (1878-1879) bu masalani dyrenmaya say g6st?rmi;dir. O, itin qarrn boglulunu agrr, medanin dibindan bir parga kesir, kasilmig mada pargasrnrn kanarlannr bir-birina tikir ve kigik mada alda edir. Kigik medan.in daliyini xarica grxanb heyvantn qarnrrun derisina tikir. Boyuk madenin kesilmig divarlaunr tikmakla onun tamhprnr barpa edir. Belalikla, yemok borusu vasitasila esas made ila alaqadar b6yiik mada ve iearisina qida daxil olmayan tacrid olunmug kigik mada alde edilir (gekil ).. Lakin Hayden-hayn iizra elda edilen kigik mede I.P.Pav.lovu maraqlandran asas mcseleni hall eda bilmir, yeni mode hezmini tam eks eda bilmir. Qiinki bu metodda madeye gelan sinirler kosildiyinden gira ilrazrnda gox miihiim rol oynayan refleks mexanizmi srradan gxrr. i.p.pavlov_ bu n6qsanr aradan qaldrrmaq meqsadila agagrda gristardiyimiz kimi sinirlari saxlamaq gartila kigik mada hazrlayr. Malum oldugu kimi qida alrzdan keqdiyi vaxt aizinda, yeni qida qabulu zamanl, elaco de made hazminin baglanfrc dtivrfinda, taxminan bir-iki saat mada refleks yolu iia gira ifraz edir. Halbuki adi hazm prosesinde qida medade qaldrlr 8-I0 saat erzinda qire ifraz olunur. Ogar -biz Hayden- 191

hayn frsulu tizra kigik modasi olan its qida versok 30-40 dsqiqadan_ sonra yena da girs ifraz olunacaqdrr. Bu miigahide ve tecriibaler gsstarir ki, mede girasinde refleks mexanizmin_ den bagqa diger mexanizmda vardrr. Bu humoral mexanizmdir. Aparrlan tedqiqatlar g6stermigdir ki, hazm zamam medada bir srra kimyavi maddalar emalo ga.lir. Bunlarrn bir qismi qida vasitssile medaya daxil olur. Diger qismi ise ziilallarrn pargalanmasrndan amala golir. Bu middoiarin giro ifraztna sebab olmasr iigrin onlar miitlaq madonin piloris hissesina diigmelidirler. Bu maddelar madenin grxicaffndakr selikli qigada amele gelen suda erimayan va qeyri faal hahnda olan proqastrin maddasini faallagdrrrb suda eriyon hala gevirir. Qastrin qana sorulub qan vasitasile meda vazilorina gelerak onlan oyadrr va gira ifrazrna sabab olur. Bu isa mada hazminin sonrakr esas d<ivriinda baga gelir. 3. ipin gedigi. Pavlov_ iisulu ile kigik madasi olan it elds etmak iigfln heyvan iizarinde cerrahi emaliyyat aparmaq lazrmdrr. Bu ameliyyat aseptika, antiaseptika qaydalanna riayat etmakle iimumi narkoz altrnda apanhr. Hazm vazilarinin foaliyyatini miivaqqoti daya.ndrrmaq, amrliyyat iigrin alverigli garait yu_ ratmaq meqsadile, awalca itin har kq gekisina 0,3-0,4 mq hesabr ile darisi alhna atropin turulur. Sonra heyvanr arxasr iistiinda carrahi stola baflayrrlar. Orta xatt iizra xancarebanzer grxrntrdan gdbeyo dofiru derini kasirlar. Sonra qarm boglulunu agrlar. Msda ilo p*iyliyi qann boglu[undan xarice, yara agzrna gxarrb mejani salfet ila Ortiirler. _ Madeya bir torefdan yuxandan tiipiircek, digar tarefden, aga!1rl.a1 bagtrsaq mdhtaviyyatr daxil olmairn deys onun giracsk va grxacalrnr rezin borudan hazrlanmrg turna ila srxrb baglayrrlar. _Madonin boyuk ayriliyini texminsn 2-3 sm piylikdan ayrrrrlar. Medanin arxa divanndan onun dibine parilel isti- 192

qamatde bir-birindon bir sm arah iki srxrcr kegirirlar. Bu zaman fikir vermak lazrmdrr ki, surcrlar madenin her iki divannr ehate etsin, srxrcrlardan agalr madanin dib nahiyasinda 3-4 sm eninde kisa geklinde hisia-qalrr... Kosilan yaraya ttiptircoyin ve seliyin aimamasr iigiin hamin iki srxrcrdan alava madanin giraciyine dolru aks vs_ ziyyatda awalki srxrcrlara paralel istiqamitde dalia bir srxrcr kegirilir. Medaya galen sinirler bdyiil ayrilik istiqametinde elaze va selikalrr qigalarrn arasr ile- kegdiyi iigtin sinirlor kasilmasin, zpdelanmasin deya, b6yiik ayriliya texminan l_2 sm qalana qeder qaygr vasitasile sxrcr aiasrnda qalan hissesinin har iki divanm kesirler. Kasilmeyan hissonin seroz va azala qigasr,. b6y[k mada ile kigik madenin birlagdirilmesi iigiin yaradrlacaq galacak k<irpii iigiin laamdrr.. Kasik apardrqdan sonra srxrcrlar bir-birinden uzaq_ lagdrnlrr. Diiz iyna vasitasile k6rpiidan baglayaraq aynlyllrqq b<iyr1k va kigik madenin kasilmig sefilli qigatirr bir_ biri.ile fasilasiz tikigle tikilir. eeyd etmai< tazrmdii ki, kigik modanin. selikli qigasrm axrra qader tikmirlar. etinki tikilmayan hisse kigik mada ile miihit arasrnda alaqi saxlamaq tigiin lazrmdrr. Selikli qiganr tikdikdan sonra ellari 0,5 faizli amonyak va ya spirt mahlulu ile yuyurlar. Bu zaman selikli qiga ile temasda olan alatleri, salfetlari dayigdirmek lazrmdu. Ovvalco kigik madaciyin ezala va selik qigasrnr, sonra seroz qi_ gasrnrn kanarlannr bir-birlari ila fasilasiz tikigle tikir, surcrnr agtrlar. Sonra hamin qayda ile bdyiik madenin ozala vo seroz qiqasrnrn kanarlarrnr bir-birlori ile tikib srxrcrdan ayrnrlar. Kigik va b<iyiik meda divarlannr tikdikden sonra k6ipii his_ sani tikmaya baglayrrlar. K6rpii olan nahiyonin arxa ;refin_ dan barmaqla tazyiq edib onu qaldrnrlar. Bu zaman hemin hissanin selikli qiqasrnrn biikiiglari agrlrr, sonra iti lanset vasitasila selikli qigam k6ndalen istiqamatda kesirlar. Bu qigamn kanarlanm bir-birindan ayrrrrlar. Ayrrlmrg selikli qigatir bir r93

terefden kigik madenin, digar terefdan iss b6yuk mrdenin selikli qiqalanm bir-birina m6hkem tikirler. Sonra kdndalen istiqamatda selikli qigadan liqaturalar kegirdirlar (Liqaturalar hem kigik, ham de bdyiik madaye yaxrn seiikli qigadan kegirmalidir). Liqaturalann sorbast uclarrnr ehtiyatla dartrb bafiladrqda k6rp[ boru geklini ahr. Bciyiik made kigik madedan iki qat selikli qiga ile aynlr. K<irpiinrin awelca ezale qigasrm, sonra seroz qiganl iiz-fize tikirlar. Piylikden bir qader kigik medaye sariyib berkidirler. Kigik medanin kanannda qalmrg daiiyi xarica gxarrb qarrun yarasr n yaxrnh[rnda dariye tikirlar. Lakin ela etmek laamdr ki, kigik medenin gxacalr dari sethinden 1 sm xaricde qalsrn. Sonra qarrn boglulunun periton qigasrnr tikirlar. Bu qiganr tikdikden sonru qann ezrlalerini va qarmn darisini tikirlar. Yaraya yod ve vazilen siirtiirler. yaram baflayrrlar. Omaliyyatrn ikinci giinii kigik madeye toplanmrg mida girasini bogaltmaq iigiin ora drenaj qoyurlar. Bu emaliyyatr sonrakr giinlar da tekrar etmak lazmdlr. Bele heyvana carrahi emaliyyatdan sonra diqqetla qulluq edilmalidir. Omaliyyatdan sonra kegan l-ci va 2<i gtin heyvanr su verilir. 3-cii,4-cii giin su ils qarrgdrnlmrg siid, 5-6-cr giin xalis siid, sonrakr giinler sridde isladrlmg 96rak, d6ytilmii$ ot, et suyu vermek 01ar. Omaliyyatdan 10-12 giin sonra bele heyvanlar iizerinde tecriiba aparmaq miimkfindiir. i$ m t, Mado girminin tarkibi, xassasi va hazmda ahamiyyati l. Laztlln olan vesait: meda girssi 0,5 faizli HCI turgusu, N/50NaOH, 10 faiz NaOH I faizli CuSO+ lakmus kafzr, indikator (tenolltalen ve dimetilamidoazbenzol), de;rile olunmug su, $tativ, srnaq giigesi, su hamamr, termometr. Tabii, qaynadllmrg va neytralla$urlrnrq meda giresi, fibrin, spirt lampasr, buret, pipet, qaygr, qurbafa ve s. t94

2. igin qrsa mazmunu Insamn, itin va ya bir sra bagqa heyvanlaln temiz meda $iresi rangsiz, 9affaf reaksiyasr turg olui. lnsamn mads giresinin xfisusi gekisi 1,0083-1,0086 arasrnda dayigir. HCI turgusunun miqdarr 0,4-0,5 faiz itlorda 0.5-0,6 faii olur. Bu tur$unun bir hissesi selik va rizvi maddolarle birlagmig gakilda, digar hissasi ise sarbest olur... _ Mede girasinin tsrkibini 93,2-99,5 faiz su, 0,g_0,7 fai_ zini_ bark madda tagkil edir. Bark madde izvi," q.yii-ti^i maddalarden ibaratdir. Uzvi maddalorin gox hissesini zrilalh birlagmaler, siid turgusu, qltikoza, keratin fosfat, adenezino_ fosfat turgusu, sidik covheri, sidik turgusu va s. maddeler taqkil edir. Qeyri iizvi maddalerdan xloridler (NaCl, KCl, NH+CI) az miqdarda fosfat va sullatlara tasadif edir. - Made girosinin tarkibinda pepsin fermenti vardrr. Bu ferment turg miihitda miirekkeb itilalu., orta ziilallara, yani albumoz ve peptonlara qader pargalayrr. Apanlan tecriibo_ lardan aydrn olmugdur ki, HCI-nin miqdarrndan asrh olaraq mede girasinin hezm qiiwasi da deyigir. Bela ki. HCI_rn qatrhfr 1,5-3,9 faiza gatdrqda pepsin teiirin maksimum qiymet ahr.. Yr_llrn olmugdur ki, pepsin ifraz olundulu zaman qeyri-faal formada olur, lakin xlorid turugusu ila b-irlagdikde faallagrr. Mada qirasinin terkibinde olan pepsinin tesi;ini va ya medc Airesinin.hazm qiivvesinin pavlolun laboratoriya_ srnda onun gagirdi Meti xrisusi iisul ile tayin etmigdir. Bun_ dan 6teri kapilyar qil9o boru igarisina yumurta ag; doldurulur. Sonra bela kapilyar 8-10 daqiqa 90-95o qrzdirrlmrg sax_ lanrr. Bele loraitda yumurta agr timamile lixtalanrr, Bele kapilyarlan 1,0-1,5 sm uzunlula malik pargalara brjli.ib her parganl made girasina sahr. Mada girasinin tasiri altrnda yumurta aelntn hall olma dorecesini mmja tayin edirlar. Bu tecriibelerdan aydtn olmu$dur ki, miixtalil 2iilallar pepsin fermentinin tosiri altrnda eyni doracada hazm olmurlai. Qan ziilah fibrin, at vo yurnurta ztilallarrna nisbatan daha tez hall 195

olunurlar. Made qirssinin terkibinde pepsindon bagqa, siidi.i laxtalandrran siguk ve ya ximozin fermenti da vardrr. Bu ferment zaif turgu, zaif qalavi ve neytral miihitda siidiin tarkibindaki prokazeini kazeine gevirir. Kazein ise pensinin tasirindan pargalamr. Belelikle de laxtalanmrg siid hazm olunur. Made girasinin tarkibinda yaglan qliserin va yae turgulanna qedar pargalayan lipaza fermenti dexi vardr. Yaqh adamlann made girasinin terkibinda olan bu ferment emulsiya hahna diiemiig yallara ehemiyyatli darecsde tesir gdstarir. Siidsmar ugaqlarrn va ya cavan heyvanlann mada giresinin tsrkibinde olan lipaza fermenti siiddaki yaflarrn taxminan 25 falzini pargalayrr. 3. igin gedigi a) Mada giresinin tur$ulugunu teyin etmek iigiin mfixtalif iisullar vardrr. Mos: saat giigesinc bir nege damla made giresi t6kdiikden sonra, qirani g6y lakmus ka[rzr ila yoxlayrrlar. Lakmus kairamn ranginin qurmasl meda girasinin rurgulufunu g6sterir. Mada girasinin turgululunu titirlame iisulu ile do teyin edirlar. Bu maqsadla fenolftalein va diamidoza-benzolun l faizli spirtli mehlulundan indikator kimi istifado edilir. Beia ki, filtirdon kegirilmig 5 ml mede girasi t6kiikni4 stekana bir-iki damla I laidi fenolftalein mahlulu elava edirlar. Sonra qangrq mehlul iizarino biiret vasitasile damla-damla N/50NaOH mahlulu elava edilir ve stekandakr mehlul qalralamr. Mehlulun rangi dayiqana qeden NaOH mehlulu elava edilir. 5 mi msda girasinin neytrallagdrnlmasrna sarf olunan NaOH mahlulunun miqdannr tayin etmaklo msda girasinin iimumi turluguq daracesini tsdqiq etmsk olur. Melum olmugdur ki, NaOH mahlulunun har bir ml-i 0,00364 qram HCI tursusunun neytrallagmasrna miivafiq gelir. Bu hesabla 5 mi mada girasinin neytrallagmasrna serf olunan NaOH miqdarrnr teyin etmok olar. 196

b) Made sirasinin hazm.qiiwesini teyin ermek iigiin d<ird srnaq giipesi gdrtirfiliir. f-.i i,nuq iuir.i,r,a's'#iauii, Z- cr srnaq srisasina 5 ml oavnadrlm,s. 3:"'[ ;,n;; itiirrir" s ",r n-eytralla gdr'l mrs mada iires i, +-.ti'nuq -ffi.l"l""o,s r"irt HCI mehlulu r6kiilitr..._sorya s4aq giigelarina eyni miqdarda va fibrin zfilah edib, ela_ 3840" harareti otan-su d-il;;"i;:fr'arqiq" saxladrqdan sonra fi brin rii.lul-,";;;i;;_; q'uiiuyv"tl <iyronilir. Aydrn olur ki. tabii,n"a, * iri'li"r" rin ziilal tamamila nu- eriyir. "iirrrs, I\il.i srnaq gtgesina., yani qaynadrlmrg mada olave edilmi5 fibrin 5irasine ailatr aayiprrur. O."-gorJU],iral qaynadrtdrqda yiiksek hararati" si.rri trrtrira5r' Llir'iirr'.i mentlo_ri pargalanrr va tosirrnr e.- rtrnr. ^,_ -.. Uctl"fi srna_q piigasina, yoni neytrallagdrrlmamrs made qrresrna salnmrs fi brin zflal, lkinci'srnaq itigrrl"j, }arg, kimi dayigikliye uframrr. Bu grranrn tarkibinde tur$u olma_ drlrndan ziilalfermenti bele miihitde i;;'thililjjoi uo* tasirsiz qalrr.,. Drirdiinci.i srnaq gilgasine alave edilmig fibrin ziilah 9i9ir ve didilir. Buradan malum.olur ti,-p"rt" f".*tnti *.s miihitda z[lallan parqalaya bilir. Meda girasinin haim qiiwesini tayin etmak maqsadi ila. diri qurbala iizarinde t"i.uu,,p"rif',i.' Hrrrtr,rirf Eai_ nlmr$ qurbaeanr verrikal veziyyatd-e st"tf, ii.i"ijilif.ir mantar ldvhaya barkidirlar. n* [i, qu.dr!"rrr,r'"il-c, """_ fr mantar l6vhedan agalr saroest buraxrlmrg olur. Sonra et_ fi i: iffiffl;aigaiinl q"voua'r*i-.j,'ei"ii i#,,ouq Srnaq giigalsrini slxrcr vasitosile _ $tativo barkitdikden sonra, onlarr 40o harareti olan su t "ri"*rri","r,f"'"a*. Taxminsn bir nees saatdan.o.nru- onrl-ffiil;ffiil_s atraflan yoxlayrrlar. Melum olur r.l, i.tsrlrilj"'ri.#;:,r_ lnmrs asa[r atraf arivir. orrnadrtmi il;",,#ij ilil;*s apalr atraf isa deyisikive,igiu*r. t97

Madealtr vazinin faaliyyetini dyranrna metodlan Medaaltr ve ya pankreas vszi texminen 70-100 qram gekiye malik qangrq vazilerden olub, ham daxila va ham de xarica gira hazrlayn. Vazinin daxili sekresiyasr vezi boyu sepilmil iri hiiceyreisrden ibaret adacrqlarda haztrlanrr ki, bunlara lankerhans adactqlarr deyilir. Bu adactqlartn axart olmadrlrndan hazrrladrqlan insulin ve qliikakon hormonlarrru bilavasite qana verirlar. Vazin xrrda hiiceyrelarden ibarat olan digar hissasi xtisusi gira hazrrlayrr ki, buna madaaltr ve ya pankreas qirasi deyilir. Bu qirs xiisusi axar vasitesila onikibarmaq balrrsalrn enan hissesina t6kiiliir. Baqqa heyvanlardan farqli olaraq itlarda pankreas vezinin iki axan vardrr. Bu axarlardan biri asas axar olub, serbest gakilda nisbeten qrsa olan ikincisi ise 6d axan ilo birlikda onikibarmaq balrrsa!a agrhr. Axarlann bafirrsala agrlan nahiyasinda helqavi azalelarin qahnlagmasrndan sifinqtor amela galmiqdir. Pankreas giresi almaq ve vazinin iaaliyyetini iiyrenmak iigiin miixtatif iisullar vardtr. i.p.pavlova qadar bu vazinin faaliyyati kaskin tacriiba qsraitinda dyranilirdi. Bu meqsedle heyvanrn qann boglu!unu agrrlar, pankreasrn axarlnl taprrlar, ona qiiga konyula kcairib bsrkidirler. Pankreas vezi mexaniki qrcrqlara son deraca hassas oldufiu iigiin kaskin tacriibe garaitinda bu qrcrqlarrn tesiri altrnda faaliyyetden qalrr. Ona gora da kaskin tecriiba garaitinde vezinin fealiyryatini lazrmr edilacek darecsda oyronmek miirnkiin olmur. 1879-cu ilde i.p.pavlov texminen bir nege il sonra alim Hayden-hayn vezinin fealiyyetini dyronmak iigiin daha samereli olan xroniki tedqiq iisulunu tatbiq etmigler. Bu iisul pankreas vezisinin gire ifrazr mexanizmini saglam heyvanlarda tebii garaitds 6yranmoyo imkan verir. LP.Pavlov lazrmi carrahi garaitda heyvarun qann bog- Iulunu aqrr, asas axan 12 barmaq balrrsaqdan ayrrrb, hey- 198

varunln qarntntn darisine tikir, sonra isa ba[rrsalrn tarnllp_ nr barpa edirlar. Heyvarun yarasr taxminen -Z- t O-gune sa!a- 1rr. Iul$"t giresi rangsiz, gsffaf, qalevi reaksiyaya malik mayedir. giranin PH 7,8-8,4 arasrnda dayigir. giranin tarkibinde 98,7 faiz su vaidr. insan giinde 500-800, -itler 200-300 mi, g6vgeyon heyvanlar 6_7, dtnuzlarda isa 8 I msdaaltr qire ifraz edirler. gire iizvi va qeyri-iizvi maddalardan ibaratdir. Uzvi maddalarden giranin terkibinda ziilallar, selik ve fermentlar olur. Qeyri-iizvi maddelerdan on gox bikarbonarlar v; ba$_ qa duzlar vardrr. Gtinde taxminen pankreas girasi vasitasiia l0 qrama qedar ziilallar ve biokarbonat duzian xaric olur. Ona.gdra_de bela heyvanlarm qalavi-turguluq mrivazineti pozulur. Heyvan.lara biokarbonai NaHCO: vaiagqa qalavi dudar-vermekle pozulmug miivazinati berpa etmokolar. giranin tarkibinda iizvi maddolari pirgalayan miixrelif lermentlar v ardr. ZIrlallan pargalayan iripiin, ximotripsin, karbohidratlarr pargalayan amrlaza, maltiza, iaktaza, nuk_ lern.tur$ularlnr pargalayan nukleaza, yaflafl pargalayan tripsin va ximotripsin emala geldiyi zamair qeyri_faal formada olurlar. Ona gdre bu fermentlara tripsintgen ve xi_ motripsinogen deyilir. Bu fermentlsr ilk defe lg-99_cu ilde f av^lo1u.1.laboratoriyasrnda N.p.gepovalnikov terofi ndan kegf edilmig bafrsaq girasinin tarliibinde olan entroginaza fermentinin tasiri ile faallagrrlar. Faallagmrg bu fermjntlera tripsin v^e ximotripsin deyilir. I.p.pavlov. introginaza fermentlnl I'ermentlarin fermenti adlandrrmrgdrr.,,. Bu fermentlar zeif qalevi miihitde miirekkab va orta ziilallar_r amin turgularrna qader pargalayrr.. Karbohidratlan pargalayan fermlntlari miirskkab qs_ karlari orta.gekerlara, orta _gekarlari isa sada gekarlare qadar parqalayrr. Lipaz" fermenti isa qeyri_flaal formada olur. 6d turgusu duzlannrn tasiri ila faallagu, miirekkeb yallan J e '-- qlise_ rin vo yaf, turgulanna qadar pargalayr r. - 199

Pankreas girasinin terkibinde giiclii fermentlerin olmasr ile, bagqa hazm fermentlerindan ferqlanir. Pankreas giresinin miqdan, eleca da onun ferment tarkibi yeyilan qidalarrn miixtalifliyindan va bir srra amillarin tasirindan asrl olaraq dayigir. ig ttl l. i.e.favlov iisulu ile pankreas axartnln xarice Srxardrlmasr l. Lazlm olan matcrial va avadanhqlar: csrrahi alstlar, dazgah, qrf, srnaq giigelari, at ve gdrak, elektrostimulyator, atropin, sekretin, giiga konyula va s. 2. iqin qrsa mazmunu Cerrahi amaliyyata baglamazdan evval, iizarinda tacriiba aparrlacaq itin yararh olub, olmadrlrru nazero almaq lazrmdrr. Bela smaliyyat genig qelasi olan itler iizarindo aseptika va antiaseptika qeraitindc iimumi narkoz altrnda apan- Irr. Arxasr iista heyvanr carrahi stola barkidirlar. Orta xott iizra xancsrabanzar grxrntrlar g6beye taraf 6-8 sm uzunlufunda dari, azalalsr va periton kesilir, qarrn boglu[u agrlrr, l2 barmaq balrrsaq pankreas ile birlikda xarica grxar rr. l2 barmaq ba[rrsafrn qarrn boglulunun arxa divarrna baxan sothini 6n tarela gevirib, axarrn 12 barmaq bagrsala agrlan nahiyasini miiayyanlagdirirlsr. Bu nahiye nisbaten uzun olub, 12 barmaq balrrsaq ile pankreasrn serbast kenan arasrnda emela galan bucaqdan texminan 3-4 sm yuxarr yerlagir. Axarl tapdlqdan sonra onu zadalanmakdon va kasilmakden qorumaq iigtin axarrn yanlarrndan balrrsalrn altrna garpazlagdrrrlmrg vaziyyatda iki zond kegirirler. Burada olan qan damarlannl zadalamekdan qorumaq iigiin cerrahi ameliyyat miimkiin qadar ehtiyatla apar mahdrr. Balrrsalrn 6n va arxa divannrn seroz qigasr iizarinde iigbucaq gaklinde iki kasik aparrrlar. Bu iigbucaqlarrn zirva- 200

sini mflayyan etdikdan sonra onun merkezini axarln memaciyini saxlamaq garti ila romb geklinds kasirlar. Axan ile bir yerda kasilmig hissani balrsaqdan aynrlar. Kesilmiq bafirrsala tikirler. Balrrsagr tikandan sonra l2 barmaq bafrrsalr bir-iki tikig vasitasila qann boglulunun 6n divanmn azelalarine barkidirlar. Axan balrsaq pargast ila birlikda xarica grxanb, qarntn derisine tikirlar. Tikmazdan evval darida balrrsaq pargasrmn, yani rombabanzar hissenin dlgiisiina mtivafiq kesik aparrlrr. Hamin balrrsaq pargasrnl tikdikda diqqatli olmaq lazrmdrr ki, axar burulmastn. Kasik meda emaliyyatrnda oldufu kimi cerrahi emeliyyatdan sonra heyvana ciddi qulluq etmak lazrmdrr. Taxminen heyvarunrn yarasl 7-8 giina sa[alr. Belo heyvan id+' rina tecriiba aparmaq olar. 3. igin gedipi Pankreas axanna fistul qoyulmug iti dezgaha 6yradirlar. Pankreas giresi almaq figiin heyvanr yedirtdikdan lzl-20 saat sonra ona qida verilir va taxminena 2-3 daqiqadan sonra gira ilraz olunur. Bela heyvanlar rizarinda miixtalif qidalarrn tasiri ila ifraz olunana giranin kamiyyat vs keyfiyyatca dayigmosini eleca da pankreas qirasi fermentlarinin tasir qiiwasini mi5ahide etmak olar. Pankreas qirasinin tarkibini bildikden sonra onun aynayrr iizvi maddalera g6sterdiyi tesiri tacriibt garaitinde 6yrenmak olar. Zfilallan pargalayan tripsin fermentinin tesirini miigahido etmek iigiin ddrd srnaq borusu g6tiiriliir. Birinci iig srnaq borusunun herasine I ml adi pankreas giresi, ddrdflncii srnaq borusuna ise eyni miqdarda qaynadrlmrg pankreas girasi tdkiiliir. Birinci srnaq gflgesina 3 ml 0,2 faizli HCI mehlulu, 2-ci srnaq borusuna 3 ml 0,2 faidi NazCOl mahlulu, 3-cii stnaq borusuna 3 ml su t<ikiirlar. D6rdiincii srnaq borusuna heg ne 201

olava etmirror. sonra srnaq. borula'mn ddrdi.ina da fibrin ziilah clava edib, 3g_40. qrzdrrrlmrg su hamamrnda 20-30 da_ qrqe saxlavtrlar,.. Tecrilbodan molum olur. ki, l_ci srnaq giigesina daxil edilmig fibrin zillah sisir.l.cii, 4-cii srnaq borula,na daxil edilmiq fibrin ztilatr aivistkliya ugrarrur. ilki-ri)-"i,r,,*q t"_ rusuna rdktilmiig fibrin zilal isa largalanrr. ' Amilaza fermentinin sutu t a.uin'taru tasirini mtigahids etmak, iiqiin iig srnaq borusu g<itiiriirlai. Sir""r'iki',"1.*fl srnaq borulannrn harasina. I mil adi prrf,*rr;;.":i,::.u,,_ naq borusuna hamin miodard; :^d.jiil;liilirlr rirr.i t6kiirler. Birinci srnao b.,rusuna.j ml O.Z irlj fie)_"i,,r"q borusuna 3 rn.l 0,2 Na:COr rnrf,fui,.rtiitirf.i.'j-iri.,ilq u"- rusuna ise 3 ml su alava edirtar. S";;;r;;;";;u[.,n,n :::_1i 1. 2 ml. biemig nisasta mahtulu,tru,.ait.-iijb" n.- rarotr otan su hamamrnda 20-30 deqiqesa^i;il. "-' _, so.lll _srnaq borularrnarr.,,liriu,rilrrirri", "urr_ norar 96tiiriib. sekarin otmasrn, T;;;;;;;;rlr';rl"ri*r"_ nrn olmaslnr isa yod reaksiyasr rla tayrn edirlar. Apanlan tecriibalrrden aydrn olur ki. birinci ve {ict.incij srnaq boruta.nda olan ni*usia mat iuiu'h;;;;j;lhdiyi l,,,lxh llt"'' stnaq bo rus u nd'k' ;i;' * ;,il;i,";ji:l'j 0.,- YaEr parcalavan lioa zl.ler,menti nisbatan qeyri-flaal 9a_ kilda olur. Balrrsaga rdkrildukdrn sonra dd tur$usu duzlan l:-:_":ul..va faal.taerr. Lipazo f"rmeniirir- y"ijrrl lji.i"i oyran mrk iiciin ddrd sr n a o [6 1u5u gdl iiriilu..'tsil;;,n""iloi_ l" I 4 adi. ikisine iso qaynadrtmrs-d;k;;;r";rr;'*irrr. j,,l#.li,t,".,nrn dordtineda e,i J, ;;'i;j',.v,ji'vug Bu maqsedla istanilsn -bitki yagrndan istifade etmak o11.. Sonra. srnaq eiisatarina 2_3 d";rfi-i;;;lri"r."i,i r'ilirr, sprrt mahlulu alave edi.l.ir. Adi vo eleca da oavnadrlmrg pankres girasi olan srnaq borularrndan birina 0,i "l tia "rrur'.iiii;h;;;'j# ;:., 202

lanrun diirdiinii de 38-40" herareti olan su hamamrnda 30 deqiqe saxlayrlar. ALnan rangleri miiqayise etmakle yallarrn pargalanmaslnl 6yranirlar. Srnaq borulannda yaf mahlullarrndan renginin gahrayr ranga gevrilmesi ya[lann qliserin ve ya! turgulanna pargalanmasrnr g6sterir. Renglarinin deyigmesini miiqayisa etdikde bir vo iki ndmreli srnaq borularrndakr ya$ mahlullanmn rangleri dayigdiyi halda, 3-cii va 4-cii sinaq borulanndakr mahlullarrn rengi deyigmir. Od elava edilmiq l-ci srnaq borusundakr yag mehlulunun ranginden daha tiind olur. Bu iki srnaq borusundakr yallarrn pargalanma deracssini miieyyenlagdirmak iigfln, har iki srnaq borusundakr yaf mehlulunu qelevi mahlul ilo titirleyirlar. Bu tecrfibanin naticalarinden melum olur ki, yalr pargalayat hpaza fermenti 6d turgusu duzlannm tesiri alirnda fealhlrnr xeyli artrrrr. ig lu to. Nazik bafusaq qiresi ifrazrnm miipahidasi va girenin hazm qiiwasi 1. Laam olan material vo avadanhqlar: it, cerrah aletlsr, fizioloji mahlul, 0,2 faizli HCI mahlulu, miixtolif qidalar, I faizli niqasta mehlulu, pepton ziilah va s, 2. igin qrsa maznunu Nazik bafirsaqlar hezrn iizvlarinin esas hissesini tegkil edir. Insanlarda nazik balrrsalrn uzunlufu toxminan 5-6 m beraberdir. Yuxanda qeyd edildiyi kimi nazik balrsaqlar iig yera ayr rr: 12 barmaq bafirrsaq, acr balrsaq va qalga ba[rrsaq. Acr balrrsaq nazik bafirrsafrn texminen 25 hissesini tagkil edir. Acr balrrsaqla qalga bafrrsaq arasrnda anatomik hiidud yoxdur. Her iki balrrsalrn selikli qiqasr 12 barmaq balrrsaqda oldulu kimi gire ifraz edon Libergiin vezileri ilj

zrngindir. Selikli qiganrn sarhinda krilli miqdar kigik grxrnh_ lar vardrr. Bu grxrntrlara balrrsaq xovlarr deyilii. 'Su ;ovlar bir q-at epitel ^hiiceyralari ili ortrimtiqdiir. )iovlar qan kaprlyarlarr, limfa damarlan va azela liflari ile ahata olunmug_ dur. Iizvi maddaler bu xovlar vasitesila qun" u. iij.uyu,o_ rulurlar...bagrsaqlartn ezele qigasr boylama ve halqavi azala liflarindan tagkil olunmugdur. Ba[risalrn divarlairn<ia Aver_ bax va Meysner sinir kaleflari vardrr. Bafrrsaq girasinin tsrkibinde bir srra mrihiim lermentler vardir ki,'bunlar hazm prosesini baga gatdnrlar... BaErrsaq. girasi rengsiz maye olub, tarkibinda selik, epitel hticeyralari, xolestrin kristallarr. 0,6_0,7 faiza qadar ir-acl 0,2 faiza qador Na:COr vardrr.. Bagrrsaq girasinin reaksiyasr qolevidir. BaErrsaq sirasi_ nin tarkibinde qeyri-feal tripsin va ximotripsin-fealligdtran enterognaza fermentindan bagqa, ziilallara, yafilara, sulu karbonlara tasir g6staron fermenil"r de vardri. - " Erepsin fermenti orta ztilallan amin tursulanna qeder pargalayrr. Bagrrsaq girasinin tarkibinda nuklein turgusunu pargalayan nukleaza fermentina de tesadiif edilir. iallan pargalayan lipaza fermenti nisbetan zaif olub. yaglarr qliserin va ya$ turgulanna qadar pargalayrr. ' ' ".., Karbohidratlarr pargalayan fermentlarden amiliza, miirakkab gakerlari orta gakarlera, maltaza, invertaza, lakta_ za fermentlari orta gokerlari sada gakarlara, yeni qliii<ozaya qadar pargalayrr. Lakin bu iisul elveriqli iisui hesab olunmur, giinki bir qedardan sonra balusalrn selikli qigasr xarica terof gevrilir, miixtlif mikroorqanizmi-rin bagrrsila diiqmasi ne_ trcosrnde anormal vaziyyat y aradt..,. I,f.fav]ov bu ndqsanlarr aradan qaldrrmaq meqsedi ila.kesilmig balrrsalrn har iki ucunu helqa gakiinda'birbirino tikir va balrrsala fistul qoyub. onu'hel,vanrn qarrn denstne grxarrr. Sonra osas balrrsafrn lamllrnr berpa edir. Bela heyvanlarrn yarasl 10-12 gtinj sagalr ia onlairn iize-

rinda tecriibe aparmaq miimkiindiir. Tadqlqatlardan malum olmugdur ki, baerrsaq vozilarinin girs ifraa bagqa hezm vazilarinin gira ifra7rnja=n lerqli olaraq, qrcrqlandrrrcr amillarin bilavasiia urrlir." t".i. go._ tormesi ila elaqadardrr.. Bagrrsaq vezilerinin gira ilrazrna merkazi sinir sisteminin tesiri bu vaxra qader dyrenilmemigdir. n"c,ir;e,n'iiuur_ tarrnda yerlo$en sinir,diiyiin va kalaflarinin i;ti;kr iia burada $lle [raz muh]u re eks mexanizmi ila icra olunur. Bela heyva-,ln t:lq olunmug bagrsaq pargasrndan gire if.aan iaaqiq etmak flgiin heyvana 14-16 saai miidderinda qida;;;;t;r. Heyvanr dezgaha grxanb.tecrid olunmug bagrrsaq pargasrndan giro. ifrazrru miigahida edirlar. Balrrsai -iirr.ini, rrrazlnl. mufa-ttrde etmek iigiin miixtalif iisullar vaidrr. Bunlardan brnnclsl 'I'ri-Bella, digari ise pavlov iisuludur. 3. igin gedigi Tri-Bella iisulu ila nazik bafrrsaq pargaslnl tecrid et_ mak iigrln, narkoz altrnda heyvanr arxasr iista corrah stoluna ba[layrrlar. Qarrn boglufiunun 6n divannr orta iaii-tizre o_s sm uzunlu[unda kesirlor. _^_,,_ 91:,n boglu!unu-agdrqdan sonra qabrrfiaaltr nahiyedo nazrk bagrrsaga mijmkfln qadar l2 barmaq bierrsaea yaxrn naruyede raprrtar. Sonra acr bagrrsaq ilgeyini yuxari dari sathina grxardrrlar. 20-30 sm uzunlugurd"a lrrifg-t -U"g"- saq pargasrnrn yeri miialyonlagdirilir. Hamin hissedan vuxan ve agalr taxminen I sm bir-birindan aralr seroz ve'ezala qi$asrnr ehate etmak garti ila lasilasiz ttizma tit<isi qoiurta.. Mfmktin.qadar_ bu tikiglari qan damarlarr ui 'of]r'"".a, apannaq lazrmdrr. Sonra iki tikig arasrnda otun iuirr'ol iti :.1111]lj lr:i.lar. B.afirsaq pargasrnr iimumi balrrsaqdan aytrdlqdan sonra bir-birind_an aralanmrg nazik -bagrsaga bag-ba9a soykayib, nazik balrrsaq lyn.ri ii, t"giir"o"ol*o_ nnr bir-birino m6hkem tikirler. Bununh d; bae'rr;;i;iimumi tamllr barpa olunur. Tecrid edilmig U"g":r"-gri'i- iti

ucunu bir-birindan arah vaziyyatde qarrmn derisine tikirler. Bildiyimiz qayda ila qann boglufu ezelalarini ve derisini tikdikden sonra yaram yod va bagqa antiseptik maddelar ila temizleyirler. Melum olmugdur ki, ac heyvanrn balrsaq vezilari qira ifraz etmir. Bunu yeqin etdikdan sonra, heyvana adi qayda ila qarrgrq qida verirlar. 15-20 daqiqa mtidderinda gire ifrazryoxlayrlar. Tacriiba g<isterir ki, heyvantn qidalanmasrna baxmayaraq, bagqa hazm vazileri gira ifraz etdiyi halda, tacrid edilmig bagrrsaq parqasrndan gire ifraz olunmur. Buradan aydrn olur ki, bagqa hazm vazilarinin qire ifraztndan farqli olaraq, balrrsaq vazileri neyro-humoral yol i-la gira ifraz etmir. Bele heyvanrn tacrid edilmig balrrsaq pargasrna qida yeritdikde vo ya dernaj vasitesila balrrsaq vezilerini qrcrqlandrrrb bir qador gdzledikda bafrrsaq vazilari gira ifraz etmeya baglayrr. Balrrsagr qidadan tamizledikda ve ya drenajr balrrsaqdan grxardrqda qira ifrazr dayanrr. Tecrid olunmug balrrsafa 0,25 faizli HCI mehlulu tdkiirlar, bir qader sonra fizioloji mehlul ila onu yuyurlar. $irs ifrazrnr yoxlayrlar. Turgunun tosirinden bafirrsaq vazileri oyanr, kiilli miqdarda gira ifraz olunur. Demoli, ba[rsaq vezilsri kimyavi va mexaniki qrcrqlann tasiri altrnda oyanrb gira ifraz edirlar. Nazik bagrrsaq girasinin hozm qiivvasi rilrenmek maqsadi ilo iki srnaq qiigasi g6ttr[b, hsresine I faizli nigasta mehlulu t6kiirlor. Srnaq giiqelerindan birine I ml balrrsaq qirasi, digarina ise su alava edirler. Sonra srnaq giiqalarinde $ekerin oldulu Trommer reaksiyasr ile tsyin edirler. Bu zaman bagrrsaq girasi alavo edilmig srnaq giiqesinda niqasta gakere 9evrildiyi halda, su olavs edilmig srnaq giigesindaki nigasta rnahlulu deyigilmamiq qalrr. Ziilal fermentinin tasirini <iyranmak istedikda iig srnaq giigesi g6tiiriirlar. Her srnaq giigesina 2 ml pepton ziilah elave edirlar. Birinci va ikinci srnaq gtiqasine 1 ml balrrsaq girssi,

iigiincti srnaq giigssine eyni miqdarda su elava edirler. Sonra srnaq giigelarini 38o harareti olan termostda 30 daqiqe saxlaytrlar. Sonra amin turgulartntn oldulun teyin etmek maqsadila srnaq giigalarinin har birine 10-15 damla brom suyr elava edirlor. I -ca va 2-ci srnaq giigslarinda olan mehlulun rangi dayipib qahrayr rang aldrlr halda, su alava edilmig srnaq qigasin_ daki mahlulun rangi dayigmir. Bu tecriibalardan meium olur ki, bafrrsaq girasinin tarkibinda olan erepsin fermenti ziilal_ larr amin turgularrna qadar pargalayrr. i$ ltt tt. Od, 6d[n ifrazr, ixracr va hazm iigiin ahamiyyati l. Lazrm olan matcrial va avadanhqlart: it, carrahi alot_ ler, efir-xloroform narkozu, srnaq giiqaliri, qrf, giige qablar, bitki yagr, filtir kagrzr, <id va s. 2. igin qrsa mazmunu..qaraciyer oqranizmdo en boyrik vezn olub, hayat iigiin ahamiyyatli bir gox fizioloji funksiya dagryrr.. Qaraciyer biri txiyiik, digori kigik olmaq iizra iki pay_ dan, son. daracsda kigik mikroskopik paycrqlardan r;g[il olunmugdur. Paycrqlar vazi hiiceyrelardan emala galmigdir. Bunlarrn arasrnda son dareca kigik yanqlar vardrr ki, bunlara 6d kapilyarlarr deyilir. Bu kapilyarlar bir-birile birtagarak divarr olan nisbatan daha iri kanalcrqiar amala getirir. Bu kapilyarlar d3 get-geda irilagarok qaraciyer axacaernl omala getirir, bu ise kisa axacalr ile birlagib timumi dd ixacagr ilo onikibarmaq bafrrsa[a agrlr. Qaraciyar hiiceyrelari daimi 6d hanrlayr. Hazrrlanan od 6d kisesins toplamr. Lakin, qida madeden balrrsala kegdiyi zaman qaraciyarin hazuladrlr 6d va 6d kisas-ine y,g,lmrg od iimumi 6d axarr vasitasile onikibarmaq bagrrsagalokti- 207

liir. Qaraciyerin od hazrrlanmasrna 6d ifraa <id kisosins toplanmrq Sdiin 12 barmaq bafirrsala verilmasina 6d ixracr deyilir. Qaraciyerin hazrrladrlr toze 6d ile, kisa 6dri hem rangina, hem da qatrhlrna g6re biri digarindan aynhr. earaciyar 6dli. agrq sarrmtrl rangli, kise 6dii iso tiind qara rengde olur. Kise 6dii 4-5 dala qaraciyer <idtina nisbetin 4-5 qah olur. Odiin tarkibinda iizvi maddelarin goxunu dd turgulan va 6d piqmentlori tagkil edir. Bundan bagqa 6diin tarki6inda leysitin, xolisterin, mutsin, selik va mineral duzlar vardrr. Od turgulan tauroxol ve qlipoxol turgularrndan 6d piqmentleri isa blirubin va bilverdindon ibaratdir. Bilirubin qara ciyerda dalrlmrg eretrositlarin hemoqlobininden sintez olur, biliverdin ise bilirubinin oksidlegmasindan amole galir. -. _. Apanlan tecriibalar gdsterir ki, qaraciysrdon bagqa bilirubin siimiik iliyinda, dalaqda ve limfa diiyiinlerinda da sintez olunur. Odiin ifrazr reflektor hadisa olub, qidamn madaye va bafrrsa[a diigmssi ila baglayrr. Elace da qidanrn qoiuru, onun g6riiniieii va qida haqqrnda s6hbat dd ifrazrna sabeb olur. 6d ifraznrn reflektor mexanizminda azan ve simptik sinirlar iqtirak edir. Bu sinirlerin gatirdikleri impulslarrn tasiri altrnda, qaraciyerin hazrrladrlr 6d vaxtagrrr ya baersaea va ya da 6d kisasine toplanrr. Aydln olmugdur ki, azan siniri ila <id kisasinin azalalarina ve limum.i 6d axannrn bafiusaga agrlan nahiyyasinda yerlegan biizticfi ezaleya, yani sfinktora gelen impulslann tasiri altlnda 6d kisesi yfrhr, sfinktor ise bo_galrr. Bu zaman qaraciyerin haarladrfr 6d ilo 6d kisasin_ daki 6d 12 barmaq balrrsala agrlrr. Simpatik sinirin oyanmasr aksine 6d kisosi ozelalarinin bogalmasrna, sfinktorun biiziilmasina sabab olur. Bu vaxt qaraciyarin hazrrladrgr 6d, 6d kisesine toplanrr. Reflektor mexanizmla yanagr 6Jifra_ zrnqrn humorai mexanizmi da vardr. Bela ki, sekritin, qasr rin, ekstraktiv maddaler humoral yol ila qaraciyarin vezi

hticeyralerins tasir edarak <jdiin ifraam artrnr. Bundan alave 6d va rid mehsullarr da 6diin amsle galmasine tesir gdstarir. Elace da 6diin pargalanma mehsullannln bir qismi qunu,orularaq qaraciyerda <idiin omala gelmesini va himgiuin stimiik iliyinda eritrositlarin yaranmaslnr siiretlendirir. Giinda 500 ml-dan bir litra qeder 6d ifraz olunur. 3. igin gedigi. a) Qaraciyerin 6d ifrazr prosesini aydrnlagdrrmaq tigiin 6d.kisosini fistul qoymaq laamdu. Bir gox hallirda qa;aciyerda haarlanan 6diin 6d kisasina verilmasini daqiqlapdirmik maqsedi ila flmumi 6d axarrnr baglayrrlar. Belo locriibanin d69 qafesi enli olan itlar ilzarinda aparrlmasr daha maqsada ugyundur.. Bildiyimiz qayda ile iti cerrahi ameliyyat iigtin hazrrlayrrlar. Omeliyyat yiingiil morfii, efir-xloioform narkozu altrnda apanlr. Arxasr iiste carrahi stola bafilanmrg heyvanln qarrn nahiyasinda orta xott iizre xancarobanzar grxlntl_ dan baglayaraq dari va ozalalari 8-10 sm uzunlulunda kasir ve qann boglulunu agrrlar. Sag qabrrlaaltr nahiyani bir qa_ dar qaldrrdrqda qaraciyer va 6d kisasi aydrn g<irtiniir. Od kisasina fistul qoymazdan avval rimumi dd axarrnr mdhkam liqatura ila baflayrrlar. Sonra qaraciyer ite 6d kisesini bir yerda yaranrn sothina grxarlrlar. Od idsesina qoyu- Iacaq.fistula miivaflq, onun dibine seroz va ezala qigasrntn arasr ile biizmali tikig aparrrlar. Tikigin arasrnr kasirlar, sonra hemin kasilmig yerdan 6d kisesina hstul qoyub, saplan dartrrlar va belalikiahstulu m6hkam 6d kisasinc barkidirlar. Fistulun digor ucunu xarica grxanb deriye tikirler. Fis_ tulun deriye barkitmazdan awal, bildiyimi z qayda ila avvalca peritonu, sonra azelani, On nahayet derini tikmak lazrmdr. Bela heyvanrn yarasr bir nega giine salalrr.yara sagaldrqdan sonra heyvan dzerinda tecri.ibe aparmaq miimkiin olur. Od kisesindan 6d almaq meqsedilo fistulsui da bagqa iisuldan

da istifade etmok olur. yuxarrda g6sterdiyimiz qayda ila iti cerrahi emeliyy ata hatrlayrlar. dd kisasinin aifi'ni qu.o,n Iil,rl1i tikib, onu bir.qedar kasirlar ve homin kasilmis yer_ oon oo Klsestnda drenaj qoyaraq tid alrrlar. b) Odun ifraz mexall26ini aydrnlagdrrmaq maqsadi lia iimumi 6d axannr., itiuri-l["1"i,^"'qa]"'"y",u, heyvanrm qarnr n derisine tikirlar. Bu gdstardiyimiz qayda ile apanlrr. "rirtiw'aivuxa.raa Heyvanrn, qarrn boglulunu agdrqdan sonra, oniki_.bgpuq bagrrsagl qaldrrdrqda axar aydrn goriintir. Bu axar kigik pan-kreas axarrndan bir qedar u9lg,aiy.a.jii. - - Umumi rid axannrn on iki barmaq ba$rsila agrldrgr nahiyani tayin etdikdan sonra, hamin n"niv.iv, *"r.krii ur_ ziyyet_vermak $arti ite, on iki barmaq Uagrrsagr iigbucaq get_ linde kasirlar. Bu ba[rrsaq parga.rni t"imezi"n'"wjf<lqik pankreas axannr ballamaq lazrmdrr..,,-,,,,onikiburtsq bagrrsagrn kesilmig nahiyesini 2-3 tikigle trlflb onun!1$.1e1n, barpa edirlar. Kasilmig ba[rrsaq parga_ srnr axarla birlikda xarice qxanb heyvanrn quin,n, l5ririn. tikirlar. Yara salaldrqdan sonra heyvan ilzerinda tacdibo aparmaq miimktin olur. - Qaraciyorin vezi hiiceyrelerinin hazrrladrqlarr 6dii top- Iamaq va miigahida etmak igiin ya 6d kisasina'hstui qoyuf_ mu-g iti,.ya ^da.6d kisasi yarayi tikilmig heyvanr ir:ii^nu ^1.?ct1y-,Ii,,Pildiyrmiz qayda ila fistuta qrf vi dareceleimig $u$e qab lla brla$dtrir.ler. Heytanln 6d kisasine 3_4 sm uzun_ lu!u olan drenaj kegirirlar... Plgnrj vasitasila bir saat miiddetinda har 15 deqiqadan bir ifraz olunan 6dii roplayrrlar ", Uu u"ii ut,r* Eatin ranglne ve qatthlrna nazer yetirirler. _. Odiin yallara tasirini dyranmak maqsodile, iki srnaq ::j:_1,^gdlxlb ontara iearisi fittr kagrzr ira'orttitmrie-iki qrr raxlflar. tst.lrlr kagrzrnrn birini 6d, digarini isa su ila isladrr_ lar. sonra heresrmn iizarjne bir qeder bitki yalr elave edirler. 2t0

Bir miiddetden sonra <id ila isladrlmrq filtir kagzlndan yag siiziildiiyu halda, su ile isladrlmrg f,rltir kafrzrnrnizarinda yafi oldu[u kimi qahr. Qabul olunan miixtalif qidalarrn 6dtn ifrazrna tesirini riyrenmek iigiin iimumi tid axarr xarica grxardrlmrg iti dazga_ ha baflayrrlar. 30-40 daqiqe g6zladikdcn,on.i bi.,uur miiddstinda gire ifrazrnr miigahida edirler.. Qida _vermodikdo qira ifraz olunmadr[rnr yeqin etdik_ dan sonra, ite her defa 250 qram 96rak, 100[ramoivayada 600 qram siid verib bir nega saat miiddatindi har 15 daqiqadan bir gire ifraznr yoxlayrrlar. Apardan tacri.ibelerdan melum olur ki, qida medoden onikibarmaq bagrrsa[a kegdikde 6d ifraz olunur. Ifraz o1u_ nan odtn kamiyyat va keyfiyyotcs deyigmasi yeyilen qidamn kemiyyat ve keyfiyystinden asrl olur. i5 :fe fz. Mado-bagrrsaq sisteminin motor funksiyasr l. Lazrm olan material va avadanhqlar: eurbaga, pigik, elektrostimulyator, carrahi alatlar, duz kristallan, lubt t- zioloji mehlulu, kanyula, 1.10r asetitxoiin, 1.10e erizin, 1.108 adrenalin, Ringer-Lokk mahlulu, qiiga qablar, kimoqraf, $tativ, $ii$e gubuqlar va s.. 2. Igin qrsa mazmunu: Hazm kanahnrn motor vozifasi, hezm iizvlari divarlarrnda yerlagon azelelarin yrlrlmasr saya_ sinda icra olunur. _ Bu faaliyyat zamam hazm iizvlarine diigan qida bafirr_ saq boyu herakat edir ve qan$lr. Digar torafdan oidalar hazm rlzvlarinin miieyyan nahiyyalarindi miivaqqeti saxlanr_ lrr. Bu vazife hezm iizvlar sistem.inin mfiayyan nihiyyalarinda yerlaqen, _biiziici.i azalalerin, yeni sithktoilann failiyyati ila olaqadardrr. Hezm iizvlarinin motor funksiyasr p..riultik,, raqqasi harakatlar gaklinda 6ziinI g6starir. Perisaltik hareketler hezrn iizvlarinin divarlannda ver_ 2tl

lagan halqovi ezalalarin yrlrlmasr ile baglayr. Bu herekatler kigik dal[ah olub, taxminan 15-20 saniyjya qadar davam edir. Bu harakatlar sayasinda qidalar medanin gireceyinden qrxacaglna dolru harekat edir. Boylama ezelalarin ytetlmasl reqsi hsreketlsre sebeb olur. Bu zaman qida madanin divarlarrna yaxrnlagrr ve ondan uzaqla$lr. Madenin harakoti zaman1 onun gxacaelndan dibina nisbatan yiiksak tazyiq yaranr. Bu tezyiq madanin dibinda 35-50, gxacagrnda iso 100-120 mm cive stitunu hiindiirliiyiina beraber olur. Bela yiiksek tazyiqin tesiri altrnda qida medaden nazik balrrsasa kegir va brmun ila da balrrsaqlar haraket etmeya baglayrr. IMedede oldugu kimi, balrrsaqlarrn hereketi de peristaltik ve raqqasi gakildo meydana gxr. Bu herakatlar sayasinde qida balrrsaqlarda qangrr. Elace da qidalar balrrsaqlarrn oral hissesindsn anal hissasina dolru heraket etmoye baqlayrr. Hezm iizvlarinin motor vezifasi neyro-humoral yol ila nizama sahnrr. Aparrlan tadqiqatlar g6sterir ki, azan sinir hazm i.izvlarinin herakatlerini siiratlandirir, simpatik sinirlar ise aksine bu harokatlari langidir. Bu sinirlerin hezm iizvlerinin motor vazifasine gdsterdiyi tasir, heyvanrn hahndan, hazm iizvlarinin tonusundan, eleca do markezi sinir qrcrqlandrrrlmasr hereketlarin siiratlanmosino deyil, aksine lengimasine sebeb olur. Sinir sistemi ila yanagr hezm iizvlarinin motor vazifesi humoral yol ile de nizama sahmr. Hezm zamam emale galen bir srra bioioji faal maddalar, miixtelif duzlar hazm flzvlarinin haraketlerina tesir gdstarir. Mos: asetilxolin, histamin, ekstraktiv maddalar, COz, kalium duzlarr horakstleri silratlondirir. Adrenalin, noradrenalin, kalsium duzlarr va s. maddelar isa haroketlari lengidirler. Mede-balrrsaq sisteminin motor vezifosini kaskin ve xroniki tecrtibalor ile dyrenmak miimkiindiir. 212

3. igin gedisi. a) Koskin tecrflba garaitinda qurba$anrn hazm iizvlerinin motor vezifesinin miigahidasi. Merkazi sinir sistemi pozulmug qurbalanr arxasl iiste mantar lcivheya barkidib, qarrn boglulunu bir qador genig agrrlar. Bu zaman mada va bagrsaqlir iydrn g6riinitr-.. By amaliyyatdan bir nege deqiqs ionri balrsaqlarrn hareketi g6riiniir. Nazik balrria!, pirr"t ila srxdrlda,e ya duz kristallan ila qrcrqlandrrdrqdi hirakatler siiratlinir. b) Qurbaladan azan siniri markazinin qrcrqlandrrlmasrnrn mada-balrrsaq herakatlarino tesiri. Qurbaganrn kalla siimiiklarini kasib beyini acrrlar. Uzu.nsov beyini zadalamak garti ile onun markaij,ini.'ri.r._ minin yuxarr g6balerinden ayrrrrlar... Bulbar qurbalamn azan siniri markezini taprrlar. Bu amaliyyatdan sonra yuxanda qeyd etdiyimiz kimi'quibaga_ nrn qann.boglulunu agrrlar. Azan sinii markozinin zaif L_ reyan vasitssila qrcrqlandrrdrqda hezm iizvlorinda harskatle_ rin stiretlandiyi aydrn gdriiniir. v)_istiqanl heyvanlarda hazm iizvlerinin motor vezifesinin tadqiqi. Tacniba iigiin pigik va ya kiigiiklsrden istifada edilir. Heyvanr yedirtdikdan 1,5-2 saat sonra ona efir_xloro_ form- ^ narkozu verib, cerrahi ameliyyata trsf"vrri"r. - q"va etmek lazmdlr ki, hazm iizvlari bog olduqda, herakatlar miigahide edilmir.., -Heyvanrn qann nahiyyesini orta xett iizre kasib qann bo$tuguna aqrrlar. Sonra onu qur$aga qeder igarisi 300 qrz_ drnlmrg Ringer-Lokk mahlulu ila do'lu uunruy" sahilar. nu zaman balrrsaqlar Ringer-Lokk mahlulundi sarbast iiziir. Adi 96z ila balrrsaqlarrn herektlerini miipahide.t.rt Lir...q) Istiqanl heyvanlarda qan sinirinin qrcrqlandlnlma_ srnrn hazm i,izvlerinin motor funksiyaslna tesiii.. TTruE yuxandakr qayda ilj piqik va kiigiiklar rizerin_ da apanlrr. Heyvanrn boyun nahiyyasinda derini kasib euan 213

siniri tap[ va onu l.iqaturaya ahrlar. Eyni zamanda vidaci venaya kanyula qoyurlar. Heyvanr igarisina Ringer-Lokk p"h]yll tokiilmiig vannaya salrrlar. Taxminan l5-20 deqiqa kegdikden sonra hezm iizvlerinin hareketlorini m,.igahids edirlar ve zeif elektrik cerayanl vasitssile azan siniri qlcrqlandrrrrlar. Bu vaxt harakat.lar surotlanir. Asetilxolinin hazm fizvlarinin motor funksivasrm tasirini iiyronmak istedikde vidaci venaya qoyulmug kanyula vasitosil 2-3 rnl 1.108 dozada asetilxolin va 1.10q dozada'ezerin qangrlr vururlar. Qeyd etmok lazrmdrr ki, ezerin xolinstereza lermentini pargaladrgr ilgtin asetilxolinin tasir miiddetini artrrrr. Asetilxolin - ezerin qan$letnl qana vurduqda hezm i.izvlarinin haroketlari nazera gapracaq daracede qiivvatlanir, bir qadar kegdikden sonra avvalki veziyyetina qayrdlr. Adrenalinin hazm iizvlerinin motor vazifosina tasirini <iyranmak istedikda kanyula vasitcsila heyvanrn qanlna 1.10E dozada adrenalin mehlulu yeridilir. Adrenalinin tesiri ile hezm iizvlerinin hareketleri langiyir. d) lstiqanh heyvanlarda nazik baerrsaq ilgoyi haraktlerinin miiqahidasi va qeydi. Bu tacriibeni dovganrn, pi;iyin va ya itin nazik bagrrsalr iizerinda miigahide etmak olar. Heyvamn qarrn boglulunu aqrb nazik bagrrsaqdan taxminan 5-6 sm kesirlar. Kesilmiq balrrsaq pargaslntn tamizlamek iigiin bir nega dafa Ringer-Lokk mahlulu ila yuyurlar. Balrrsaq pargasrnr dayanacala berkidilmig $ii$e qarmaq kegirirlar. Sonra onun agalr hissesini liqatura vasitasila qarma!a, yazrgrya borkidirlar. Yuxan hissesini liqatura vasilasita qarmala birlagdirirlar.,$iigo qarmaq ile bafrrsaq pargasrnr bir yerle Ringer- Lokk mehlulu ila doldurulmug gilee qaba salrrlar. Mehlulun tempreturunu sabit saxlamaq iigiin gti$e qabl su hamamlna sahrlar. Ovvolca bafirrsaq pargirslnln nomal harakatlerini kimoqrafda y aztrlar. Sonra Ringer-Lokk mahluluna ( I : 1 0000) 214

2-3 damla asetilxolin olavo edirlor va yanrlar. Sonra ba!rsaq pargastnr Ringer-Lokk mahlulunda yuyurlar. Ringer- Lokk mahluluna 3-4 damla l:10000 adrenalin mahlulu alive edarak balrsaq harakatlarini yaarlar (gekil ). e) Bo9 mada herakatlarinin mrigahidesi. Bu tacrflba Basov iisulu ila mada fistulu olan itlar iizarinde apanlr. Bu iisul vasitasila hszm iizvlarinin motor faaliyyatini 6yrenmek olar. Molum oldu[u kimi, heyvanrn qidalanmasrndan asrh olmayaraq bog mededa, taxminan har 1,5 saatdan bir periodik_herekotler ila yanaqr medo vezileri de gira ifraz eimoye baglayrr. Bog madenin hsrekatleri 15-20 daqiqa davam et_ dikdan sonra, sakitlik d6vrti ile avez olunur. Bu harekatleri mrigahida etmak istadikda heyvanrn madesina rezin balon kegirirlor. Bu balonu rezin boru vasitasila Mareyin kapsuluna birlagdirirlar. Sonra kapsulamn ya grntn gox yarag hrr_ lonen kimoqrafa s6ykeyirlar. Bog madenin periodik heiaketlari kimoqraf iizarinda yazrlrr. Tocrlibalsr l5-20 daqiqadan bir l5-20 saat miiddatinda apar rr. s) Kirpikli epitelin sarime harekatinin miigahidasi: Bu_ nu miigahida etmak flgiin onurga &yni pozulmug qurbalanr arxasr iisto mantar l6vhaya berkidib, qayglnrn iti ucunu igrz boslulundan qida borusuna sahb, medeye qedar boylama istiqamatinda kasib va onun kanarlannr daitaraq mantar ldvheya barkidirlar. Agz tsrefden qida borusunun baplanlrcrna bir parga qan laxtasr, mantar l6vha hisseciyi qoyub, onun madaya dolru harakotini izlayirik. Bundan sonra qida borusunun selikli qiqasrmn ;j.zaina l-2 damla Adrenilin (l:100000), Asetilxoldin (l:100000), fizioloji mahlulu (0,6 faizli) olava edib, mantar ldvhenin hissaceyinin haraketine nece tasir etdiyini miigahida edirik. Adrenalinin tasirinden mantar 16vhesinin hissaciyinin herakatini lengitdiyini, asetilxolinin ise hamin harakati qiiwetlendirdilni mtgahide edirik. 2t5

$okillor $akil l. Bozi onurfiah heyvanlarda va imanda hazm sistcminin. qurulugu. l - nazik balrrsaq: 2 - yolun bigrrsaq: : _ kor bafrrsaq; 4_qida boru_ su7o5 - madaaltr vaz;6 _ oaraciirr: z.rar:t _iio"[r, s ]L-iki;ri, 10.- baerrsaq borusu; ll. spiraiqapaq. A_miskin; B_ akula; V _ xam ballr:q -qurbaga; D-g<iiarqir:'e_ io"5un;-i_l;;;. -^-'*'' 2t6

I I $okil la. Hazm traktuun fimumi sxemi. l. AEz botlugu; 2.Dil; 3.Dilaltr tipfircek vezilari; 4. Yemak borusu; S.Mada; 6.Mada tagu T.Madonin cismi; S.Madenin pilorik hissasi; 9.Onikibarmaq baemaq; l0.qaraciyar; ll.od kisasi; l2.omumi iid axarr; l3.madaaltr vezi; l4.madaaltr vozin axan; l5.acr balrrsaq; l6.eal9a bairrsaq; l7.kor balrnaq; l8.qurdabanzar grxrtrtr (appendiks); l9.qalxan ganbar balrrsaq; 2O.Kdndalan ganber ba[rsaq; 2l.Yenan ganbar bafrrsaq; 22.s-a benzer baersraq; 23.Diiz balrrsaq. 217

$akil lb. Tiipiircayin reflektoru olaraq ifrazrnrn sxemi. 1. Dilin reseptorlan; 2. Dilin reseptorlanndan oyanmanr apanlan afferent neyron; 3. Efferent neyron;4. T0pffrcak vazisina oyanmanr naql edan effektor-sekretor sinir; 5. T[piircak vazi ve onun axan; 6. Uzunsov beyinde tiipiircak ifraznr tanzim edon markaz. 218

$ekil 2. Hazm kanahnrn k6ndalan kesivi. l.mfisaqir_a; 2.Serroz qat; 3.Birlagdirici serroz qatr; 4.Daiiavi azala qatr; 5.K6ndalan azala qarr: 6.Ayerabax k:lofi; T.Meysner kalafi: ' S.Dairavi qat:9.selikaltr roxuma: l0.iri vezin axailannrn cuarr: I l.selikli vaz; l2.selikaltr vaz. 2t9

3 lololo loli %d W 0?, +,, gakil 3. Hezm vazilari. LBirh[ceyrali epiteldaxili; 2.Vezi tumurcugu; 3.Vezi sahasi; 4. Y-azi suxuru; 5-Vazi gxrntsr; 6.Epitel rn-ongali olmayan ' golhiiceyrali borulu vszilor; 7.Sade borulu; a.sade alueollu; 9.Sade-borulu gaxelanmig; l0.sada alveollu gaxalanmiqf '.^ - I l.mrlrakkab borulu vaz; l2.m0rskksb ilveollu; I 3.Miirekkeb borulu-alveollu; l4.miirokkab torgakili vez. Qara rang - ashus, Aqrq - grxancr axarlar. 220

gakil 3a. iri hazm vezi. LM0xtalif 6.l9nl0 grxancr axarlar; 2.X[susi qiga; 3.Sinir lfi: 4.Vazili h[ceyralar; 5.Sekret; 6.Vazin uc 56besi; 7.ean damarlan.. Ox itan6i - maddalarin qan damarlarrndan (7) raz huc.elralarina (4) dofru herokat istiqamatini gdstarir. ))1

gakil 4. iordan va Uqolyeva gdro sekresiyanrn takm iinii aks etdiran sxem. A-marhalasi; 1-morfonekrotik, 2-morfokinetik, 3-morfostatik sekresiya; Emarhalasi; I-Qana ve xarici mfihita sekretor madde ifraz edan hiceyre; II-morfostatik sekresiya; III-morfostatik; IV-morfokinetik; V-morfonekrorik sekresiya; VI-Vll-endokrin sckrcsiyanrn inkigaf marhalelari. Biitiiy xatler -Uqolyeva g6ra takamflld0n marhalalari. Qrnq xatlor - takamulun miimkiin yollan. Qara dairelar - hazm fermentlar va sekretor qmnulslar. A - dairavi+ekretor qranulalar. K - kapilyarlar. 222

\, _= ry gakil 5. Bazi onur{ahlarda afirz boglufiunun sekretor aparatlnm takamiil sxem-i. _ AErz boilueunun selikli qigasrnrn goxqarll sekretor edircli: l-onurlalllann hipotetik acdadr; II_Dayirmialzhlar lriinooal:.. III-Sfimiikln bahqlar: I_ birqath epitel aixt u"ztar:----" I v- va v-suda-quruda yarayanlann agz boglugunun vazili elementlari lq-t_b1g^-" I *.:r,-"enlar.(rrsbaga); I _birhiiceyreli epirel xali vazlar,,,r-goxqaul epltel manpyi olmayan vazilerin anusu, 3_clxancl axar. vt-(2u$tafln aglz boglugudun vazili apparatr (toyuq); IjQoxqath brry_ nuzla$mrg yastr epiret. 2-Epitet rnangali Llmayan i"*q",r, iripii".'tl"ri lerinin 0c adbasi; 2-grxancr axar: yii-mamelilarin ac,, b"iderir, *t_ l1ll,itrylll,:nowl): l -buynuzta5mrs eoxqarh yaitr epiiel,"2-qoiqartr eplret manfjlr olmayan tipfrrcek vazilorinin asinusu: 3-lri t[p0rcok vazi_ larinin asinusu, 4_e[anct axar. 223

$akil 6. igtahanrnr hipotalamik tanzimi. TM-toxluq merkazi, AM-Achq markazi, $akil 7. insanm qidam udma aktr.

gekil 8. i.p.pavtov flsulu ile tacrid erlilrnig kigik madaciyin sxemi. l. Selikli qiga: 2. Ozala qiga; 3. Senoz qiga; G5-6. Fistula borusu: 7. Qar.nrn divannrn darisi. Kigik maaadiyin U"sf"gr""l"l. ili.il maoecr( bo$lugundan (A) avrran ikiqat selikli qip. B_ meaaya giriq; C-Madenin piloris 96besi. $akil 9. Tacrid edilmig kigik medeciyi olan it.

$ekil 10. Onikibarmaq bafirrsaqda gcdan hazm prosesini eks etdiran sxem. i-oralabanzer ba!; 2-qaraciyerin sol payr; 3-qaraciyarin saf payr; 4-qaraciyerin kvadrat payr; 5-sa[ boylama grnm; 6-sol boylama qrrrm; 7-ild kisasi; 8-6d kisasinin axaca[r; 9-qaraciyarin axacafr; l0-iimumi 0d axacafir; l1-madaaltr vazi; l2-madaaltr vazin bagr; l3-madaaltr vezin quryrufiu; l4-madaaltr vazin axaca!r; 15-12 barmaq balrrsa!rn yuxan iifiqi hissasi: 16-t2 barmaq ba!rrsalrn enan hissasi; 17-12 barmaq baglrsagln asagr iifiqihissasi; l8-12 barmaq bafrrsaltn acr bagrrsaga kegsn hissasi; l9-acr bagrrsaq. 226

$ekil 11. Nazik bafusafirn divanmn qurulugu. Qigalar: I-Selikli, Il-Selikaltr, III-Ozala, fv-serroz. l-xovlar, 2-9xrntr, 3-epiteli, 4-selikli qigamn xiisusi qah, 5-azale qatr, Gdamar toru,?jimfa toru, 8-sinir lfi, 9-1O-selikaltr va azala sinir kaleh. 227

EI,Et 4 *-r---- $akil 12. Azan (A) va Simpatik (B) sinirin qtcrqlandmlmasrnln nazik bairsaqlann motor faaliyyetine tasiri.

ab 611 )o ba gakil 13. Hezmin mtxtlif tiplerinde qidantn hidroliz t9[n lokalihasiyast' a) Hficeyre xarici - distant, b) Hriceyra daxili, v) Membran (divar6n[). 1-h0ceyraxarici maye; 2-h[ceyradaxili maye; 3-h[ceyradaxili vakoul; zl-niiva; 5-hficeyra membraru. 229

'r:tu;:*:.t:# -"""*";::',:*t:*.ta"" "" l'-. f;-: "t i'" ' oo "#dj g 3"b "" ;.t - oro b; oo q u. i.! d4 q oq" HSftEt ' $akil f4. Nazik bafrrsaqda qida olan (II) ve qida olmayan fl) qeraitda bogluq (A) va membran hazminin (B) qargrhqh elaqesinin sxemi. l-nazik baitrsaq boglufunda fermentlarin xaotik yerlagmesi, ^ 2-mikroxovcuqlar, 3-mikroxovcuqlarrn _ iist sathindi fermentlar, 4-hagiyali,biiknglarin masamasi, 5-haqiyali biiki;iin masamalarinden kega bilmeyan mikrobtar, 6-7-hidrolizin mtixialif marhalesinda olan qida maddolari. 230

$akil 15. Bafrrsaq hiiceyresinin sxematik gdriiniiq[. l-mikroxovcuqlar, 2-terminaltor, 3-dosmoson ar, tl.mitoxondri, 5-qranulyar retikul, 6holc.i apparatr, 7-bazaI membranr, 8-hamar retikul. 231

ODEBiYYAT l. (D^n3uonorH, nxurebap Hufl: pykoboacrbo no OrcrlononlH. II. 1974, 135 c. 2 Yrgqer A.M. flpncrcho'rhoe (xonrarnroe) nlrureaapeune. M-JI. 1963,250 c. 3. Yroree A.M. 3sorroufir nruedapehu, H nphhrrunbr 3BoJrIclrrur.r Qyxrqrifi. 3aeueurs cobepemehhoro QyHrquana:ua. JI., I 9E5, 290 c. 4. Yroaes A.M. Meu6paHuoe nnbeapehhe.,rl, Hayx, 1972,25g c. 5. Ilatrsrpreo C.C. Onrnoloru-s nhuebapehhei y.re6, noco6ne, M., Brrcruar urxo.n4 KypuHH u. r. 1980,250 c. 6. flasnos H.[I. Aea.quarHnerxsr ontn o6rerrnguoro H3)AeHwr rucurefi uepnho /Ierr JIbHocrH [obeaehh.f, xnaornr,x. M., Ha_ yx, 1973, 659 c. 7. Boraq II.I. Mexanygrrl Hepaxofi perynrrluh Moropof Qynxquu rohkoro xnrueqhhxa. KHes, 1968. 8. @n:noaorr.rc qenobeka. Yqe6Hurc (no4. pe4ar. f.h.kocuqxoro), M., Mear.rutna, 1985. 9. O6lfufi rypc $xsuonorah qejrobeka H xuborlrbrx. vqe6unx. (no,q penax. A.A,Ho:apaqera), M., Bslcua.r ruxo.rra, [99], 512 c. I0. Korocos H.f. HepeHae chcrema nhrxebapnten;horo.rpaxta rio_ 3BoHortrHbrx H qenosexa. II., 1968. I l. Oa rearrepr P.O. BcacnaoHue ydreboaob, 6erxos H xl.lprofi s rrureuuuxe, JI., 1967, 305 c. 12. llly6huroaa E.A. Pyrorogcrro no rlutorrorhfl. 1966, B xx. M., J1.,91. 13. H_s_aHoaa T.C. Pecerrropuar HHHepBarI[s roukofi KrfluKH, 1967, 250 c. 14. Kaaurpos Y.3. BoH nurauu.r. 22,3:28,1963. 15. Qarayev A.i. Faqosirozun fiziologiyasr, 1963. 16. Qarayev A.i..Musrafayev M.K.Msrkezi sinir sisteminin fizio-, _ logiyasr, dars vesaiti, ADU negriyyatr, 1962, 290 s. 17. Maherremov g.a.. ai! Abdullayev S.A. insan anatomiyasmdan!ac.rub_ay9 metodik giistariq ve tapgrrrqlar, I hissa, II hissa, Bakr, 1976, 50 s. 18. Qayibov T.D., Hiiceynov e.o., Hacryev K.C., Meherremov g.a. lnsan anatomiyasl ve fiziologiyasr, Bakr, 1973.250 s. 232

19. O,u:uororus BcacLrBaHHr; Sxoao4crao no Sn:uolornr.r, 1977, 666 c. 20. Knu^,los fi.k. OyHruUoHanbHEre B3aHMocBfl3eMHHe B nurrreba_ pnrerbcrrcreme. IL, 1967, 269 c. 2 i. Atvaroda. Brochim. Biophys, 1965, 109 : 17 6. 22. Daniel E.E. Caciroentrologiy. 1965, 40: 203. 23. Dewey M.M. Casrtoenkolory 1965,49:395. 24. Ea6xnn B.II. Baeurua-e cekpkun nhubophtejrbhlrx xene3hoii cucrev. M., K. 11.,1967,269 c. 25. Siverman S.I. Orolpystolory, Sb, londs, 1961. 26, Eurxoa K.M. KoparoaoaHoro Mo3ra H BHvrrreHHHe oprahsr. M., lt. t947. 27. Aur.ryoa H.III. Meroguxa HccneAoBaHHc BcocbrmHrx Hx rohr(oro KrrreqHoxo Ir ycltoblrfi oc,iporo excnepnuehrrra_qasno.n. Tn CCCP, 1965, X. 51, Ns to, c. t27z-1974. 28. Omarov A.i. Cefarov H.i., Xalilov R.i. Oliyev O.H. Oyanan to_xumalarm fiziologiyasr. Bakr Universiteti nagriyyatr,'1994, 25 s. 29. Qarayev A.i.. Mustafaev M.e. insan vo heyvan hzioloigiyasr terminlari l{i!ati. Bakr, 1964. 30. Eacxona H.II. u ap., Eolrruofi npakrhkym no Qurxo.norxu ve.no_ BeKa H xuborhbrx. Yqe6. floco6he. Buc. [flx., 1994,407 c. 31. Oliyev O.H., Oliyeva F.O.. Medatova V.M.-<lnsan ve heyvan fziologiyasr>. 2007 H.I,4l3 s.,2008, H.II. 599 s. Baki Uni_ versitetinin Ne$riyyatt. 32. Oliyev O.H., Meharremov g.a., Oliyeva F.O. <insan anaro_ miyasur Bakr Universitetinin Nagriyyitr, 200,1,412 s. 33. Oliyev O.H., Oliyeva F.O., Medatova V.M. <dnsan ve heyvan fiziologiyasrndan praktikum). 200g. 2g6 s. <Bakr universiteti> nagriyyatr. 34. Oliyev O.H., Madetova V.M.. Maharramov g.o., Oliyeva F.O. Bakalavr hazrrhlr iigiin proqramlar toplusu. B;kt, BDU. 2006, 473 s. 35. Oliyev O.H., Madetova V.M. Magistr hazrrhpr iigiin proqramlar toplusu. Bakr, BDU. 2007, 44 s. 233

Mf]NDoRiCAT Miiqeddime......3 Giri95 I fasil Qidalanma va hszm. Qidalanma...--...9 Yeyinti mahsullarrnrn tarkibi ve ehemiyryeti...10 Qidah maddeler....-...10 Sular duzlar va mikroelernentlar...-...16 Su va mineral maddalar miibadilasi...31 Qida maddelsrinin hezm olunmasr: qida rasionu...40 Balanslaqdrrrlmrg (va ya tarazlagdlnlfi[$) rasion...40 Xiisusi dieatalar......42 Qekinin ve beden sothinin sahesinin hesablanmasr...44 II fasil. Hazm iizvlarinin faaliyyatinin tiyreinlamasi metodlarr...50 Hezm sisteminin ontonogenizi......56 Hazm sistemi iizvlarinin iimumi fi2ioiogiyasr...60 Hiiceyra kegiriciliyi...,......,...61 Sekretorhticeyralar......62 Sekretor hiiceyrelarin va sekretor proseslenn mangayi ve takamiilii haqqrnda hipotezlar......63 Onurlaldan hazm sisteminin sekretor qurulugunun takamtili haqqrnda bazi melumatlar...,...66 Hozm vazilerinin genetik, morfoloji t0snifatr...68 Sekresiyanrn tipleri va dijvrlari......-...69 6yranma metodlan......69 Fermentler......71 Karbohidratlarrn, ziilallann ve yallann fermentativ yolla Pargalanmasr...73 Heyvanlann qidalanmasr haqqrnda anlayrg......74 Balrrsaq xarici ve ya xarici qidalanma. Hiiceyra xarici hazmin bir nrivii kimi......7 5 Aclrq, toxluq va susuzlulun fizioloji esaslan.....,...76 Hazm sistemi iizvlarinin xiisusi hz.ioligiyasr....78 A[rz bo9lulunda hazm. Qeyneme......79 Tiipiircak va2ilari......80 Tiiptircsk ifrazrnrn tadqiq metodu......81

Tiipiirceyin tarkibi......g1 Tiipiirceyinahamiyyati...,.... _...82 Miixtalif qida ndvlarinin tasirina qargt tiipiircayin kamiyyrt va keyfiyyatca dayigmasi..._......g3 Tiipiircayin ifrazrnrn tanzim olunmasl...g5 Tiipiircak ifrazr mexanizmi...g9 Udma......90 Qidarun yemak borusu ile harakati...-...91 Modada hazm......g4 Made vazilarinin sekresiyasrnrn tadqiq olunma i.isu1lan...95 Medo q.irasinin terkibi...-.....100 Meda giresinin ifrazr mexanizmi......104 Mode giresi ifraanm neyrohumaral tenzimi............................. I 10 Mada vozilarinin gire ifraa va onun tormozlanmasr... 1 I 3 Mcdonin hareketiari......116 Qidamnmadadanbafrrsalakegmasi..._..._...119 Qusma......121 M'jxtelif heyvanlarm mede hazminin xiisusiyyati...122 G<ivpaysn heyvanlarda mede hazminin xiisuiiyyctlari......124 Onikibarmaq ba[rrsaqda hazm...126 Madaaltr vezin hezmde rolu...121 Pankreas girasinin tarkibi.,...129 Madaaltr vezin qira ifrazrmn mexanizmi..._...131 Qaraciyarin hozmdo rolu Odiin omslegolmasi va ifrazr...134 Nazik bagrrsaqlarda ha2m......139 Bagrrsaq girasinin tarkibi ve xassaleri... t39 Nazik balrrsalrn horeketlerinin tiplcri va motor lunksiyasr...142... M Yolun balrrsaqlarda haan... Yo[un ba[rrsaqlann sekretor lealiyyoti...,145 Yolun balrrsaqlarm mikroflorasrmn shcmiyyari... 146 Balrrsaq mikroflorasl...,......147 Yolun ba[rrsaqlann horakati......148 Defekasiya aktr....150 Membran hazmin luiologiyasr......151 Bogluq ve membran qidalanmamn qarqrhql alaqasi... 156 Membran qidalanmanrm sterilliyi...157 Membran qidalanma ye sorma...,...158 Membran qidalanmamn mijqayiseli fiziologiyasr...159 23s

Membranqidalanmanrnrequlyasiyasr...,...160 Hozm iizvlarinin sorma vszifasi......161 Hszmin yaq xususiyyotlarinin asas girstericilari...170 Hazm iizvleri sisteminin asas fizioloji gdstericilari...175 Hezmin hziologiyasrna aid laboratoriya igleri...180 iq Jfs l. itlarda tiipiircek ifrazimn miiqahidasi...i80 iq J\! 2. insanda tiipiircayin ifraamn miiqahidasi...182 i9.ltl! 3. Tiipiircayin terkibi va xassasi...183 I9.Jtl! 4. Ti.ipiircsk vozilerinin sinir tonzimi...184 ip Ne 5. itlarde modo fistulunun qoyulmasl...186 is J\i 6. Meda girasi ifrazrrun sinii tonzimi...188 Qastronomire edilmi$ it [zerindo Pavlovun 2-ci emeliyyatr...189 i9 Ne 7. Mada vazilarinin gira ifrazrmn neyrohumoral tan2imi...-.....-...191 i9 J\I 8. Meda girasinrn tarkibi, xassosi ve hezmda ehcmiyyati......194 Medaaltr vazin laaliyyatinin iiyrenmo metodiarr..._.198 io J\! f. i.p.pavlovun iisulu ila pankreas axarrnm xarico grxanlmasr...200 ir N10. Nazik balrrsalrn giro ifrazrnrn miiqahidasi.....203 IS J\!11. Od. ridiin ifrazr, ixracr va hazm iigiin ahsmiyyati...20':, is J\b12. Mada ba[rrsaq sisteminin motor funksiyasi...zt t $aki11ar......2t6 Odebiyyat......232 Qapa imzalanmrgdrr: I 2.0 1.2009. Formatr 6Ox84 l/16. Hacmi 14.75 c.v. Sayr 200. <Bakr Universitetir> nagriyyatr, Bakr g., AZ 1148. Z.Xelilov kiigasi, 23.