FHI 360 Botswana.

Transcription

1 Ditlhopha tsa theetso le kaelano megopolo Tshupetso/Kaedi ya Morutintshi Lenaneo La Basha Lesedi Motshameko wa Redio

2 FHI 360 Botswana 2012 y FHI 360 Kaedi e e ka dirwa moriti kgotsa ya nyalanngwa le seemo sa dithuto tse di tlhokafalang, yotlhe kgotsa ontlha jwa yone, fa fela e a go anamisiwa mahala le gore go leogiwe a Family Health International (FHI360). Lefelo: Plot 730 Botswana Road Main Mall Gaorone, Botswana Aterese ya Poso: PO Box Bontleng Gaorone, Botswana Mogala: Fekese: ISBN: Kaedi e ya thutuntsho e kgonagetse ka ntlha ya dithuso tsa madi go tswa mo President s Emergency Plan for AIDS Relief (PEPFAR), di fetisiwa ka US Centers for Disease Control and Prevention (CDC), ka tumalano ya Cooperative Agreement No. 5U2GPS ya lenaneo la Basha Lesedi.

3 DITENG Lenaneo la Basha Lesedi 1 1. Ketapele 1 Dintlha tsa kaedi ya motshameko wa redio Ke eng go dirisiwa motshameko wa redio le di-ldg 2 (ditlhopha tsa theetso le kaelano megopolo/maikutlo) 3. Batshameki a konokono mo motshamekong wa redio 5 4. Botlhokwa jwa tshupetso/kaedi e 6 5. Ke mang yo o tshwanetseng go dirisa motshameko o wa redio? 6 6. Go rulaganya di-ldg 7 (ditlhopha tsa theetso le kaelano megopolo/maikutlo) 7. Go aakanyetsa di-ldg (ditlhopha tsa theetso le kaelano megopolo/maikutlo) 9 Dikaedi tsa go tsamaisa LDG (Theetso le kaelano megopolo ya motshameko wa redio) Kgaolo 1 Tsee 12 Kgaolo 2 Tsee 14 Kgaolo 3 Tsee 16 Kgaolo 4 Tsee 18 Kgaolo 5 Tsee 20 Kgaolo 6 Tsee 22 Kgaolo 7 Tsee 24 Kgaolo 8 Tsee 27 Kgaolo 9 Tsee 29 Kgaolo 10 Tsee 32 Kgaolo 11 Tsee 34 Kgaolo 12 Tsee 36 Kgaolo 13 Tsee 39 Kgaolo 14 Tsee 41 Kgaolo 15 Tsee 43 Kgaolo 16 Tsee 45 Kgaolo 17 Tsee 47 Kgaolo 18 Tsee 49 Kgaolo 19 Tsee 52 Kgaolo 20 Tsee 54 Kgaolo 21 Tsee 56 Kgaolo 22 Tsee 58 Kgaolo 23 Tsee 60 Kgaolo 24 Tsee 62 Kgaolo 25 Tsee 64 Kgaolo 26 Tsee 66 Kgaolo 27 Tsee 68 Kgaolo 28 Tsee 70 Kgaolo 29 Tsee 73 Kgaolo 30 Tsee 75 Kgaolo 31 Tsee 77 Kgaolo 32 Tsee 79 Kgaolo 33 Tsee 81 Kgaolo 34 Tsee 83 Kgaolo 35 Tsee 85 Kgaolo 36 Tsee 87 Kgaolo 37 Tsee 89 Kgaolo 38 Tsee 91 Kgaolo 39 Tsee 93 Kgaolo 40 Tsee 95 Kgaolo 41 Tsee 97 Kgaolo 42 Tsee 100 Kgaolo 43 Tsee 103 Kgaolo 44 Tsee 105 Kgaolo 45 Tsee 107 Kgaolo 46 Tsee 109 Kgaolo 47 Tsee 111 Kgaolo 48 Tsee 113

4

5 Lenaneo la Basha Lesedi 1KETAPELE Lenaneo la Basha Lesedi le iteagantse le go tokafatsa mekgwa ya thielo ya mogare wa HIV mo ananeng a a dingwaga tse di fa gare ga 10 le 17 mo dikgaolong di le pedi mo Botswana, e leng kgaolo ya Barolong le ya Bokone Botlhaa. Se se dirwa jalo ka go rotloetsa: Boikgapho mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong mo ananeng a a iseng a simolole go tlhakanela dikoo/ roalana gotlhelele Go rotloetsa go nna le mokapelo a le mongwe Go fokotsa akapelo Tiriso ya khondomo sentle, le ka nako tsotlhe, mo ananeng a a setseng a simolotse tlhakanelo dikoo/thoalano. Basha Lesedi ke lenaneo la dingwaga tse tlhano le le thusiwang ka madi ke Centres for Disease Control mo Botswana (BOTUSA), mme le eteletswe pele ke Family Health International (FHI) a tshwaragane le BONASO, BONEPWA, BOCAIP, Makgaaneng le Humana People to People. Nngwe ya ditiro tsa Basha Lesedi ke motshameko wa redio wa Basha Lesedi o o kwalwang ke Makgaaneng. Motshameko o o nonotsha anana ka go a fa kitso le maano a a a tlhokang go thiela mogare wa HIV, ka go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/thoalanong, go nna oikanyego mo mokapelong a le mongwe, go fokotsa akapelo, go dirisa khondomo jaaka go tshwanetse. E ruta gape oitshwaro jo o amogelesegang mo sechaeng, puisano gareng ga ngwana le motsadi, go fokotsa nnotagi, tekatekano ya ong le gone go fetisetsa anana ko gongwe ko a ka onang thuso teng. Motshameko wa redio le go reetsa ka ditlhotshwana go iteagantswe le go tsisa le go tsweledisa puisano magareng ga anana le agolo mo dikgannyeng tse go le gantsi go tsewang di le masisi mo dikarolong tse di ntsi tsa lefatshe leno. Ka go rotloetsa puisano mo dikgannyeng tse, motshameko wa redio o solofela go fapha anana a Botswana mo mogareng wa HIV le go fa tlhokomelo mo go a a setseng a tsenwe ke mogare. Tshupetso e, e tla go thusa mo go eteleleng pele ditlhopha tsa kaelano megopolo (LDG) tsa motshameko wa redio wa Basha Lesedi. Mo karolong nngwe le nngwe, e tla go thusa ka tse di latelang: Tshooko ya karolo nngwe le nngwe. Nankolo ya dintlhakgolo le atshameki go ya ka oitshwaro jo a o re supegetsang. Dipotso tse di tla a odiwang go rotloetsa puisano, kaelano megopolo le gone go ithuta. 1

6 Lenaneo la Basha Lesedi: Motshameko wa Redio 2 KE ENG GO DIRISIWA MOTSHAMEKO WA REDIO LE DITLHOPHA TSA DI-LDG (DITLHOPHA TSA THEETSO LE KABELANO MEGOPOLO/MAIKUTLO)? Lenaneo la redio la Basha Lesedi ke polelo kgotsa motshameko o o golaganang ka tatelano, o ua ka motse o o itiretsweng mo Botswana, ka dipolelo tse di agang melaetsa le aanelwa/atshameki a a ngokang a o a tshegetsa kgatlhego ya atho (mo go tshwanang le ditiragatso tsa teleishene tsa motshameko o o golaganang ka tatelano (soap opera). Motshameko o kaya ka fa atshameki a konokono a tshegetsang otsalano le dikgwetlho mo matshelong a one, mme a salwe morago mo tswelelong e e laolesegang ya go fetoga mo kitsong ya one le oitshwaro jwa one. Kgaolo nngwe le nngwe e godisetsa pele atshameki le dipolelo tse di agang melaetsa mme e ntshe melaetsa e mesha. Batshameki a konokono a tsaya ditshwetso tse di siameng le tse di duleng mo tseleng mme a supe okao jwa kgonagalo ya go tsisa diphetogo mo matshelong a one. Thutuntsho e e ntshang odutu (Edutaiment) jaaka motshameko o wa redio e e ntse e dirisiwa ka ontsi lefatshe ka ophara go anamisa melaetsa ya otsogo le dikgang tse dingwe. Thutuntsho e e lejwa e le sedirisiwa se se maatla go tsisa phetogo ya otshelo jwa setho ka e nonofisa oleng jwa go ngoka jo o iteagantseng le tlhaloganyo le kakanyo ya motho, gape e tsisa tsela e e amogelwang e ile e kgatlha ya go kanoka dikgang kgotsa melaetsa e e masisi. Maikaelelo a thutuntsho e e ntshang odutu ke go oketsa kitso le go fetola dikakanyo le oitshwaro jwa areetsi kgotsa a a amogelang melaetsa. Dikaedi tsa go fetola oitshwaro tse di tlhophilweng ke BLP tse di a go supiwang/diragadiwang mo motshamekong di agetswe mo go iteaganyeng le dintlha tse di gogang pele segajaja sa HIV mo Botswana. Dintlha tse di akaretsa: Tiriso otlhaswa ya ojalwa/ditagi Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Go itlhaganela go simolola go roalana/ tlhakanela dikoo Go tlhoka go dirisa khondomo sentle le ka nako yotlhe Tiro kwa metseng e supile gore, ka theetso ya motshameko, areetsi a ithutile gore go na le kgonagalo ya phetogo le gore monana kgotsa mogolo o ka kgona e ile o nonofetse ka otlalo go laola oitshwaro jwa gagwe. Tiro ya kwa magaeng e supile supa gore motshameko wa redio o na le dipoelo tse di latelang : O emetse diemo tsa mmatota tse di leaganeng anana mo Botswana O nyalana ka mowa le maikutlo le areetsi a a nopolang atshameki a konokono mo motshamekong mme a ipeye mo seemong se se kaiwang O akaretsa melaetsa le dintlha tse di atologileng mo teng ga polelo e e agang melaetsa ka tatelano, jaaka, otsalano jwa thoalano/tlhakanelo dikoo, kgatelelo ya alekane (e siame/e sa siama), oimana jwa anana, tiriso otlhaswa ya ojalwa le ditagi, puisano fa gare ga motsadi le ngwana, jalo jalo. O fa thuto ya seoaoane ya nako e telele e e leaganeng le dintlha/dikgang tse di farologaneng, gape go supa otho jo o rileng go thusa atho go tlhaloganya ditlamorago tsa ditiro tsa one O fa seemo se se ngokang go tsamaisa setlhopha sa puisano ka gore areetsi a nna matlhagatlhaga a go uisana ka atshameki a motshameko le ka otshelo jwa one le alekane a one O fa tiragatso ya okao jwa se se siameng, ka fa anana a ka tshegetsang diemo tse di okete, mme gape okao jo o tlhotlheletsa anana go itshwara ka tsela e e tshwanang le e e kaiwang. Kakanyetso fela ka go ikaega ka thutuntsho e e ntshang odutu ke gore atho a ithuta 2

7 Dintlha tsa kaedi ya tsamaiso ka fa a ka itshwarang ka teng le ka fa a ka fetolang oitshwaro ka teng a leeletse atho a angwe. Go solofetswe gore areetsi a motshameko wa BLP a tlaa inyalana le atshameki mme a a atamele le ka mewa, seemo se se tlaa tsisang phetogo ya maikutlo le oitshwaro. Mo godimo ga moo, motshameko o tlaa fa atho mafolefole a go tsaya karolo mo dipuisanong tsa melaetsa le dintlha tse di ntshitsweng mo karolong nngwe le nngwe. Kaedi e e fa dipotso tse di tlaa thusang morutintshi go tsamaisa dipuisano tse. 2.1 Magokonyane a MARCH a a iteagantseng le go fetola oitshwaro Lenaneo la Basha Lesedi le ne la ikadima magokonyane a MARCH a a iteagantseng le go fetola oitshwaro. MARCH, o o emetseng Modeling and Reinforcement to Comat HIV/ AIDS (Go diragatsa otho jo o rileng le go gatelela tse di agang otho joo, go lwantsha HIV le AIDS) o ikaegile ka metheo ya konokono e le meedi ya go fetola oitshwaro: a) Tiragatso otho - go kaetsa atho gore a ka fetoga jang ka go a fa atshameki a a kayang otho jo o rileng ) Go gatelela oleng jwa melaetsa - go kgothatsa maiteko a atho a go fetoga ka puisano e e rulaganyeditsweng selegae. Tiragatso otho Motshameko o o o golaganeng ka tatelano ya odiragatsi jwa melaetsa o ua ka dipolelo tsa se se diragalang mo otshelong di supiwa ka diemo tse di okete tse di leaneng atshameki a konokono, fa a tlhopha oitshwaro jo o amanang le HIV jo o sireletsegileng. Sekai, go na le polelo e e tsamaisang molaetsa ka monana wa rre yoo tsenang mo mathateng kwa sekoleng le mo mapodiseng. Motshameko o supa ka fa atho a ka kganelang go anamisa HIV ka teng, go kgothatsa atho a a nang le HIV, le go uisana mo go nonofileng le atsadi kgotsa atlhokomedi. Ka gone go diragatsa otho (jwa otshameki) jo, motshameko o solofela go kaetsa areetsi gore a tlhophe jang oitshwaro jo o aalelang. Mme gape o supa gore atho a angwe a palelwa jang ke go tlhopha oitshwaro jo go iteagantsweng le jone le ditlamorago tsa go palelwa mo. Go na le mefuta ya atshameki e le meraro mo motshamekong o : Batshameki a a diragatsang otho jo o molemo ke a a tshegetsang oleng (jwa otho) jo o molemo le otho jo o aalelang. Sekai, go diragatsa otho jwa tlhakanelo dikoo jo o/thoalano e e aalesegileng Batshameki a a diragatsang otho jo o duleng mo tseleng ke a a tshegetsang oleng (jwa otho) jo o duleng mo tseleng, jo o sa aaleleng. Sekai, go nwa ojalwa phetelela Batshameki a a diragatsang otho jo o fa gare (ga molemo le osula) ke a a otho o fa gare ga molemo le osula mme fa nako e ntse e tsamaya a gogela kwa tshiamong mmme a nne atshameki a a diragatsang otho jo o molemo. Batshameki a a diragatsang otho jo o fa gare (ga molemo le osula) ke one a a otlhokwa thata ka gore a supa go kgaratlha ga one le ditshwetso tse di okete tse a di tsayang fa a gogela kwa oitshwarong jo o sireletsegileng e ile o aalela. Bareetsi a inyalana le atshameki a mme a one gore motho yo o tshwanang le one o kgonne go fenya dikgoreletsi tsa go fetoga, mme se se a rotloetsa go itshwara ka ditsela tse di tshwanang. 3

8 Lenaneo la Basha Lesedi: Motshameko wa Redio Motshameki Moalo o o mo tseeng 4 o supa angwe a atshameki a konokono mo motshwamekong wa Basha Lesedi le phetogo ya oitshwaro e a e diragatsang. Go gatelela/tiisa melaetsa Jaaka nngwe ntlha ya magokonyane a MARCH, go gatelela/tiisa melaetsa go diragala kwa metseng le mo okopanong jwa motho le motho, ka dipuisano le ditiro tse di tsamaisiwang ke arutintshi a alekane, arutintshi a selegae le ditlhopha tsa metshameko. Ditiro tse di gatelelang/tiisang melaetsa di diretswe go : Tlhotlheletsa puisano Go inyalana/itshwantshanya le kitso e e fiwang Supa tsela e e isang ditlamelo Fokotsa dikgoreletsi tse di rotloetsang phetolo oitshwaro (sekai, go tlhoka kitso kgotsa okgoni, ditumelo, go iteela kwa tlase le ditumelo tse di tlwaelesegileng ka kakaretso) Go thusa ka go aga seemo le tikologo e e rotloetsang mo gae Ka ditlhopha tsa di-ldg (tsa theetso ya motshameko wa redio le kaelano megopolo), arutintshi a tlaa kgona go simolodisa tsela ya go gatelela/tiisa se se setseng se ithutilwe mo motshamekong. Dipuisano di tlaa thusa areetsi go diragatsa melaetsa e e tswang mo motshamekong mo matshelong a one mme a ithute go lekeletsa dikitso tse di ntsha tse di tlhokegang go simolodisa oitshwaro jo o eletsegang, le go rotloetsa go itshekatsheka. Go tsenya seae sa atho a a mo gae mo ditlhopheng tsa theetso, go solofetswe fa atho a tlaa ngokiwa go amogela le go rotloetsa phetogo ya oitshwaro mo alekaneng a one, masika a one le mo ditshwaraganong tsa setho tsa selegae. Go a tshwanela gore merafe e nne le seae mme e ile a rotloetse ditumelo tse di ntsha tsa selegae le oitshwaro jo o aalelang jo o diragadiwang mo metshamekong ya redio go thusa go tsisa phetogo e e molemo. Aigail Monana wa mme O diragatsa go diegela go simolola thoalano Amantle Ngwana yo o nang le Mogare wa HIV Basha Monana wa rre O diragatsa go diegela go simolola thoalano Blackjack Monana wa rre O diragatsa go diegela go simolola thoalano Bretts Mogolo wa rre/ Morutaana. O diragatsa oitshwaro jo o diphatsa Kumulani Mogolo wa rre/ Morutaana. Boitshwaro jo o molemo/ aalelang Letty Ngwanawa lesiela yo o tlhokomelang omonnawe/ atsalwa-le-ene Lucretia Mokapelo wa oedi wa rre yo o nang le akapelo a a ntsi Meshack Rraago ngwana yo o nang le mogare wa HIV Tiro Monana wa rre Boitshwaro jo o diphatsa Tjedza Monana wa mme Boitshwaro jo o Diphatsa 4

9 Dintlha tsa kaedi ya tsamaiso 3BATSHAMEKI BA KONOKONO MO MOTSHAMEKONG WA REDIO Molaetsa Boitshwaro jo o eletsegang Go itima thoalano Go diegela go simolola thoalano/go itima thoalano go fitlhela o fetsa sekole se se golwane Puisano gare ga mogolo/motsadi le ngwana Go itlama go nwa di-arv le puisano e e sosologileng e ile e tshephega le motsadi/motlhokomedi ka seemo sa HIV Go itima thoalano Go diegela go simolola thoalano/go itima thoalano go fitlhela o fetsa sekole se se golwane Go fokotsa akapelo Go ikanyega Go emisa go dirisana le akapelo a le antsi nako e le nngwe, dirisa khondomo sentle nako yotlhe e ile o ikanyege mo mokapelong a le mongwe Go roalana le ana a a a fetang thata ka matsalo Go emisa go dirisana le akapelo a aithuti a a oelwang ke matshwao a dithuto, go fokotsa palo ya akapelo le go ikanyega mo mokapelong a le mongwe Botsalano le tirisano mmogo e e molemo ya mogolo le ngwana Go tswelela ka go diragatsa otho jo o molemo jwa mogolo le go supa kgatlhego mo otshelong le paalesego ya aithuti Bana a masiela a a mo diphatseng/ legoeleleng (OVC) Go tsena sekole sentle, go amogela ditlamelo tsotlhe tsa masiela le go kopa thuso fa go na le seemo sa tiriso otlhaswa Tiriso ya khondomo Go dirisa khondomo sentle le ka nako yotlhe, go kganela go anamisa malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano Go itlama gore go nowe di-arv sentle le go ega seemo sa motho sa HIV Puisano e e sosologileng e ile e tshephega le ana ka seemo sa one sa HIV Go dirisa ojalwa otlhaswa Go emisa go dirisa ojalwa le ditagi otlhaswa mme a nne monana yo o nang le oikaraelo le oleng mo go se a se dirang Go roalana le atho a a mo fetang thata ka matsalo/oimana jo o sa rulaganyediwang Go emisa go roalana le atho a a mo fetang 5

10 4BOTLHOKWA JWA TSHUPETSO/KAEDI E Tshupetso e, e tla go thusa mo go eteleleng pele ditlhopha tsa kaelano megopolo (LDG) tsa motshameko wa redio wa Basha Lesedi. Mo karolong nngwe le nngwe, e tla go thusa ka tse di latelang: Tshooko ya karolo nngwe le nngwe Nankolo ya dintlhakgolo le atshameki go ya ka oitshwaro jo a o re supegetsang Dipotso tse di tla a odiwang go rotloetsa puisano, kaelano megopolo le gone go ithuta Dikgakololo tsa go rutuntsha. Melaetsa e e tlaa akanyediwang ke atsaa-karolo mo ekeng e e latelang Kaedi ya go rulaganyetsa, tsamaisa le go diragatsa thutuntsho/thuto Se se fa godimo se, se kwadilwe ka Sekgoa le Setswana. Tshupetso/Kaedi e na le dikgaolo tsa motshameko wa redio di le masome a mane le oroaoedi (tse di gatisitsweng ka Setswana) mo papetlana-kgolokwe ya kgatiso (CD). O tlaa tlhoka go ipaakanya ka tse: Seletso/setshameka papetlanakgolokwe (CD) kgotsa khomputara ya laptop tse di erekang Barutintshi a a rutilweng go tsamaisa ditlhophana tsa dithuto tsa HIV le AIDS, le tsa tlhakanelo dikoo/thoalano le otsogo mo dintlheng tsa tsholo. Dijonyana tsa atsaa-karolo (ga go patelediwe) 5 KE MANG YO O TSHWANETSENG GO DIRISA MOTSHAMEKO WA REDIO? Baeteledipele a mananeo kgotsa adiri mo mananeong, a tswa mo maphateng a a ikemetseng ka nosi, a Sekeresete le a a ikaegileng ka ditumelo dingwe, dikole le maphata a a dirang le atho a a nang le HIV, anana le agolo, otlhe a tlaa lemoga fa motshameko wa redio o sologela molemo. Palo e ga e a felela ka ditlhopha tse dingwe jaaka, mekgatlho ya tsa metshameko, kgotsa, dikomiti tsa otshelo/otsogo jwa mo tirong, di ka lemoga gore motshameko o wela sentle mo maikaelelong a one a a dirilweng. 6

11 Dintlha tsa kaedi ya tsamaiso 6GO RULAGANYA DI-LDG (DITLHOPHA TSA THEETSO LE KABELANO MEGOPOLO/MAIKUTLO) Ditlhopha tse di ntseng di le teng ka gale kgotsa tse di sha di ka dirisa dithuto tsa LDG tsa motshameko wa redio wa Basha Lesedi. Banana kgotsa agolo a a setseng a tsenelela ditlhopha tse di opaganeng jaaka mekgatlho ya atsadi le arutaana, tsa go itima tlhakanelo dikoo/thoalano, tsa thero ya aeele, tsa dikereke, tsa metshameko ya maala, tsa masiela, jalo jalo, a ka dirisa motshameko o go ikopanya dinako tsotlhe go tla go uisana ka melaetsa e e setsweng morago mo motshamekong. Lephata la gago kgotsa lenaneo le ka tswa le na le setlhopha sa anana kgotsa agolo a a kopanang kgapetsa kgapetsa, a le atlang go a dirisa go tlhama setlhopha sa theetso le kaelano megopolo. Kgotsa, lephata la gago kgotsa lenaneo le ka tswa le na le adiri a le a ntsi go ka tsena mo magaeng mme a ngoka go tlhamiwa ga ditlhopha tse di sha go reetsa motshameko wa redio ka dinako tsotlhe (tse di rulagantsweng). Thulaganyo e ya theetso e leagane le ditlhopha di le mefuta e meedi e e farologaneng: Banana a a dingwaga di lesome le osupa Bagolo sekai, atsadi, atlhokomedi le agolo a angwe a a tshwenyegang 17) a ka nna le dikarao/dikakanyo tse di farologaneng le tsa a a nnye (sekai, a le magare ga 10 le 13) mo dikgangnyeng tsa tlhakanelo dikoo/thoalano. E le gore, ana a a golwane a, a na le maitemogelo mo dingwe tsa dikgang tse kgotsa a setse a fetile seemo sa maaloso. Fa o laletsa atho go tsenelela ditlhopha, tlhalosa: Gore otsaa-karolo o a ithaopelwa Gore atsaa-karolo a tlhokiwa gore a nne maloko seaka sa onnye jwa dikgwedi di le thataro Gore atho a tlaa oelwa ke eng mo otsaa-karolong/olokong jwa di-ldg, sekai, go nna le okgoni jo o sha le go tlhaloganya dintlha tse di a amang kgotsa di ama morafe/motse wa one. Batsaa-karolo a tshwanetse go nna kae mo setlhopheng sa LDG? Setlhopha se tshwanetse go nna le maloko a le 8 go ya kwa go 20. Maikaelelo ke go nna le selekanyo sa setlhopha mo mongwe le mongwe a sosologang mme a kgona go tsaya karolo ka matlhagatlhaga. Boleng jwa dipuisano o otlhokwa thata go na le palo ya atho mo setlhopheng. Le fa go ntse jalo, ope fela yo o atlang go tsaya karolo mo setlhopheng o tshwanetse go amogelesega. Mo ditlhopheng tsa anana, fa o na le atsaakarolo a a lekaneng palo, o ka nna wa tlhoka go kgaoganya setlhopha ka dingwaga tsa matsalo le ka ong. Ditlhopha tsa ong o le ongwe di ka dira gore anana a sosologe go uisana dintlha tse di masisi tse di amanang le tlhakanelo dikoo/thoalano le otsalano jo o tsamaelanang fa a na le alekane a one mme, le fa go ntse jalo, ditlhopha tse di tsereng ong jotlhe di ka gogela kwa puisanong e e tlolang ditlhase. Ka tsela e e ntseng jalo gape, anana a a golwane (sekai, a le magare ga 14 le Setlhopha sa LDG se tlaa kopana ga kae le fa kae? Kopa maloko a setlhopha go dumalana ka nako ya okopano le lefelo la okopano tse di siametseng atsaa-karolo le morutintshi. Se se ka raya gore setlhopha se ka tlhopha go kopana ka mafelo a eke kgotsa osigo morago ga dinako tsa tiro mo mafelong a setoropo. Mo mafelong a selegae, setlhopha se ka nna sa tlhokega go dira lenaneo la okopano go leilwe nako ya motshegare (go onala) kgotsa go leilwe gore temo le tlhokomelo ya dijwalo e dinako dife. Letla gore setlhopha sengwe le sengwe se itlhophele gore se kopana kae. Di-LDG di ka 7

12 Lenaneo la Basha Lesedi: Motshameko wa Redio tsamaisediwa mo mafelong a a farologaneng, go akaretsa malwapa, dikole, dikokelwana, dikereke, kwa tirong kgotsa mafelo a morafe jaaka ka fa tlase ga setlhare. Batla lefelo le le siameng, le aalesegile mo atsaa-karolong, e ile le katogile medumo le dikgoreletsi tse dingwe. Fa setlhopha se itlhophela go kopanela kwa ntle kwa go ulegileng, netefatsa gore o rulaganyeditse fa go ka kopanelwang teng fa seemo sa loapi se sa nna sentle. Rotloetsa maloko a setlhopha sa gago gore a ineele mo go tseneleleng okopanong sentle, ka dinako tsotlhe. Setlhopha sengwe le sengwe se tshwanetse go kopana gangwe ka eke, mme se ka kopana go feta fa e le gore ke se se dumalanweng. Di-LDG di dira sentle fa atho a le angwe a tsenelela okopano sentle ka dinako tsotlhe. Fa maloko a sa kopane sentle le ka dinako tsotlhe, angwe a ka tlogela oloko ka gore ga go na lenaneo le le tsepameng le le ikanyegang la go tsenelela okopano; le gore maloko a mangwe a ka leala se se uisantsweng mo okopanong jo o fetileng. O tshwanetse go ela tlhoko gore o seka wa rulaganyetsa okopano jwa LDG fa e se fela o rurifatsa gore o tlaa diragatsa thulaganyo e. Go senya/kgaola okopano jo o rulaganyeditsweng le setlhopha go ka dira gore atsaa-karolo/maloko a tseye setlhopha motlhofo e ile go ka dira gore maloko a seka a go tsaya tsia kgotsa a seka a go tshepha. Fa e le gore o tlamega go emisa thulaganyo ya okopano, o tshwanetse go egela atsaa-karolo ka mogala, molaetsa wa sms, kgotsa go romela molaetsa ka mongwe go sa ntse go na le nako pele ga okopano jo o rulaganyeditsweng. 6.1 Seae sa Morutintshi le Dikgakololo Seae sa gago o le morutintshi ke go rurifatsa gore maloko/atsaa-karolo a aelana megopolo gore a rutane ka oone. Selo se se pharologano le go nna morutaana yo o thusang atho go ithuta ka go dirisa thulaganyo ya ditaelo le dikaedi tse di laolang thuto. Morutintshi wa LDG ga se mankge wa thuto nngwe kgotsa morutaana. Ga o tlhokiwe go dira jaaka morutaana wa mo lefelong la thutelo, o ega kitso ka go ema fa pele ga aithuti o ua kgotsa, e le go ua fela mo go sa letleng puisano. Mo dikgaolong tse dingwe maloko a setlhopha a ka kopiwa go akanya ka maitemogelo a one mangwe mo otshelong jwa one a kgotsa a neng a utlwisa otlhoko mme a ka tlisa maikutlo a a kotlometsang pelo. O tshwanetse gore o o o ipaakanyeditse go iteaganya le diemo tse. Sekai, fa mongwe a simolola go lela kgotsa a nna le maikutlo a a amang pelo, go otlhokwa gore se se seka sa dirwa sepe se se tona. O tshwanetse go: gomotsa setlhopha, itapolosenyana, letla gore motho yo a lele mme o mo rotloetse go sidilega maikutlo, mme, fa go tlhokega, mo tseele kwa ntle. Go otlhokwa gore o rurifatse gore ope ga a patelediwe go ua maitemogelo a gagwe, atho a letlelelwa go ua a sa tsenwe ganong mme e ile otlhokwa jwa sephiri sa motho le go tlotliwa ga gagwe go a rotloediwa. Batsaa-karolo angwe a ka tenwa ke ditlhogo/dintlha dingwe, sekai, tlhakanelo dikoo/thoalano. Ba ka nna a tswa a ipelaela kgotsa a sa sosologe go ua ka dintlha tse le atho a angwe. Go kgona go ua ka ditlhogo/dintlha tse, tse di masisi, o tshwanetse go: 8

13 Dintlha tsa kaedi ya tsamaiso Bua ka ditlhogo/dintlha tse o sa supe gore ga o a sosologa. Dirisa mafoko a a tlhophegileng mo oemong jwa a a masisi dipuo le dingwao tsotlhe di na le mafoko a a ka amogelesegang otoka go a dirisa go na le puo e e tlhamaletseng jaaka go jana kgotsa nnyo. Dirisa dikai go tswa mo motshamekong wa redio. Go umakeng se se diragalelang atshameki mo motshamekong, atsaa-karolo a tlaa ikutlwa a sa gatelelwe/tshosediwe mme a tlaa fa megopolo ya maikutlo a a phuthologileng. Nna le kitso ka dintlha (tse di uisanngwang). Bua mme o reetse motsaa-karolo mo othokong go atla go itse gore ke eng motsaa-karolo a sa sosologe fa seemo se atla go nna jalo. Mo thuse go tlhaloganya o o o mo kgothatse. Melawana ya setlhopha e tlaa go thusa go iteaganya le dintlha tse di ntsi tse. Bopa/ dumalana melawana ya setlhopha mo tshimologong ya dikgaolo mme o rurifatse gore e a tlotliwa. Melawana e e tshwanetse go akaretsa: go ue motho a le mongwe ka nako; ope a seka a tsenwa ganong a ua; o seka wa ganetsa fa mongwe a ua ka maitemogelo a gagwe; gape o seka wa ua nako e telele mo atho a angwe a se nang seaka sa go ua. GO BAAKANYETSA DI-LDG (DITLHOPHA TSA THEETSO 7LE KABELANO MEGOPOLO/MAIKUTLO) Jaaka moeteledipele wa ditlhopha tsa theetso le kaelano maikutlo, o tshwanetse wa o o ipaakantse sentle pele ga o etelela pele puisano. Mo godimo ga dintlha tse di latelang, ipaakanyo e raya go kokoanya ditlhopha tsa anana le agolo gore e nne maloko a sennela ruri, e ile a tsenelela thulaganyo nako le nako. Ipaakanyetso thulaganyo Netefatsa gore o reetsa motshameko wa redio pele ga o tsamaisa puisano. Ithute diteng tsa lenaneo le dipotso tsa kaedi ya LDG. Itemotshe o o o tlhaloganye melaetsa ya motshameko wa radio ya thutuntsho kgotsa karolo. Tlhaloganya atshameki le oitshwaro jwa one. Dira mokwalo wa dintlha tse di otlhokwa go go thusa go tsamaisa puisano. Netefatsa gore manno ke a mantle le gore atsaa-karolo a kgona go utlwa thulaganyo sentle mo rediong, le go utlwana ka oone. Gantsi, go dira sekele/kgolokwe ke gone go nna mo go siameng. Ipapane ka pamphitshana e go ikwalwang mo go yone e e tlaa supang go nna teng ga motsaa-karolo le dintlha tsa go itshwaraganya le en Dinako tsa okopano Rulaganya mananeo a makhutshwane - gantsi fa a sa fete magare ga metsotso e le 60 le 90 ke one a siameng. 9

14 Lenaneo la Basha Lesedi: Motshameko wa Redio Itsese nako e go simololwang ka yone mme o rotloetse maloko go oamela nako. Nako le nako simolola puisano ka nako e le e dumalaneng. Dikgato tse di latelang di tshwanetse go tsewa go tsamaisa dipuisano tsa LDG: Kgato ya ntlha: Simolodisa puisano/ thulaganyo Mo thulaganyong ya ntlha: 1. Dumedisa o o o amogele setlhopha sentle. Ipolele mme o tseye metsotso e se kae gore atsaa-karolo le one a ikitsese mo go a angwe. Fa atsaa-karolo a sa itsane, go ka nna otlhokwa go simolola ka motshameko wa pulamadiogo gore atsaa-karolo a itsane le gone go aga tshepho le gore a ikutlwe a sosologile. 2. Itsese setlhopha ka thulaganyo e ya redio: Thulaganyo e ke karolo ya lenaneo la Basha Lesedi [Leelela karolo ya ketapele mo tseeng 1 fa godimo go tlhopha puo e e malea fa go tlhalosiwa lenaneo la lp le motshameko wa redio]. 3. Tlhalosetsa setlhopha gore thulaganyo e tla a tsamaya jang: Re tla a reetsa kgaolo ya metsotso e lesome le otlhano mme morago re sekaseke se re se utlwileng mo metsotsong e e magare ga 30 le Dumalana ka melawana ya setlhopha. Sekai, go tshwara sephiri ka motho (Botsa atsaa-karolo gore a a itumelela ka fa dithuto di tsamayang ka teng mme fetola, sekai, lefelo, fa setlhopha se kopa). 5. Kopa maloko gore a nne le oineelo gore a kgone go nna teng mo thutong nngwe le nngwe jaaka go rulagantswe [Ba olelele letsatsi, lefelo le oleele jwa thulaganyo]. 6. Mo thulaganyong ya ntlha, le mo go tse dingwe tse di latelang, gatelela otlhokwa jwa gore mongwe le mongwe a tseye karolo. Go atlega ga lenaneo le go laolwa ke go tsaya karolo mo go feletseng ga mongwe le mongwe. Batla maano a go leka gore atho a ga ntsi a didimetseng a kgone go ntsha maikutlo a one mo puisanong. Mo dithulaganyong tse di latelang: 1. Dumedisa o o o amogele setlhopha. 2. Ba otse gore a gakologelwa eng mo kgaolong e e fetileng. Sekaseka dintlha tsa otlhokwa tsa theetso e e fetileng. 3. Kopa atsaa-karolo go aelana megopolo ka ditiragalo tsa matshelo a one le gore ke eng se se dirileng gore a akanye kgotsa a dire jaaka go ithutilwe mo thutong e e fetileng. 4. Botsa atsaa-karolo gore a a itumelela ka fa karolo/dithuto di tsamayang ka teng mme fetola, sekai, lefelo, fa setlhopha se kopa. Kgato ya oedi: Reetsa kgaolo 1. Kopa atsaa-karolo go reetsa ka keletlhoko e ile a seka a suta fa e se fela go le otlhokwa tota. 2. Kopa atsaa-karolo go tima megala ya one e ile ope a seka a ua le yo mogwe. 3. Gapegape, netefatsa gore mongwe le mongwe o kgona go utlwa motshameko sentle. 10

15 Dintlha tsa kaedi ya tsamaiso Kgato ya oraro: Buisanang ka motshameko 1. Kopa maloko go aelana se se diragalang mo motshamekong. 2. Ba kope go nankola dintlha tse di amilweng mo polelong le gore dintlhatseo a di utlwile mo kgaolwaneng efe. 3. Sekaseka dikgang tse di uilweng mme o thuse setlhopha go tswa ka melaetsa ya konokono, fa e le gore e mengwe e tla a o e sa uiwa. 4. Ka nako ya tshekatsheko ya motshameko, dintlha kgotsa melaetsa mengwe e e sa kwalwang mo tshupetsong e, e kgona go tlhaga. Letla atho go ua ka dilo tse, a di sekaseke, fa e le gore di amana le maikaelelo kgotsa meono ya lenaneo. Go thusa go tsamaisa puisano, kaedi nngwe le nngwe e na le dipotso tse di amanang le kgaolo. Botsa setlhopha sa gago dipotso, fa go tshwanetse. Tsweetswee ela tlhoko gore dipotso dingwe di iteagantse segolo ogolo le ditlhopha tsa anana, fa tse dingwe e le tsa ditlhopha tsa atsadi kgotsa agolo. Tse tsotlhe, di tlhalositswe sentle mo dikaeding. Kgato ya one: Tswala thulaganyo Jaaka fa o tswalela puisano/thulaganyo, dirisa tshooko ya melaetsa e e tlaa fang atsaakarolo dikakanyo (tse di leaneng) go tsena mo eke e e latelang. O ka ua wa re: Ke solofela fa lo itumeletse thulaganyo ya gompieno, motshameko le puisano. Ke ka itumela thata go kopana le lona gape mo go e e latelang [papamatsa letsatsi, nako le lefelo]. Mme mo seakeng se, akanya gore o ithutile eng mo ekeng e o leke go se tsenya mo otshelong jwa gago jwa tsatsi le letsatsi. Pele ga o tswala, otsa gore a go na le dipotso kgotsa dikakgelo. Leogela mongwe le mongwe nako ya gagwe le seae sa one. Pele ga o tswala, otsa gore a go na le dipotso kgotsa dikakgelo. Leogela mongwe le mongwe nako ya gagwe le seae sa one. 11

16 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 1 TSHOBOKO YA KGAOLO Mo okopanong jwa phakela, mogokgo wa sekolo sa Mosenene ko Seroing, Rre Tlou, o kgadimola ana a sekolo le arutaana go o a ne a tlhakanetse dikoo ko metshamekong e e neng e tshwerwe ka matlhatso. O a kaetsa ka fa tiragalo eo e tlitseng seriti se se sa siamang mo sekolong, o tswelela a a lemotsha fa se a se dirileng se ka a tsenya mo diphatseng tsa go tsenwa ke mogare, malwetse a mangwe a tlhakanelo dikoo/thoalano le go ima. Morago ga okopano jo, Carol o tlotlela tsala ya gagwe Tjedza ka fa a tshwenyegileng ka teng ka tiragalo e. Tjedza ga a tsee tsia se Carol a se uang a re o dirwa ke gore ga a ratane le morutaana jaaka ene. Fa se se ntse se diragala, morutaana Bretts, o iletsa ngwana wa sekolo yo a mo dirisang gore a mmatlele asetsana a a roalang le one, e ong Tiro, ka fa ntlwaneng ya diuka. Bretts o roma Tiro go ya go olelela Tjedza gore a name a didimetse ka go ratana ga one, kgang ya metshameko e santse e ile magoletsa, o fa Tiro madi gore a e go rekela Tjedza ojalwa ka a itse seo se tla a mo itumedisa. Morutaana mongwe, Rre Kumulani o etetse mongwe wa ana a gagwe a a dirang ontle thata mo sekolong ko lwapeng, o tshwentswe ke go lofela sekolo ga ga Letty. O itlhela go se go ntle ko lwapeng mme fa a otsa Letty dipotso o lela fela. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tlhakanelo dikoo/ thoalano e e diphatsa Bana a sekolo le arutaana Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi le okapelo jo o nang le kgokgontsho Tjedza le Bretts Tiriso ya ojalwa Tiro le Bretts Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng mogokgo a tenegetse se se diragetseng ko dikgaisanong tsa metshameko? Ke eng a tshwenngwa ke go roalana ga arutaana le ana a sekolo? 2 Fa o akanyna, ke eng Carol a tshwenngwa ke go ratana gareng ga ana a sekolo le arutaana? Ke eng se se ka tswang se dirile gore Tjedza a akanye gore Carol o a oulela? A o akanya fa seo se le malea? 3 O akanya gore ke eng Tjedza le morutaana Bretts a ratana (ga go roalana)? 4 Ke eng Bretts a ata go rekela Tjedza ojalwa? 5 O akanya gore Tjedza o tla a tsaa jang kgang ya ga Bretts ya gore a name a emisitse go ratana Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A tlhakanelo dikoo/thoalano magareng ga atho a a fetanang ka dingwaga di feta lesome e a diragala mo motseng wa gago? Ke eng ana le agolo jaaka Tjedza la Bretts, a le mo otsaleng ja tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke afe maungo a Tjedza a ka a anywang mo otsaleng jo? Ke afe a mongwe a tshwana le Bretts a ka anywang? 12

17 Ke ofe odiphatsa le ditlamorago tsa lerato la go nna jaana? Ditlamorago tse, di farologana jang gareng ga monana le mogolo? Basimane one? A a tsena mo leratong la go nna jaana le amme a a golwane? Ke afe maungo a lerato le mo asimaneng; mo go o mme? Ke dife dikotsi le ditlamorago tsa go tsena mo leratong le le ntseng jaana? 2 Ke eng se atho a motse wa gago a se dirang fa a lemoga fa mogolo a tlhakanela dikoo/roalana le monana/ngwana? A go a leteselega gore otsala jwa mofuta o o diragale? A go na le ope yo a etleng a ue ka otsala ja go nna jaana? Fa go ntse jalo, ka goreng, le fa go sa nna jalo, ka goreng? 3 Morutaana Bretts o tsaya gore go rekela Tjedza ojalwa go tla a mo dia-dia? A go tlwaelesegile gore anana a nwe ojalwa mo motseng wa gago? A go motlhofo gore anana a reke ojalwa? Ba o tsaya kae? A go tlwaelesegile gore agolo a rekele anana ojalwa? Ke eng anana a a nwa ojalwa mo motseng wa gago? A agolo a etle a rotloetse ana go nwa ojalwa? Ke eng se se a gwetlhang go dira jalo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o itse monana ope yo o kileng a atliwa dikoo/thoalano ke mogolo? Monana yo o ne a ikutlwa jang? O ne a dira jang monana yoo? 2 Ke eng se se ka le thusang le le anana, go ka gana dikopo tse tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano mo agolong? 3 Ke eng se o ka se dirang, kgotsa se a angwe mo motseng a ka se dirang go kganela agolo go tlhakanela dikoo/ roalana le anana? 4 A o itse fa go na le melawana mo Botswana e kganelang thekiso ya ojalwa mo aneng a a dingwaga di ka fa tlase ga lesome le oraaoedi? Ke eng melawana eo e sa rurifadiwe mo motseng wa gago? Ke dife diphatsa le ditlamorago tsa go nwa ojalwa o sale monana? Ke eng se se ka dirwang go itsa ana go nwa ojalwa? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O akantse go re o ka dira eng go kganela agolo go tlhakanela dikoo/roalana le ana? 2 O akantse gore o ka dira eng go thusa anana go fenya dithaelo tsa alekane a one tse di sa siamang? 3 A o itse fa go na le melawana mo Botswana e e kganelang thekiso ya ojalwa mo aneng a a dingwaga di ka fa tlase ga lesome le oroaoedi? Ke eng melawana eo e sa rurifadiwe mo motseng wa gago? Ke eng se se ka dirwang go itsa anana go nwa ojalwa? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Itse se o ka se dirang go kganela gore agolo a go dirise, go amana le mmele kgotsa le maikutlo a gago. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Lemoga agolo mo motseng wa gago a a leegang a atla go dirisa anana. Thusa mapodise ka go a itsese ka tiragalo epe e e sa letlelelweng mo molaong. Fa o akanya gore monana o mo othateng jo o patikang le moithuti yo mongwe kgotsa mogolo mongwe, leka go a rotloetsa o uisana le wena ka mathata a one mme o supe fa o ka a fa thuso. Banana Bagolo 13

18 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 2 TSHOBOKO YA KGAOLO Tjedza o olelela tsala ya gagwe Tiro gore ga a itumela ka kgang ya ga Bretts gore a name a iketile ka lerato la one. Tiro o leka go gakolola Tjedza gore ke yone tsela fela ya gore ene kana Bretts a seka a tsena mo mathateng. Basha ene o tlotlela mmaagwe gore go sa direng sentle ga one ko metshamekong go ka tswa go akilwe ke gore arutaana le ana a sekolo a ne a diilwe ke tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano. Basha o tswelelela a olelela mmaagwe e ong Sethunya, gore ene o ne a se mo go rataneng le arutaana, le fa go ntse jalo, mmaagwe o mo gakolola gore a seka a tlhakanela dikoo/roalana le arutaana, le gore o ka gana jang fa morutaana mongwe a ka nna le dikgatlhego mo go ene. Kumulani o ko ga Bretts ko matlong a arutaana go tla go mo tsiosa ka seemo sa ko ga oletty. O mo itsese fa a elaela gore Letty ke ene a tlhokometseng omonnawe a le esi. Mo tsamaong ya letsatsi, Blackjack o tlhola kgweo ya gagwe ya go thatswa dikoloi mme a fitlhela Tiro a tlhatswa koloi. Blackjack o galefetse Tiro ka kgang ya tlhakanelo dikoo/thoalano ko sekolong ka a elaela e le mongwe wa a a e gogang ko pele. Tiro o ganela ka gore ene ga se motho wa metshameko mme ga go na ka fa a amanang le dikgang tseo ka a ne a seo. Blackjack o dumela se Tiro a se uang mme a ntse a na le dipelaelo tsa gore Tiro o ka tswa e le ene a kopantseng ana a sekolo le arutaana. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Basha le Sethunya Blackjack le Tiro Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani, Bretts le Letty Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 O lemogang se se pharologanyo ka fa Sethunya a uang le Basha ka teng le ka fa Blackjack a uang le Tiro ka teng? O akanya gore mefuta e e sa tshwaneng e e ama jang anana? 2 O akanyang ka maano a Sethunya a a fileng Basha go ka iphemela fa morutaana a atla tlhakanelo dikoo/thoalano mo go ene? A go na le sepe gape se a ka ong a se uile? 2 Ke eng se se ka tswang se dira gore Tiro le Tjedza e nne ditsala? Ke eng ka go dirisana ga one se se sa siameng? Ke eng se se sa siamang? 3 Ke eng se se ka tswang se eile Letty mo seemong se a leng mo go sone? Go ka tswa go diragetse eng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Batsadi le ana a ua ka ditlhogo/dintlha dife fela? Ke eng se go sa uiweng ka tsone? Ka goreng go sa uiwe ka tsone? 14

19 Ke eng se se ka tswang se dira gore go nne thata gore atsadi a ue le anana ka mogare wa HIV le go gola ga ana?] Ke eng se se ka dirang gore go nne motlhofo gore atsadi a ue le ana a one ka dikgang tseo 2 A go na le ana a a senang tlhokomelo ya otsadi mme a iphemela ka esi, ke ka goreng go ntse yalo? Ba kopana le dikgwetlho dife? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke dife dilo tse o uang ka tsone le atsadi a gago? Ke dife tse o sa ueng le atsadi a gago ka tsone? Ka goreng o sa ue ka tsone? Ke eng se o eletsang go ka ua le atsadi a gago ka sone? 2 Ke eng fela se atsadi a gago a kileng a se ua le wena? Ba reng ka tsa tlhakanelo dikoo le mogare wa HIV? O eletsa a ka ua ka ga eng gape? 3 Ke eng se o ka se dirang, kgotsa a motse wa gago a ka se dirang go thusa ngwana yo mo seemong se se tshwanang sa ga Letty? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Ke eng se o uang le ana a gago ka sone? Ke eng se o ka se ueng ka sone? Ka goreng? Ke eng se o kileng wa se a olelela ka tsa tlhakanelo dikoo/thoalano le mogare wa HIV? Ke eng gape se o eletsang o ka ua le one ka sone? 2 Ke eng se ana a gago a kileng a ua le wena ka sone? Bana a gago a kile a otsa eng ka tsa tlhakanelo dikoo le mogare wa HIV? Ba go oleletse eng ka matshwenyego kgotsa se se kileng sa a diragalela kgotsa mo alekaneng a one? O eletsa a ka ua ka eng gape? 3 Ke eng se wena ka a motse wa gago a ka se dirang go thusa ngwana yo mo seemong se se tshwanang sa ga Letty? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno SE SE LEBANENG BANANA Dira gore atsadi/atlhokomedi a gago a itse dilo tse o atlang go uisana le one ka tsone. O seka wa tshaa go iteaganya le one. SEE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Iphe nako ya go ua le ana a gago. Bua le one o sa eteletse ko pele dikakanyo tsa gago ka oitshwaro ja one. Banana Bagolo 15

20 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 3 TSHOBOKO YA KGAOLO Meshack o na le ngwana yo o idiwang Amantle. O tsena sekolo se se otlana mme gape a tshela ka mogare wa HIV. Fa Meshack a tlhalosetsa arutaana a ga Amantle ka makowa a gagwe, ga a kgone go tlhamalala a a olelela ka seemo sa ga Amantle sa mogare. Mme, arutaana a kopa lokwalo go tswa kwa sepatela le le tlhalosang ka makoa a ga Amantle ka otlalo. Mo ntlheng e ngwe ya toropo, mogolowe Tjedza e ong Aigail, o goroga mo lwapeng a patilwe ke tsala ya gagwe Kopano. Kopana ka e le mosimane, Aigail e le mosetsana, otsala jwa one ke jo o golo jwa go ntshana se inong go se na tlhakanelo dikoo/thoalano. Boedi jo, o uisana ka ditiragalo tsa thoalano e e diragatseng ko sekolong mme o felela o dumalana gore anana a motse a tshwanelwa ke go rutwa ka tsa tlhakanelo dikoo/thoalano a sale a otlana ga mmogo le gone go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/thoalanong, le gone go diegela tlhakanelo dikoo/thoalano go fitlhelela lenyalo. Ba dumalana go uisana le Moruti ka se. Tjedza o etela Basha, mme Tjedza o gakolola Basha go thanya pelo a eme ka dinao. Tjedza o gakolola Basha gore go tlhakanela dikoo/roalana ke okwete, mme e ile o tshwanetse go ipatlela mosadi yo o mogolwanyane mo go ene, gore a mmontshe monate wa lefatshe. Le fa go ntse jalo, Amantle o goroga osigo a tswa go tshameka, se sa dira gore a leale go nwa dipilisi tsa gagwe tsa mogare wa HIV ka nako.le fa go ntse jalo Meshack o sokola go mo tlhalosetsa gore go otlhokwa gore a nwe dipilisi tse ka nako. Go a supagala gore Meshack ga a tlhalosetsa Amantle ka seemo sa gagwe sa gore o na le mogare wa HIV. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Meshack le Amantle Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Meshack le Amantle Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Basha le Tjedza Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Kopano le Aigail Go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong Kopano le Aigail Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng go le oima gore Meshack a olelele arutaana a ga Amantle ka seemo sa gagwe sa mogare wa HIV? Gape ke eng a sa olelela Amantle gore o na le mogare wa HIV? 2 Ke eng Aigail le Kopano a tshwenyegile ka go roalana ga ana ko sekolong? 3 Ke eng Tjedza a akanya gore Basha ga a kgatlhe? Ke eng a pateletsa Basha gore a ipatlele mosadi yo o mogolwane mo go ene? O akanya gore Basha o ya go dira jang? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Batho a motse a kgothatsa ana a a nang le mogare wa HIV ka ditsela tse di ntseng jang? Go ka dirwang gape? 2 Go tsena kereke go ka tswela anana mosola ka ditsela tse dintseng jang mo otshelong? 3 A go tlwaesegile gore mosetsana le mosimane a nne ditsala tse di ntshanang seinong? Bana a angwe a akanyang ka se? 4 A go na le kgatelelo ya alekane mo go tsa tlhakanelo dikoo/thoalano? Ditsala di nna le 16

21 kgatelelo ka tsela e ntseng jang? Ba ua eng? Ba dira eng? Kgotsa a ua jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ditsala tsa gago di go raela ka tsela e ntseng jang? O dira jang fa ditsala tsa gago di go raela go dira sengwe se o sa atleng go se dira? 2 A o itse mongwe wa selekano sa dingwaga tsa gago yo o kileng a tlhakanela dikoo? Fa go le jalo, a o ona a ne a itekanetse mo maikotlong go dira jalo? A a dirisitse itshireletso ya khondomo mo go kganeleng malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano kgotsa oimana? Fa go le jalo, ke eng fa a ne a dira jalo? Fa a sa dira jalo, ke eng ne a dira jalo? Ditlamorago tsa go tlhakanela dikoo/ roalana o sale monnye ke dife? 3 Ke eng dilo tse di otlhokwa go akanngwa pele ga tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke eng a pateletsa asha gore a ipatlele mosadi yo o mogolwane mo go ene? o akanya gore asha o ya go dira jang? 4 A o na le tsala ya ong jo o sa tshwaneng le jwa gago e le sa tlhakanelang dikoo/ roalaneng? Ke eng se se pharologanyo ka otsalano jo, go na le otsalano jwa tlhakanelo dikoo/thoalano? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o itse atsadi angwe a a sa olelelang ana a one ka seemo sa one sa mogare? Ke eng go ntse jalo? O ka dira eng go thusa? 2 Ditsala tsa ana a gago di a rotloetsa ka tsela e e ntseng jang? O ka thusa jang ana a gago go re a seka a rotloediwa ke ditsala ka tsela e e sa siamang? 3 A o akanya gore ana a a mo tikologong ya gago a tlhakanela dikoo/a roalana? A o akanya gore o kao o setse o itse fa ana a gago a simolotse go tlhakanela dikoo/roalana? Fa go le jalo, a o akanya gore ane a go ipakanyeditse le mo maikutlong? A o ka rata gore a ikgaphe mo tlhakanelong dikoo/thoalanong? O ka dira eng go rotloetsa ditshwetso tsa one? 4 A o etle o ue le ana a gago ka tlhakanelo dikoo/thoalano? Ga kae? O a oleletse eng? A o akanya gore ana a gago a ka ua ka tsa tlhakanelo dikoo/thoalano a ise a lekeletse go tlhakanela dikoo/ roalana? O ka a raya wa reng fa ele gore aa a dira? O akanya gore ana a gago atlhoka go itse ka eng mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong? 5 A ana a gago a na le ditsala tsa ong jo o sa tshwaneng? A o akanya gore ana a tshwanetse go nna le otsala jo ogolo (o sena dilae) le a ong jo o sa tshwaneng? O akanya gore otsalano jo o otlhokwa jang mo go one? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno: SE SE LEBANENG BANANA Se letlelele gore alekane a gago a go tsenye mo kgatelelong ya go dira dilo o ise o di ipaakanyetse. Itshephe o o o itsetsepele mo go se o se dumelang gore o ganane le atho a angwe, anana le agolo. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Bua le ana a gago ka go kopana le ana/anana a angwe. Ba rurifaletse gore go siame go ganana le atho a angwe fa a sa atle go dira sengwe. Banana Bagolo 17

22 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 4 TSHOBOKO YA KGAOLO Kumulani o ile go tlhola Letty le omonnawe gape mme o fitlhela ana a le nosi e ile a lotleletswe mo ntlong. Go leega Letty a ile go tlhatswa diaparo ko lelwapeng lengwe gore a itirele matsananyana. Mosetsanyana yo o uang le Kumulani fa fensetereng o mmolelela gore dijonyana tse a neng a na le tsone di sale di fedile maaane. Kwa sekolong gone Tjedza ga a kgone go itshoka, mme o ya kwa ofising ya ga Bretts go gatelela gore a tswelele ka lerato la one jaaka gale. Bretts o leka go tlhalosa otlhokwa jwa gore a kgaogane mme mosetsanyana o mo kopa gore ogolo a mo neele madi a go reka di-units gore ogolo a kgone go mo leletsa fa a mo tlhwaafaletse. Tjedza o gakgamalela gore ke eng Bretts a sa mo sune fa a kgaogana, jaaka e le tlwaelo. Fa go ntse jalo, rraagwe Aigail e ong Thema o tshwentswe ke otsala jwa morwadie le Kopano. O otsa mosadi wa gagwe, Sekgele gore ke eng ana a a nna a le mmogo mme Kopano a seke a tsena mo ntlong nako le nako fa a tswa ko kerekeng. A re se ke sesupo sa gore go diragala sengwe se se elaetsang. Sekgele o tshephisa monna wa gagwe gore Aigail ke mokeresete wa motia yo o itseng sentle gore ga a tshwanela go tlhakanela dikoo/roalana pele ga lenyalo. Fa Meshack a santse a letile gore koloi ya gagwe e tlhatswiwe ko ga Blackjack, o otsa ka ga ditlhotlhomiso maapi le matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano e e diragetseng mo sekolong mme o tlhalosediwa gore oeteledipele o didimetse fela ka kgang e. Batsadi oo aedi a supa ka fa a sa itumedisiweng ke onya jwa oeteledipele jwa sekolo mme a ipotsa gape gore gone mme one arutaana ka gore ke one a supiwang ka monwana mo kgannyeng e, a ka e raraolola jang. Blackjack o ikana gore ko okopanong jo o latelang o ile MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Thema, Sekgele le Aigail Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Tjedza Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani le Letty Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Meshack le Blackjack go pateletsa arutaana gore a egele atsadi ka kgang e. Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go diragala eng ka lelwapa la ga Letty? 2 Ke eng Thema a elaela gore morwadie, e ong Aigail o tshwanetse a o a dira sengwe se se elaetsang le Kopano? 3 A Tjedza o rata kamano ya gagwe le morutaana? Fa go sa nna jalo, ka go reng? 4 Ke eng Blackjack le Meshack a tshwenyegile? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go ka dirwa jang go thusa ana a a itlhokomelelang omonnaaone? Ke afe mathata a a kopanang le one? Mathata a a ka raraololwa jang? 2 Mosetsana kgotsa mosimane o ka amiwa jang ke go tlhakanela dikoo/roalana le morutaana? 18

23 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Wena le a kgaolo ya gago le ka thusa jang ana a a tshwanang le Letty le a lelwapa la gagwe? 2 A Thema o tshwenyegile sentle ka morwadie? O tshwanetse go dira eng ka kgang e? A go ua le mosadi wa gagwe ka yone go siame? 3 Wena le a kgaolo ya gago le ka thusa jang ana a a tshwanang le Tjedza? 4 O ikutlwa jang ka oitshwaro jwa ga Rre Kumulani, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ka thusa jang ngwana yo o tshwanang le Letty le a lelwapa la gagwe? 2 A go siame gore Thema a o a tshwenyegile ka morwadie? A dire jang? A go ua le mosadi wa gagwe ke selo se se siameng? O dira jang fa o tshwenyaga ka ana a gago? O ka dira jang go a rotloetsa go nna le otsalano jo o senang dilae le angwe a ong jo o sa tshwaneng le jwa one? 3 Ke eng se o akanyang oeteledipele jwa dikolo o ka se dira go thiela gore arutaana a roale le aithuti? Ke eng gape se a tshwanetseng go se dira? 2 Ke eng se motsadi jaaka wena a ka se dirang go netefatsa gore arutaana ga a tlhakanele dikoo/roalane le aithuti? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o sosologile e ile o utse pelo mo atsading a gago, mme o a letlelela go kopana le ditsala tsa gago, go tlaa a thusa gore a go tshephe, ka gore a tlaa itse go le go ntsi ka se o se dirang le gore o nna o na le o mang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Nna le seae mo otshelong jwa ana a gago. Se ga se supe fela gore o kgathala ka ana a, mme gape go tlaa go thusa go lemoga fa sengwe se sa siama gongwe. Banana Bagolo 19

24 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 5 TSHOBOKO YA KGAOLO Morutaana Bretts o ileditse Tiro ko othokong ko ofising ya gagwe mme o mo kgalemela a sa kgwe mathe. Bretts ene o tshwenyegile gore le fa a file Tiro madi a o a mo kopa gore a dire gore Tjedza a seka a tla ko go ene, mosetsanyana ene o feleditse a mo latela ko ofising ya gagwe. Bretts o gakolola Tiro gore o na le sephiri le ene se se raya gore ene Bretts a ipe ditiro tsa ga Tiro tse di makgasa mo sekoleng, le fa jaanong a gomagometsa go emisa go tlhola a dira jalo. Tiro o kopa madi a mangwe gape, a solofetsa fa jaanong a tla a dira tiro ka manontlhotlho. Fa go ntse jalo, Aigail yo o tswang sekolong a na le Kopano, o tshogetse gore atsadi a gagwe a tsile go mo omanya. Mmaagwe Basha, e ong Sethunya o fitlhela Basha a ala ukana ka ga marato le go ratana. Fa a mmotsa ka ga se a se alang, Basha o tlhalosa fa a leka go tlhaloganya lerato le thakanelo dikoo/thoalano. Sethunya o tsaya seaka se go tlhalosetsa Basha gore o santse a le monnye go ka tlhakanela dikoo/roalana, le gore se a ka se dirang ke lorato fela le le senang tlhakanelo dikoo/thoalano. Fa go ntse jalo, Blackjack ene o ya ko semausung sa ga Meshack mme o otsa Meshack gore ke eng a sena mmafifing yo o ka mo phepafaletsang lelwapa fa e sale mosadi wa gagwe o a tlhokafala. Meshack o gana ganang, a re ga a tlhoke mokapelo ka gore o santse a atla go fa morwadie, Amantle, tlhokomelo e e tseneletseng. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sethunya le Basha Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Tjedza Bretts le Tiro Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go diragala eng fa gare ga ga Bretts le Tiro? 2 Ke eng Basha a ala ukana ya tlhakanelo dikoo/thoalano? 3 O akanya jang ka se mmaagwe a se mmoleletseng? A se nnile otlhokwa? O kao a uile eng le ene gape? 4 O akanya jang ka go gana ga ga Meshack go nna le mmafifing? A go siametse Amantle? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A atsadi a ua ka tshosologo le ana a one ka dikgang tse di amanang le marato, tlhakanelo dikoo/thoalano, tsholo le mogare wa HIV le olwetse jwa AIDS? 2 A go na le dinako tse o kgonang go utlwa agolo a tshosetsa kgotsa a raela ana jaaka Bretts a dira mo go Tiro? Go diragalang? Ke eng go le thata gore ana a gane ditopo tsa agolo, le fa go onala gore ga di a tshwanela? 20

25 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ngwana o ka ona thuso kae fa a goelelwa kgotsa a tshosediwa ke mogolo? O ka dira jang go thusa tsala e e mo seemong se se ntseng jalo? 2 O ka ona kae dithuto ka ga tlhakanelo dikoo/thoalano le marato? A o ka otsa ditsala tsa gago? Batsadi? Wa ala diukana? Maranyane a internet? Ke eng tse di mosola thata le tse di sa siamang ka go dirisa methale e? Ke efe mo methaleng e e e fang kitso e e tlhomameng? Ke efe e e motlhofo go dirisiwa? O ikanya efe? 3 A o itse atho a a nang le di small house? Mosola wa tsone ke eng? Poelo morago ya tsone ke eng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Ngwana o ka ona thuso kae fa a goelelwa kgotsa a tshosediwa ke mogolo? O ka dira jang go thusa tsala e e mo seemong se se ntseng jalo? Kgotsa o ka raya mogolo yo o tshosetsang ngwana wa reng? 2 Bana a gago a tsaya kae kitso ka ga tlhakanelo dikoo/thoalano le marato? A a a go otsa? A a otsa ditsala tsa one? Ba aala diukana? Kgotsa maranyane a internet? Ke eng tse di mosola thata le tse di sa siamang ka go dirisa methale e? Ke efe mo methaleng e e e fang kitso e e tlhomameng? Ke efe e e motlhofo go dirisiwa? O ikanya methale efe? 3 A o itse atho a a nang le di orafifing/ ommafifing small house? A ana a one a itse ka tsone? O akanya gore go ama jang ana a one? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o tshwenyegile gore atsadi a gago a tlaa tseega jang ka go lemoga seemo sengwe, ua le one. Fa o sosologile e ile o utse pelo ka se o se dirang, go tlaa dira gore o tshephege, e seng jalo, atsadi a gago a tlaa elaela gore o itshwara makgasa, mme tota, o sa dire jalo. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa seaka sa go ua le ana a gago ka dintlha tse di otlhokwa, jaaka tlhakanelo dikoo/thoalano, HIV kgotsa marato/otsalano, se nna teng, se dirise mme o simolodise puisano. Banana Bagolo 21

26 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 6 TSHOBOKO YA KGAOLO Mmagwe Aigail, Sekgele, o tshwenyegile thata ka ngwana wa gagwe Aigail gore o tla osigo mo lwapeng mme e ile a sa tle a le nosi a tla le mosimane, Kopano. O otsolotsa Aigail dipotso gore a mmolelele gore otsala jwa gagwe le Kopano ke jwa mohuta mang. Aigail o mmolelela gore ke ana a Modimo e ile ga a tlhakanele dikoo/roalane. Aigail o solofetsa gore mo nako e tlang o tla letsa fa a ona gore o tla a tshwarega ko kerekeng. Sekgele o kopa Aigail gore a rotloetse monnawe yo o sa utlweng, Tjedza, go ya kerekeng le ene. Letty o mo lwapeng o jesa monnawe fa morutaana Kumulani a goroga go tla go otsa gore tota kgang kgolo ke eng. Kumulani o hakgamalela go utlwa Letty a re mmagwe o tlhokafetse. Ko go tlhatswediwang dikoloi teng (Car wash) Tiro le Tjedza a iketlile. Tiro o olelela Tjedza gore o rekile ojalwa go mo thusa go leala Bretts. Tjedza o mmolelela gore fa a nole o gopola Bretts thata e ile o ikana gore, ka gore Bretts ga a mo kgotsofatse o tshwanetse go atla monna yo a tla a nnang a mo iteatsa ka ene. Mo go tse dingwe, rraagwe Tjedza, Thema, o ile ko sekolong go ya go otsa gore ditlhotlhomiso tsa makgaphila a tlhakanelo dikoo/thoalano gareng ga arutaana le ana a sekolo di tsamaya fa kae. Rre Tlou, mogokgo wa sekolo o mmolelela gore a tsweletse a ntse a sekaseka kgang mme o mo lemotsha gore go tlhoka tsee ga ana go tlhotlholediwa ke gore atsadi ga a ue le ana. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Mogokgo Tlou le Thema Sekgele le Aigail Tiriso ya ojalwa/otlhaswa ya ojalwa Tjedza le Tiro Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani le Letty Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Thema Go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong Aigail Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng mmaagwe Aigail a tshwenyegile? 2 Ke eng Tiro a atla Tjedza a a nwa ojwala? Ke eng Tjedza ene a gana? 3 Ke eng Thema a tshwenyegile ka ditlhotlhomiso? 4 Ke eng Kumulani a hakgamaditswe ke Letty? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le ana mo motseng wa gago a a latlhegetsweng ke motsadi a le mongwe kgotsa atsadi otlhe ka oedi? A go na le ana a a tlhokomelang omonnaaone a le nosi? Go diragala eng ka ana a? 2 Go diragala eng fa anana a tagiwa? A a itshwara ka tsela e farologaneng le ya dinako tsotlhe? A atho a a tshwara kgotsa a a lea ka tsela nngwe e pharologano? 3 Mo motseng wa gago a anana a phuthologile go ka ua ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano, go gola ga mmele le HIV/AIDS le atsadi a one? 22

27 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ua le mang fa o na le sengwe se se go tshwenyang? 2 A o itse gore o ka ya ko go mang fa o tlhoka thuso fa atsadi a gago a ka diragalelwa ke sengwe? Sekai, fa a ne a ka kgaogana kgotsa mongwe wa one a ka tlhokafala. 3 Maikutlo a gago ke eng ka mafoko a ga mogokgo a gore, ana a tlhoka tsee ka gore atsadi ga a ue le one? Batsadi a ka dira eng go netefatsa gore a thusa sekolo gore oitshwaro jwa ana e nne jo o eletsegang? Ba ka dira eng ko malwapeng go aakanya dingongorego tsa mogokgo? 4 Go tlwaelesegile go le kae gore anana mo motseng wa gago a o a a nwa ojalwa? Ke eng a a nwa ojalwa? A a nwa ojalwa go iteatsa sengwe kgotsa go dira gore selo sa teng se tsamaele ruri, jaaka Tiro a gakolola Tjedza gore a dire? Ba nwa le mang? Ba itsenya mo diphatseng dife ka go nwa ojalwa? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A atsadi ka ontsi a dira dithulaganyo tsa gore ana a one atlasala atlhokometswe le go godisiwa jang fa sengwe se ka a diragalela? A a olela ana ka dithulaganyo tseo? Fa a sa dire jalo, ke ka goreng a sa dire? 2 Maikutlo a gago ke eng ka mafoko a ga mogokgo a gore, go o ana a tlhoka tsee ke gore atsadi ga a ue le one? Batsadi a ka dira eng go netefatsa gore a thusa sekolo gore oitshwaro jwa ana e nne jo o eletsegang? Ba ka dira eng ko malwapeng go aakanya dingongorego tsa ga mogokgo? 3 Go tlwaelesegile go le kae mo motseng wa gago gore anana a nwe ojalwa? Ke eng a a nwa ojalwa? A a nwa ojalwa go iteatsa sengwe kgotsa go dira gore selo sa teng se tsamaele ruri, jaaka Tiro a gakolola Tjedza gore a dire? Ba nwa le mang? Ba itsenya mo diphatseng dife fa a a nwa ojalwa? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa sengwe se se maswe se go diragalela mo otshelong, olelela mogolo yo o mo tshephang, o ka go thusa go ona thuso e o e tlhokang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o tshwenngwa ke oitshwaro jwa ngwana wa gago, ua le ene. Fa e le oitshwaro jo o pitlaganyang, thusa ngwana wa gago go lemoga odiphatsa jwa ditshwetso tsa gagwe mme dirisanang go tla ka ditsela tse di ka mo fetolang. Banana Bagolo 23

28 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 7 TSHOBOKO YA KGAOLO Blackjack le Tiro a leeletse motshameko wa kgwele ya dinao mo theleeshineng ya one e nnye, e ile Tiro o ngogoregela oleng ja ditshwantsho. O rapela malomaagwe go reka e kgolwane. Fa a ntse a le foo, Lucretia, mokapelo wa ga Blackjack, o kokota ko leating a a a ipulela a ise a tewe go twe a tsene. Blackjack o a omana gore ke eng Lucretia a tla a sa ua gore o etla, ka gore o ne a ka nna a fitlhela mokapelo wa gagwe wa sennelaruri a le teng. Lucretia o itlhokomolosa se Blackjack a se uang, a ua gore le ene o na le tshwanelo ya go tla a sa ua jaaka mosetsana yo mongwe yoo. Blackjack o leka ka ojotlhe go tlhalosetsa Lucretia gore kana otsala jwa one ke jwa sephiri, a a ikutswa, ga se jwa se nnela ruri jaaka jwa mosetsana yo mongwe. Lucretia o a ngala a re go raya gore ga a amogelesega ko ga Blackjack, go raya gore a tsamaye, a dira gore Blackjack a mo kope gore a seka a tsamaya. Ko sekoleng Tjedza o amogela mogala go tswa ko mosimaneng wa gagwe o mosha Fana, a santse a na le tsala ya gagwe Carol. Fa Carol a mmotsa gore Fana ke mang jaanong, o mmolelela gore ke mokapelo wa gagwe o mosha o o tswang ko jarateng ya ahumi, e ile ga a atle go nnela go iphitlha jaaka morutaana Bretts. Khumulani ene o tsene ko teng ga motse go tlhotlhomisa seemo sa kwa ga o Letty. O tsena ka fa aagisanying a a mo rurifaletsang gore mmaagwe Letty o tlhokafetse, fa rraagwe e le letagwa le le tlang kgwedi le kgwedi go utswa mophako wa ana. Kumulani a lemoga fa seemo sa ga Letty le omonnawe se atla go potlakelwa go na le jaaka a ne a akantse. Fa re oela ko sekoleng ka kgang ya matlhaisa ditlhong ya tlhakanelo dikoo/thoalano e diragetseng teng, rraagwe Tjedza, Thema, o fela pelo gore mogokgo o tsaya loaka go itsese atsadi gore kgang e tsamaya kae. Thema o tlotlela mosadi wa gagwe Sekgele gore o ne a kopane le mogokgo, mme o a kgothaditse gore a uisane le ana a one gore a netefatse gore a itshwara jaaka atho. Sekgele o dumalana le mafoko a ga mogokgo. Thema o tswelela a olelela mosadi wa gagwe gore ene ga a kgotsofalela ditlhotlhomiso tsa sekolo ka gore arutaana a a neng a dule le ana mo tseleng ke one a tsisang kgang ko okhutlong. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack le Lucretia Tjedza le Fana Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sekgele le Thema Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng fa Blackjack a galefetse Lucretia? 2 Ke eng o akanya gore Lucretia o atla go tsewa jaaka mosetsana wa sennelaruri wa ga Blackjack. 3 Ke dife diphatsa tse Blackjack a ka kopanang le tsone ka go nna le akapelo a le aedi ka nako e le nngwe? 4 Ke dife diphatsa tse di leaneng Tjedza ka go nna le mokapelo o mongwe? 5 O akanya gore go tla diragalang fa morutaana Bretts a ka itse ka mokapelo o mosha o. 6 Ke eng mogokgo a re puisano gare ga atsadi le ana e tla a thusa gore ana a ikage? 7 Ke eng fa Kumulani a ya ko aagisanying a ga Letty? 24

29 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le ana a antsi mo tikologong ya gago a a tlhokafaletsweng ke atsadi/ kgotsa a latlhilwe ke atsadi a one. Ka go reng/ke eng se se diragala? 2 A go na le atho a a nang le akapelo a antsi mo tikologong ya gago? A go tlwaelesegile mo agolong? Kgotsa mo ananeng? Ke eng se se dirang gore atho a dingwaga tse di faraloganeng a nne le akapelo a a fetang ongwe ka nako e nngwe? 3 Batho a a mo tikologong ya gago a ikutlwa jang ka dinyatsi kgotsa akapelo a antsi ka nako e le nngwe. A go a letlelesega gore otsalano jwa mofuta o o diragale? A go na le mongwe mo tikologong ya lona o a tleng a eme kgatlhanong le otsalano jwa mofuta o? Ka go reng/go reng go sena ope? 4 A go tlwaelesegile gore anana a nne le akapelo a a tona mo go one le alekane a one nako e le nngwe jaaka Tjedza a dira? Ke eng monana a ka nna le akapelo a aedi a dingwaga tse di farologaneng? Ke eng mogolo a ka nna le mokapelo wa dingwaga tse di nnye? 5 Mogokgo o akanya gore fa atsadi a ka uisana le ana ka tsa thoalano go ka thusa thata, wena o akanya jang ka kgang e? Ke eng se se ka dirang gore go nne onolo gore atsadi a kgone go uisana le ana a one? Fa atsadi a uisana le ana a one ka oitshwaro jwa one a dira jang go le gantsi? Ke tsela efe e e ka nnang le maduo a mantle kgotsa ya tsisa molaetsa sentle? Banana Bagolo 25

30 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O akanya gore atho a a mo tikologong ya gago, kgotsa wena le ka dirang go thusa ana a dikhutsana/masiela kgotsa a a tlogetsweng ke atsadi? 2 O akanya gore go ka dirwa eng go thusa anana jaaka wena go ikgapha mo go nneng le akapelo a antsi? 3 O akanya gore go ka dirwang go itsa agolo, jaaka arutaana, go itsa go atla tlhakanelo dikoo/thoalano mo ananeng? 4 A o tlhaloganya gore ga go ka fa molaong gore arutaana a tlhakanele dikoo/ roalane le ana a sekolo? A mme molao o o a tshegediwa mo tikologong ya ga lona? Fa go sa nna jalo, o ka dirang go natefatsa gore se se a dirwa? 5 Batsadi a rotloetsa jang ka oitshwaro a one anana gore a heme dilo tse di sa siamang jaaka go nna le akapelo a le antsi, kgotsa a seka a nna le akapelo a le antsi. O akanya gore atsadi a tshwanetse a itshwara jang kana a nna sekao se se ntse jang go itsa gore ana a one a seka a tlhakanela dikoo/roalana le akapelo a antsi. Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O akanya gore go ka dirwang go thusa ana a masiela/dikhutsana kgotsa a a latlhilweng ke atsadi? 2 O akanya gore go ka dirwang go itsa anana le arutaana go tlhakanela dikoo/roalana? 3 A o itse gore ga go ka fa molaong wa Botswana gore arutaana le ana a sekolo a tlhakanele dikoo/roalane. A mme molao o o a tshegediwa mo tikologong ya lona? Fa go sa nna jalo, o ka dirang go netefatsa gore se se a diragala? 4 Batsadi a ka rotloetsa jang ka maitshwaro a one gore a heme dilo tse di sa siamang, jaaka go nna le akapelo a le antsi? O akanya gore atsadi a tshwanetse a itshwara jang kgotsa a nna sekao se se ntse jang go itsa gore ana a one a seka a tlhakanela dikoo/roalana le akapelo a le antsi. TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ela tlhoko odiphatsa le ditlamorago tsa go nna le akapelo a le antsi o o o gakologelwa gore go ikanya mokapelo yo o itseng seemo sa gagwe go fokotsa go tsenwa ke mogare wa HIV. Fa o na le mathata kgotsa o akanya gore o tlhoka thuso e e rileng, ua le mongwe o o ka go thusang, e ka nna atsadi, a losika kgotsa arutaana. Se didimale! SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Batsadi a tshwanetse go uisana le ana ka tse di otlhokwa ka kgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano ka go nne dikgang ko ntle tse e seng oamaruri di dintsi le kgatelelo ya ditsala le alekane a one. Nna sekao se se rileng mo aneng a gago. O a ontshe gore o eletsa a itshwara jang. 26

31 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 8 TSHOBOKO YA KGAOLO Tiro o ya ko ga Tjedza mme a o a fitlhela Aigail fela. O simolola go atla Aigail marato mme a o a ganwa. O simolola jaanong a ikgatlha ka otlhokakitso jwa ga Aigail a mmolelela fa go sena leaka la gore ana a a kana ka ene a o sa tlhakanele dikoo/roalane ka mongwe le mongwe o tlhakanela dikoo/a roalana, arutaana a tlhakanela dikoo/roalana le ana a sekolo le agolo a tlhakanela dikoo/roalana le a angwe. Aigail o gana kgatelelo ya teng a o a mmolelela gore ke ene a tlhokang kitso. Kgaagare Tjedza o na le Fana mokapelo wa gagwe o mosha kwa ga gagwe, o ikgogomosa ka gore o na le kamore e tona e e leng ya gagwe a le nosi le dilotlolo tsa koloi. O rotloetsa Tjedza go roala le go iketla ka mofine mo kamoreng ya gagwe morago ga go ua thata ka dikhumo tsa one. Fana o feletsa a kgonne go tlhakanela dikoo/roalana le Tjedza. Kwa sekolong Letty o tsile, Kumulani o mmiletsa kwa ofising ya gagwe go uisana le ene ka seemo sa gagwe le go se raraolola. Go mo maitseoeng jaanong mmaagwe Tjedza, e ong Sekgele, o simolola go ngongorega ka gore o kae. Fa Tjedza a tsena ka kgoro, Aigail o otsa mmaagwe gore a o utlwa monko wa ojalwa o o utlwalang mo go Tjedza le fa a ganetsa gore o nole. Morago Tjedza a ikopa maitshwarelo a go tla morago mo lwapeng. Sekgele o ua le one ka ditlamorago tse a ka kopanang le tsone ka go tla morago mo lwapeng jaaka go nwa ojalwa le go tlhakanela dikoo/roalana. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sekgele, Aigail le Tjedza Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani le Letty Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tiro le Aigail Tjedza le Fana Tiriso ya ojalwa/otlhaswa ya ojalwa Tjedza le Fana Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Fa o akanya, Tjedza ke eng a tsere tshwetso ya go tlhakanela dikoo/roalana le Fana? O akanya gore go nwa ojalwa go nnile le seae sefe mo ditshwetsong tsa gagwe? 2 O akanya gore ke eng se se dirileng gore Aigail a kgone go gana Tiro? 3 Ke eng Sekgele a tsere tshwetso ya go ua le ana a gagwe a asetsana ka odiphatsa jwa go tla lwapeng osigo? Ke dife diphatsa tsa go tla lwapeng thari? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go tlwaelesegile go simolola kgang jaaka Sekgele a dirile le ana a gagwe? Ke eng fa motsadi a ka dira jalo? Ke eng se se ka itsang motsadi gore a dire jalo? Ke eng dilo tse di etleng di uiwe? A puisano e, e na le mosola? 2 A go na le anana ag a ntsi a rotloetsang a angwe go dira dilo dingwe go feta a angwe? Banana Bagolo 27

32 Ke atho a a ntseng jang? O akanya gore ke eng a na le thotloetso (ya phetolo maikutlo)? Ke ka ditsela dife tse motho a ka a thielang go nna le thotloetso? 3 A go tlwaelesegile gore mosimane kgotsa monna a neele mosetsana ojalwa fa a atla go tlhakanela dikoo/roalana le ene? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke dilo dife tse o uang le atsadi a gago ka tsone? Ke eng tse di o sa ueng le one ka tsone? Ka go reng Ke eng dilo tse o eletsang gore o ka ua le atsadi a gago ka tsone? 2 Ke dilo tse di ntseng jang tse atsadi a gago a uang le wena ka tsone? Ba reng ka dikgang tsa otsogo jwa tlhakanelo dikoo/thoalano le mogare wa HIV? Ke eng gape se o eletsang a ka ua ka sone? 3 O etle o tsioge jang fa tsala ya gago e go kopa gore o dire sengwe? O tsiogela jang go farologana ga ditsala tse di farologanyeng? Ke eng se se gwetlhang tsiogo e e farologaneng? A ke yo o otsang? Ba otsa jang? Ba go kopa gore o dire eng? Go thata go le kae go gana tsala? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o etle o ue le ana a gago ka tlhakanelo dikoo/thoalano le tiriso otlhaswa ya ditagi? Ke eng dilo tse o sa ueng ka tsone? Ka go reng? O a oleletse eng ka tsa otsogo le tlhakanelo dikoo/thoalano le dikgang tsa mogare wa HIV. Ke eng gape se o eletsang gore o ka ua ka sone? 2 Ke dilo dife tse ana a gago a uang le wena ka tsone? Bana a gago a a go oditseng ka dikgang tsa otsogo le tlhakanelo dikoo/thoalano le mogare wa HIV? Ba go oleletse eng ka ditiragalo kgotsa dingongorego tsa one kgotsa tsa ditsala tsa one? Ke eng gape se o eletsang gore a ka se ua? 3 O ela tlhoko jang gore ana ag ago a dira eng? A o itse kwa ana a gago a teng? Go re a na le mang; a tla a dira eng; a tla a oa leng? Go thusa ka enggo itse dilo tse? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Banana a leane ke dikgwetlho tse dintsi jaaka go tlhakanela dikoo/ roalana, kgotsa go nwa ojalwa. Tsaya kgato. Se dire dilo ka gore a angwe a go rotloetsa gore o di dire, kgotsa a go raya a re o sematla ga o sa dire jalo. Buisana le mogolo mongwe o o mo tshephang go tshegetsa ditshwetso tsa gago. Go nwa ojalwa go ka go dira gore o dire dilo tse o ka tsogang o di ikotlhaela ka moso. Go nna le madi ga go dire motho gore ke mokapelo wa nnete. Tlhakanela dikoo/roalana ka maaka a a siameng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Banana a leane ke dikgwetlho tse dintsi jaaka go tlhakanela dikoo/ roalana, kana go nwa ojalwa. Bana a utlwa melaetsa ka tsela tse di farologaneng, jaaka mo alekaneng a one le ogasi ja dikgang. Netefatsa gore le wena a tsaya molaetsa mo go wena. Batsadi le atlhokomedi a ana a tlhoka go aelana le ana dithuto tse di otlhokwa go netefatsa gore a a tshegetsa gore a dire ditshwetso tse di leaneng. 28

33 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 9 TSHOBOKO YA KGAOLO Mongwe wa akapelo a ga Blackjack, Lucretia, o roetse le ene mme Blackjack o mo itlhokomolositse fela ga a atle tlhakanelo dikoo/thoalano jaaka gale, Fa Lucretia a mmotsolotsa o mmolelela ka mmereki ka ene yo o tlileng tirong a na le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano. Lucretia ga a tlhaloganye Blackjack sentle e ile o tsaya gore Blackjack o elaela fa a na le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano. Blackjack o tlhoosa dipelaelo tsa gagwe. Meshack o oa gape a tshwanelwa ke go olelela ngwana wa gagwe ka seemo sa gagwe sa mogare fa a ya ko kokelwaneng ya diritiatsi go okeletsa morwadie dipilisi. O tlhalosetsa mooki fa Amantle a simolotse go otsa dipotso tse di thata go araiwa mme mooki o mmolelela fa a tshwanetse go olelela ngwana wa gagwe nako nngwe le gore fa a tlhoka thuso o ka ikgolaganya le kokelwana gore a mo thuse. Ka nako ya fa Carol le Basha a ya ko lwapeng a uisana ka dilo tse di maswe tse Tjedza a e tleng a leke gore a di dire. Carol o olelela Basha ka fa Tjedza a tleng a re o mo pateletsa go ikgolaganya le morutaana ka teng. Basha le ene o kaya fa a sa tlhaloganye gore ke eng fa Tjedza a re a atle mosadi yo mo tona gore a ratane le ene. Ba dumalana gore a seka a tlhola a reetsa Tjedza le dikakanyo tsa gagwe tse di duleng mo tseleng. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Sontaga se se latelang Kopano le tsala ya gagwe Aigail a uisana ka thero phatalatsa e e tla dirwang ke moruti. Le fa Aigail a supa ngongora ya gore atho angwe a ka nna a tla a nole mme a tlhoka otho moruti o tlhalosa fa atho a a sa tshwanela go kelekwa mme a amogelwe gore a rotloetsege go dira dilo tse di siameng. Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack le Lucretia Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Meshack le Amantle Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Basha, Tjedza le Carol Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Meshack Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Carol le Basha Aigail le Kopano Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng fa o akanya gore Blackjack ga a gwetlhege go tlhakanela dikoo/roalana le Lucretia? O tshaa eng? Maduo a go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/thoalanong ke eng? 2 Ke eng fa go le thata gore Meshack a olelele Amantle gore o na le mogare wa HIV? A Meshack o akanya gore Amantle o monnye go ka itse? O akanya gore ngwana o tshwanetse go olelelwa ka seemo sa gagwe sa mogare a le dingwaga di le kae? 3 Ke eng fa moruti a akanya gore go siame fa atho a a tagilweng le a a senang otho a tla ko thero phatlalatseng? 4 Carol le Basha a akanyang ka Tjedza? A a akanya gore Tjedza ke tsala e e siameng? A o akanya gore one ke ditsala tse di siameng mo go ene? Banana Bagolo 29

34 Fa o akanya gore ga se ditsala tse di siameng mo go Tjedza, a ka fetoga jang go nna tse di siameng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A mo motseng/tikologong ya gago go na le ana a a nang le mogare wa HIV? Sechaa se a rotloetsa ka tsela e e ntseng jang? Go ka dirwa eng gape? 2 Go tsena kereke go ka fetola jang otshelo jwa anana ka tsela e e letlelesegang? 3 A go na le atho mo motseng/tikologong ya lona a nako nngwe a rotloetsang a angwe ka tsela e e sa siamang jaaka fa Tjedza a leka go dira ka Basha le Carol? 4 A go na le kgatelelo e ntsi mo ananeng go tsena mo tlhakanelo dikoong/ thoalanong? Ditsala di gatelela tse dingwe ka tsela e ntseng jang? Ke dilo dife tse a di dirang kgotsa a di ua? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke ka ditsela dife tse ditsala tsa gago di go rotloetsang? O dira jang fa ditsala tsa gago di go gatelela go dira sengwe se o akanyang gore ga se a siama kgotsa o sa atle go se dira? 2 A o itse mongwe wa molekane wa gago yo o kileng a tlhakanela dikoo/roalana? Fa go ntse jalo a o akanya gore a ne a ipaakanyeditse go dira seo mo maikutlong? A a ne a dirisa khondomo go thiela oimana le malwetse? Fa go le jalo ka go reng? Fa go sa nna jalo ka go reng? Ditlamorago tsa go tlhakanela dikoo/ roalana o le monnye ke dife? 3 Ke dilo dife tse di otlhokwa tse o tshwanetseng wa di akanya fa o tsaya tshwetso ya go tlhakanela dikoo/ roalana? 30

35 TSHOBOKO Fa o aakanyetsa go tlhakanela dikoo/roalana a o ka ua le atsadi a gago ka gone pele? Fa go le jalo ka go reng? Fa go sa nna jalo ka go reng? O atla go itse eng? 4 A o na le ditsala tse di ong o farologaneng le jwa gago mme le sa tlhakanele dikoo? Go farologanang ka otsalano jo go na le jo go tlhakanelwang dikoo/ roalanwang? 5 A o akanya gore o ka nna le mokapelo wa mosimane kgotsa mosetsana mme le sa tlhakanele dikoo/roalane? Fa go le jalo ka go reng? Fa go sa nna jalo ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o itse atsadi angwe a a sa olelelang ana a one gore a na le mogare wa HIV? Ke eng fa go ntse jalo? O ne o ka dirang go thusa? 2 Ke ka tsela efe e ditsala tsa ana di a rotloetsang ka teng? O ka thusa ngwana wa gago jang go emela kgatelelo e e sa siamang? 3 A o tle o ue le ana a gago ka tlhakaneko dikoo/thoalano? Ga kae? O a oleletse go reng? A o akanya gore ana a gago a tla a ua le wena ka tlhakanelo dikoo pele a lekeletsa? O ne o ka a olelela eng fa a ne a ka dira? O akanya gore ana a gago a tlhoka go itse eng ka tlhakanelo dikoo/ thoalano? 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go nna le akapelo a le antsi go go tsenya mo diphatseng tsa go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano mmogo le HIV. Fa mokapelo wa gago a nna a sa nna sentle ka sengwe tsaya nako go uisana le go tlhaloganya kgang sentle. Leelela mo ditsaleng tse di kgonang go emela kgatelelo ya alekane go go rotloetsa. Go na le mefuta e le mentsi ya otsalano magareng ga anna le asadi. A go a kgonagala go nna le otsalano jo e seng jwa tlhakanelo dikoo le motho wa ong o sele. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go na le mefuta e le mentsi ya otsalano magareng ga anna le asadi. A go a kgonafala gore e nne otsalano hela jo o senang tlhakanelo dikoo/thoalano. Go nna le akapelo a le antsi go ka dira gore o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano le yone HIV. Fa mokapelo wa gago a nna a sa nna sentle ka sengwe tsaya nako go uisana le go tlhaloganya kgang sentle. Jaaka motsadi o tshwanetse o nne le kitso e e popota ka tsa tlhakanelo dikoo/thoalano ka gore ana a na le go otsa dipotso tse di thata tse ka nako dingwe o sa ipaakanyetsang go di araa. Banana Bagolo 31

36 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 10 TSHOBOKO YA KGAOLO Batsadi a tsile okopanong jwa atsadi le arutaana kwa sekolong sa Mosenene ka makatlanamane ka a solofetse gore okopano jo o tla a ama dikgang tsa matlhaisa ditlhong tsa tlhakanelo dikoo/thoalano, mme a fitlhela di se mo lenaneong. Meshack o otsa ka se, a engwe nokeng ke Thema yo a akanyang gore fa kgang ya teng e sa tshwarwe, atsadi a gane go tsenelela okopano jo. Batsadi a dumalana le ene, a re arutaana a a dirisang ana otlhaswa ga go a tshwanela gape e ka o e le one a tswang ka onnete maapi le kgang e. Batsadi ga se one fela a a tshwenyegileng ka dipatlisiso tsa matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano. Bretts o otsa Kumulani gore a o utlwile dikgang dipe ka fa dipatlisiso di tsamayang ka teng. Bretts o simolola kgang ka go otsa gore Letty o kae, mme la ofelo o fetola kgang. Kumulani o lemoga matshwenyago a ga Bretts a o a didimala. Fa a le mo tseleng ya go ya lwapeng, a tswa okopanong, Blackjack le Meshack a ua ka matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano. Blackjack a re, Meshack o molato ka go tlhoka go gatelela gore atsadi a olelelwe sengwe ka dipatlisiso le gore di tsamaya jang. Meshack o tlhalosa gore kgang e santse e le ko lephateng la thuto mo go rayang gore Blackjack a lete jaaka motsadi mongwe le mongwe. Maitseoa, ana a Mosenene a ya maitisong. Tiro o atla Basha a a nwa ojalwa. Basha o a gana, o idiwa MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tiro le Basha Tiriso otlhaswa ya ojalwa le ditagi Tiro le Basha Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Batsadi le arutaana Bretts le Kumulani Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Thema sematla ke ditsala tsa ga Tiro. Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 O akanya gore ke eng atsadi a gatelela gore go uiwe ka matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke eng a tshwenyegile gore ga a ise a olelelwe sepe ka dipatlisiso? A a ntse a tshepa arutaana a Mosenene? 2 Ke eng Basha a gana go nwa ojalwa? A o akanya gore go thata gore a dire jalo? O ka ikutlwa jang fa ditsala tsa ga Tiro di mo tshega a mmitsa sematla? A se se dira gore go nne thata mo go ene gore a gane? A o akanya gore go gana ga gagwe go mo dira sematla? 3 O akanya gore ke eng Bretts a atla go itse ka dikgang tse disha tsa matlhaisa ditlhong a 32

37 tlhakanelo dikoo/thoalano? O akanya gore ke eng Bretts o tshwenyegile ka eng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Fa ana a sekolo a ya maitisong maitseoa, a a a nwa? A go na le ana a a sa nweng mme a pateletswa go dira jalo? Ba pateletswa jang? Ba kgona jang gore a seka a feletsa a a nwa ka ntata ya pateletso eo? 2 A atsadi le arutaana a etle a kopane a ue ka dikgang tse di amang ana a sekolo? Fa go ntse jalo, ke eng tse a uang ka tsone? Dipuisano tse di rotloetsa jang di tsamaiso kwa sekolong, otshelo jwa sekolo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A wena kgotsa ditsala tsa gago le kile la pateletswa go nwa? Go diragetse eng, wena kgotsa ditsala tsa gago le tsiogetse jang tiragalo e? 2 A o itse arutaana a a nang le otsalano jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano le ana a sekolo? Go diragalang ka arutaana a a tshwarwang a dira jalo? O akanya gore go ka dirwa eng go kganela arutaana go tlhakanela dikoo/roalana le one. O akanya gore go ka dirwa eng go emisa ana a sekolo go dumela go tlhakanela dikoo le arutaana? 3 Ke mang yo o ka atlang a nna morutaana wa gago? Bretts kgotsa Kumulani? Ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Boeteledipele jwa sekole o dira eng fa o lemoga gore morutaana mongwe o tlhakanetse dikoo/roalane le ngwana wa sekolo? Boeteledipele jwa sekole o ka dira eng go kganela gore arutaana a seka a tlhakanela dikoo/roalana le ana a sekolo 2 Batsadi a dira eng fa a utlwa gore morutaana o tlhakanela dikoo/roalana le ana a sekolo? Ba ka dira eng go itsa arutaana go tlhakanela dikoo/roalana le ana a sekolo? 3 O akanya gore go ka rotloediwa ana a sekolo jang go a kganela go dumela go tlhakanela dikoo/roalana le arutaana? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ditiro jaaka tsa go tlhakanela dikoo/ roalana le ana di na le ditlamorago, atho a oitshwaro jo o ntseng jalo a tshwanetse go otlhaelwa se a se dirileng. Kgatelelo ya ditsala go re o nwe ojalwa le go dirisa ditagi, go sa kgathalesege go re o a itsile leaka le le kae. Batla a angwe, jaaka ditsala tse disha, masika, kgotsa atsadi a a ka go emang nokeng go re o eme kgatlhanong le kgatelelo. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Ditiro tse di tshwanang le go tlhakanela dikoo/roalana le ana di na le ditlamorago, atho a a nang le oitshwaro jo o ntseng jalo a tshwanetse go tsaya oikaraelo. Ditsala tsa anana, le a a tswang kgakala, a kgona go go rotloetsa go dirisa dino le ditagi. Bua le ana ka se ditsala tsa one di se dirang o a eme nokeng gore a eme kgatlhanong le kgatelelo go tsenelela ditiro tse di ka a tsenyang mo diphatseng. Banana Bagolo 33

38 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 11 TSHOBOKO YA KGAOLO Kwa tirong ya ga Blackjack go diriwa ditshupetso tsa tiriso ya khondomo. Blackjack le adiri ka ene a otsa dipotso mme se se dira gore a fiwe dikitso tse di tlhamaletseng ka itshireletso. Tjedza o lofela sekolo, mme mokapelo wa gagwe yo o mosha, Fana, o mo isa ko nngweng ya diara tse a lelwapa la gagwe a nang le tsone. Fa aratani oo aedi a santse a sunana e ile a itumelela go nna mmogo ga one, Tiro o a goroga, mme o gwetlha Fana ka dipuo. Go ya ka ene Tjedza ke mokapelo wa ga Bretts, jaanong o atla gore Fana a tswe mo go Tjedza. Ntwa e a tsoga mme Fana o itsa modisadikago go tla go latlhela Tiro kwa ntle ga ara. Mo tsamaong ya letsatsi Meshack o isa Amantle ko kokelong ya dipilisi tse di ritiatsang mogare wa HIV, mme mogakolodi o olelela Amantle gore o tshwanetse go nwa dipilisi gore a gatelele Bad guy yo o mo go ene. Amantle o otsa gore a dipilisi ga di kgone go olaya Bad Guy, le gore ke eng a tshwanetse go di tsaya ka nako e e tshwanang tsatsi le letsatsi. Mogakolodi o mmolelela gore dipilisi di dira gore Bad Guy a roale mme o tlaa tsoga fa dipilisi di sa tsewe ka nako tsatsi le letsatsi. Morago ga tiro Bretts a tsaya tshwetso ya go ya go itisa ko nngweng ya diara tsa gagwe tsa mmamoratwa, fa a tsena teng o fitlhela Tiro a ntse kwa ntle ka sefatlhego se se tlhontseng. Tiro o mmolelela gore ara e ke ya gaao mosimane o mosha wa ga Tjedza, le gore o ne a latlhelwa kwa ntle fa a ne a leka go kganela Tjedza go sunana le mosimane wa teng, a mmolelela gore Tjedza ke motho wa ga Bretts. Dikgang tsa ga Tiro di dira gore Bretts a tenege. O otsa Tiro gore ke eng a ka ua selo sa go tshwana le seo mo phatlalatseng a ntse a itse gore ene le Tjedza ke aratani a a mo sephiring. O tswelela ka go tlhagisa Tiro gore fa a ka ntsha dikgang tsa otsalano jwa gagwe le Tjedza, Bretts o tlaa emisa go mo sireletsa, mo go rayang gore, otshelo jwa gagwe jwa go tlhola a lofela sekolo mme a sa tshwarwe, le go neelwa dipampiri tsa ditlhatlhoo pele ga nako, o tla a ema. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Tjedza Bretts le Tiro Tiriso ya khondomo Blackjack Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Meshack Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Tjedza Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Meshack a isitse Amantle go ya go ona mogakolodi? Bad guy yo mogakolodi a uang ka ene ke mang? O akanya gore ke eng mogakolodi a tlhalosetsa Amantle ka HIV/AIDS ka tsela e? O akanya eng ka tsela e ya go olelela ana seemo sa mogare? 2 Ke eng se se diragalang fa gare ga Bretts le Tjedza? A o akanya gore Tjedza o kgaogane gotlhelele le Bretts, go re a nne le mosimane yo o mosha? Fa go sa nna jalo, ke eng a ratana le motho o sele jaanong? Fa Tjedza a tswelela ka akapelo a le aedi ke dife diphatsa tse a ipayang mo go tsone? 3 Ke eng Bretts a tenegetse Tiro? 34

39 O akanya gore Tiro o ikutlwa jang? O akanya eng ka tlhaloso ya ga Tiro: Tjedza ke motho wa ga Rre Bretts? A asadi a direletswe go ruiwa ke anna? Go akanya gone mo; go tsisa ditlamorago dife tse di sa siamang? 4 Ke eng Tiro a ineetse mo go Bretts? 5 Go diragala eng kwa tirong ya ga Blackjack? O akanya gore ditshupetso tse di tlaa thusa Blackjack jang? O akanya gore o tlaa dira jang ka dikitso tsa gagwe tse di ntsha? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le ana a sekolo a a tlhakanelang dikoo/roalanang le arutaana ga mmogo le alekane a one ka nako e le nngwefela? Dipoelo tsa go nna le akapelo a feta ongwe mo moithuting yo ke eng? Bodiphatsa jwa teng ke eng? 2 A go na le dinako tse mongwe a tle a tle go ruta ka tiriso ya khondomo? A a ruta sengwe le sengwe se o ka ratang go se itse? Fa go sa nna jalo ke eng se sengwe se o ka ratang go se itse ka dikhondomo kgotsa mefuta e mengwe ya thielo go tsenwa ke mogare wa HIV le tlhatlologanyo ya tsholo le thielo oimana? 3 Banana a ka ya kae fa sekole se tswa kwa go nang le agolo a a etseng tlhoko? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ne o ka dira eng fa ditsala tsa gago di go rotloetsa go dira sengwe se o sa atleng go se dira mme ele wena fela o sa atleng go se dira? 2 O ne o ka dira eng fa o ne o patelediwa kgotsa o gatelelwa ke mogolo, jaaka se se diragalang fa gare ga ga Bretts le Tiro? 3 A o itse mongwe yo o mo otsalanong le morutaana mme go sa mo tseye sentle? A o kile a tla ko go wena go tla go kopa kgakololo? A o ne wa a thusa kgotsa wa a romela ko mongweng yo o mogolwane? Mo otshelong jwa gago: Dipotso go agolo/atsadi 1 A wena o le mogolo o kile wa leaganwa ke seemo sa gore o uisane le mongwe yo o mo tlhokomelong ya gago ka mathata a one a otsogo? A o itse gore o ka kopa thuso ko go mang fa o sa kgone go uisana le ngwana wa gago kgotsa motho yo o mo tlhokomelong ya gago? 2 A o rutilwe sengwe le sengwe se o ka atlang go se itse ka tiriso ya khondomo le mefuta e mengwe ya thielo oimana? A o akanya gore go otlhokwa gore ana a gago a itse ka dikhondomo? A o kile wa utlwalela ka dikhondomo tsa omme? A o a itshepha gore o ka ruta ana a gago? Fa go sa nna jalo, o tlhokana le eng gore o dire jalo? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go dirisana le agolo mo go sokameng go ka go aya mo seemong se se thata. Fa o sa tlhomamise karao, kopa thuso ya moitseanape. Baitseanape a ka tlhalosa diemo tse di thata ka tsela e e motlhofo go tlhaloganyesega. Go lofela sekolo le go tsietsa mo ditlhatlhoong go raya gore ga o kake wa nna le dithuto tse o di tlhokang gore o tswelele mo otshelong. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Ela tlhoko agolo a a dirisang ana otlhaswa le go a kgokgontsha mme tsaya kgato go a sireletsa. Fa o sa tlhomamise karao, kopa thuso ya moitseanape. Ba ka tlhalosa diemo tse di thata ka tsela e e motlhofo go tlhaloganyesega. Go aya ana leitlho, go ka fokotsa okgoni jwa one jwa go dira dilo tse di ka a senyetsang otshelo gompieno le mo isagong jaaka go nwa ojalwa le go lofela sekolo. Banana Bagolo 35

40 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 12 TSHOBOKO YA KGAOLO Basha o ko lwapeng le mmaagwe, Sethunya, o mmolelela ka se se diragetseng ko maitisong osigo jo o fetileng. Sethunya o itumeletse gore Basha o kgonne go emelelana le ditsala tsa gagwe mme ga a nwa; le fa go ntse jalo, Basha o supa fa a tshwenngwa ke ka fa tsala ya gagwe ya go tloga onnyennyaneng, Tiro, a mo tsereng ka teng. Aigail o ya lwapeng ka dinao pula e na. Morutaana Bretts o mo fa lifiti a o a mo kopa marato. Aigail o gana go mo fa nomore ya gagwe a o a gatelela gore o atla go tlhoafalela dithuto tsa gagwe. Le fa go ntse jalo kwa ga Blackjack, Blackjack o atla go dirisa khondomo. Fa Lucretia a lemoga gore Blackjack ga a itse ka fa khondomo e dirisiwang ka teng o ikgatlha ka ene. Ko onnong joora Thutego, Tjedza o a tenega fa a ona Bretts a folosa Aigail. O a mmelaela fela thata a o a mmotsa gore a ga a re o ikgapha mo tlhakanelo dikoong /thoalanong: Fa ele gore ga o ise o tlhakanele dikoo, o dira eng le morutaana Bretts, fa a go tlisitse lwapeng? Maikutlo le tsela ya go otswa dipotso go dira gore Aigail a tenege le ntswa a ne a tlhalositse gore e ne e le lifiti fela, Tjedza o gatelela gore go na le sengwe se se diragalang fa gare ga one. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong Aigail Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Aigail Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Aigail Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sethunya le Basha Tiriso ya khondomo Blackjack le Lucretia Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mmaagwe Basha o itumedisitswe ke eng? 2 Basha o tshwenngwa ke eng le ntswa a kgonne go emelelana le kgatelelo ya ditsala tsa gagwe ya go nwa? A o tshwenngwa ke gore o latlhegelwa ke tsala ya gagwe ya ogologolo? O akanya gore o ikutlwa jang ka go patelediwa go dira sengwe se a sa se atleng, ke motho yo a ithayang a re ke tsala e e siameng? 3 Ke eng Tjedza a leega a tennwe ke gore Bretts a o a file Aigail lifiti? A Tjedza o na le mona/poulelo? Tjedza o tshwenngwa ke eng fa e le gore Bretts o na le akapelo a angwe ka gore le ene o ratana le Fana? Go ratana le atho a le aedi ka nako e nngwefela go ka nna thata jang mo maikutlong a motho? 4 Ke eng Blackjack a sokola go dirisa khondomo? A o ka tswa e le lantlha a dirisa khondomo? O akanya eng ka fa Lucretia a mo tsiogetseng ka teng? 36

41 O akanya gore ka fa a tsiogileng ka teng go dira Blackjack gore a ikutlwe jang? A go tlaa rotloetsa kgotsa ga thiela Blackjack go dirisa khondomo? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 O akanya eng ka maikutlo a poulelo a ga Tjedza? A atho a na le go oulela fa akapelo a one a na le akapelo a angwe kwa ntleng ga one? A selo se ke poelo morago e e gogelang kwa go nneng le akapelo a feta ongwe ka nako ele nngwe? 2 Mo tikologong/motseng wa gago a go uisanngwa thata ka go alela anana maikaelelo le diphitlhelelo kgotsa oikgapho mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong? A go na le atho a maleela mo tikologong/motseng wa gago? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O akanyang eng ka go uisana ga ga Basha le mmaagwe? O akanya gore ke selo se se siameng ka ditsela dife? O akanya gore ga go a siama ka ditsela di feng- otsolotsa go feta fa, e le gore go onwa go sa siama. A o ona golo mo go dira Basha sematla? A golo mo go mo dira gore ga se monna tota? Go raya eng gore o o o le monna tota? 2 A o kile wa nna le tsala e e gaufi thata le wena e e neng e go pateletsa go dira sengwe se o neng o sa atle go se dira? Golo mo go ne ga dira gore o ikutlwe jang? O ne wa dira jang? A o ne wa kgona go gana? Ka go re eng? Banana Bagolo 37

42 3 Go dirisa dikhondomo nako le nako ka fa tshwanelong ke tsela nngwe ya go ikgapha mo go tsenweng ke mogare wa HIV, ditsela tse dingwe tsone ke difeng? O akanya eng ka ditsela tse dingwe tse? (sekai, go nna le mokapelo a le mongwefela, go ikgapha mo tlhakanelo dikoong/thoalanong?) A o akanya gore anana (asetsana le asimane) a ka dirisa ditsela tse dingwe tse? Ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Aigail o ne a kopiwa lerato ke Bretts, fa a ne a mo file mosepele pula ena. O ka dira eng go thiela ana a a mo tikologong ya gago gore a seka a iphitlhela a le mo seemong se se tshwanang le se? A o akanya gore go aga go sosologa le go ikemela mo ngwaneng go ka mo thusa go emelana le go atliwa marato mo go tshwanang le mo go itemogetsweng ke Aigail? 2 A atsadi a ikutlwa a siame fela go ka ua le ana a one ka maitemogelo a ana a a a olelelang? Ke a fe maitemogelo a a thata go ka uisanngwa ka one go na le a mangwe? Ke eng se se ka dirang agolo/atsadi gore a ikutlwe a siame? 3 Go dirisa dikhondomo ka nako yotlhe e ile di dirisiwa sentle ke nngwe ya ditsela tsa go iphalotsa HIV? O akanya eng ka ditsela tse dingwe tse? Sekai, go ikanyega, go itima tlhakanelo dikoo/thoalano)? Ke eng se se ka dirang gore motho a seka a dirisa ditsela tse? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Jaaka monana ua le atsadi/ atlhokomedi a gago ka nako tsotlhe ka diemo tse di sa go tseyeng sentle tse o ka iphitlhelang o le mo go tsone kgotsa o elaela o tlaa nna mo go tsone. Go tsaya tshwetso ya go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/thoalanong ga go reye gore o ka se ratane. Le fa go ntse jalo, fa mongwe a go kopa lerato mme o sa mmatle, mmolelela fela ka maitseo. Fa a go pateletsa, olelela mongwe yo o ka go thusang jaaka motsadi wa gago kgotsa mogolo mongwe. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go ua le anana ka dikgang tse di a diragalelang, jaaka tiriso ya nnotagi, go letlelela puisano go feta foo e ile go ka tokafatsa okgoni jwa go a ema nokeng fa a tsena mo dikgwetlhong. Go otlhokwa go ema a losika, ditsala kgotsa akapelo nokeng fa a ithuta sengwe se sesha. Go otlhokwa gape gore o lemoge dipoelo tse dikitso tse disha tse, kgotsa se oitshwaro jo osha o tlaa di tlisang mo go lona ka oedi. 38

43 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 13 TSHOBOKO YA KGAOLO Go mo maitseoeng mo Seroing, mme Tiro o gakgamaditswe ke loeto la ga ntsalae, Temana, le a sa le solofelang. Morago ga madume a makhutshwane, Temana o olelela Tiro gore o mo Seruing ka gore a mo malatsing a oikhutso le gore o tlhoafaletse rraagwe. Re sa le foo, Kumulani o kgonne go latedisa rraagwe Letty mme a palelwa ke go mo thiela go emisa go utswa dijo tsa ana tsa mophako wa kgwedi le kgwedi. Rraagwe Letty ene o ganeletse mo go reng Kumulani ga a na ana le gore ga a itse tshokolo e orraaone a kopanang le yone go jesa ana a one; go ya ka rraagwe Letty, ene se a se dirang ke go aela ana a gagwe dijo ka go a di kgaoganya. Ko gaao Thutego, Tjedza o tenegetse Aigail gape, o tsweletse ka go pateletsa mogoloe gore o ratana le Morutaana Bretts. Mme le fa go ntse jalo, Aigail o tsweletse ka go ganetsa se, go fitlhela mmagwe, Sekgele a patelesega go a kgalemela a o a gakolola Tjedza gore Aigail ke mogoloe. Sekgele o a rotloetsa go tlhokomologa tsa marato ka a santse a tsena sekolo. Blackjack ene o ntse o tsweletse ka go pateletsa Meshack go atla mokapelo yo o tla a nnang nyatsi ya gagwe, yo a tla a mo thusang le ko semausung. Fa Meshack a mo gakolola ka mogare wa HIV, Blackjack o gakologelwa ka maitemogelo a a nnileng le one fa a ne a leka go dirisa khondomo. O olelela Meshack gore a seka a re o leka go dirisa khondomo ka gore e ne ya mo fedisa maikutlo nako e a ne a leka go e dirisa. Meshack o gakolola gore Blackjack a seka a kgoega marapo ka go dirisa khondomo. Go ya ka ene fa mongwe wa akapelo a amilwe ke mogare wa HIV, khondomo ke yone fela e e ka thielang mogare gore o seka wa fetela ko go yo mongwe le go thiela oimana jo o sa tlhokafaleng. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tiriso ya khondomo Blackjack le Meshack Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sekgele, Tjedza le Aigail Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani le Rragwe Letty Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Blackjack le Meshack Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Morutaana Kumulani o leka gore rraagwe Letty a dire eng? 2 Ke eng o akanya gore Tjedza o tenegetse Aigail? 3 Ke eng fa Tjedza a tsweletse ka go pateletsa Aigail le fa a mmolelela gore ga a ratane le morutaana Bretts? 4 Mmaagwe Tjedza le Aigail, o patelesega go tshereganya ana a gagwe go emisa go omana. Ka go reng a re a emise go ratana? 5 Ke eng fa Blackjack a kganela Meshack go dirisa khondomo? 6 Thotloetso/Kgatelelo go tswa alekaneng e ka siama kgotsa e seke e siame. Magareng ga ga Meshack le Blackjack ke mang yo o rotloetsang yo mongwe sentle gape ke mang yo o sa rotloetseng yo mongwe sentle? Ba dira jalo jang? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le ana a a tlhokafaletsweng ke ommaaone mo motseng wa lona? Ba masika a a setseng le one a a tlhokomela jang? Banana Bagolo 39

44 A karao e ka farologano go tswa mo go reng motsadi yo o setseng ke wa ong ofe? 2 Fa ana e le masiela mo motseng wa lona a ya kae? Ba ona mang fa a tlhoka thuso fa e le gore a a sotlwa kgotsa a latlhelelwa ke atlhokomedi a one? 3 A go tlwaelesegile gore anana a thusiwe ke arutaana ka dilo tse dingwe ko ntle ga tiro ya sekolo, jaaka go a pega mo dikoloing tsa one fa a tswa sekolong? A atsadi a amogela se kgotsa nnyaa? A selo se se tsewa se amogelesega ke: aeteledipele a sekolo? Baithuti? Batsadi? Fa go le jalo, ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O akanya gore wena le a angwe mo motseng wa gago le ka dira eng go thusa ana a masiela kgotsa a a latlheletsweng ke atsadi a one? 2 Ke eng se se dirang gore ana a ratane le agolo? A a solofetse go fiwa dimpho tse di kgatlhang? A a a o a rata ath oa? Kgotsa a a patelediwa? 3 Ditiro tsa atsadi di kganela kgotsa di rotloetsa jang oitshwaro jo o diphatsa jaaka go nna le akapelo a a ntsi? O akanya gore atsadi a ka fa anana sekao sefe go itsa gore a seka a itshwara mo go a tsenyang mo diphatseng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ka dira eng go thusa ana a masiela le a a latlheletsweng ke atsadi a one? 2 Ditiro tsa atsadi di kganela kgotsa di rotloetsa jang oitshwaro jo o diphatsa jaaka go nna le akapelo a a ntsi?ith teachers or multiple concurrent partners? O akanya gore atsadi a ka fa anana sekao sefe go itsa gore a seka a seka a nna le akapelo a le a ntsi nako e le nngwe? 3 Jaaka motsadi o ka reng fa o ka fitlhela ngwana wa gago a dirisa madi a o sa mo a fang O ka ikutlwa jang e ile o ka dira eng fa o ka lemoga gore motho yoo tlhakanelang dikoo/roalanang le ngwana wa gago o mo fa madi? 4 O akanya gore atsadi a tshwanetse go dira eng fa a akanya gore ana a one a tlhakanela dikoo/a roalana. TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno SE SE LEBANENG BANANA Go thata go ganana le ditsala le agolo a a go gatelelang go dira dilo tse o sa atleng go di dira, mme supa ka otlalo se o se atlang o o o itsetsepele ka sone. Fa o tsaya tshwetso ya go tlhakanela dikoo/roalana, dirisa khondomo ka nako tsothe go sa kgathalesege gore go thata kgotsa go sulafatsa go le kae. Dikhondomo di sireletsa mo go amiweng ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, HIV e le mo teng, le go iphitlhela o imile mo o sa go rulaganyetsang. Fa o itse mongwe yo e leng lesiela a nna le masika kgotsa athokomedi a a mo sotlang, egela ommaoipelego gore a one thuso. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Le fa dikhondomo di le dingalo go di dirisa, ke tsone fela tsela e e rurifatsang go sireletsega mo malwetseng a tlhakanelo dikoo/thoalano, HIV e le mo teng, le go iphitlhela o imile mo o sa go rulaganyetsang. Gakologelwa gore dikhondomo le mefuta e mengwe ya thielo tsholo ga se dilo tsa anana fela Nna le puisano le ana a gago ka nako tsothe gore e nne wena wa ntlha go a thusa mathata a a kopanang nao. 40

45 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 14 TSHOBOKO YA KGAOLO Sekgele le Thema, a tsena mo koloing go ipaakanyetsa go ya kerekeng, morago ga go ema metsotsonyana a re a emetse Aigail, go itshupa sentle gore ga a na maikaelelo a go tsamaya le one. Thema o tshwenyegile thata mo a kopang mosadi wa gagwe gore a tlhokomele gore Aigail ga a nne setoutonyana jaaka Tjedza. Thema o mo itsese gore malatsi a o lemogile gore Kopano le Aigail ke ditsala, mme selo se se mo tshwenya thata. Mmaagwe Aigail, Sekgele, o raya monna wa gagwe Thema a re a seka a tshwenyega thata ka Aigail. Fa go ntse jalo, Meshack o na le okopano le mosidila-maikutlo wa ga Amantle. Meshack o itsesewe gore Amantle o tlhoka go itse ka seemo sa gagwe gore a tlhaloganye gore ke eng a tshwanetse go nwa molemo ka nako tsatsi le letsatsi; Meshack ga a dumalane a re go tla a tshosa Amantle. Mosidila-maikutlo o tlhalosetsa Meshack gore go na le tsela e go ka dirwang ka yone e e ka sekeng e mo tshose. Kwa gaao Aigail, Tiro o lemoga gore atsadi a ga Aigail a ile kerekeng mme ene (Aigail) o setse; o tlolela ka fensentere mme a feta a raya Aigail a re o a mo rata. Aigail o olela Tiro gore a tswe mo go ene, e seng jalo o tla a kua, kgotsa o tla a itsa mapodise. Tiro o mmolela fa a le sematla ka gore o ne a tla a nna a mo rekela diunitsi le diiri ka madi a a dirang ko kgweong ya go tlhatswa dikoloi. Blackjack o tla ko lwapeng go tswa ko tirong mme a kopantshiwa ke Temana yo o tsileng gae ka go o dikolo di tswetswe. Morago ga go dumedisana a simolola go ja ditlotlo a iketlile. Temana fa a tswa foo o ngongorega mo go Blackjack gore ga a sa tlhole a a tlhola ga ntsi jaaka a kile a o a dira. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Blackjack le Temana Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tiro le Aigail Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Meshack le mosidilamaikutlo wa ga Amantle Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Thema ke eng a tshwenyegile thata ka Aigail? 2 Ke eng Meshack a tshwenngwa ke kgang ya gore Amantle o tshwanetse go itse seemo sa gagwe? 3 O akanya eng ka ka fa Aigail a araileng Tiro ka teng? O ka dira eng fa o iphitlhela o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Aigail? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A atho mo tikologong ya ga lona a dumela gore otsalano jwa aratani o ka nna teng ntleng le tlhakanelo dikoo/thoalano? 2 Bana a tshwanetse go itse ka seemo sa one sa HIV a le dingwaga di kae? Ke mang yo o tshwanetseng go a olelela? A go na le ditlamelo tse di thusang atsadi a ana a a nang le HIV? Banana Bagolo 41

46 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa mosimane a go atla lorato, e re o gana a o a go itsa seso/sematla, o ka ikutlwa jang? 2 Ke afe mafoko kgotsa ditsela tse o ka di dirisang go ganana le kopo ya tlhakanelo dikoo/thoalano go tswa mo mosimaneng/mosetsaneng? 3 O ka dira jang fa atsadi a gago a ka go pateletsa gore o a ratana e ile o tlhakanela dikoo/a roalana, mme o sa dire jalo? 4 A o tlhaloganya gore go itlama go oamela se se tlhokegang mo go go thuseng (adherence) ke eng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o dumela gore ngwana wa gago o ka nna le otsalano le molekane wa gagwe go sena tlhakanelo dikoo/thoalano? 2 Fa o ka nna le dikakanyo tsa gore ngwana wa gago o tlhakanela dikoo/roalana le mongwe yo o ka tswang a mo ntsha mo tseleng o ka dira jang? 3 Jaaka motsadi, o dumela gore ngwana yo o nang le mogare wa HIV o tlhoka go olelelwa a le kana kang ka seemo sa gagwe. 4 A o etle o uisane le ana a gago le iketlile fela jaaka ditsala, go sena phoso epe e a e dirileng? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Banana a gompieno a leanwe ke dikgwetlho tse di ntsi; jaaka go tlhakanela dikoo/roalana kgotsa go nwa ojalwa. Dirisa mafoko a a tsepameng o a gatelela go supa gore o raya tota se o se uang. Buisana le motsadi yo o mo tshephang o o o atle kemonokeng ya gagwe mo ditshwetsong tsa gago. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Bana a leanwe ke dikgwetlho tse di ntsi jaaka go nwa ojalwa le go goga motsoko, mme a ka kgona go tila diemo tse ka dikgakololo tse di tswang mo atsading. Fa o na le ngwana yo o nang le HIV mme o palelwa ke go mo itsese ka seemo sa gagwe kopa thuso mo aitsaanapeng. Bua le mooki mo kokelong kgotsa ya gago kokelwaneng fa o sena ope yo o ka uisanang nae. Fa o tshwenyegile maikutlo ka maaka a gore o na le dipelaelo tsa gore ngwana wa gago o na le otsalano jo o mmayang mo diphatseng, ua le ene ka gore ke yone tsela fela e o ka itseng onnete. 42

47 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 15 TSHOBOKO YA KGAOLO Meshack le Amantle a ko lwapeng. Sesupanako sa gagwe se mo tsiosa fa e le nako ya gore Amantle a nwe melemo. Meshack o olelela Amantle, mme o dira jalo ntleng le dingalo dipe, selo se se itumedisang Meshack thata. Ka fa Kumulani ene, o santse a tshwenyegile ka Letty le omonnawe mo a ileng a tsaya tshwetso ya gore a tshwarise rraaone ko go mmaoipelego. Kwa sekoleng, diemo di senyegela kwa pele ka fa letlhakoreng la ga Bretts. Fa a santse a le mo phaposing ngwana wa sekolo yo o ratanang nae, Tjedza, o nwenweela mo phaposing go mmotsa ka mosepele o a neng a o tsere le Aigail. Le letshogo le le foo gore mongwe o ka nna a ona Tjedza jaaka a le mo phaposing ya gagwe, a tsaya seaka se go mo gakolola gore a ipatlele mokapelo wa molekane wa gagwe. Ko pheletsong le fa Tjedza a tsile ka dipelaelo kgatlhanong le Bretts, o tswa foo a tsietsegile le go feta, jaaka o kare jaanong o dirile phoso mo go Bretts. Fa go ntse go tsweletse mo letsatsing, ntleng le kitso ya ga Temana, Tiro o tsena mo ntlong Temana a tlhapa. Temana o mmolelela gore a oe, o tla a tla morago a sena go fetsa. Tiro o a gana. Boedi jwa one a simolola go omana. Temana o dumela gore o godile ene o tshwanetse a fiwa tlotla ya sephiri e e riling. Tiro ene ga a tlhaloganye gore mosetsanyana yo a neng a tlhola a mo tlhapisa o mo koa jang. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Bretts le Tjedza Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Meshack Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Amantle le Meshack Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Tjedza Tiro le Temana Masiela/ana a a mo legoeleleng Kumulani Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go diragala eng fa Amantle a tewa go twe a nwe melemo? Meshack o itumetse thata, o akanya a itumedisitswe ke eng? 2 Ke eng Tjedza a tswa mo ofising ya ga Bretts ka kakanyo ya gore o kare o dirile sengwe se se phoso? Ke eng o akanya gore Bretts o kgona go laola dikakanyo tsa ga Tjedza? 3 Ke eng Temana a tenegetse Tiro? Ke eng Temana mo nakong ya gompieno a sa tseege sentle fa a sa apara fa pele ga Tiro, go na le fa a ne a sa le mo nnye? 4 Morutaana Kumulani o etse eng kwa diofising tsa ommaoipelego. O ile go dira eng teng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke dife ditlamelo tse di fiwang ke a lephata la ommaoipelogo? 2 Bokapelo magareng ga atho a a nnye le a a tona o farologana jang le jwa atho a lekana ka dingwaga? Banana Bagolo 43

48 3 O akanya eng ka gore ngwana a kope go fiwa tlotla le sephiri ke mogolo kgotsa mongwe yo mo golwane mo go ene? A go utlwala go le malea? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa o akanya gore o tlhoka sephiri mo mongweng yo mo golwane kgotsa mo atsading a gago, a o ka a olelela? Fa o akanya gore ga o kake wa a olelela, ka go reng go ntse jalo? O ka dira eng mo oemong jwa seo? 2 Tjedza jaanong o ratana le Bretts le Fana, o akanya gore se se mo tsenya mo diphatseng dife? Megare/malwetse? Boimana? Dikgoka? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O akanya eng ka atsadi a a dirisang kgatelelo go ona se a se atlang mo monaneng? 2 A o dumela gore ana a tshwanetse go nna le sephiri? A o akanya a tshwanetse go fiwa sephiri fa go rileng e ile a le dingwaga di kae? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go nna le akapelo a a ntsi go ka go tsenya mo diphatseng tsa go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano (STI s), ga mmogo le mogare wa HIV. Go nna le mokapelo o mo tona thata mo go wena go ka go tsenya mo diphatseng tsa gore o dirisiwe otlhaswa. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Tlhaloganya gore ngwana wa gago o na le tshwanelo ya sephiri, ana a ka tswa a le a nnye, mme a fe tshono ya sephiri gore a kgone go ikemela ka nosi. Go dira gore ngwana wa gago a tlhaloganye, leka ka ojotlhe go tlhalosetsa ngwana wa gago se o se mo isetsang ongakeng ka nako tsotlhe. Se se tla a thusa gore ngwana a kgone go tlhaloganya gore ke eng a tshwanetse go nwa melemo. 44

49 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 16 TSHOBOKO YA KGAOLO Morago ga kereke ka letsatsi la Tshipi, Kopano o ua le Moruti ka matshwenyego a gagwe a go tlhoka go tla kerekeng ga ga Aigail, mme Moruti o mo solofetsa gore a seka a tshwenyega thata ka gore Aigail ke motho yo o siameng thata. Moruti ene a re o dumela fa Aigail a ka tswa a tshwerwe ke tiro ya sekolo. Kopano o a tsietsega. Kopano o tlhalosetsa moruti gore Aigail o tsaya tiro ya gagwe ya sekolo le kereke ka go tshwana, ga a ke a atla sepe sa tsone se ka mo tlola ka nako epe, mme e ile o tshepisa gore o tla a go tlhotlhomisa gore matsapa di ka tswa di a tsaya kae. Kwa sekoleng sa Mosenene, Basha o tswelela ka go jewa ditshego ke ana a sekolo. Mosetsanyana o mongwe o tla ko go Basha a itira o kare o a mo rata, a o a tloga a sia. Bana a angwe a o a mo tshega ka go ne go leega a gogomogile maikutlo a keletso ya tlhakanelo dikoo/thoalano. Temana o feletsa a tsaya tshwetso ya go olelela rraagwe gore Tiro ga a atle go mo fa nako ya gore a tlhape a le nosi a sa mo tsenelele. Blackjack ga a e tseye ka tlhoafalo ko tshimologong, mme ko morago o lemoga gore Temana o tlhoafetse, mme a ona go tshwanela gore a tle a lemotshe Tiro gore a emise go dira jalo. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Mo motshegareng Tjedza o tsamaela ka ko go tlhatswiwang dikoloi teng. O fitlhela Tiro a setse a tswala, mme o simolola go ua ka Aigail, gore o elaela gore o tla mo tseela Bretts. Morago ga go mo fa motsoko le diiri, Tiro o otsa Tjedza gore o tshwenngwa ke eng ka o na le mokapelo wa gagwe e ong Fana. Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Basha le ana a angwe a sekolo Tiro le Tjedza Tiriso otlhaswa ya ojalwa le ditagi Tiro le Tjedza Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Bretts le Tjedza Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Blackjack le Temana Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Aigail a lofela kereke? Ke eng fa Kopano a ka tshwenyega? 2 Basha o tsweletse ka go kgoiwa ke ana a angwe a sekolo ka gore o ikaelela gore a seka a nwa e ile a seka a tlhakanela dikoo/roalana. A o akanya gore a ineele a itshware jaaka one? 3 O akanya gore maaka a ga Basha a go tlhoka go nwa ojalwa le go tlhakanela/dikoo/roalana ke afe? A o akanya gore ke maaka a a siameng? 4 O akanya eng ka se Tiro a se rayang Tjedza fa a ua le ene ka Bretts? A Tiro o itshupa e le tsala ya nnete? 5 Ke eng fa Tiro a ua ka Fana fa Tjedza a ngongorega ka Bretts le Aigail? 6 Temana o ikaeletse go ua le rraagwe ka Tiro. O akanya eng ka go iteaganya le rraagwe mo? O akanya eng ka karao ya ga rraagwe? Banana Bagolo 45

50 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mo sekolong sa lona ana a a itlamileng gore a ema kgatlhanong le go dirisa dino le diritiatsi, le go tlhakanela dikoo/ roalana a tsewa ka tsela e e ntseng jang ke a angwe mo sekolong? 2 A go tlwaelesegile mo motseng wa lona gore ana a ikopele go fiwa sephiri mme a se fiwe? Fa e le selo se se sa tlwaelesegang, ke ka go reng go ntse jalo? A go nna le sephiri go raya gore ana a fitlhela atsadi a one sengwe? 3 Basetsana kgotsa asimane a motse wa gago a tsaya ogakolodi mo go mang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o akanya gore go otlhokwa gore monana a fiwe sephiri sa gagwe? Fa o akanya gore ga o fiwe sephiri sa gago mo lwapeng la gago, a o ka kopa sephiri se? O ka ikutlwa jang fa atsadi kgotsa mogoloo wa rre kgotsa wa mme a gana go go fa sephiri sa gago? O ka ikuela ko go mang gore a gana go go fa seaka sa go nna le sephiri? 2 A o itse mongwe yo o gatelelwang ke alekane go dira dilo tse a sa di rateng? (Ba kope go fa dikai tsa dilo tse a gatelelwang go di dira) 3 O ka thusa jang ditsala tsa gago gore di seka tsa fekeediwa ke kgatelelo ya alekane? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa mongwe wa ana a gago a ka emisa go dira sengwe se o ne o itse gore o a se rata tota, sekai, jaaka Aigail a ne a emisa go ya kerekeng, a o ka tshwenyega mo o ka atlang go uisana le ene ka gone? 2 Balekane a ga Basha a ikgatlha ka ene ka go mo ja setshego gore ga a dirise dinotagi e ile o ikgapha mo go tsa tlhakanelo dikoo/thoalano. O akanya gore o tlhoka thotloetso ya mofuta mang gore a tshegetse maikaelelo a gagwe. Sethunya o tshwanetse go mo rotloetsa jang? Ke mang gape, kwa ntle ga ga mmaagwe, yo o ka mo thusang? Jang? 3 Tjedza o nwa ojalwa e ile o goga motsoko nako yotlhe fa a kopana le Tiro, e ile jaanong o na la akapelo a aedi a a mo dirisetsang tlhakanelo dikoo/thoalano. O akanya gore ke thuso efe e ngwana yo o tshwanang le Tjedza a ka e fiwang? 4 Batsadi a ga Tjedza a mo itse a sa utlwe, mme ga a itse gore sentlentle ditiro tse a di dirang ke tsa mofuta mang. Batsadi a gagwe a ka dira eng go mo ntsha mo mathateng? A e ka nna go oketsa go mo ela tlhoko le go mo tsenya mo taolong? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA O tshwanetse gore nako yotlhe o ele tlhoko ditsala tse di nnang di na le madi a mantsi mme e ile a rata go go laletsa mediro ya agolo le go ya kwa dijarateng tsa agolo. Fa o ntse o gola o simolola go tlhoka go nna mo onosing jwa gago kgotsa sephiri. Ka dinako tsotlhe uisana le otsadi kgotsa a o tshelang nao. Le go ntse jalo o tshwanetse wa itse gore go nna le sephiri go tla ka oikaraelo, ka gore ga se gore fa atsadi a gago a go fa kamore ya gago go raya gore jaanong o ka simolola wa iletsa akapelo a gago mo kamoreng, kgotsa wa tsenya ojalwa ka okukuntshwane kgotsa wa gogela motsoko mo teng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go otlhoka go uisana le ngwana wa gago ka tshosologo. Go letla puisano e e phuthologileng gareng ga gago le ngwana wa gago go thusa gore o kgone go lemoga fa ngwana wa gago a dira sengwe kgotsa otoutu jo o sa siamang, ka gore ke wena wa ntlha go lemoga fa go na le oitshwaro ongwe jo o elaetsang, jo o tlhokang gore o o tseele kgato. 46

51 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 17 TSHOBOKO YA KGAOLO Kopano o etetse Aigail go tlhotlhomisa gore ke eng a ntse a sa ye kerekeng. Rraagwe Aigail, Thema, o a fitlhela a iketlile mo ntlong. Thema o a shakgala, o koa Kopano. Go ya ka ene Aigail le Tjedza ga a na tlotlo. Kopano o patelesega go tsamaya ka gore Thema o a mo tshosetsa, mme o tla a felela a mo dira sengwe se a tsileng go se ikotlhaela. Fa Kopano a sena go tsamaya, Thema o ikana go gagamatsa molao mo lwapeng la gagwe go a ruta gore tlhogo ya lolwapa ke mang. Mmaoipelego le Kumulani a goroga ko gaao Letty, a fitlhela Rraagwe Letty a etsa ana. Rraagwe Letty o gana go a ulela, Kumulani le Mmaoipelego a tlamega go ya ko mapodiseng. Fa a tsamaya jana, rraagwe Letty o a otsa ka fensetere gore a a akanya gore mapodise a ka mo otlhaela go kgalemela ana a gagwe, le fa Mmaoipelego a mmolelela gore se a se dirang ke molato; rraagwe Letty o tswelela fela a etsa ana. Mmaagwe Temana e ong Puleng, o tsile go tsaya mosetsana yo o tswang Broadklep. Mme o tsile fela a sa itsisa Blackjack, e ile Blackjack o gakgamaletse go mo fitlhela mo lwapeng a tswa tirong. O mmotsa gore ke eng a tla fela a sa mo itsese pele gore o etla. Mmaagwe Temana ene o ona go se molato ka ke mmaagwe ana a gagwe. Blackjack o gatelela gore a olelelwe pele fa Mmaagwe Temana a mo etela gore a ipaakanye. Mmaagwe Temana o otsa gore Blackjack o fitlha eng. Blackjack o mo gakolola gore o ua ka dituelo tsa tlhokomelo ya ana e seng mosadi yo mongwe. Blackjack o mo itsese ka gore Temana a re o atla go nna MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Tiro Rraagwe Letty, Letty le omonnawe Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Thema, Kopano le Aigail Rraagwe Letty, Letty le omonnawe le seaka sa go dira di-tsa-gagwe a sa onelwe. Mmaagwe Temana o fetola kgang, mme o mo gakolola Blackjack go rekela ana dilwana tsa mariga le ditlhako tse disha. Go mo maitsioeng, Tiro o ile ko ga Morutaana Bretts go mmolelela ka puisano e a nnileng le yone le Tjedza. Bretts o tshogetse gore mongwe o ka tswa a one Tiro a tsena ka ntlo ya gagwe mme se, se ka mo tsenya mo mathateng. Fa Bretts a sena go wela maikutlo, o tenegela Tiro a mmotsa gore ke eng Tjedza a dule mo tseleng. Go ya ka Bretts, o neetse Tiro madi gore a siele Tjedza ojalwa, a mo itumedise mme ga go sepe se se diragetseng jaaka a ne a rulagantse ka gore Tiro o tsweletse ka go nwa madi a teng. Tiro o mo digela maikutlo ka go mmolelela gore o itse go kgaoganya Tjedza le Fana, go re Tjedza a oelane le Bretts. Bretts o mo reetsa ka kelotlhoko. Tiro o mo tlhalosetsa gore mathata ke gore Tjedza o tshosediwa ke gore Bretts o kgatlhegela Aigail. Bretts o rurifaletsa Tiro gore o tla a lekola Tjedza go mo rurifaletsa le go mo tlhomamisetsa gore a tshephe otsalano jwa one gape. Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tiro le Bretts (go nyalana le Tjedza) Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Bretts, Fana le Tjedza Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Thema a tenegile mo go kana kana? A o akanya gore oitshwaro jwa gagwe o tla a dira gore ana a ikutlwe jang? Banana Bagolo 47

52 A a tlaa mo tlotla kgotsa a tlaa mo tshaa? A oitshwaro jwa gagwe o tlaa godisa kgotsa go koafatsa otsalano jwa gagwe le ana a gagwe a asetsana? 2 Ke eng Kumulani le Mmaoipelego a ya mapodiseng? A a na le ngongorego e e utlwalang kgotsa a go siame gore atsadi a iteye ana a one? 3 Ke eng Bretts a tenegetse Tiro? 4 O ka tlhalosa jang otsalano fa gareng ga ga Bretts le Tiro? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mo motseng wa gago, a asimane a letlelelwa go etela asetsana ko malwapeng a one? Fa go sa nna jalo, ka go reng? Ke ka go reng motsadi a ka seke a letle se? Motsadi o tlaa o a tshaa kgotsa a tshwenngwa ke eng 2 E ka nna ka go reng ana mo motseng wa gago a atlela aithuti ka one arutaana gore a ratane le one? O ka raya ana a wa reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A atsadi a gago a go letlelela go etelwa ke motho wa ong jo o farologaneng? Fa go ntse jalo, ka go reng? Fa go sa nna jalo, ka go reng? 2 Go diphatsa ka ditsela dife go tlhakanela dikoo/roalana le motho yo o go fetang ka dingwaga tse di ntsi? 3 O ka itshireletsa jang fa motho yo o tlhakanelang dikoo/roalanang le ene a go kgokgontsha ka tsela nngwe? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Thema o tenegela go ona Kopano a ua le Aigail. O akanya eng ka oitshwaro jo jwa gagwe? A o malea? O ka dira eng se se pharologanyo? 2 Blackjack ke motho yo o ntshetsang Tiro maleela a a ntseng jang? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go tlhakanela dikoo/roalana le motho yo o go fetang ka dingwaga tse di ntsi go go aya mo diphatseng tsa go kgokgontshiwa ka gore wena ga o na thata epe. Itse ka nako tsotlhe ko o ka yang teng fa o ka kgokgontsiwa ke atsadi kgotsa atlhokomedi a gago. O seka wa didimala fa o elaela gore o a kgokgontshiwa. Go na le atho (mapodise, a oipelego, arutaana, aruti, a losika) a a ka thusang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go tenegela ana a gago ka sengwe se o se elaelang ga go a siama. Ka nako tsotlhe nna le otsalano jo o phuthologileng le ana a gago gore o kgone go ua le one ka dilo tse o di elaelang. E tlaa re morago lo age tharaololo mmogo. Le fa go ka olaisa odutu go tlhoka go nna le monna, mosadi kgotsa mokapelo wa gago, se nne le mokapelo yo mongwe. Go dira jalo go tsenya wena le mokapelo wa gago wa nako yotlhe mo diphatseng tsa malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go akarediwa le HIV. 48

53 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 18 TSHOBOKO YA KGAOLO Morutaana Kumulani, mapodise, mmaoipelego le rraagwe Letty a ko ofising ya mapodise. Ba tlhotlhomisa rraagwe Letty maapi le osupi jo a o filweng ke morutaana le mmaoipelego. Lepodise le olelela Rraagwe Letty gore se a se dirang ke kgokgontsho mo aneng a gagwe, e ile lepodise le tshosetsa go mo latsa mo kgolegelong. Go na le pharologanyo fa gare ga go otlhaya ngwana le go etsa ngwana o o o mo utlwisa otlhoko mo mmeleng, lepodise le ua jaana. Rraagwe Letty o itatola go etsa ana a gagwe mme o simolola go ikopa maitshwarelo fa a ona lepodise le ntsha dihaka. Lepodise le mo tlogela ka tlhagiso e e mashetla, a o a mo gakolola gore a tlaa tswelela ka go mmaya leitlho. Basha o tsoga morago ga nako, mme o fitlhela orokgwe jwa gagwe jwa ka ko teng o koloile, selo se se a mo tsietsa mme fa mmaagwe, Sethunya, a lemoga se, a o a mo tlhalosetsa gore o a gola. Mmaagwe Basha o mo tlhalosetsa gore o tlaa itemogela diphetogo tse dingwe jaaka go nna kodu le go fetoga ga maikutlo a gagwe maapi le asetsana. Fela fa Temana le mmaagwe e ong Puleng a sena go tsamaya, Lucretia o tsena kwa ga Blackjack, mme o ngongoregela gore Temana le mmaagwe a tsere leaka le le leele mo go sa tlhokafaleng. Blackjack o olelela Lucretia gore o tshwanetse go tlhaloganya gore Temana le Puleng ke one lelwapa la gagwe e ile a tla pele. Bretts o kopana le Tjedza osigo mo motseng. O mmolelela gore go leega ditlhotlhomiso tsa matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano di fedile, jaanong a ka tsweledisa fa a neng a eme teng. Tjedza o dumalana le gore a oelane ka gore le ene o ne a setse a sa kgone go itshwara. Fela jaaka a simolola go iketla, mogala wa ga Tjedza o a lela mme o fitlhela e le gore go leditse mokapelo wa gagwe yo mosha, Fana. Le fa a leka go fitlhela Bretts se, Bretts o tsaya mogala mo go ene go rurifatsa gore ke mang yo o leditseng. Bretts o lemoga MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Lucretia le Puleng Bretts, Tjedza le Fana Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Tjedza Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sethunya le Basha Kgokgontsho ya ana Rraagwe Letty le Kumulani (mo go lekeng go sireletsa Letty) gore Tjedza o ne a sa mmolelele nnete fa a ne mo raya a re otsalano jwa gagwe le Fana o fedile. Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng rraagwe Letty a ne a isiwa kwa mapodiseng? Mapodise a re go na le pharologano fa gare ga go laya ana le go a etsa/itaya. O akanya eng ka se? 2 Lucretia o ngongoregela gore Temana le Puleng a tsere leaka le le leele mo lwapeng. Ke eng a sa kgone go etela Blackjack fa Temana le Puleng a le teng? 3 Basha o tsoga a fitlhela seaparo sa gagwe sa ka fa teng se koloile. O akanya gore o diragalelwa ke eng? 4 Ke eng se se diragalang fa mogala wa ga Tjedza o lela? O akanya gore ke eng Bretts a tseega jaaka a tseega? Banana Bagolo 49

54 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Fa ana a ntse a gola mo tikologong ya gago a ua le mang ka diphetogo tse a di onang di diragala mo meeleng ya one? 2 Ke mang yo o tshwanetseng go simolodisa kgang ka diphetogo tsa mmele, e ile, mo dingwageng dife tsa kgolo? 3 A o akanya gore ofisi ya mapodise ke lefelo la dikgang tsa orukutlhi fela kgotsa le wena o ka ya teng fa o na le mathata kwa lwapeng? 4 A go tlwaelesegile gore anna a a nang le asadi, a oe a nne le dinyatsi mo motseng wa gago? Batho a angwe mo tikologong ya gago a lea jang anna a le dinyatsi tsa one? O akanya jang ka asadi a e leng dinyatsi a? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ua le mang fa o ona diphetogo mo mmeleng wa gago? A o ua le atsadi a gago? Fa go ntse jalo, ka go reng? Fa go sa nna jalo, ka go reng? 2 A o akanya eng ka go o Tjedza a le mo okapelong le mongwe wa dingwaga tse di lekanang le tsa gagwe, le Bretts gape nako e le nngwe? Tjedza o itsenya mo diphatseng dife? Ke eng a ka amogela Bretts gape a ntse a ratana le Fana? A o akanya gore o ratana le Bretts ka gore o mo rekela diyunitsi, iri le motsoko? 3 Lucretia o kopa Blackjack gore a seka a dirisa khondomo. Ke ka go reng asadi a ka kopa gore go tlhakanelwe dikoo/ roalanwe go sa dirisiwe khondomo? 50

55 TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Ke ditsela dife tsa go laya ana? A o akanya gore go itaya ana ke tsela e e malea ya go a otlhaya? A tsela e ke kgokgontsho? 2 A ana a gago a go otsa dipotso maapi le diphetogo tse di diragalang mo meeleng ya one? Fa go ntse jalo (e ile o sosologile go aelana) ke dife dipotso dingwe tse o di oditsweng, e ile, o ne wa araa jang? A o ne o sosologile? Fa go sa nna jalo, a o ne o simolodisitse puisano? Ka go reng? Fa o ne o sa e simolodisa, ka go reng? 3 A o akanya gore o ka kgona go araa dipotso tsotlhe tsa ana a gago ka diphetogo tsa mmele kgotsa o ka tlhoka go oketsa kitso? Botsolotsa o iteagantse le dintlha tse di malea. 4 A go tlwaelesegile gore agolo a seka a dirisa dikhondomo ka leaka la gore ga a rurifatse gore a a itse go di dirisa sentle? Ke eng se se ka dirwang gore agolo a tlwaele go dirisa dikhondomo? SE SE LEBANENG BANANA Fa o lemoga diphetogo mo mmeleng wa gago, ua le atsadi a gago kgotsa mongwe yo o mo tshephang go otsolotsa ka se se diragalang le gore o solofele eng. Botsalano jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano le atho a a tona o ka go tlwaetsa dilo tse wena o sa kgoneng go di ithekela. Mo tsamaong ya nako se se ka go kgoreletsa go fitlhelela maikaelelo a gago. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa ana a gago a ua le wena ka diphetogo tse a di onang mo mmeleng wa one, a reetse, o seka wa a tshega le fa e le go a tenegela. Tlhalosa se se diragalang o sa a nyenyafatse. Fa ngwana wa gago a sa otse, simolodisa puisano. Go ua le ngwana go na le go mo itaya/ mmetsa, go tlaa lo atamelanya. Mme e ka nna tsela e e nang le maduo a mantle ya go fetola oitshwaro go nna jo o atlegang. Nna sekao se sentle, go nna le nyatsi ke go nna sekao se se sa siamang. Lucretia ke nyatsi ya ga Blackjack, mme Tiro o itse se. Mo isagong Tiro o tlile go akanya gore go siame go nna le akapelo a feta ongwe ka nako e le nngwe. Banana Bagolo 51

56 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 19 TSHOBOKO YA KGAOLO Kwa sekolong sa Mosenene se se golwane, Mma Mogapisi o ile go ona mogokgo Rre Tlou maapi le kgang e e tsentseng tseetsee ya thoalano ya ana a sekolo. Mma Mogapisi o olelela mogokgo fa a lapisitswe ke go lea fela ana a dirisiwa otlhaswa. O olelela mogokgo fa a itse atho a a neng a le mo dithoalanong tse. Fa se se diragala, Letty o ile go ona Mmaoipelego gore a ue ka thulaganyo e e tla a nnang teng ka a oela sekolong. Mmaoipelego o gakolola Letty gore gongwe ke nako ya gore a ue le a masika a one ene le omonnawe, gore a a fe oroko ka rraaone a paletswe ke go a tlhokomela nako e yotlhe. Meshack o tsile thari mo lwapeng, mme e ile o leetse nako ya ga Amantle ya molemo. Mme Amantle a mo wetsa diete ka go mmolelela fa a nole melemo ka nako, o mmolelela gore o itse gore fa dikgang di tsena, ke nako ya molemo. Meshack o itsese ngwana wa gagwe fa a le motlotlo ka ene, e ile gore ga a kake a tlhola a fosa nako ya gagwe ya melemo. Ka nako eo, Amantle o gakolola rraagwe fa melemo ya gagwe e fela mo go rayang gore nako ya gore a ye go e tsaya kwa sepateleng e gaufi. Morutaana Bretts o na le Tjedza a ua ka fa Tjedza a ka emisang go ratana ga gagwe le Fana. Bretts o pateletsa Tjedza go leletsa Fana a mmolelele fa go fedile. Tjedza o itsese Bretts fa a sena madi a go ka leletsa Fana mo mogaleng wa gagwe. Bretts o fa Tjedza lesome gore a leletse Fana go fedisa lerato la one. Tjedza o felela a ineela a o a leletsa Fana mme Fana MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG ga a dumele sepe se Tjedza a se mmolelelang. Tjedza o leka ka ojotlhe go itsese Fana fa go fedile a o a tima puisano ya one ya mogala. Mme Fana o leletsa Tjedza a mo itsese fa e le ene a mo kopileng lerato mme e le ene a tla le emisang. Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Tjedza Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Meshack Puisano fa gare ga motsadi/ mogolo le ngwana Amantle le Meshack Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Tjedza, Bretts le Fana Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty le omonnawe Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mma Mogapisi o ile go onela eng mogokgo Rre Tlou? 2 Ke eng Meshack a futsafaditswe ke go tla thari mo lwapeng? 3 Bretts o kopile Tjedza go dira eng? Ke eng a kopile se? Ke eng Tjedza a mo reetsa? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke dife dikitsiso kgotsa dikgang tse atho a motse wa gago a ka tshaang go di ntsha? 2 Bana a motse wa gago a dira jang fa a sena motsadi kgotsa motlhokomedi yo o a tlhokomelang? Ba lea kwa go mang? 3 A go na le asetsanyana a a kana ka Tjedza a a nang le akapelo a a ntsi, a angwe e ile a a feta ka dingwaga? 52

57 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa o leile, a o ka olelela morutaana, motsadi, kgotsa mongwe yo mo tona mo go wena fa o kile wa ona tsala ya gago e dira sengwe se se maswe? 2 Fa o ka o o se mo tlhokomelong ya atsadi a gago, o ne o ka atla tlhokomelo ko go mang, ka go reng? 3 Fa o leile, ngwana o tshwanetse gore a nne le dingwaga tse kae gore a tshephiwe go ka itshiela melemo ya gagwe? 4 Ke a fe maaka a a ka feletsang a go gwetlhile go ka ratana le motho yo mo tona mo go wena? Ke dife dikgoreletsi tse di ka go diragalelang mo loratong lo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o ka itsese a molao fa o kile wa ona tsala ya gago e dira sengwe se se phoso? Ke eng se se ka go rotloetsang kgotsa sa go kganela? 2 Fa o leile, ngwana o tshwanetse go nna le dingwaga tse kae gore a tshephiwe go ka itshiela melemo ya gagwe? Ke eng se motsadi a ka se dirang go thusa ngwana go ka laola go tsaya melemo ya gagwe sentle ka fa ditaelong? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o na le othata ko lwapeng kgotsa mo otshelong, o tshwanetse go nna o kopa thuso. Go na le ommaoipelego, aoki le arutaana a a ka go thusang gore o seka wa sotlega o le nosi. Go nna le akapelo a a ntsi nako e le nngwe, e ile angwe a go feta ka dingwaga, go oketsa diphatsa tsa go ka tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano jaaka HIV. Gape o ka oketsa le diphatsa tsa go ka dirisiwa otlhaswa mo mmeleng, le go sotliwa mowa. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o na le ngwana kwa lwapeng mme o sa kgone go araa dipotso tsa gagwe, kopa thuso mo go a ongaka kgotsa ommaoipelego, gore a go thuse. Se nne mmogedi, o na le oikaraelo o le motsadi go ka itsese puso ka kgokgontsho epe. Fa o ona mogolo o mongwe a leka go tsietsa, a kgokgontsha kgotsa a leka go dirisa ngwana, itsese a a tshwanetseng ka tiragalo e gore e eme. Banana Bagolo 53

58 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 20 TSHOBOKO YA KGAOLO Basha o tlile ko go morutaana Kumulani, a tla go olela ka fa asetsana angwe a mo kgokgontshitseng ka teng. O tswelela gape a mo tlhalosetsa ka mongwe wa one yo a neng a ntse mo seropeng sa gagwe, mme angwe a mo tshega ka a ne a na le mathatanyana. Ka se morutaana a dumela fa a tla a ua le ana otlhe mo mophatong wa gagwe gore a emise oitshwaro jwa go nna jalo. O tswelela a gakolola Basha gore a nne le maatla a go olelela alekane a gagwe fa a sa rate sengwe se a se mo dirang. Fa morutaana Kumulani a ntse a otsolotsa a fitlhela e le gore mathata a ga Basha ke gore o ne a tsogelwa fa pele ga ana a angwe mme a mo tshega. Meshack o tsile go tlhola tsala ya gagwe Blackjack mme o fitlhela a sa tsoga. Blackjack o mo tlhalosetsa gore go nna otlhoko fa a leka go tlhapologa ko ntlwaneng ya oithomelo. O mo tlhalosetsa gore go tlhotsa mo a neng a go dira fa Meshack a tsena e ne e le gore o tswa go ithoma. Meshack o gakolola Blackjack go tlhola a ongaka, mme e ile gore a tsamaye le mokapelo wa gagwe gore fa e le gore ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano a kgone go ona thuso. Blackjack o fetola seo a ganela gore ga se olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano. Aigail le Kopano a itumeletse go onana ko kerekeng fa e sale rraagwe Aigail a koa Kopano ko ga one. Aigail o mo tlhalosesa fa a ne tshwenyegile gore Kopano o a mo iphitlhela fa e sale tiragalo ya ko ga one. Kopano o mo solofetsa gore a ka seke a dire jalo. Aigail o kopa oitshwarelo ka oitshwaro jwa ga rraagwe. O tswelela a tlhalosetsa Kopano gore rraagwe o ogale, mme e ile se a se dirileng ga se a mo hakgamatsa gotlhelele. Kopano o otsa Aigail gore a rraagwe o kile a ua sepe ka kgang ya teng, mme a mo tlhalosetsa fa rraagwe a Main Episode Themes & Characters Modeling Them santse a tenegile. Tjedza o tsena mo lwapeng o fitlhela Fana a mo emetse mo kgorwaneng ya jarata. O leka go gakolola Fana gore go ratana ga one go fedile, mme Fana o gana go dumela e ile o mo pateletsa go palama koloi, a tlhalosa gore o tsile go mo tsaya. Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Basha le aithutimmogo Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Lucretia le Puleng Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Fana le Tjedza Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Aigail le Kopano Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Aigail le Thema Kumulani le Basha Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Basha a kgopisegile? 2 Rre Kumulani o akanya go thusa Basha jang? 3 Ke eng Meshack a elaela fa Blackjack a na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano? 4 Aigail o ikopa maitshwarelo ka a tlhaisitswe ditlhong ke oitshwaro jwa ga rraagwe. Fa o leile, ke eng rraagwe Aigail a le ogale mo aneng a gagwe a asetsana? A o akanya fa a le ogale jalo mo go kgaitsadiaone? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le atho a a tshwanang le Blackjack mo motseng wa gago a a akanyang gore ga a kake a tsenwa ke malwetse a tlhakanelo 54

59 dikoo/thoalano le fa a sa ikgaphe mo oitshwarong jo o makgaphila? 2 A atho a motse wa gago a amogela mogopolo wa gore go dirisa khondomo dinako tsotlhe go ka thiela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, le mo akapelong a nako yotlhe tota? 3 Basha o kgeriswa ke alekane a gagwe ka gore o gana go tlhakanela dikoo/roalana le go nwa majalwa jaaka one. A go na le ope mo motseng wa gago yo a etle a leke go dira se? A Basha a ineele mme a golagane le one gore a emise go mo tshwenya? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ka ikutlwa jang fa o ka o o le mo seemong sa ga Basha? O ka tsaya jang seemo se? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa go ka diragala gore o nne le go fisega kgotsa wa nna le matute a a tswang mo dikarolong tsa gago tsa mmele tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano kopa thuso go a ongaka, o netefatse le gore mokapelo wa gago o ikopanya le one. Fa alekane a gago kwa sekolong a go kgokgontsha, ua le morutaana yo o kgonang go mo phuthologela, gantsi morutaana wa gago wa setlhopha, kgotsa morutaana wa dikgakololo, kgothatso le tshidilo maikutlo. Go nna le tsala ya ong jo o sa tshwaneng le ja gago le sa tlhakanele dikoo/roalane go a imela; atsadi a ka nna a seke a le dumela, ka fa ditsala di tla a le rumola, mme fela le tla a ikgapha mo malwetseng a tlhakanelo dikoo/thoalano le go ima. 2 O ka kgona go phuthologa wa kopa thuso mo morutaaneng wa gago ka se se go diragaletseng? Ko ntleng ga ene, ke mang gape yo o ka kgonang go kopa thuso mo go ene? 3 A go a tle go nne le nako e o akanyang gore atsadi a gago ga a dumele se o se uang gongwe a sa tshephe gore ga o thakanele dikoo/roalane? Fa go ntse jalo, o tsaya jang seemo sa teng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Ke mang yo eletsang ngwana wa gago a ka mo kopa thuso kgotsa dikgakololo maapi le diphetogo tsa mmele, tlhakanelo dikoo/ thoalano, HIV/AIDS le tse dingwe fela jalo? Fa atsadi a re one, otsa gore mang gape. Ke eng o tlhophile motho/atho ao? 2 Fa monana a ne a ka tla mo go wena a otsa ka diphetogo tse di mo diragalelang, a o sosologa go mo tlhalosetsa gore go direga eng mo go ene? O tlhoka go okelediwa otsipa ofe le kitso efe gore o sosologe, le gore, o ka tsaya kae kitso e? SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa go ka diragala gore o nne le go fisega kgotsa wa nna le matute a tswang mo dikarolong tsa gago tsa mmele tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano kopa thuso go a ongaka, o netefatse le gore mokapelo wa gago o ikopanya le one. Se tshege ngwana kgotsa o mo galefela fa a go olelela ka mathata mangwe a a ka tswang a na le one, mo akgole o o o leka ka ojotlhe jwa gago go ka mo thusa. Rutang ana ka diphetogo tsa meele ya one tse a tshwanetseng go di solofela fa a goroga mo seemong sa go gola sa maaloso. Bua le ana ag ago ka tsela e e ka a dirang gore a sosologe go ua le wena. Sekai, fa ngwana a dirile sengwe se se go kgopisang, mmolelele gore se go kgopisitse o wetse makgwago, e ile o mo fe seaka sa go itlhalosa kgotsa go ua se a se akantseng. Banana Bagolo 55

60 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 21 TSHOBOKO YA KGAOLO Meshack o tsile go ona morutaana wa ga Amantle go ua ka dithuto tsa gagwe. O mo tlhalosetsa fa a tshwanetse go mmaya leitlho thata mo dithutong tsa gagwe. Morutaana o mo fetola ka go mmolelela fa sengwe le sengwe se tsamaya fela sentle. Meshack o itumelela seo le fa a itse gore morutaana ga itse seemo sa otsogo sa ga Amantle. Morutaana o mo gakolola gore a nne a mo itsese fa Amantle a tlhokega ko kokelong go sale nako gore a itse. Basha le mmaagwe, Sethunya, a tlotla ka tlhakanelo dikoo/thoalano le ditoro tsa go rokotsa maikutlo. Fa a mmotsa gore a o santse a e tle a nne le tsone, Basha ka go tlhaiwa ke ditlhong o gakolola mmaagwe gore o rile ga di tle malatsi otlhe. Basha o tlotlela mmaagwe gore o utlwile go twe fa motho a sa tlhakanele dikoo/roalane madi a gagwe a ema go tsamaya mo ditshikeng. Sethunya o e tlhatswa ka go mmolelela fa go na le magatwe a ma ntsi maapi le tlhakanelo dikoo/thoalano, mme a seka a nna a dumela sengwe le sengwe se ditsala di se uang. O mo gakolola gore a nne a mmotsa kgotsa a otse morutaana wa gagwe go netefatsa tse a di utlwang gore a kgone go tsaya ditshwetso tse di nonofileng. Fa ko Mosenene morutaana Kumulani a rutuntsha ngwana wa sekolo ka tsa dikgakololo, kgothatso le tshidilo maikutlo. Ngwana wa sekolo o ne a tsile ka maikaelelo a go itsese Kumulani fa a ne a ratana le morutaana mongwe mme o felela a sa ue sepe. Kwa kgweong ya go tlhatswa dikoloi ya ga Blackjack, Rre Bretts o ile go tlhatswa koloi ya gagwe. O tlotlela Tiro gore o oelane le Tjedza mme Fana o mo tsenya dingalo. Tiro o tsaya seaka se go supa oikanyego jwa gagwe ka go solofetsa Bretts gore o tla a mekamekana le Fana, kgotsa mathata ape a Bretts a ka kopanang nao. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Tjedza Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Basha le Sethunya Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Meshack o itumeletse maiteko a morutaana wa ga Amantle, Ka go reng? 2 Mosetsanyana wa sekolo o oile gaufi le go olelela Kumulani ka go ratana le morutaana. O feletse a mmolelela eng? Fa o ona, ke eng a sa mmolelela ka go ratana le morutaana? 3 Ke eng se se dirang gore Bretts a itlhaganele go ntsha Fana mo go rataneng ga gagwe le Tjedza? Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Bretts le Tiro Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Meshack Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go na le ana a masiela/dikhutsana le a a sa sireletsegang a le a ntsi mo metsaneng ya rona. Fa o ona, a a a amogelwa e ile a engwa nokeng mo dikolong? 2 Mo motshamekong, Basha le mmaagwe, Sethunya, a ua ka magatwe a tlhakanelo dikoo/thoalano. Go na le magatwe afe a atho a motse wa gago a a dumelang? 56

61 Magatwe ao, a ama jang ka fa atho a itshwarang le ka fa a dirang dilo ka teng? 3 A anana a motse wa gago a ua ka tshosologo le agolo ka mathata a a ka tswang a na le one? Fa go ntse jalo, ka go reng, kgotsa fa go sa nna jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Baithuti a angwe ko sekolong sa gago a tsaya jang ana a masiela a a eileng mo go goromente go a tswa thuso? 2 A o kgona go ua le atsadi a gago ka tlhakanelo dikoo/thoalano o phuthologile? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Mmele wa gago o nna le diphetogo tse di ntsi. Fa o na le dipotso dipe maapi le diphetogo tse, kgotsa tsa tlhakanelo dikoo/thoalano, ua le mongwe yo mo golwane yo o mo tshephang. Go ua le alekane go ka nna ga go phadimosa ka gore go na le magatwe a mantsi ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano. Se nne mmogedi fela. Fa go na le mogolo mongwe yo o dirisang alekane a gago otlhaswa, olelela mogolwane yo o mo tshephang gore motho yo a emisiwe. Fa o tlhakanela dikoo/roalana le morutaana kgotsa mogolwane mongwe mme o tshaa go olelela a sekolo, olelela mogolwane mongwe yo o mo tshephang gore ene a kgone go ua le a a leaneng. Fa go ntse jalo, ka go reng, fa go sa nna jalo, ka go reng? Ke eng ka tlhakanelo dikoo/thoalano se o kgonang go ua ka sone o phuthologile? 3 Fa o ka o o ne o diragaletswe ke se se diragaletseng ngwana o neng a tile go ona morutaana Kumulani, a o ka o o uile nnete? Fa go le jalo, ka goreng, fa o ka seke, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o tseega sentle o ua le ngwana wa gago ka tsa tlhakanelo dikoo/thoalano? Fa go ntse jalo, ka go reng? fa go sa nna jalo, ka go reng? Ke eng se o phuthologileng go se ua? 2 O dira jang o le motsadi go netefatsa gore ngwana wa gago ga a dumele magatwe a tlhakanelo dikoo/thoalano? SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Tsaya nako go itse arutaana a ngwana wa gago. Ba ka go tsiosa ka dilo tse di ka go thusang go ema ngwana wa gago nokeng gore a tswelele mo sekolong. E ile a ka thusa go mo tshegetsa fa a tlhoka kemo nokeng ko sekolong. Bana a gago a a golang a na le diphetogo mo mmeleng wa one. Bua le one ka diphetogo tse le maikutlo a one a a sa a tlwaelang gore a seka a nna le letshogo, le gore a nne le dithuto tse di nnete. Dira gore go nne le tikologo e e phuthologileng le e e sireletsegileng gore ana a gago a kgone go ua le wena ka tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano. Itse tsotlhe ka tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano gore o kgone go tlhatswa magatwe ape a ana a gago a ka a utlwang ka alekane a one. Banana Bagolo 57

62 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 22 TSHOBOKO YA KGAOLO Mo maitseoeng rraagwe Letty, o tshwarwa ke moagisanyi Mma Lorato, a leka go utswa dijo tsa ana. O leka go mo emisa mme rraagwe Letty o itira yo o sa tweng sepe. O ema fela Mma Lorato a sena go mo tshosetsa a re o tla a leletsa mapodise. O leka ka ojotlhe go olelela Mma Lorato fa a romilwe ke ana go tla go tsaya dijo, mme Mma Lorato ga a dumele, o tswelela a mmolelela gore fa a sa use dijo o tsile go itsa mapodise. Meshack o uile gape go tla go tlhola tsala ya gagwe Blackjack, mme o fitlhela a sa ikgaetsa le Lucretia. Lucretia o ema ka fa morago ga letsela le le kgaoganyang ntlo gore a apare sentle. Fa a fetsa o a feta fela a sa solofela a sa ue sepe. Morago ga moo Meshack o tswelela a gakolola tsala ya gagwe ka otlhokwa jwa gore Lucretia a e go ona a ongaka ka o ka tswa a na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano le ene. Blackjack o kgaphela mogopolo wa ga Meshack ko thoko, a re fa go na mathata e ile a seka a itshwenya. Mmaoipelego o tsisitse Letty sekolong gore a tle go ikwadisa gape. O tswelela a tlhalosetsa morutaana Kumulani gore a thusitse Letty le omonnawe ka mathata a ko lwapeng gore a kgone go tsena sekolo. Se se itumedisa Kumulani go o Letty a one thuso e e tshwanetseng mo go o Mmaoipelego. Rre Kumulani o tswelela a tlhalosetsa Mmaoipelego ka letshwenyego la gagwe mo aneng a sekolo, le gore go a mo ja gore ga a kgona go thusa Letty nako e santse e le teng. Go tsweng foo a ikana fa a tla a tlhokomela Letty le ana a angwe a a tlhokang thuso ya gagwe. Mmaoipelego o kgothatsa Kumulani go dira ka natla go thusa Letty gore a tshware a angwe mo dithutong. Fa ntse sekolo se ntse se tsweletse kwa Mosenene, Tjedza le Tiro a ngwegetse ko morago ga sekolo go ya go goga motsoko mo sephiring. Tjedza o tlotlela Tiro gore Fana o leka go mo senyeletsa le Bretts ka go gana a kgaogana. O olelela Tiro gore o ona Bretts fela mme e ile ga a ate Fana. Tiro o rotloetsa Tjedza gore ene a fe Bretts lerato le le mo siametseng, MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty le omonnawe Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tjedza le Tiro Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Tjedza, Fana le Bretts Blackjack le Lucretia a ile a netefatsa fa a tla a ona gore o dira jang ka Fana. Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mme wa mmaoipelego o tlhalosa ka fa a kgonneng go thusa Letty le omonnawe ka teng, ke dife ditselana tse a di umakang a re a di dirile? 2 Ke eng Meshack a gatelela gore Lucretia le ene a tlhatlhoele malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano? 3 Tiro a re o tla a direla Tjedza eng, le gone ka go reng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le arutaana a a tshwanang le Kumulani a a kgathalang ka ana a a a rutang mo motseng wa gago? 58

63 2 A go na le atho a a tshwanang le rraagwe Letty mo motseng wa gago. Go dirwang ka one fa e le gore a teng? 3 Mo motseng wa gago, a orre a a tle a olelele akapelo a one fa a na le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, kgotsa a itidimalela fela jaaka Blackjack? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o itse mongwe yo o tshwanang le Mma Lorato mo motseng wa gago yo o ka go thusang fa o tlhoka thuso? Fa a seo o kopa thuso/kgothatso kae? 2 Fa o ka o o le mo seemong sa ga Blackjack, a o ne o ka tsaya kgakololo ya tsala ya gago wa ya go itlhatlhoela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke eng se se ka go emisang go itlhatlhoa? A o ka olelela mokapelo wa gago gore le ene a itlhatlhoe? 3 Tjedza o ratana le anna a le aedi. Fa e ne e le tsala ya gago, o ne o ka mo raya o reng? Ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ka dira eng fa o ka fitlhela mongwe a utswa mophako wa ana? 2 O ka re rraagwe Letty ke motho yo ntseng jang o le motsadi? Fa o leile ana a gago le ka fa le tshedisanang ka teng go go dira gore o ikutlwe jang ka se rraagwe Letty a se dirang? 3 Fa o ka o o le mo seemong sa ga Blackjack, a o ne o ka tsaya kgakololo ya tsala ya gago wa ya go itlhatlhoela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke eng se se ka go emisang go itlhatlhoa? A o ka olelela mokapelo wa gago gore le ene a itlhatlhoe? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o tsenwe ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, netefatsa gore mokapelo wa gago a alafiwe gore le seka la o tshelana gape. Fa o na le dipelaelo tsa gore tsala ya gago e na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, mo kgothatse go ona a ongaka. Fa gongwe ditsala tse o di tshephang di ka go gogela mo thaelong. Kopa thuso mo atsading kgotsa mogolo mongwe yo o mo tshephang, jaaka morutaana. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o tsenwe ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, netefatsa gore mokapelo wa gago o a alafiwa gore le seka la o tshelana gape. Fa o na le dipelaelo tsa gore tsala ya gago e na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, mo kgothatse go ona a ongaka. Ela tlhoko ana a a ka tswang a kgokgontshiwa, mme o dire sengwe go ka thusa. Banana Bagolo 59

64 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 23 TSHOBOKO YA KGAOLO Thema o ile go uisana le moruti ko kerekeng ka oitshwaro jwa ga Aigail. O olelela moruti matshwenyego a gagwe ka Aigail. O mmolelela gape le ka ntwa ya ga Aigail le Tjedza. Moruti o amogela matshwenyego a gagwe, mme a mmolelela gore motsadi mongwe le mongwe o na le lerato le tlhokomelo mo aneng a gagwe. Thema o kaela moruti ka seopego sa mosimane yo a tlholang a na le Aigail, Kopano. Mme moruti o mo tlhalosetsa fa e le mosimane yo o maitseo, le fa go le seo, Thema o olelela moruti gore o elaela a ratana le Aigail. Mme moruti o netefatsa gore Kopano ke ngwana yo o siameng. Fana o isitse Tjedza ko ntlong ya gagwe, go maitseoa. Fana o leka go tlotla nae mme o mo araa a sena kgatlhego ka dikarao tse di khutshwane. Fana o ikutlwa go tlhakanela dikoo/ thoalano, mme e ile o atla gore Tjedza a dumele seo. Fana o gakolola Tjedza gore madi a a mo a fileng e ne e se a mahala, mme e ile Tjedza o tshwanetse gore a mo duele ka go tlhakanela dikoo/roalana le ene. Fa Tjedza a mmotsa gore a o tshwere dikhondomo, Fana o mmolelela fa di sa tlhokafale. Tjedza o leka go gana go tlhakanela dikoo/roalana, mme Fana o mo tshosetsa ka go olela ko sekolong gore Tjedza o ratana le morutaana Bretts fa a gana. Sethunya le Stanley a iketlile a ja dikgang mo kamoreng ya ga Sethunya. Stanley o lemogile fa Basha a godile e ile le lentswe la gagwe le dule kodu. Sethunya o mo tlotlela ka toro ya ga Basha e e mo rokoditseng maikutlo. O akgola Sethunya gore a o a kgonne go ka tlhalosetsa Basha ka se se diragetseng, le se se mo diragalelang. Mme Sethunya o tlhalosa fa a eile mo go ene gore a tle a tlhalosetse Basha ka diphetogo tse dingwe tse di santseng di tla a mo MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Fana le Tjedza diragalela. Mo go kopaneng ga ga Letty le Mma Lorato, moagisanyi yo o olelela Letty ka fa a fitlhetseng rraaone a leka go utswa mophako wa ana ka teng. Letty o leoga Mma Lorato, mme o supa kutlo otlhoko gore rraagwe o ntse o tshwana fela le fa a kile a tshwarwa ke mapodise. Le go ntse jalo, Mma Lorato o supa oitumelo gore Letty o oetse sekolong. Tlhakanelo dikoo/ thoalano e e ikaegileng ka go fa le go fiwa sengwe/ dimpho Fana le Tjedza Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le mogolo/motsadi Sethunya le Stanley (Go ama Basha) Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Thema a tshwenyegile thata ka morwadie Aigail? 2 Ke eng se se diragetseng magareng ga ga Fana le Tjedza? Tjedza o leka go dira eng? Fa o leile, Tjedza o tlile go dirang morago ga go tshosetsa ga ga Fana? 3 Ke eng Sethunya a eile mo go Stanley go thusa Basha ka dikgang tsa go gola ga gagwe? 60

65 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go tlwaelesegile mo motseng wa gago gore monna a atle tlhakanelo dikoo/ thoalano go duela madi a a kileng a a fa mosadi kgotsa a rekela mosadi sengwe? A mme tiriso ya khondomo e ka dumalanwa mo seemong sa go nna jalo? 2 A ke tlwaelesego gore rre a ue le mosimane ka diphetogo tsa mmele wa gagwe? A go a letlelesega gore mme a rute morwa wa gagwe? A monna ene o ka ruta morwadie wa gagwe? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Tjedza o mo seemong se se thata. O ne o ka dira eng fa o ne o le mo seemong se se tshwanang se a leng mo go sone? 2 A o akanya gore go malea go o Fana a atla go tlhakanela dikoo/roalana le Tjedza? Ke eng o rialo? Why was it a challenge? 3 A o ka tlhakanela dikoo/roalana gore o fiwe madi kgotsa dimphonyana? Why do you say so? 4 Would you expect to give or get sex in return for money or gifts? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa o ka fitlhela gore ngwana wa gago o mo seemong se se tshwanang le sa ga Tjedza, o ka dira eng? 2 O akanya gore o ka dira eng o le motsadi go lemotsha ana a gago odiphatsa jwa ditshwetso tse Tjedza a di dirileng? 3 O le mme, a o phuthologile go ka ua le morwa wa gago ka dikgang tsa go gola le ditoro tse di rokotsang maikutlo? O le rre, a o phuthologile go ua le morwadio ka diphetogo tsa mmele? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go tlhakanela dikoo/roalana le motho fela ka gore o go fa dimpho le madi go kgona go nna diphatsa. Motho wa teng o na le kgatelelo mo loratong la lona, e ile o ka go kgokgontsha, le go ka go pateletsa go tlhakanela dikoo/roalana o sa atle. Selo se ke petelelo. Mo go rataneng, o tshwanetse go netefatsa gore wena le mokapelo wa gago le dirisa khondomo sentle ka nako tsotlhe go thiela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, HIV, le oimana jo o sa o atleng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Leka go tshepha ngwana wa gago ka gore ga se ngwana mongwe le mongwe yo e leng gore o tlhakanela dikoo/roalana le tsala e seng ya ong jwa gagwe. Banana a kgona go nna le otsala jo o senang tlhakanelo dikoo/thoalano. Fa o sena osupi, ua le ngwana wa gago ka matshwenyego a gago. Nna le kgatlhego mo go se ana a gago a se dirang le gore a tsalana le o mang. Tsaya nako ya go ua le ana a gago ka dilo tsa malatsi otlhe jaaka sekolo, go gola le diphetogo tsa mmele, le ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano. Go tsaya karolo mo matshelong a ana a gago go ka tiisa otsala jwa lona, e ile go ka a ntsha mo diphatseng. Banana Bagolo 61

66 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 24 TSHOBOKO YA KGAOLO Carol o tshwenyegile gore ga a ise a one Tjedza mo ogaufing. Mme Tjedza ene o itumetse thata go mo tlotlela ka otsala jwa gagwe le morutaana wa gagwe Bretts. O mmolelela ka fa otsala jwa one o godileng ka teng mme e ile go se sepe se se a tsenang gare. Tjedza o olelela Carol gore o file Bretts seaka sa go itshupa gore ke ene ke ene. Carol o atla go itse sengwe le sengwe mme, o tlhasela Tjedza ka dipotso tse dintsintsi, mme moo go dira gore Tjedza a mo tshege. Carol o tshwenyegile ka Tjedza gore o itsentse mo maratong a kgokgontsho le aratani a aedi, thata thata o tshogetse gore ga a na go kgona go ikinola mo mathateng a. Mo tseleng ya go ya gae, Basha o ona Aigail. Basha o leogisa Aigail go o e le mosetsana yo o nang le maikaraelo le otho. Basha o mo fa tlhompho ya gore ga a dire dilo tse di maswe jaaka anana a angwe a dira. Aigail o mmolelela gore e ile o dira seo ka tlhompho ya kereke le lerato mo Modimong. Basha o atla go mmolelela maikutlo a gagwe ka ene, jaanong o leka go itsolopanya. Fa a fetsa o olelela Aigail gore o a mo rata. Aigail o mmolelela gore ene ga a atle otsalano jo o nang le tlhakanelo dikoo/thoalano, go raya gore o tla ema go fitlhelela a nna mo tona go ka ratana a o a nyalwa. Aigail o laletsa Basha go tla kerekeng, gore a tle a ithute go le gontsi. Fa re oela ko ntlong ya ga Blackjack, Blackjack le Lucretia a gaufi le go tlhakanela dikoo/ roalana. Ka fa Lucretia a leang dilo ka teng, Blackjack o tshwara kwa le kwa, mme o ipotsa gore o tshwentswe ke eng. Blackjack o mmotsa gore a mme o tlhoafetse gore a ka tlhakanela dikoo/roalana le ene a sa dirise khondomo. Lucretia o a dumalana, mme e ile o mo gakolola gape gore a kile a leka go dirisa khondomo mme gone ga pala. Blackjack ga a tshephe mme e ile o ipotsa gore, a Lucretia ga a tshogela ditlamorago tsa teng. Blackjack o otsa gape gore a o tlhoafetse gore a ka tswelela mme Lucretia o ntse o a dumalana. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Rre Kumulani o tsile go fa Mogokgo Tlou mokwalo wa okopano jwa gagwe le ngwana wa sekolo ka kgang ya tlhakanelo dikoo/thoalano gareng ga arutaana le ana a sekolo sa Broadklep. Mogokgo Tlou o na le kgatlhego e ntsi go itse gore ngwana wa sekolo a reng ka kgang e. Rre Kumulani o simolola go tlolokolola se ngwana a se uileng mme mogokgo Tlou ene o olelela Kumulani ka fa a tshwenyegang ka teng, fa ana a diegela go ua onnete jwa kgang, ka go o go diya ditlhotlhomiso. Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Tjedza, Fana le Bretts Blackjack le Lucretia Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Aigail le Basha Go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong Blackjack le Lucretia Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Carol a kgathala ka Tjedza? 2 Basha o kopile gore Aigail a ratane le ene. Aigail o mo raya a reng, ka go reng? 3 Ke eng Lucretia a rotloetsa tlhakanelo dikoo/ thoalano go sena khondomo? 4 Mogokgo Tlou o tshwentswe ke eng? 62

67 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le omme a mo tikologong ya gago a a kopang akapelo a one gore a seka a dirisa khondomo? Ba direla eng jalo? A go a dira akapelo a a siameng thata? A o akanya gore go supa mowa wa oineelo? 2 Lucretia le Blackjack a lekile go dirisa khondomo mme go padile. Ke dikitso kgotsa dithuto dife tse aagedi a gago, o akanyang gore a a di tlhoka, go netefatsa gore khondomo e ka dirisiwa sentle? 3 Aigail o olelela Basha gore ditshwetso tse a di tsereng tsa gore a seka a tlhakanela dikoo/roalana, ke ka maaka a go tlotla kereke le Modimo. A go na le atho a a tshwanang le Aigail mo tikologong ya gago? Ke dife dikgwetlho tse dingwe tse a kopanang le tsone? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke eng se se ka dirwang go thusa gore anana a a tshwanang le wena a itlhophele gore a seka a dirisa dikhondomo le akapelo a one? Ke eng se se ka dirang gore a fetole mogopolo? Ba ka kgothadiwa jang go dira jalo? 2 Aigail o na le oleng jwa oitshwaro jo o ntseng jang jo o mo dirang gore a emelane le maikaelelo a gagwe a otshelo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Batsadi a ka dira jang go thusa anana go ikgapha mo tlhakanelong dikoo/ thoalanong le akapelo a le antsi? Batsadi a ka nna jang dikgantshwane tsa maleela mo ananeng? Ba ka tlhoka go dira eng? Ba tlhoka go tila eng? 2 Ke dikitso kgotsa dithuto dife tse di tlaleletsang tse o di tlhokang go ruta ana ka go dirisa khondomo sentle? 3 O ka tlhoka kitso kgotsa kgothatso efe go phuthologa mo go ruteng ngwana wa gago ka go dirisa khondomo sentle? TSHOBOKO 1 What have you learned from this session? 2 Think aout what you can change in your own life to apply these lessons. 3 As you leave, keep in mind these key messages from today s session: SE SE LEBANENG BANANA Fa o akanya go re o ka tswa o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano, itlhatlhoe mme o gakolole mokapelo go itlhatlhoa le ene. Dirisa khondomo sentle nako tsotlhe fa o tlhakanela dikoo/roalana, e seng jalo wena le mokapelo wa gago le tshwanetse go o le itlhatlhoile e ile le tshephana. Fa o ka elaela kgotsa o itse mongwe wa molekane wa gago a dirisiwa otlhaswa ka tlhakanelo dikoo/ thoalano ke mongwe yo mo tona mo go ene, olelela mongwe yo mogolwane yo o mo tshephang. Fa o ise o tle mo seemong sa go ratana, tlhamalatsa puo ya gago, gore motho a kgone go tlhaloganya gore o tlhoafetse go le kae. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o akanya go re o ka tswa o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano, itlhatlhoe mme o gakolole mokapelo go itlhathoa le ene. Dirisa khondomo sentle nako tsotlhe fa o tlhakanela dikoo/roalana, e seng jalo wena le mokapelo wa gago le tshwanetse go o lo itlhatlhoile e ile lo tshephana. Bulelang ana dipelo. Go ka thusa ana kgotsa anana angwe fela go uisana le ka sengwe le sengwe le wena. Sekai e ka nna, gongwe ngwana a kgokgontshiwa mo loratong, kgotsa a ratana le atho a a tona mo go ene. Banana Bagolo 63

68 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 25 TSHOBOKO YA KGAOLO Tjedza o etetse kwa ga Bretts ka maikelelo a gore o tsisitse diuka ko ga gagwe. Bretts o atla gore go leege e kete o ne a tsisitse diuka fela. O kopa Tjedza gore a apole diaparo tsa gagwe ka pela gore a tlhakanele dikoo/roalane ka pela ka go sena nako gore go seka ga nna le pelaelo epe. Ka fa, Lucretia o etetse kwa ga Blackjack gore a mo direle mo a sa go solofelang ka go mo apeela dijo tsa maitseoa pele ga a golola ko tirong. Fa a ntse a apeile Tiro o goroga a tagilwe a tswa ko sekolong. Tiro o simolola go ua ka fa a sa olong go eletsa go roala le ene. O olelela Lucretia gore o tlhola a a reeditse fa a tlhakanela dikoo/roalana ene le malomaagwe, mme seo se mo tswisa pelo, mme e ile fa a ka fiwa tshono o ka diragatsa otoka go na le malomaagwe. Go ise go ye gope Tiro o gomagometsa go mo fa tladimothwana. Ka go tenega, Lucretia o mo gasa ka mpama. Kwa ga Meshack mo tshokologong, Amantle o goroga a tswa go tshameka le ditsala tsa gagwe, mme o fitlhela rraagwe a apeile selalelo. Ka go nkga monate wa dijo tse a di ratang, Amantle o setse a atla go ja. Mme e ile ga a na nako ya go ka emela merogo go utswa. Mechack o mo gakolola gore merogo e otlhokwa thata mo mmeleng wa gagwe go lwantsha BadGuy gape e thusa go aga mmele o o nonofileng. Amantle o a etsaetsega, mme o felela a ya go tlhapa mmele pele ga a ja selalelo. Kwa ga Thutego gone, Thema o mo lwapeng o leeletse ditshwantsho tsa motshikinyego. Mosadi wa gagwe, Sekgele, o mo lemotsha gore asetsanyana a one ga a yo mo lwapeng, mme ga go itsege gore a ile kae. Thema o olelela mosadi ka matshwenyego a gagwe gore malatsing a, o kare ga a one nako ya go nna le ana a one. O mo gakolola gape gore go otlhokwa thata go itse gore ana a one a kae, a na le mang le gore a a dirang ka nako tsotlhe. O gatelela gore go orai go re a tsamaye osigo ka go ka a tsenya mo diphatseng. Sekgele o dumalana le ene mme o mo tshepisa gore o tla a ua le one thata fa a goroga. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza le Bretts Tiriso ya ojalwa/otlhaswa ya ojalwa Tiro Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Thema le ana a gagwe Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tjedza o felela a le kwa ntlong ya ga Bretts jang? 2 Tiro o atla eng mo go Lucretia? 3 Meshack o dira eng gore Amantle a dumele go ja merogo? 4 Ke eng Thema a tshwenyegile ka asetsanyana a gagwe? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mo tikologong ya gago, a go tlwaelesegile gore asetsana a romiwe ko matlong a anna a a tona go a thusa tsa mo ntlong? Bogolo jang arutaana a roma ana ko matlong a one? 2 A go na le ana a a ipuelelang le anna a a tona go roalana le one? Ba direla eng jalo? 64

69 3 Dijo tse di nang le dikotla di otlhokwa fa o tsaya dipilisi tsa di-arv. Ke dikitso dife, mo motsaneng wa gago, tse atho a di tlhokang go itlhokomela ka tsa otsogo le go ja sentle fa o na le mogare wa HIV? 4 A go tlwaelesegile mo motsaneng wa gago gore atsadi a nne a sa itse gore ana a one a kae, mme e ile a sa itse gore a na le o mang fa a seyo mo lwapeng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o kile wa romiwa ke morutaana wa gago wa ong jo o sa tshwaneng go mo isetsa kgotsa go mo tseela sengwe ko ga gagwe? O akanya gore go diphatsa jang go dira jalo? O ka dira jang go fokotsa diphatsa tsa go nna jalo? 2 Ke eng se se ka dirang gore o tlhakanele dikoo/roalane le motho yo mo tona mo wena? O tla a o o atla eng? O solofela eng mo go ene? 3 Fa o ka fitlhela o le mo maratong a kgokgontsho, o ka ya kae? O ka uisana le mang? 4 Bojalwa o dirile gore Tiro a ue le Lucretia dilo tse a ka sekeng a di ue le ene a sa nwa. A o kile wa ikotlhaela sengwe o se dirile ka go o o ne o nole? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Tjedza o tshwengwa ke monna yo a roalanang mmogo, mme go na le kgonagalo ya gore a seka a lemoga seo. O ka dira jang gore ana a gago a tsiogele kgokgontsho e, go tsaya ditshwetso tse di tshwanetseng go itshireletsa? 2 A o akanya gore go otlhokwa go itse ko ngwana wa gago a leng teng ka nako tsotlhe? O ka rurifatsa jang gore o itse ntlha ya go nna jaana? 3 O ka tsenya letsogo, kgotsa wa ruta ana a gago jang go itseela ditshwetso tse di malea le fa o seo? 4 Bojalwa o dirile gore Tiro a ue dilo tse a ka sekeng a di ue le Lucretia a sa nwa. A o kile wa ikotlhaela sengwe o se dirile ka go o o ne o nole ojalwa? O tshwenngwa ke eng fa ana a gago a a nwa ojalwa? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Kenya ka se o ka se fettling mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o ka iphitlhela o le mo otsalanong jo o nang le kgokgontsho, olelela mongwe yo o ka mo tshephang kgotsa a sepodise. Go nwa ojalwa go ka go raela go dira dilo tse o ka di ikotlhaelang morago. Itshireletse o nne le taolo mo ditshwetsong tse o di tsayang, se nwe ojalwa. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Tlhokomela ana a gago mme o itse gore a ko kae ka nako tsotlhe. Itse gore a dira eng, a na le mang le gore a tla a oa leng. Buisana le ana a gago ka otlhokwa jwa go itse ko a leng teng ka nako tshotlhe. Go nwa ojalwa go ka go raela mo dilong tse o ka di ikotlhaelang. Netefatsa go re ana a gago a tlhaloganya se, mme o a thuse go re a ikgaphe mme e ile a nne le kelelelo mo ditshwetsong tse a di tsayang. Rotloetsa atho a a tshelang ka mogare wa HIV go ja dijo tse di nang le dikotla. Bua le ana a a otlana ka go roalana, le ditlamorago tsa teng, gore a kgone go nna le puisano e e lolameng le alekane a one, fa a ua ka tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano. Banana Bagolo 65

70 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 26 TSHOBOKO YA KGAOLO Aigail o kopana le Tiro mo tseleng a ya gae. Tiro o ntse o atla fela gore a nne ditsala a tle a tlhakanele dikoo/roalane. Aigail o mo gakolola gore o santse a le mo nnye thata go ka tlhakanela dikoo/roalana, mme o tshwanetse go dirisa nako e ntsi mo dilong tse di ka mo tswelang mosola kgotsa a tshwana le Basha, yo o nang le tswelelopele le maitemogelo. Fa go ntse jalo, ko sekolong se se golwane sa Mosenene, Letty o na le Carol a ua ka tiro ya one ya sekolo, mme Letty o mo tllhalosetsa ka fa go leng thata go tshwara fa a tsamayang teng ka tiro ya sekolo. Carol o mmolelela gore go tla a nna otoka ka o tla a mo adima uka ya gagwe ya tshooko ya se se rutilweng (notes) go ala fa a sa tlhaloganyeng teng. Carol ko ofelong o mmotsa gore ke eng fa a ne a sa tle sekolong mo leakeng le le kanakana. Sethunya o na le Basha a tswa ko kerekeng, mme Sethunya o a mo galaletsa, e ile o atla go itse maaka a gore ke eng se se mo gwetlhileng gore a ye kerekeng. Sethunya o rotloetsa Basha go ya kerekeng ka nako tshotlhe le gore a tlhoe tsee thata mo go se se rutiwang ko kerekeng. Basha o olelela mmaagwe gore ona le tsala ko kerekeng, e ong Aigail. Sethunya o kgatlhegela go itse tsala e ntsha ya ga Basha, mme se, se a mo itumedisa gore Basha o one tsala e e nang le tswelelopele. Go leaka Fana le Tjedza a ntse a a nwa ojalwa, a goga le motsoko, mme a setse a latlhegelwa ke kelelelo. Fa Tjedza a tsaya gore o nole thata, jaanong o atla go tsamaya, Fana o gana a tsamaya pele ga a ka tlhakanela dikoo/roalana, a re fa e le sengwe a ka tlhakanela dikoo/roalana mo koloing fa e le gore a a patelesega. Tjedza o ikuela gore o lapile ene o atla go roala, Fana ene o le supa le le fale, a re le goka! Fana jaanong o simolola go dirisa okete MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Aigail, Tiro le Basha Tjedza le Fana Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sethunya le Basha Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Tjedza le Fana Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty jwa mmele, a iteatsa maaka a ga Tjedza, a mo pateletsa go roalana. Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tiro o atla eng mo go Aigail? Aigail o fetola jang? 2 Letty o tshwengwa ke eng? 3 Go diragala eng fa gare ga ga Fana le Tjedza? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A o akanya gore lenaneo la Masiela/dikhutsana le ana a a kgokgontshiwang a ona thotloetso mo aneng a angwe a sekolo? 2 Botshelo jwa ga Tiro o ka fetoga jang fa a ka reetsa dikgakololo tse Aigail a di mo fang? 3 A go na le anana a a tshwanang le Aigail a a gakololang alekane a one mo go siameng? 4 A go tlwaelesegile gore ana a asimane a pateletse asetsana tlhakanelo dikoo/ thoalano? 66

71 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o rotloetsa phetolo oitshwaro jo o siameng mo ananeng ka tsela efe wena? 2 Motho a tshwana le Tjedza o ka dira jang fa a etelelwa? O ka dira eng wena? A o itse fa petelelo e le molato wa orukhutlhi? A o itse gore go pateletsa motho gore a tlhakanele dikoo/roalane le wena ke molato wa orukutlhi? 3 Tjedza ga a one gore Fana o a mo kgokgontsha fa go tla mo go tsa tlhakanelo dikoo/thoalano. O ka dira jang gore o seka wa iphitlhela o le mo seemong se se tshwanang le sa gagwe? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O rotloetsa ana a gago gore a iphemele mo kgokgontshong ya marato mo alekaneng a one jang? 2 A o itse ditlamelo tse di leng teng mo athong a a etelelwang gape a kgokgontshiwa mo go tsa marato? A o itse fa tlhakanelo dikoo/thoalano e e patelediwang e le petelelo e ile e le molato wa orukhutlhi? 3 O gakolotse ana a gago go dira jang, fa a ka tlhagogelwa ke mathata a go nna jaana? 4 Ke eng gape se o ka se dirang o le motsadi go thusa ana a gago go iphemela mo semong se Tjedza a leng mo go sone? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go otlhokwa go itse maitlamo mme e ile o o o a tshegetse. Tlhaloganya gore mo otsalanong jwa tlhakanelo dikoo/thoalano NNYAA o raya NNYAA. Molao ga o letle ope go pateletsa yo mongwe tlhakanelo dikoo/thoalano a sa atle. Fa mongwe a kile a go pateletsa tlhakanelo dikoo/thoalano o sa atle, mo tshwarise kwa mapodiseng. Go etelela ke molato. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Puisano e e seng ofitlha mo aneng a gago e thusa go aga otsala jo o tiileng gape e rotloetsa ana go go olelela se se a tshwenyang fa a na le mathata. Fa o lemoga oitshwaro jo o siameng mo ngwaneng, mo rotloetse gore a tswelele fela jalo. Fa mongwe a tlhakanetse dikoo/ roalane le wena ka go pateletsa, ega se kwa mapodiseng. Petelelo ke molato wa orukutlhi. Banana Bagolo 67

72 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 27 TSHOBOKO YA KGAOLO Puleng le ana a etetse Blackjack ka nako tsa maitseoa. Fa go setse go roalwa, Temana o gakgamadiwa ke gore Blackjack ga a na kgatlhego ya go roalana le ene ntswa ana le leaka le le leele a sa onane. Blackjack o ntsha maipato a gore monwana wa gagwe wa kgonopshwe o otlhoko. Mme Temana ga a kgotsofalele gore Blackjack o ka tswa a le mo maiing a monwana fela, mo go ene, sengwe se teng se Blackjack a se fitlhang. O lemoga gape gore monwana ga o kake wa fetola go tsamaya ga ga Blackjack, ka jaanong o tsamaya a paraletse. Mme o mo gakolola go ya go ona a ongaka ka gore o elaela a ka tswa a tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano. Kwa gaao Letty, rraagwe Letty o etile, mme Letty o goroga a fitlhela rraagwe a tshameka le omonnawe. Ba otsana matsogo a o a tlotla ka omonnawe a a tsenang sekolo sa ana a a nnyennyane kereche le go oela sekolo ga ga Letty. Letty o olelela rraagwe ka dithulaganyo tse di dirilweng tsa go duela ko dikolong tsa one, mme a o a mmolelela gape gore o utlwile gore o kile a eta a seyo, mme se se sulafalela rraagwe, se mo tlhaisa ditlhong. Rraagwe Letty o lela ka tlala mme o otsa gore a ga go a apeiwa. Letty o tlhalosa fa dijo di setse di udule mme e ile o olelela ana gore a ye go tlhapa diatla a tle a je. Ko pheletsong, rraagwe Letty o kopa go fiwa dijo tse dingwe go di ela mmaaone. Basha o nosetsa dijwalo tsa ga mmaagwe fa Tiro a goroga a shakgetse e ile a pateletsa Basha gore o mo tseela kgaree. Ka go tsietsega Basha a sa itse gore Tiro o ua ka eng, o otsa tiro gore othata ke eng. Tiro o mo araa ka gore, go tsena kereke ga ga Basha ke lengwe la maano a go roalana le Aigail. Basha o leka go tlhalosetsa Tiro gore ene o tsala fela le Aigail mme e ile ga a na dikakanyo dipe fela. Tiro ene o mo tshosetsa ka gore o tla a mo goatsa fa a ka o a tswelela a sala Aigail morago. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Puleng le Lucretia Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty le omonnawe Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Tjedza Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Thema Fa go ntse jalo Thema o ile ko sekolong sa Mosenene maapi le go lwa ga ana a gagwe a asetsana, a o leina la ga Bretts e ong morutaana wa one le tlhagelela magareng ga one. Thema o otsa Bretts gore ke eng fa leina la gagwe le ne la tlhagelela fa Aigail a lwa le Tjedza. Bretts a ikganetsa gore ga a itse sepe, e ile a ipotsa gore Thema o ua ka eng. Morago ga Thema a sena go tlhalosetsa Bretts gore Aigail le Tjedza ke o mang, jaanong Bretts o gakologelwa fa a kile a pega Aigail mo koloing ya gagwe, go tswa kwa sekolong go ya lwapeng osigo pula e na. Bretts o aketsa Thema a re o ne a mo fa ogakolodi. Thema o amogela maaka a ga Bretts ka go mo tlotlomatsa. Fa go tsena ka ko go Tjedza, Bretts o tlhalosa fa a sa itse Tjedza mme e ile a elaela gore ke mongwe wa ana a sekolo a a mo tlotlang fela jaaka atsadi ogolo jang fa a atla dikgakololo di sele fela. Thema o tlhalosa fa a tshwenyegile thata ka ene Tjedza, Bretts ene o mo solofetsa gore o tla a mo tlhokomela gape o tla a fa Tjedza ogakolodi fa a tshokane a o tlhoka. 68

73 Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Blackjack ga a na kgatlhego ya go roalana le Puleng. Go akwa ke eng? O mo fa maaka afe? 2 Go diragala eng ka rraagwe Letty? 3 Tiro o tenegeletseng Basha? O mo pateletsa eng? 4 Bretts o fetola Thema a reng, fa a otsa ka Aigail le Tjedza? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go tlwaelesegile gore anna a a nyetseng a nne le akapelo ko ntle ga lenyalo ka gore ga a kgatlhegele go tlhakanela dikoo/roalana le asadi a one? 2 O akanya gore atho mo tikologong ya gago ke eng a na le akapelo a a ntsi? 3 A go na le agolo a a dirisang ana a masiela/dikhutsana otlhaswa mo tikologong ya gago? Ba dira jang? 4 Mo tikologong ya gago, ke mang yo go ka dumelwang se a se uang, ana a sekole kgotsa arutaana, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa o ne o le mo seemong sa ga Blackjack o ne o ka dira jang? A o ka roalana le mokapelo/mosadi wa gago? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? A o ka mmolelela nnete? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? 2 O leeletse oitshwaro jwa ga rraagwe Letty, o ka ikutlwa jang fa o akanya atsadi a gago le ka fa lo dirisanang ka teng Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa o ne o le mo seemong sa ga Blackjack o ne o ka dira jang? A o ka roalana le mokapelo/mosadi wa gago? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? A o ka mmolelela nnete? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? 2 O ka thusa ngwana yo o mo seemong sa ga Letty jang? 3 A o na le tshepho ya go dumela ana a gago kgotsa morutaana? Ka go reng? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go diegela ongaka kgotsa go fitlha pelaelo ya gore o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, ga go kake ga nyelela fela o sa ona thuso. Go aya matshelo a gago le mokapelo wa gago mo diphatseng tsa go tshelana olwetse gape. Inaakanye ka pela le a otsogo fa o ka tshokane o lemoga sengwe se se pharologanyo mo onneng kgotsa osading jwa gago. Mme o gakolole a o tlhakanelang dikoo/roalanang le one go atla thuso ko go a ongaka. Fa motho yo mo golwane mo go wena a atla go go dirisa, kopa thuso mo go ommaoipelego kgotsa agakolodi. Tlhaloganya gore dinako tse dingwe o ka patelediwa dilo tse o sa di dirang. Itlhaloganye mme o ikitse otoka. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o itse kgotsa o tlhaloganya gore ke wena motsadi yo o tlhokometseng ana, se itseele dikoo ka dikgoka mo go one kgotsa wa a pateletsa go dira sengwe se se sa a siamelang Go diegela ongaka kgotsa go fitlha pelaelo ya gore o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, ga go kake ga nyelela fela o sa ona thuso. Go aya matshelo a gago le mokapelo wa gago mo diphatseng tsa go tshelana olwetse gape. Inaakanye ka pela le a otsogo fa o ka tshokane o lemoga sengwe se se pharologanyo mo onneng kgotsa osading jwa gago. Mme o gakolole a o tlhakanelang dikoo/roalanang le one go atla thuso ko go a ongaka. Banana Bagolo 69

74 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 28 TSHOBOKO YA KGAOLO Aigail o tsena mo ntlong e a e tlhakanetseng le Tjedza, mme o tshoganyetsa Tjedza a tshotse molemo wa osadi. Tjedza o tshogile o rototse matlho, go supa fa a tshoganyeditswe. Aigail o utlwa monko o o maswe, mme pele ga a otsa Tjedza gore monko ke wa eng, o lemoga gore Tjedza o tshotse molemo wa osadi, mme o mmotsa gore a ga se one o nkgang. Tjedza ka go lemoga gore o tshwere molemo wa osadi, o ganetsa gore molemo ke one o nkgang. Aigail o ala gore go kwadilwe eng mo molemong fa godimo, a o a otsa Tjedza gore pele ga a goroga, o ne a dira eng? Tjedza o ua gore ene o ne a sa dire sepe, mme kwa ofelong Aigail a ntse mmotsolotsa, o lemoga fa Tjedza a ne a ikalafela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano. Puleng o patile Blackjack go ya kokelong go alafelwa olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Fa a ntse a emetse go tsaya dipilisi, Temana o ona pampitshana e Blackjack a tshwanetseng go e fa tsala ya gagwe e a tlhakanetseng dikoo/roalaneng le ene, mme o kopa go e ona. Ka ogale Temana o otsa gore tsala e a ne a roetse le ene ke mang. Blackjack o ganetsa ka go sa ue nnete a re ga go na mosadi yo mongwe gape. Temana o tenega le go feta mme o olelela Blackjack gore o ntse a sa itseye sentle. La ofelo Blackjack o amogela gore o tsieditse Temana. Blackjack o tswelela ka gore o ne a tsaya gore o a iphitlha, e ile ga a itse mme yo a roetseng le ene, ka e ne e le gangwe fela, gape ga a itse le gone gore fa a mmatla o ka mmona kae. O tlhalosa fa monna nako tse dingwe a palelwa ke go itshokela dilo tse dingwe. O tswelela ka gore go nna kgakala ga ga Temana ke gone go akang gore fa a seyo a o a tsaya gore o ka iphitlha gangwe fela le mongwenyana. Re oela gape mo ga Blackjack, Temana o tsoga mo mosong go fitlhela e le gore go a nkga mo kamoreng e a roetseng mo go yone. Temana o lemoga gore monko o, o tswa mo go Tiro, yo o roetseng a tagilwe, a o a kgwela mo olaong. Fa a ntse a leka go mo tsosa, o ngongoregela ka fa a roalang ka teng mo ntlong ya ga rraagwe. Fa a ntse a leka go tsosa Tiro mo orokong, Tiro o fela pelo, ka go tenega o olelela Temana gore a lese go mo tshwenya, e ile a mo omanya a re ga a itse gore o ne a tla go atla eng mo ga one. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano Tjedza Blackjack Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack le Puleng Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Tiro le Temana Ko sekolong se segolwane sa Mosenene go mo phuthegong ya moso le moso. Mogokgo Tlou ke ene a tshwereng phuthego. O tlhalosetsa arutaana le ana a sekolo ka maduo a diphatlisiso a a tswang ko Broadklep morago ga dithoalano magareng ga ana a sekolo le arutaana. Mongwe le mongwe o na le keletso ya go utlwa maduo, mme mogokgo Tlou o tsaya nako ya gagwe. Ko ofelong o ua gore ga go na ngwana ope kgotsa morutaana ope mo sekolong sa Mosenene, yo o amanngwang le dikgang tsa thoalano. Go utlwa dikgang tse otlhe a goeletsa ka oitumelo. Rre Tlou o a gakolola go ikgapha mo dilong tsa go nna jalo, a o a rotloetsa ana a sekolo go seka a tlhakanela dikoo/roalana. O gakolola arutaana le ana a sekole gore a seka a leelela fela mme a lome tsee atho a a malea fa a ka utlwa sengwe kgotsa a na le dikgang tse a di itseng. 70

75 Puisano ka motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tjedza o dira eng? O direla eng jalo? Mogolowe o mo tsiogela ka go dira eng? 2 Mmaagwe Temana ke eng a tenegeletse Blackjack? 3 Go diragetse eng kwa ga Blackjack magareng ga ga Tiro le Temana? 4 Dipatlisiso tsa kwa ga Goromente di gorogile. Dikgang tsa reng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A mo tikologong ya gago, a go motlhofo gore ana a ka ona dithuso tsa ongaka mo malwetseng a tlhakanelo dikoo/ thoalano? Fa go sa kgonege, a ka dira eng? 2 Blackjack o olelela Temana gore o atla go ipatlela mokapelo yo mongwe yo a tla a nnang a tlhakanela dikoo/roalana le ene, ka ene o nna kgakala thata. A go tlwaelesegile gore anna a a nang le asadi a a nnang kgakala le one gore a ipatlele angwe gaufi go tlhakanela dikoo/roalana? 3 O akanya gore dipatlisiso tsa ga Goromente ke eng di oile di sena osupi mo go se? Ke eng se se dirileng gore go nne thata go gwetlha tsheko? Seemo se, a se ka nna teng mo tikologong ya gago? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa o akanyetsa gore o ka tswa o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, o ka dira jang? 2 Fa Tjedza e ne e le monnao kgotsa tsala ya gago, o ne o ka dira jang go mo thusa? 3 A o akanya gore monna fa a nna kgakala le mokapelo wa gagwe o tshwanetse go ipatlela yo o tlhakanelang dikoo/ roalanang le ene gaufi? Ka go reng? Banana Bagolo 71

76 TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. Go onnete o kae mo letlhakoreng la mosadi? Ka go reng? 4 Tiro o tenegeletse gore Temana le mmaagwe a etile. A o kile wa diragalelwa ke se, mme se go dira gore o seka wa amogelesega mo ga lona? O ne wa dira jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ka dira jang go rotloetsa ana a gago go kopa thuso kgotsa ogakolodi fa a tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano? 2 A o akanya gore monna fa a nna kgakala le mokapelo wa gagwe o tshwanetse go ipatlela yo o tlhakanelang dikoo/ roalanang le ene gaufi? Ka go reng? Go onnete jo o kae mo letlhakoreng la mosadi? Ka go reng? 3 Jaaka motsadi, o ikutlwa jang ka maduo a a tswang kwa lekgotleng legolo la tsa dithuto ka kgang ya ana a sekolo sa Mosenene? O ne o ka fetola jang kgotsa o ne o ka dira eng? SE SE LEBANENG BANANA Itlhatlhoe ka nako tshotlhe fa o elalela gore o ka tswa o tsenwe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano. Tlhaloganya gore, gore adiri a a malea a tseele mofuta ofe fela wa kgokgontsho kgato, o tshwanetse go ega se o se itseng kgotsa se o se dirilweng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go tshephagala le ntswa o nna kgakala le mokapelo wa gago go otoka go na le sepe gape, mme fa o ka tshokane wa tlhakanela dikoo/roalana le mongwe, dirisa khondomo dinako tsotlhe. Fa o elaela gore mokapelo wa gago o ka tswa a tsenwe ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, mo rotloetse go ya go ona a ongaka go tlhatlhoiwa. Bulela pelo seaka sa go rotloetsa ana go ua a sa fitlhe sepe dilo tse di a tshwenyang mo otshelong jaaka kgokgontsho le go tlhakanela dikoo/roalana ga ana le agolo. 72

77 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 29 TSHOBOKO YA KGAOLO Tjedza o tlhasetswe ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano mme jaanong o leka go tila Bretts ka ditsela tsotlhe. O a mo leletsa a mmolelela maipato a a dirileng gore a seka a tla go mmona. Mo seakeng se, ko ntlong ya ga Blackjack, Puleng, Temana le le ana a angwe a phutha dilwana tsa one a ipaakanyetsa go oela ko Broadklep. Temana o feditse mogopolo ka go kgaosetsa loeto lwa ona fa a sena go lemoga gore Blackjack o tlhasetswe ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano jo a o tsereng mo mokapelong yo o sa itseweng. Ko sekolong se segolwane sa Mosenene, go leakanyana Letty a ntse a tla sekolong jaanong. Kumulani o mmotsa ka seemo sa ko lwapeng fa e sale a simolola go thusiwa ke ommaoipelego. Letty o mmolelela gore sengwe le sengwe se tsamaya sentle. O mmolelela gape gore rraaone ga a sa tlhole a a tshwenya fa e sale a kgalemelwa ke mapodise. Kumulani o itumedisiwa ke go utlwa se. Ko sekolong se segolwane, Mogokgo Tlou o lekodisa maloko a phuthego/komiti ya atsadi le arutaana ka maduo a dipatlisiso tsa lephata la thuto ka ga matlhaisa ditlhong a thoalano, mme mo gare ga atho go teng Thema le Meshack. Rre Tlou o olelela mongwe le mongwe gore lephata ga le a ona osupi ope jo o golaganyang ope wa MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG aithuti kgotsa arutaana le tiragalo e e diragetseng mo Broadklep ka nako ya dikgaisano tsa metshameko ngwaga tlola. Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Thema le Meshack Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack le Puleng Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Letty le Kumulani Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Tjedza a aketsa morutaana Bretts gore ke eng a sa tla go mmona? 2 Ke eng Bretts a elaela gore Tjedza ga a ue nnete? 3 Ke eng Puleng a galefetse Blackjack? 4 Letty le omonnawe a one jang thuso? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Fa mongwe wa molekane wa gago a ne a thetswe olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano ke morutaana kgotsa mokapelo yo mogolwane, o ne a ka amogela jang se? O ne a ka dira eng? 2 A ka fa Puleng a amogelang mathata a olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano a ga Blackjack go tlwaelesegile mo motseng wa ga lona? Mokapelo o ka amogela jang dikgang tse gape? Banana Bagolo 73

78 TSHOBOKO 3 Bana a a tlhokafaletsweng ke atsadi mo motseng wa gago, a nna le dikgwetlho tse di ntseng jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ne o ka dira jang fa o ne o kao o le Tjedza? 2 O akanya gore wena kgotsa a angwe mo setshaeng le ka thusa jang ana a a tshwanang le Letty le omonnawe? 3 Fa o ne o kao o le Temana o o o lemoga gore monna wa gago o na le akapelo a angwe ka fa thoko o ne o ka dira jang, kgotsa o ne o ka e tsaya jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa o ka lemoga gore ngwana wa gago o ratana le morutaana wa gagwe o ka tsaya jang seemo se? 2 O akanya gore wena kgotsa a angwe mo setshaeng le ka thusa jang ana a a tshwanang le Letty le omonnawe? 3 O ne o ka ikutlwa jang fa o ne o kao o le Temana? 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Akanya ka odiphatsa le ditlamorago tsa tlhakanelo dikoo/thoalano e e sa sireletsegang. Go sa kgathalesege gore atho a re dikhondomo di lapisa jang, fa di dirisitswe sentle nako le nako, di tla a go sireletsa mo malwetseng le oimana jo o sa atlegeng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Buang le ana a lona ka dinako tsotlhe gore fa a na le mathata e nne lona a ntlha go itse. Go nna le akapelo a antsi go aya wena le one akapelo ao mo diphatseng tsa go tsenwa ke mogare wa HIV le malwetse a mangwe a tlhakanelo dikoo/thoalano. Tsaya oikaraelo ka go nna oikanyego mo mokapelong a le mongwe fela. 74

79 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 30 TSHOBOKO YA KGAOLO Fa Puleng a sena go tsamaya, Blackjack o kopa Lucretia gore a tle go mo oka, a mo omanyetsa go mo tsenya olwetse. Lucretia o lemoga gore Temana o tsamaile morago ga go lemoga fa Blackjack a na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Kwa ga Thema, Tjedza o na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano gape olwetse jwa ka fa osading jwa gagwe ga o ise o fole, se se dirileng gore go nkge gore phuu! mo ntlong ya oroalo. Le fa go ntse jalo, o gana go ya go ona a ongaka, le fa Aigail a mo gakolotse go dira jalo. Morago ga go omana ga ga Basha le Tiro, Sethunya o otsa Basha gore go diragala eng fa gare ga asimane a aedi a. Basha o mmolelela gore Tiro o ne a mo pateletsa a re o mo utswela kgarejwana ya gagwe e ong Aigail. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Kwa sekolong, Bretts o ipotsa gore Tjedza o kae, ka go le leaka a sa mmone. Ga a tlhaloganye gore ke eng Tjedza a mo tila le mo a sa tleng le ko dithutong tsa gagwe tota. Bretts o tshogela gore e se re gongwe Fana o oile gape. Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Puleng le Lucretia Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza le Bretts Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Basha le Sethunya Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Puleng a uile ka onako jalo? Lucretia a reng ka go oa ka onako ga ga Puleng? 2 Blackjack o neela Lucretia pampitshana ya ongaka. Ke ya eng? 3 Aigail o gakolola Tjedza go ya ngakeng. Ke eng Tjedza a gana go dira jalo? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng atho mo tikologong ya gago a ka supa akapelo a one ka menwana a re ke one a a tsentseng malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano? 2 Ke eng go ka nna thata gore anana a kgaolo ya gago a ye kokelong kgotsa kokelwaneng fa a iphitlhela a le mo seemong se se tshwanang le sa ga Tjedza? 3 A dipuisano tse di tshwanang le tsa ga Sethunya le Basha di tlwaelesegile mo motseng wa gago? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Banana Bagolo 75

80 TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go na le odiphatsa fa o akanya go tlhakanela dikoo/roalana o sa itshireletsa. Tiriso ya dikhondomo sentle nako le nako fa o tlhakanela dikoo/roalana go ka thiela go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano. Go ua le atsadi a lona ka dikgang tsa marato le tlhakanelo dikoo/ thoalano go ka go fa kitso e e malea go tsaya ditshwetso tse di aalelang. Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke eng se se ka go kganelang gore o tseye kalafi ya olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano? Ka go reng? 2 A o atle o ue le atsadi a gago jaaka Basha a ua le Sethunya? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ne o ka thusa jang ngwana wa gago fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Tjedza? 2 A o atle o ue le ana a gago jaaka Sethunya a ua le Basha? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go nna le akapelo a antsi le tlhakanelo dikoo/thoalano e e sa sireletsegang le one go ka lo tsenya mo odiphatseng jwa go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano. Go dirisa dikhondomo nako le nako fa o tlhakanela dikoo/ roalana go tla a go sireletsa. Go ua le ana ka dikgang tsa marato le tlhakanelo dikoo/thoalano go ka go fa kitso e e malea go tsaya ditshwetso tse di aalelang mme se se fokotse oimana jo o sa rulaganyediwang le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go alelwa le HIV. 76

81 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 31 TSHOBOKO YA KGAOLO Kwa ntlong ya ga Thutego, Aigail o fetsa mogopolo gore a olelele mmaagwe, Sekgele, gore Tjedza o na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. O mo itsese fa Tjedza a gana go isa seemo se ko kokelwaneng go ya go alafiwa. Fana o leleditse Tjedza go mo kopa gore a tle kwa ntlong ya gagwe mme ga a supi kgatlhego. Fana o mo tshosetsa ka go mo raya a re o tla a olelela oeteledipele ka lorato la gagwe lo lo sa letlelesegeng fa a ka seke a iponagatse. O tlhalosa fa a na le leaka a sa tlhakanele dikoo/ roalane. Meshack o goroga mo ntlong ya ga Blackjack yo o ntsheditseng mo pontsheng onna jo o feditsweng ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. O dumela fa a na le olwetse jo o maswe jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Meshack o gakolola Blackjack thata gore go tlhakanela dikoo/roalana le akapelo a a ntsi ga go a siama. Meshack o mo fa kgakololo ya gore a fokotse akapelo a. Go ntse go le jalo, kwa goora Thutego, Thema o itoka gore ana a gagwe otlhe go leega a ikgatholosa dithuto tsa gagwe. O tshwengwa ke gore Aigail o tsaya nako e ntsi le kgaitsadie Kopano le gone ga a reetse fa a ua kgatlhanong le marato. Thema o tlhalosa fa Tjedza diipato tsa gagwe tsa go tla morago mo lwapeng di sa fele. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano Tjedza, Lucretia le Blackjack Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Aigail le Sekgele Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Meshack o gakolola Blackjack go dira eng, e ile, ka go reng? 2 Aigail o atla go ua le mmaagwe ka ga eng? 3 Thema o tennwe ke eng? Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Lucretia le Temana Tjedza le Fana Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Tjedza le Fana Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A ana mo motseng wa lona a ka ua le atsadi a one ka mathata a motsalwaleone a ka tswang a a itemogela? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? 2 A go tlwaelesegile mo motseng wa lona gore akapelo a fane matshosetsi fa a akanya gore ga a fane nako e e lekaneng? Ba fana matshosetsi ka ditsela dife? 3 A o akanya gore atho a tlhaloganya odiphatsa jwa go nna le akapelo a le a ntsi nako e le nngwe? Fa a tlhaloganya odiphatsa, ke eng a tswelela ka oitshwaro jo? Banana Bagolo 77

82 TSHOBOKO Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ka dira eng fa mokapelo wa gago a go tshosetsa? 2 Fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Aigail, a o kao o ne wa ua le mmago maapi le motsalwanao wa mme? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? 3 Fa o ne o na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, a o itse gore o ka ya kae mo motseng wa gago go kopa thuso? 4 A o ka olelela mokapelo wa gago fa o ka lemoga gore o tsenwe ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o ka ua le ana a gago ka tshosologo ka dikgang tsa marato? Ke eng o akanya gore go otlhokwa go ua le ana a gago ka marato le tlhakanelo dikoo/thoalano? 2 O ka dira jang fa o ka lemoga gore ngwana wa gago o simolotse go ratana e ile o simolotse le go tlhakanela dikoo/ roalana. A go tlwaelesegile mo Botswana gore atsadi a amogele seemo ka go omanya le go etsa ana a one fa a tenegile? A o akanya gore se se ka a thusa go emisa oitshwaro jwa one? Ke efe tsela e e ka tsisang maduo a a siameng go iteagantswe le kgang e? 3 O ka gakolola Tjedza o reng? A o akanya gore go ua le ene go ka thusa? O akanya gore dilo di ka o di nnile pharologanyo jang fa Sekgele le Tjedza a ne a na le otsalano jo o siameng? 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ithuteng go ua le atsadi a lona ka dikgang tsa marato le tlhakanelo dikoo/thoalano. Ba tla a le fa kitso e lo e tlhokang go tsaya ditshwetso tse di malea. Fa o na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalana, atla thuso ya ongaka e o e tlhokang. Dirisa khondomo nako yotlhe e ile sentle le mmata mongwe le mongwe wa tlhakanelo dikoo/thoalano go tila malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano, go alelwa HIV, le oimana jo o sa rulaganyediwang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go otlhokwa go nna le otsalano jo o rileng le ana a gago. Fa o ntse jalo, le ana a gago go raya gore nako le nako o tla a kgona go itse se se diragalang mo matshelong a one. O tla a nna wa ntlha go lemoga sepe fela se se sa tlwaelesegang mo oitshwarong jwa one ka gore o a a tlhaloganya. Go otlhokwa gape go ua le ana a gago ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano. Go dira jalo go tlaa a thusa go fokotsa ditlamorago tse di diphatsa. Bana a ithuta se atsadi a se dirang. Nna sekao. Fokotsa palo ya akapelo a gago go kaetsa ana a gago ka fa go fokodiwang odiphatsa jwa go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano ka teng, go alelwa le HIV. 78

83 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 32 TSHOBOKO YA KGAOLO Ko ntlong ya ga Sethunya, Sethunya o ua le Stanley gore a ue le Basha ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano, ogolo jang ka ga kgang ya gore Tiro o pateletsa Stanley gore o mo tseela mosetsana wa gagwe. Sethunya o lemoga gore Basha o tlhaela kitso e ntsi. Go tswa ko kokelong, Sekgele o ua le morwadie Tjedza ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano. O mmolelela odiphatsa jwa go tlhakanela dikoo/roalana mo go sa sireletsegang ogolo jang mo nakong ya mogare wa HIV le olwetse jwa AIDS. O mo rotloetsa gore a seka a itlhaganelela go tlhakanela dikoo/roalana mme a tlhoafalele dithuto tsa gagwe. Tjedza o gakgamaditswe ke gore ga twe o tshwanetse go neela mokapelo wa gagwe karatanyana ya ongaka gore le ene a kgone go ona kalafi. O gakgamadiwa gape ke gore mmaagwe o mo gakolola go itlhatlhoela HIV. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Fa a tswa ko sekolong, Basha o olelela Carol gore o atla a tsalana/ratana go feta ga otsala. Meshack o isitse ngwana wa gagwe Amantle ko kokelong go ya go tlhatlhoiwa ke ngaka. Mogakolodi o kaya fa nako e tsile ya gore Amantle a tlhalosediwe gore Bad guy / mothaka yo o sa siamang mo mading a gagwe ke mang. O tshogela gore atho a ka nyenya le go kgetholola Amantle. Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sekgele le Tjedza Sethunya, Stanley le Basha Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Basha le Carol Go ega/olela seemo sa HIV Meshack le Amantle Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Sethunya o atla Stanley a dira eng? 2 Go diragala eng ka Tjedza 3 Meshack o tshaa eng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go tlwaelesegile gore monna fela yo e seng rraago mosimane a ue le ene ka dikgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? Basadi one go ntse jang, a go tlwaelesegile gore a ue le asetsana a e seng arwadiaone? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 Fa atho a amogela dikaratanyana tse di usediwang ongakeng di kaya seemo sa one sa malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go di fa akapelo a one, a ga ntsi a a a di fa? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 3 Ke ka go reng mo motseng wa lona mogolo/ motsadi a ka etsaetsega gore ngwana wa gagwe a itse ka seemo sa gagwe sa HIV? Banana Bagolo 79

84 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke afe maaka a a ka dirang gore o tlhophe gore o tlhakanele dikoo/ roalane le mongwe o sa itshireletsa? A le dilo tsa lorato, madi kgotsa dimpho 2 O ka dira eng fa o ka nna le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, mme a ongaka a o a go fa karatanyana e e usediwang ongakeng e kaya seemo sa gago sa olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano, go e fa mokapelo wa gago? 3 Fa o le motsadi, mme ngwana wa gago a na le HIV, o ka dira eng? A o ka atla a itse ka seemo sa gagwe sa HIV? Ka go reng? Fa go se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa ngwana wa gago a ne a na le HIV, a o ne o ka mmolelela seemo sa gagwe sa HIV? Ke eng se o onang e le poelo e ntle mo go oleleleng ngwana wa gago gore o na le HIV? Ke eng se se go tshwenyang ka go olelela ngwana wa gago seemo sa gagwe sa HIV? 2 O ka tseega jang fa agolo a angwe a ua le ngwana wa gago ka tlhakanelo dikoo/thoalano? A o ka akanya mogolo mongwe yo o ka eletsang e le ene a ka uang le ngwana wa gago? 3 O akanya gore o ka ua le ngwana wag ago ka seemo sa gagwe sa HIV a le dingwaga di kae? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go itse seemo sa gago sa HIV go raya gore o ka tila go tsenwa ke mogare o fa o ise o go tsene, go itshireletsa mo go oketseng mogare ka go go tsena gape fa o setse o na le one, le gone go sireletsa atho a angwe gore o seka wa a tsena. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go thusa ana a gago go ona dithuso tsa ongaka le thotloetso e a e tlhokang go otlhokwa. Se fetole ka go tenega fa a go olelela mathata a one, mme ka tsela e, a tlaa tla kwa go wena nako e a atlang thuso. 80

85 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 33 TSHOBOKO YA KGAOLO Oduetse le okgaitsadie, Tjedza le Aigail, a nosi mo lwapeng. Oduetse o tsaya seaka se go kgaogana kitso e nnyenyane ya a nang nayo le okgaitsadie. O a kopa gore a nne a ema a angwe nokeng nako tsotlhe. Lucretia o kopa Blackjack gore a leale ka maitemogelo a gagwe ka olwetse jwa gagwe jwa tlhakanelo dikoo/thoalano jo o fetileng mme a mo letle a mo gakolole ka fa tlhakanelo dikoo/thoalano e leng monate ka teng. Blackjack o felela a ipoketse go e dira, mme a dirisa khondomo. Blackjack a ikemisetsa gore a nne le tlhakanelo dikoo/thoalano e e sireletsegileng go thiela malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano le HIV e le mo teng. Aigail o gakgamalela gore go ratana ga gagwe le Kopano go tsisitse kgotlhang magareng ga gagwe le atsadi a gagwe. Kopano o tlhalosa gore a fedise lorato lwa one ka gore le mo diretse mathata. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Lucretia le Blackjack Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Kopano le Aigail Carol le Letty a itlhokoletsa ditlhatlhoo tsa makgaolakgang. Letty o a tsietsega ga a itse gore o tla a kgona go tshwara sengwe le sengwe ka nako ya ditlhatlhoo. Carol o mo tshephisa fa a tla kgona gape le gore itlhokotso ya one e tla a ntsha maduo a eletsegang. Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Oduetse a rotloetsa omonnawe go sireletsana? 2 Ke eng Blackjack a gana go tlhakanela dikoo/ roalana le Lucretia a sa dirise kgondomo? 3 Ke eng fa Aigail a tenegile? 4 Letty o tshwenyegile ka ga eng? Kgatelelo ya alekane e e siameng Carol le Letty Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go tlwaelesegile mo tikologong ya/motseng wa lona gore nyatsi ya ga rre a seka a dirisa Banana Bagolo 81

86 khondomo kgotsa itshireletso epe fela fa go tlhakanelwa dikoo/roalanwa? Ke eng a ka ikutlwa jaana? Maduo a go tlhoka go dirisa khondomo e ka nna afe mo oeding? 2 A go na le atsadi a a tshwanang le a ga Lucretia mo tikologong ya/motseng wa lona a a sa atleng ana a one a nna le otsalano le atho a ong jo ongwe, go sa kgathalesege gore a ke otsala jo o senang tlhakanelo dikoo/ thoalano? O akanya gore ke eng a ikutlwa jaana? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o ka tlhakanela dikoo/roalana le mokapelo wa gago a sena go alafelwa malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano go supa gore o a mo rata? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? Ke ditsela dife gape tse go ka supiwang lorato ka tsone? A go dirisa khondomo go ka supa lorato? 2 O ka a fa atsalwalewena kgakololo le neneketso jang? 3 O ka ema nokeng jang tsala e e mo seemong se se tshwanang le sa ga Letty? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o ka tlhakanela dikoo/roalana le mokapelo wa gago a sena go alafelwa malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano go supa gore o a mo rata? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? Ke ditsela dife gape tse go ka supiwang lorato ka tsone? A go dirisa khondomo go ka supa lorato? 2 O ka rotloetsa jang ana a gago go supa lorato le go rotloetsana jaaka Oduetse a dira le atsalwanae a asetsana? 3 O ka nna le dingongorego dife fa morwa kgotsa morwadio a ne a na le tsala ya ong jo ongwe? O ka dira jang ka dingongora tse o nang le tsone? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ditsela di di ntsi tse di ka supang gore o rata motho, mme, go tlhakanela dikoo/thoalano o sa itshireletsa le motho gone, ga go supe lorato. Go na le otsalano o le o ntsi, le otsala jo o sa amaneng le tlhakanelo dikoo/thoalano. Fa o le monana, go nna le ditsala tsa ong jo ongwe go a itumedisa, mme ga go a tshwanela go amana le tlhakanelo dikoo/thoalano. Bana a a latlhegetsweng ke atsadi a one ka ditsela tse di farologaneng a tlhoka kemo nokeng mo go a a nnang le one. Go nna teng, lo a thusa go ala, ke sengwe se lo ka se dirang go a thusa go dira sentle ko sekolong le go fenya dikgwetlho tse a di itemogelang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Ditsela di di ntsi tse di ka supang gore o rata motho, mme, go tlhakanela dikoo/thoalano o sa itshireletsa le motho gone, ga go supe lorato. Go na le otsalano mefuta mentsi, le otsala jo o sa amaneng le tlhakanelo dikoo/thoalano. Banana le agolo, a ka nna le otsala jo o nang le oleng le atho a ong jo ongwe, mme a sa tlhakanele dikoo/roalane. Akanya ka diphatsa le ditlamorago tsa go nna le akapelo a le a ntsi mme o gakologelwe gore go nna oikanyego mo mokapelong a le mongwe yo o itlhatlhoetseng HIV, go tlaa fokotsa odiphatsa jwa gore o tsenwe ke mogare wa HIV le olwetse jwa AIDS. 82

87 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 34 TSHOBOKO YA KGAOLO Tjedza o feletse a dumela go kopana le Bretts kwa matlong a arutaana a sekolo se se golwane sa Mosenene. Go nkga monko o o maswe mme Bretts o otsa ka one. O tlhalosa ka fa a neng a mo tlhoafaletse ka teng mme o mmotsa gore ke eng a ntse a tila go kopana le ene. Tjedza o mmolelela gore o ntse a sa ikutlwe sentle. Bretts o atla a tlhakanela dikoo/roalana mme Tjedza o a gana, a ipata ka gore ga a ikutlwe sentle. Bretts o mo omanyetsa go mo tsietsa mme Tjedza o mo papamaletsa gore ga go a nna jalo. Fa go ntse jalo, Amantle le mogakolodi a ko ntlong ya oitekodisetso. Mogakolodi o atla go olelela Amantle go le go nnye ka seemo sa gagwe sa mogare. Oduetse o kopana le Tiro ko go tlhatswediwang dikoloi teng. Tiro o gakgametse go mmona a kgweetsa koloi ya ga rraagwe Tjedza. Oduetse o olelela Tiro gore o tsena ko mmadikolo mme o etile ka gore a mo malatsing a oitapoloso a makhutshwane. Tiro o itumela thata go utlwa se mme o olelela Oduetse gore o itse mafelo otlhe a go itlosiwang odutu kwa go one mo Seroing. O iphesa go mo isa ko mafelong otlhe a ma ntle le go mo kopanya le asetsana a a ntle fa a atla. Carol le Basha a palame khomi go tswa sekolong go ya lwapeng. Basha o nna fa thoko ga ga Carol. O mmolelela ka fa go leng monate ka teng fa a le mmogo, mme a sa atle gore go felele mo khoming fela. Carol o mmotsa gore o leka go reng. Basha o mmotsa gore a ga a atle sengwe se se fetang otsala jo a nang le jone mo ogompienong. Carol o mmolelela gore ga a atle sepe kwa ntle ga se e leng otsala fela. Basha o mmotsa gore a ga a na dikeletso mo go ene. Carol o mmolelela gore o kgathala ka ene, e ile o itumelela otsala jwa one. Basha o nganga gore ga se sepe fa a ka ratana ka gore ditsala tsa one tsotlhe di dira jalo. Carol o tlhalosa gore ga a rotloediwe go dira sengwe ka gore ditsala tsa gagwe di a se dira. A re ene o na le dilo tse a ititeileng sehua gore o atla go di dira mo otshelong jwa gagwe. A re o atla go fetsa sekolo, a o a tswelela a ya go atlega ka go ya ko mmadikolo. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza le Bretts Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Carol le Basha Tiro le Oduetse Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Mogakolodi Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Bretts o atla eng mo go Tjedza? 2 Tjedza o fitlhela Bretts eng? 3 Mogakolodi o ua eng le Amantle? 4 Basha o sokasoka Carol ka ga eng? Carol ene o fetola a reng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le asetsana/asadi a a loelang akapelo a one fa a na le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano? Ke eng a ka dira jalo? Go ka diragala eng fa a ka ua gore a na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano? A go loa olwetse jwa tlhakanelo dikoo/ thoalano go diphatsa kgotsa ga go diphatsa Banana Bagolo 83

88 di kalo go na le fa mokapelo wa gago a akanya gore o mo tsietsa ka mongwe? 2 Mo kgaolong ya/motseng wa gago a go tlwaelesegile gore asimane le asetsana a nne le otsalano jo a sa tlhakaneleng dikoo/roalaneng? a Ke eng se se dirang gore go nne thata gore a dire jalo? 3 Go diragala eng fa ngwana yo o sa siamang a tsalana le ngwana yo o siameng. Ke mang yo o rotloetsang yo mongwe mo oitshwarong, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Fa o ne o na le olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, a o ne o ka olelela mokapelo wa gago ka jone? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 A go apalediwa se Tiro a se solofetsang Oduetse go tlwaelesegile? O ka dira jang fa o apalediwa gore o ka atlelwa asimane/asetsana? 3 O akanya gore o ka a fa thuso e e ntseng jang mo ngwaneng yo e leng la ntlha a itse ka seemo sa gagwe? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa o kao o na le ngwana wa mosetsana a tshwana le Tjedza, o ne o ka tsaya jang seemo? O ne o ka mo lemotsha jang gore otshelo jwa gagwe o mo diphatsheng? 2 O akanya gore o ka a fa thuso e e ntseng jang mo ngwaneng yo e leng la ntlha a itse ka seemo sa gagwe? 3 Carol le Tjedza ke asetsana a a edi a a farologaneng. O akanya gore se ke eng/ke eng o rialo? A o akanya gore otsalano jwa one le atsadi a one o na le seae? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Iteaganye le maikaelelo a gago a isago. Tlhakanelo dikoo/thoalano e ka ema pele. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa ana a gago melawana mme o a thuse go ala maikaelelo a one. Go iteaganya le isago go ka a dira gore a tile go itsenya mo diphatseng gompieno. 84

89 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 35 TSHOBOKO YA KGAOLO Ko onnong joora Thutego, Sekgele o ala aeele mo kamoreng ya oroalo. Thema o ikopanya le ene go uisana ka mathata a ko lwapeng. Thema o swaile nko go feta molomo fa a sena go utlwa ka fa Aigail le Tjedza a tlhakanelang dikoo/roalanang ka teng. O ntsha moono wa gore a a gamole tlhaloganyo ka ntateng ya oitaolo jwa one mme Sekgele ga a dumalane le ene. O mo tlhalosetsa gore asetsana a e santse e le anana, gape a santse a gola mme Thema ga a dumalane le ene ka a re a tshwanetse go a gagamaletsa melao gore a seka a itaola, o gatelela ka gore le aeele e dumalana le ene. Le fa go ntse jalo, Kopano le Aigail a ko kerekeng go kopa kgakololo mo go Moruti ntateng ya otsalano jo o aparetsweng ke mathata. Ba mo tlhalosetsa gore ga a sa tlhole a kgona go nna a le mmogo ntateng ya gore atsadi a ga Aigail a kgatlhanong le otsala jwa one. Aigail o olelela Moruti go re leaka la gore a o a ntse a sa iponatse ko kerekeng, o a o a tshwerwe ke tsa sekolo. Moruti o a tlhalosetsa gore o itse mathata a one ka gore rraagwe Aigail o ne a mo etetse ntateng ya otsala jo jwa one. Ko ntlong ya o Letty, mmaoipelego o a etetse go tla go ona ka fa Letty le omonnawe a tsogileng ka teng. Letty o mmolelela gore ene le omonnawe a dira ka natla ko sekolong. Mmaoipelego le ene o itumelela go utlwa gore rraagwe Letty ga a sa tlhole a a kgokgontsha morago ga go tshwarwa. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bretts o kopile Neo (ngwana wa mophato wa ntlha) go sala fa morago fa nako ya go ruta e wela. O mo kopa gore a mo tseise diuka go di isa kwa ntlong ya gagwe. Morago ga go leta gore aithuti a angwe a tswe mo ntlong ya orutelo, o mmolelela maikaelelo a gagwe. Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Sekgele, Thema, Tjedza le Aigail Aigail, Kopano le Moruti Masiela/ana a a mo legoeleleng Letty le omonnawe Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Neo Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Thema a galefetse arwadie? 2 Thema a re ene le Sekgele a dire eng ka seemo se? 3 Moruti o fa Aigail le Kopano kgakololo efe maapi le mathata a one? 4 Ke eng Bretts a kopile Neo go ya kwa ga gagwe? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le atsadi mo kgaolong ya/motseng wa gago a a akanyang gore go siame go otlhaya ana pele ga go ua le one? O akanya gore se se na le seae se le kae mo otsalanong jwa one le ana a one? Mo oitshwarong jwa ana gone seae se kae? Banana Bagolo 85

90 2 A go tlwaelesegile gore anana a kope kgakololo kgotsa thuso mo athong fela a e seng atsadi a one? A o akanya gore ke selo se se siameng kgotsa se se sa siamang? 3 A go tlwaelesegile gore ana a atliwe ke arutaana ka mokgwa o Bretts a atlang Neo ka one? O akanya gore a ka dira jang go gana go atliwa mo? O akanya gore go ka dirwang ka arutaana a a ruelelang ana a sekole? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke eng se se gogelang ana mo go rataneng le agolo? A anana a gogelwa mo tlhakanelo dikoong/thoalanong le agolo ke go atla madi kgotsa dimpho, kgotsa o akanya gore dinako tse dingwe go a o go na le lorato mo teng? 2 Batsadi a rotloetsa jang kgotsa ga a rotloetse jang anana mo go tseneng mo diphatseng tsa go tlhakanela dikoo/ roalana le akapelo a a ntsi nako e le nngwe? 3 O ka lea jang rre yo mo tona yo o setseng a ratana le mosetsana wa monana mme gape a atla go nna le mosetsana wa oedi wa monana? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O akanya gore atsadi a dire jang fa a elaela gore ngwana wa one o tlhakanela dikoo/a roalana? 2 A o otsa ana a gago gore a tsalana le mang ga okapelo? A o kopa go kopana le akapelo kgotsa ditsala tsa one? 3 Boitshwaro le ditiro tsa atsadi di rotloetsa jang kgotsa ga di rotloetse jang anana go inaakanya le oitshwaro jo o sa aalesegang? O akanya gore puisano e go utsweng dipelo e ka nna le seae se se ntseng jang mo otsalanong jwa atsadi le ana a one? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa atsadi a gago a sa go dumele kgotsa a ntsha dingongora tse o ka sekeng o iteaganye le tsone o le nosi, kopa mogolo mongwe yo o mo tshephang go go thusa go ua le atsadi ag ago. Fa morutaana kgotsa mogolo mongwe a go atla ka tsela e e sa letlelelweng, olelela mongwe gore a tle a seka a go digela diphatsa. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Bua le ana a gago o utse pelo o o o age otsalano gore a kgone go kopa thotloetso ya gago fa e tlhokega. Gantsi, masiela le ana a a itlhokomolositsweng a mo diphatseng tsa go dirisiwa otlhaswa. Fa o ka lemoga oitshwaro jo, netefatsa gore o olelela a a leaneng gore a tle a thusiwe. 86

91 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 36 TSHOBOKO YA KGAOLO Kwa sekoleng se se golwane sa Mosenene, Tiro o tshwarwa ke modisadikago a tlhakanela dikoo/roalana le ngwana mongwe mo sekolong. Tiro le mmata wa gagwe a a tshoga a o a leka go sia. Modisadikago o a thiela fa leating. Modisadikago o ikgatholosa Tiro mme o kopa mosetsana gore a fe maina a one ka otlalo fa a sa atle go tsena mo mathateng. O kwala maina a one ka otlalo a ntse a tlhalosa fa a ne a sa atle go tlhakanela dikoo le Tiro. Tiro o leka la ofelo go sokasoka monna gore a a itshwarele, mme o gana nnang ya anyana. Blackjack o seetsa Meshack gore Lucretia o simolotse gape; ga a atle gore a dirise khondomo fa a tlhakanela dikoo/roalana. Meshack o gakgamaletse go utlwa se morago ga gotlhe mo go a diragaletseng. Lucretia a o santse a ka ua selo se se ntseng jalo. Blackjack a re Lucretia o mo aketsa gore o ne a ya go ona kalafi. O olelela Meshack gore a re ga go na mosola wa gore a dirise khondomo ka gore otlhe a fodile. Meshack o mo gakolola go ema nokeng tshwetso ya gagwe ya go dirisa khondomo. Ko sekolong, ka nako ya dijo tsa motshegare, Carol o otsa Tjedza ka ga sephonono sa ga Bretts se sesha. Tjedza ga a itse gore Carol o ua ka ga mang. Carol o mmolelela gore go na le magatwe a gore Bretts o na le mokapelo yo mosha. Ka go fufega, Tjedza o latofatsa seo, a netefatsa e le ene fela mo otshelong jwa ga Bretts. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Ko ntlong ya Kopano, Kopano le Aigail a mmogo. Rraagwe Kopano a o a goroga moragonyana foo. Kopano le Aigail a ua ka ga sekolo, kereke, malwapa a one le otsala jwa one. Aigail o itumeletse gore Kopano ga a ka a itlhooga ka otsala jwa one. Kopano o itumeletse gore Aigail o dumetse go tla le ene ko ntlong ya gagwe. O supa fa a eletsa gore rraagwe o kao a se ogale, e ile a ne a ka letlelela otsala jwa one, a ua gore go tshwenyegiwe ka Tjedza ka ke ene yo a sa itshwareng sentle. Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Bretts, Tjedza le Neo Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Blackjack le Meshack Blackjack le Lucretia Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tiro le mosetsana a tshwerwe a dira eng 2 Meshack o tshwentswe ke eng? 3 Ke eng Tjedza a tenegile? 4 Ke eng Aigail a itumetse? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Le fa a sena go tlhaselwa ke olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano, Lucretia o gana go dirisa khondomo. A go na le atho a a tshwanang le Lucretia mo kgaolong ya/motseng wa gago? Banana Bagolo 87

92 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Banana mo tikologong ya/motseng wa gago ka tlwaelo a tlhakanela dikoo/ roalana kae? A a tlhakanela dikoo/roalanela mo sekolong? Ke eng a tlhakanela dikoo/roalanela koo? Go diragala eng fa a tshwarwa? 2 Fa o ne o le Blackjack o ne o ka leka go sokasoka Lucretia jang gore a dirise dikhondomo? O ka dira jang fa mokapelo wa gago a tswelela ka go gana go dirisa dikhondomo? 3 Carol o leka go olelela Tjedza gore otshelo o molemo go feta anna le tlhakanelo dikoo/thoalano e e diphatsa. O ne o ka leka jang go thusa Tjedza fa e ne e le tsala ya gago? 4 Fa o ne o le Tjedza o o o lemoga gore mokapelo wa gago o ratana le motho wa oedi, o ka ikutlwa jang? O ka dira eng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Banana mo tikologong ya/motseng wa gago ka tlwaelo a tlhakanela dikoo/ roalana kae? A a tlhakanela dikoo/roalanela mo sekolong? Ke eng a tlhakanela dikoo/roalanela koo? Go diragala eng fa a tshwarwa? 2 Fa o ne o le Blackjack o ne o ka leka go sokasoka Lucretia jang gore a dirise dikhondomo? O ka dira jang fa mokapelo wa gago a tswelela ka go gana go dirisa dikhondomo? 3 Tjedza o tenegile ka gore Bretts o atla mokapelo wa oedi. O le mogolo, fa o lemoga gore mokapelo wa gago o ratana le motho wa oedi, o ka ikutlwa jang? O ka dira eng? 4 O akanya eng ka maikutlo a ga rraagwe Kopano mo go tsalaneng ga ga morwawe Kopano le Aigail (mo go sa tlhakanelweng dikoo/roalanweng)? A o ka ikutlwa jaana? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Dikhondomo ke konokono mo go sireletseng kgatlhanong le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go alelwa le HIV, le oimana jo o sa rulaganyediwang. Go otlhokwa go di dirisa sentle le ka nako yotlhe fa go tlhakanelwa dikoo/roalanwa. Ikgaphe go nna le akapelo a a sa go tlotleng. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Tlhakanelo dikoo e e sa sireletsegang e diphatsa ka gore go na le orai jwa go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go alelwa HIV, le oimana jo o sa rulaganyediwang. Le fa akapelo ooedi a kailwe fa a sena malwetse a tlhakanelo dikoo/ thoalano, e ile a leagane le mokapelo a le mongwe, itshireletso e tshwanetse go dirisiwa go fitlhela a tlhatlhoelwa HIV. Rotloetsa ana a gago go aga otsalano jo o sa amaneng le tlhakanelo dikoo/thoalano le ong jo ongwe. Go nna le ditsala tse di ntseng jaana go a thusa go aga puisano e e nametsang le ong jo ongwe e ile go a kaetsa gore o ka nna le otsalo jo o mosola e ile o na le lorato mme go sena tlhakanelo dikoo/thoalano 88

93 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 37 TSHOBOKO YA KGAOLO Ko sekolong se se golwane sa Mosenene, Tiro o seegetswe fa thoko maapi le go tlhakanela dikoo/roalana mo dikagong tsa sekole. O tshwanetse go ipega ko ofising ya ga mogokgo Tlou maapi le go sa iponatse ga atsadi ko okopanong jwa one. Morutaana Kumulani le ene o teng. Kopano o fitlhela rraagwe fa pele ga mathudi. Rraagwe Kopano o ikgatlha ka ene a re o akanya gore Aigail o ka nna mosadi yo a siameng mo isagong. Kopano o mo tlhalosetsa gore ene le Aigail a ineetse mo Modimong mme gape a kgatlhanong le go tlhakanela dikoo/roalana a ise a nyalane. Rraagwe o itumelela go utlwa se mme o mo kgothatsa gore a tshware otsala jwa one ka manontlhotlho. Stanley o tsere kgakololo ya ga Sethunya ya go uisana le Basha ka tsa tlhakanelo dikoo/ thoalano le go ratana. O ikopanya le Basha yo o nosetsang ditlhare mo lwapeng mme o ikopela go mo thusa. Fa a ntse a tsweletse a nosetsa, o otsa Basha gore a o a ratana. Basha o a latola, a re o kgatlhanong le go ratana a santse a le mmotlana. Stanley o mmotsa gore a o akanya gore ga a kitla a ratana. Basha a iketlile, o mo tlhalosetsa gore nako tse dingwe o nna le maikutlo a tlhakanelo dikoo/thoalano. Stanley o mo tlhalosetsa gore ke tlholego go diragalelwa jalo kgotsa le go atla asetsana. O mo tlhalosetsa gore se ke sesupo sa gore o a gola. Le fa go ntse jalo, o mo gakolola gore a ikgaphe mo diemong tse di ka akang gore a tlhakanele dikoo/roalane a santse a le mmotlana. O mo tlhalosetsa gore go tlhakanela dikoo/ roalana a sale mmotlana, go ka mo tsenya mo diphatseng tsa go nna le malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano kgotsa le one mogare wa HIV. O tswelela a mmolelela gore a seka a reetsa thaka tsa gagwe a a ka mo rotloetsang go nna le oitshwaro jo o sa siamang mme a tloge a tshelele go ikotlhaa ko morago. Basha o mmotsa gore ke a dire jang go tila thotloetso e e sa siamang ya thaka tsa gagwe. Ka nako ya osupa, sesupa nako se tsiosa nako kwa lwapeng la ga Meshack. Amantle o itlhaganelela go tsaya melemo. Meshack o mo leelela ka kelotlhoko go ona gore o nwa molemo ka selekanyo se se siameng le gore o meditse dipilisi. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Stanley le Basha Kopano le Rraagwe Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Meshack O mmotsa gore a ga a a tlodisa go nwa molemo mme Amantle o mo tlhalosetsa gore ga a kake a leala go tsaya kalafi. Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tiro o diragalelwa ke eng mo kgaolwaneng e? 2 Kopano o olelelang rraagwe 3 Stanley le Basha a ua ka ga eng? 4 Ke eng Meshack a tlhokomela Amantle fa a a nwa melemo ya gagwe? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke mathata afe a anana a a mo motseng wa gago a iphitlhelang mo go one, sengwe se se tshwanang le sa ga Tiro? Banana Bagolo 89

94 Go diragala eng ka one? A a fetola oitshwaro jwa one? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 A go na le atsadi/ atlhokomedi a a uang le ana a one jaaka Stanley a ua le Basha? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? Go ka nna le dipoelo kgotsa maduo a a ntseng jang fa go ne go na le agolo a a ntsi a a uang le anana jaana? 3 Ke eng go ka nna otlhokwa gore ana a a nwang di-arv a olelelwe nnete gore ke eng a a nwa melemo e? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ka leka jang go gakolola tsala ya gago e e mo seemong se se tshwanang le sa ga Tiro? A o ka mmontsha jang gore oitshwaro jwa gagwe o na le ditlamorago tse di sa siamang mo isagong ya gagwe? 2 Ke ofe omolemo jwa puisano ya atsadi le ana ka ga dikgang tsa tlhakanelo dikoo/thoalano? 3 O akanya gore otshelo jwa gago o ka nna le pharologanyo e e kae fa o ne o kgona go ua le atsadi a gago jaaka Stanley le Basha? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Ke ofe omolemo jwa go ua le ana ka tlhakanelo dikoo/thoalano? 2 Ke eng se se ka go thusang gore o kgone go ua le ana a gago jaaka Stanley a ua le Basha? 3 Bomolemo e ka nna ofe fa o ne o na le otsalano le ana a gago, jo o tshwanang le jwa ga Kopano le rraagwe? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go otlhokwa go ua le atsadi a lona ka ga tlhakanelo dikoo/ thoalano. Se se tla a go thusa go nna le kitso e e lolameng ka nako e e siameng. Go tlhopha gore ditsala tsa gago ke o mang le gore o itsalanya le o mang go ka ama isago ya gago. Tlhopha ditsala tse di ka amang otshelo jwa gago mo go siameng, e seng ka ditsela tse di sa siamang. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go kgona go ua le ana a gago ka ga tlhakanelo dikoo/thoalano le go ratana go a fa seaka sa go ona kitso e e malea, go na le kitso e a e tsayang mo alekaneng a one kgotsa ditsala. Rurifatsa gore ana a gago a utlwa molaetsa wa gago o o atlang a o utlwa. 90

95 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 38 TSHOBOKO YA KGAOLO Lucretia o ile kwa ntlong ya ga Blackjack go mo tlhatswetsa le go phepafatsa ntlo jaaka Blackjack a ne a mo kopile. O leka go lotlolola leatli mme o lemoga fa le sa lotlelwa. Fa a ula leati o dumedisiwa ke modumo wa setshwantsho sa mo tshikinyego. O fitlhela Tiro a leeletse setshwantsho sa motshikinyego. A re o a lwala mme Lucretia ga a mo dumele. Tiro o mmontsha karatanyana ya maitirelo ya ongaka a re o letleletswe gore a seka a ya sekolong. Lucretia o a elaela. Kwa sekoleng se se golwane sa Mosenene, fa go tshwarelwang dithapelo teng, Mogokgo, Rre Tlou o uisa ana a sekolo. O supa fa a swaisiwa nko ke ditiro tse di maswe tsa ana a sekolo, a o a fa sekai ka molato o o dirilweng ke Tiro. O tlhalosa fa Tiro a tshwerwe a tlhakanetse dikoo/roalane le mosetsana mongwe mo sekolong ka nako ya ithutuntsho ya metshameko mo ntlwaneng nngwe ya oithutelo. Mo puisong e, aithuti a a seasea le go ngunanguna ka oitshwaro jwa ga Tiro jo o sa siamang. Rre Tlou o ua a gatelela, a a gakolola gore oitshwaro ga o letelelwe mo sekolong. O tswelela a a tlhalosetsa gore fa mongwe a ka tshwarwa a dira jalo, o tla a di gama a sa di tlhapela. Morago ga letsatsi le leele la sekolo, Basha le Carol a tsamaela ko maemelong a dikhomi. Basha o lemoga fa a na le Carol, mme ga a itumela jaaka Carol. Kgang ya teng e a mo ketefalela. Fa a sena go hemela ko godimo, o simolola go olelela Carol ka okamoso jo o nametsang jo a nang le jone. O leka ka okete go tlhalosetsa Carol ka dithuto tse a nnileng le tsone le Stanley, mme o mmolelela fa a atla go tsaya maikaraelo a okamoso jwa gagwe. Carol o itumela thata gore jaanong Basha o lemogile gore jaanong ke nako ya gore a iteelelele go na le go mo sala morago. Kwa matlong a arutaana a sekolo se se golwane sa Mosenene, Tjedza o fitlhela Bretts le Neo mo ntlong ya ga Bretts. Tjedza o kgalela Neo go utswa motho wa gagwe. Basetsana ka oedi a simolola go omana le go goelelana. Ntwa e o e simologa magareng ga one. Bretts o mo mathateng, ga a itse gore a dire jang. Bretts o gakolola Tjedza gore o na le seemo se a tshwanetseng go iteaganya le sone pele; mme ke sone mo nakong e Neo a leng fa. Basetsana oo MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG aedi a leana mo matlhong, a tletse tshakgalo. Bretts o a kopa go tsutlaganyolola paka ya one ya sekolo e a e apereng mme e re a tswa ka kgoro a itire jaaka ekete ke ditsala. Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts, Tjedza le Neo Botsala jwa mosimane le mosetsana (go sena tlhakanelo dikoo/ thoalano) Carol le Basha Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng Lucretia a gakgamaditswe ke go ona Tiro ko lwapeng? 2 Mogokgo wa sekolo se se golwane sa Mosenene o tlhalosetsa ana eng? 3 Ke eng Basha a itsaya ka mo go sa tlwaelesegang kgatlhanong le Carol? Basha o olelela Carol eng? 4 Go diragetse eng fa gare ga ga Bretts, Neo le Tjedza? Banana Bagolo 91

96 Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke afe maaka a a dirang gore ana a kgaolo ya/motse wa gago a seegelwe fa thoko kgotsa a koiwe mo sekolong? 2 A go na le diemo tse di tshwanang le tsa ga Bretts, Neo le Tjedza mo kgaolong ya/ motseng wa gago? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A go seegela fa thoko kgotsa go koa ngwana fa a tlhokile maitseo jaaka Tiro ke one mokgwa o o siameng wa go iteaganya le seemo? O ne o ka tsiogela mathata a jang fa e ne e le tsala ya gago kgotsa motsalwa le wena? 2 Fa Tjedza kgotsa Neo e ne e le ditsala tsa gago, o ne o ka a gakolola jang? Ke eng se se ka go tshwenyang se amana le one le seemo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A go seegala fa thoko kgotsa go koa ngwana fa a tlhokile maitseo jaaka Tiro ke one mokgwa o o siameng wa go iteaganya le seemo? O ne o ka atla sekole se tsiogela mathata a jang? 2 O ne o ka leka go thusa jang ngwana wa gago wa mosetsana fa e ne e le Tjedza kgotsa Neo? O ka dira jang go rurifatsa gore ana a gago a seka a wela ka lemena le le tshwanang le la asetsana a aedi a? 3 O ne o ka dira jang fa o ne o ka itse gore mongwe wa ditsala tsa gago o dira se Bretts a se dirang? O ka laola seemo se jang? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o santse o le mo sekolong, go otlhokwa go tlhoafalela dithuto tsa gago mme o fetse sekolo. Tlhakanelo dikoo/thoalano e ka leta go fitlhela o fetsa sekolo e ile o na le oikaraelo jwa go emela ditlamorago tse di ka tsisiwang ke tlhakanelo dikoo/thoalano (oimana jo o sa rulaganyediwang le megare, go alelwa HIV. Itlotle. O seka wa letlelela atho a a tona go go dirisa. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Ka thotloetso ya gago ana a gago a ka tsaya ditshwetso tse di aalelang mo matshelong a one. 92

97 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 39 TSHOBOKO YA KGAOLO Blackjack o tsena ko ga gagwe o fitlhela Lucretia a tlhatswitse diaparo tsa gagwe, o phepafaditse ntlo e ile o apeile dijo tsa maitseoa. Blackjack o akgola se se dirilweng mme Lucretia o itumeletse gore maiteko a gagwe a lemogilwe. O simolola go olelela Blackjack ka sick-leave ya ga Tiro, mme Blackjack o olelelela Lucretia gore ga a itse sepe ka sick-leave ya ga Tiro. Lucretia, o elaela gore go na le sengwe se se elaetsang ka polelo ya ga Tiro ya gore ke eng a ne a le ko lwapeng. Lucretia ka go itshamekela a re a dire ngwana. Blackjack o itlhaganelela go gana a o a gatelela gore a dirise dikhondomo nako le nako. Kgaagare ko kgweong e go tlhatswiwang dikoloi teng, Tiro o a itagisa, o goga motokwane e ile o nwa ojalwa. O nnetse go ntsha melao, a laola asimane a angwe e ile a tla a a sotla. O simolola go kgatlhegela koloi ya manoonoo e e phekileng foo. Basimane a angwe a a kgatlhega jaaka Tiro a simolola go galaletsa koloi ya teng. A re o atla go e tsaya a ye go e lekeletsa. Basimane a angwe a tswelela ka go mo rotloetsa, a mo galaletsa. Mongwe wa asimane o a mo tlhagisa gore mong wa koloi e, o ogale, mme Tiro o a mo tlhokomologa, a o a mmolelela gore mong wa koloi ga a re sepe - Thema ke rraagwe mokapelo wa gagwe, e ile ga a kake a mo golafatsa. Basimane a gakgametse gore Tiro e ile o na le mokapelo. Tiro o ema ka dinao go tswa mo setilong sa gagwe, a o a kopa dilotlele tsa koloi gore a tle a tseye koloi a iphokise phefo. Mosimane yo mongwe o leka go mo emisa a mmolelela gore MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Tiriso otlhaswa ya ojalwa le ditagi Tiro Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza, Neo le Bretts Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Bretts, Tjedza le Neo Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Basha le Sethunya Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tiro le asimane a angwe kwa go tlhatswiwang dikoloi teng o iphitisitse nnotagi le motokwane jalo ga a kake a kgweetsa sentle, ogolo jang mong wa koloi a sa mo letlelela. Tiro o a mo tlhokomologa a o a kgweetsa a tsamaya. Morago ga sekolo ko Mosenene JSS, Tjedza le Carol a ya lwapeng. Tjedza o ua ka fa a sa rateng go palama khomi ka teng, a eletsa gore o kao a kgweetswa go ya lwapeng. Carol o otsa ka tshotlo gore ke eng Bretts a sa mo ise lwapeng ka gore a re o a mo rata. Carol o otsa Tjedza gore kana o santse a itshwere ka ngwana wa mophato wa ongwe o magatwe a reng o ratana le ene. Ka maswai Tjedza o mmolelela gore magatwe a teng ke oammaaruri; e ile o tshwere Bretts le mosetsana, e ong Neo, ko ntlong ya gagwe letsatsi lengwe, a o a lwa. Carol o gakgametse a o a olelela Tjedza gore a akanyetse go kgaogana le Bretts ka gore o a a tshamekisa oeding jwa one. O otsa Tjedza gore a o itse odiphatsa jwa go nna le akapelo a feta ongwe ka nako e le nngwe. Basha o ipaakanyetsa go roala fa mmaagwe, Sethunya, a tsena mo kamoreng ya gagwe. A re o atla go ua le ene ka dikgang tsa marato le go nna le akapelo. Basha o dumela ka go ngosela. O kopa Basha gore a mmulegele. Basha o olelela mmaagwe gore o ne a leka go kopa Carol go nna mokapelo wa gagwe, mme o ganne. Sethunya a re o ne a akanya gore Basha o kgatlhegela Aigail. Sethunya o mo gakolola gore o santse a le monnye go re o ka tsena mo otsalanong jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Basha a re o itse ka ga tseo tsotlhe e ile o tswelela ka go mmolelela gore o ne a uisana le Stanley odiphatsa jwa teng, o solofetsa mmaagwe gore o tlile go iteaganya le dithuto tsa gagwe. Banana Bagolo 93

98 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se Lucretia a se kopang mo go Blackjack? Blackjack o tsiogela se jang? O akanya gore ke eng Blackjack a tsioga ka fa a dirileng ka teng? 2 Ke eng Tjedza a ngongorega? O eletsa gore go ka diragala eng? 3 Ke eng se Basha le mmaagwe a uang ka sone? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Mo tikologong ya/motseng wa gago, a go motlhofo gore anana a a dingwaga di kwa tlase a kgone go ona ditagi le nnotagi? 2 Tiro o lekeletsa dilo ka go tsaya koloi ya ga rraagwe Tjedza a e kgweetsa a le mo sediding. Ke dife dilo tse di diphatsa tse anana a tikologo ya gago a di dirang a le mo sediding sa ojalwa kgotsa ditagi? 3 Tiro o rotloediwa go tswa mo tseleng ke asimane a angwe mo matlhatswetsong a dikoloi. Banana mo tikologong ya/motseng wa gago a raelana ka ditsela dife? Ba rotloetsa a angwe gore a dire eng? Kgatelelo e e lwantshiwa jang Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 O ne o ka dira jang fa o ne o le mongwe wa asimane kwa matlhatswetsong a dikoloi, mme, mongwe wa ditsala tsa gago a ntsha mogopolo wa go tsaya koloi ya mongwe a e kgweetsa go ijesa monate, ogolo jang fa a le mo sediding sa nnotagi? A o ne o ka rotloetsa kakanyo e? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 Fa o ne o le Blackjack mme o leagane le seemo se a leng mo go sone o ne o ka iteaganya jang le sone? 3 O akanya gore ke eng Tjedza a ka atla go nna le Bretts? Fa o ne o le tsala ya ga Tjedza o ne o ka mo gakolola jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O ka thusa jang ana a gago fa a ne a dirisa ojalwa le ditagi otlhaswa, jaaka Tiro a dira? 2 O akanya gore o ka ruta le go kgothatsa ana a gago jang gore a kgone go tila go dirisiwa otlhaswa ke atho a a tona mo go one, a e leng gore a a o a atla go a sotla fela? Botsalano jwa gago le ana a gago o ka tokafadiwa jang go dira gore se se nne motlhofo? 3 O tlhoka eng go go thusa wena le ngwana wa gago go ikutlwa lo phuthologile go ua ka otsalano le tlhakanelo dikoo/thoalano? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa o le mo sediding kgotsa o tagilwe ga o kake wa laola ditiro kgotsa oitshwaro jwa gago ka otlalo mme o ka nna wa tsaya ditshwetso tse di sa siamang kgotsa wa dira dilo tse o tlaa di ikotlhaelang. Phuthologang go ua le atsadi a lona; ontsi jwa seaka a lo fa dikgakololo tsa nnete. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Netefatsa gore nako le nako o nna o itse se se diragalang mo otshelong jwa ngwana wa gago, go alelwa le kwa sekolong, gore fa a sa itshware sentle, o kgone go mo gakolola mme o mmusetse mo tseleng e e siameng. 94

99 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 40 TSHOBOKO YA KGAOLO Aigail le Kopano aa iketlile kwa ga Kopano morago ga kereke. Boedi jo o ua ka o rraaone, a o a tshwantshanya go tsioga ga one maapi le otsalano jwa one, jo o se nang tlhakanelo dikoo/thoalano. Kopano o mmolelela gore rraagwe ga a na mathata le go eta ga gagwe. Rraagwe o tlhaloganya gore otsalano jwa one ga o na diphatsa dipe. Aigail ga a kgone go dumela se a se utlwang. O tswela Kopano pelo, o eletsa o kare rraagwe o kao a tlhaloganya le ene. Kopano o solofetsa go rapelela rraagwe Aigail gore le ene a one dilo ka pharologanyo. Aigail o dumalana le ene gore tota thapelo e a tlhokafala go rurifaletsa rraagwe gore e le ruri ga a dire sepe se se phoso. Amantle o ile tshidilong maikutlo, mme jaaka gale mogakolodi o a mo amogela a o a mmotsa gore o ikutlwa jang. Morago ga go itekodisanya, mogakolodi o olelela Amantle gore o tlile go mo tlhalosetsa ka mothakanyana yo o sa siamang / ad guy gape. O tlhalosetsa Amantle gore ad guy ke HIV. O otsa Amantle gore a o kile a ona khutshwafatso e (HIV). Amantle o a e lemoga a o a otsa gore a o na le HIV mo mmeleng. Mogakolodi o a mo rurifaletsa. Amantle o thuagana ka selelo. Morago ga sekolo ko Mosenene, setlhopha sa ana a sekolo, a iketlile fa kgorong ya sekolo jaaka fa a ntse a palama dikhomi go ya malwapeng. Carol le Tjedza a tloga a tsena mo khoming, fa koloi e ema fa go one. Fana o tswa mo koloing a o a kopa Tjedza gore a seka a palama khomi. Tjedza o mmolelela gore a tswe mo go ene. Fana o a mo phamola a o a mmolelela gore o tla le ene. Tjedza o mo kopa gore a mo tlogele a mmolelela fa a tshwanetse go goroga ko lwapeng ka nako. Mokgweetsi wa khomi o otsa asetsana a aedi gore a a tla le ene kgotsa nnyaa. Fana o laola Carol gore a tsene mo khoming a tsamaye. Tjedza o leka go gana, mme Fana o mo tshosetsa ka gore o tlaa mmetsa ka mpama fa pele ga ditsala tsa gagwe. Tjedza o mo kopa go ela tlhoko puo ya gagwe ka gore go na le atho mo tikologong, a a reeditseng. Fana a re ga a tshwenyege. Tjedza o mo kopa gore a tsene mo koloing ya gagwe gore a nne le nako ya go ipua a sa utswelwe ke ope dikgang. Fana o a gana. O otsa Tjedza MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Aigail le Kopano (ka orraaone) Tiro le Blackjack Go ega/olela seemo sa HIV Amantle le Mogakolodi Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Tjedza le Fana Thema le Tiro gore a o tshaa gore Bretts o tlaa a ona a le mmogo. Tjedza o latola seo, a re o na le sengwe se se otlhokwa se a atlang go se mmolelela. Thema o tla kwa ga Blackjack le Tiro. Tiro o a lela, mme go a onala gore o iditswe mo go feteletseng. Blackjack o otsa Thema gore othata ke eng. Thema o tlhalosetsa Blackjack gore Tiro o utswile koloi ya gagwe ko matlhatswetsong a dikoloi a o a ya go nna le kotsi ka yone. Blackjack o tlhamalela ko go Tiro yo o santseng a lela ka tshakgalo. Thema o kopa Blackjack go iketla pele, a ua fa a setse a otlhaile Tiro mo go tlhoafetseng; o na le molomo o o thuegileng le leitlho le le rurugileng fela thata. Blackjack o omanyetsa Tiro oitshwaro jwa gagwe jo o makgasa, mme o tshosetsa go mo koa gotlhelele ko matlhatswetsong a gagwe a dikoloi. Thema o tlhalosa gore o tsisitse Tiro ko lwapeng go tla go itsese Blackjack ka matlhotlhapelo a gagwe. Blackjack o tshwaela gore Thema a ise Tiro ko kgotleng a ye go otlhaiwa ke kgosi. Banana Bagolo 95

100 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se Kopano le Aigail a uang ka sone? 2 Go diragetse eng ka nako ya kgakololo le Amantle? Ke eng a ne a tenegile? 3 Go diragetse eng fa gare ga ga Fana le Tjedza morago ga sekolo? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le atsadi mo tikologong ya gago a a tsayang ana a one jaaka rraagwe Aigail a mo tsaya? Go dira jaana go ka tsisa mathata afe? 2 A go tlwaelesegile gore asimane/ anna a nne dikgoka mme a tshosetse asetsana jaaka Fana a dira ka Tjedza mo tikologong ya/motseng wa gago? Fa go ntse jalo, ke eng a nna dikgoka ka tsela e e ntseng jaana? O akanya eng ka se? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Tjedza o kopane le Fana mo athong kwa ntle ga sekolo, mme o phamola leogo la gagwe a o a tshosetsa go mo fa mpama. Fa o ne o le teng, o kao o lekile jang go mo thusa? O kao o ne wa tsioga jang fa e ne e le wena o leng mo seemong se se tshwanang le sa ga Tjedza? 2 A o akanya gore Thema o ne a dira sentle go otlhaela Tiro go utswa koloi ya gagwe? O ka o a dirile jang gape? Fa Tiro a kao a utswile koloi ya gago, o kao o dirile eng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 O akanya gore ke eng rraagwe Aigail a elaela otsala jwa gagwe le Kopano? O ka dira eng go fokotsa go tshwenyega kgotsa dipelaelo tsa gagwe? 2 A o akanya gore Thema o ne a dira sentle go otlhaela Tiro go utswa koloi ya gagwe? O ka o a dirile jang gape go netefatsa gore Tiro o tlhaloganya seemo sa ditiro tsa gagwe? Le fa go tlwaelesegile mo Botswana gore atho a e seng atsadi a ana a otlhaye ana, fa o ne o le motsadi wa ga Tiro, a o ne o ka wela diete ka se Thema a se dirang? A go na le sengwe se o ne o ka eletsa gore Thema a se dire? A o tsaya gore go etsa/otlhaya ngwana ke kgokgontsho? 3 Fa o ne o le motsadi wa ga Tjedza, o ne o ka thusa Tjedza jang gore a tile seemo sa gagwe? A o akanya gore otsalano jo o nonofileng le atsadi fa o ne o le teng o kao o thusitse? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go nwa ojalwa go ka leega go kgatlha, mme ga ntsi maduo a gone ga a mantle. O ka felela o ikotlhaya e ile o tlhaiwa ke ditlhong tsa se o se dirileng o tagilwe. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa ngwana wa gago a na le mogare wa HIV mme o sa itse gore o ka mmolelela jang, kopa aitseanape gore a go thuse. Ba otsogo ko kokelwaneng le sepatela a ka go thusa. Go a kgonagala gore lekawana le morweetsana a nne mo otsalanong jo o se nang tlhakanelo dikoo/ thoalano. Fa o na le ngwana yo o reng o mo otsalanong jwa go tshwana le jo, le motho wa ong jo o farologaneng le jwa gagwe, ua le one ka phuthologo o tle o kgone go tlhaloganya se se diragalang. 96

101 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 41 TSHOBOKO YA KGAOLO Go mo maitseoeng. Letty, ommonawe le Mma Lorato a eme fa pele ga ntlo ya gaao Letty a leeletse ka lerato leati la ditshipi le le sa tswang go tsenngwa. Mma Lorato o a solofetsa fa go sena ka fa sekeekwa sepe se ka thuang go tla go a tlhasela kgotsa go a utswela. O a olelela gape gore go tokafatsa tshireletsego ya one mo go tla itsa rraaone go utswa dijo tsa one. Letty o dumalana le ene a o a tshwaela gore ga a atle go ona rraagwe gope gaufi le fa a nnang teng. O leogela Mma Lorato kemo nokeng ya gagwe, mme ene o mmolelela gore jaaka moagedi yo o nang le maikaraelo o a tlamega go a fa thuso epe e a e tlhokang. O a kopa gore a ikutlwe a phuthologile go ka tla ko go ene fa a na le matshwenyego ape fela. Kwa ga Blackjack, Blackjack le Lucretia a atla go tlhakanela dikoo/roalana. Blackjack o atla go tsaya khondomo, mme Lucretia o mo kopa gore a seka a e dirisa fa a tlhakanela dikoo/ roalana, o tlhalosa gore o atla ngwana. O tswelela ka go gatelela gore ga a atle go dira sepe se se ka mo tsenyang mo kotsing ya go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano gape. Blackjack o ua ka otlhokwa jwa go dirisa khondomo, a tlhagisa fa nngwe ya otlhokwa jo o tona jwa tiriso ya khondomo e le thielo ya mogare wa HIV. Lucretia o mmolelela gore se a se atlang fela ke go mo tsholela ngwana. Blackjack o gatelela gore fa go sa dirisiwe khondomo, ga a na go tlhakanela dikoo/roalana. Lucretia o tlhasela Blackjack a o a mmolelela gore o mo senyetsa nako. Blackjack o mmolelela gore ga a na maikemisetso a go tshola ngwana le ene. O mmolelela ka odiphatsa jwa tlhakanelo dikoo/thoalano e e sa aalesegang. Lucretia o olelela Blackjack ka fa a sa mo direleng sentle ka teng ka gore ene o mo thusa matlhoki otlhe a gagwe, mme Blackjack ene o palelwa ke go mo direla jalo. Lucretia o gatelela gore ngwana o tlaa tiisa otsalano jwa one. O tswelela ka gore Blackjack a mo tshodise ngwana go supa fa a mo rata e le ruri. Blackjack o tswelela ka go gatelela fa a sena go tlhakanela dikoo/roalana ntle le itshireletso, e ile o na le ana a a mo lekaneng ga a kake a kgona a yo mongwe gape. Lucretia o tshosetsa gore o tlaa mo tlogela fa a sa dire se a se mo kopang mme se ga se tshose Blackjack. O ua fa a setse a ipaakanyeditse go aakanya dilo magareng ga gagwe le mosadi wa gagwe wa pele yo e leng mmaago ana a gagwe, go na le go ipaya mo diphatseng tsa go tsenwa ke olwetse jo ongwe jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Oduetse o ileditse Tjedza ko kamoreng ya gagwe, gore a mmotse ka otsalano jwa gagwe jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Tjedza o ganela gore o mo otsalanong jwa mofuta oo. Oduetse o mmotsa gore go diragala eng fa gare ga gagwe le Fana. O mo tlhalosetsa gore o mmone letsatsi le lengwe a na le Fana ko areng. O iphemela ka gore ga a ya ko areng ka go rata MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Tjedza, Fana le Bretts Tiriso otlhaswa ya o jalwa le ditagi Tiro ga gagwe, Fana o ne a mo gogela teng morago ga sekolo. Oduetse o mmolelela gore a tlogele go taoga fa morago ga asimanyana mme a tlhoafalele dithuto tsa gagwe. Tjedza o leka go ipuelela mme Oduetse o mo tlhagisa ka otsalano jwa tlhakanelo dikoo/thoalano le ditlamorago tsa teng. Tiro o oetse sekolong morago ga go seegelwa fa thoko. Morutaana Kumulani o a mo amogela a o a mmolelela gore o solofela gore o ithutile sengwe. Tiro o mo rurifaletsa fa a fetogile. Kumulani o mo gakolola gore o tshwanetse go oamela melao ya sekolo, fa a ka palelwa ke go dira jalo o ka nna a koiwa. O mo tlhagisa ka oitshwaro jo o diphatsa jo o ka feletsang o mo senyetsa otshelo le okamoso. Tiro o gatelela gore ene o fetogile. Kumulani o mmolelela gore a lephata la dikgakololo (Pastoral dept) mo sekolong, ka a dirile lenaneo la go mo sokolola. O olelela Tiro gore o Banana Bagolo 97

102 tshwanetse go itshupa ko ofising ya gagwe letsatsi le letsatsi, mo go diretsweng go sekaseka/ ela tlhoko go tla sekolong ga gagwe le go tswelela ga gagwe mo sekolong. Fa Tiro a tsamaya, morutaana Kumulani o lemoga fa a tlhotsa. O mmotsa gore othata ke eng. Tiro o mmolelela fa a ne a le mo kotsing ya koloi mme a olaisegile mo leotong. Tiro o dumela gore o ne a iphitisitse ditagi le nnotagi e ile ga a gakologelwe sepe, e ile ke lone leaka le le dirang gore a atle go fetoga. Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go diragala eng kwa ga o Letty? Ke eng se Mma Lorato a se leeletseng ka lorato? 2 Ke eng se Lucretia a se pateletsang Blackjack? O atla gore a dire eng? 3 Oduetse le kgaitsadie Tjedza a ua ka eng? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Fa dikai tsa thotloetso tse di neelwang ana a masiela le a a mo legoeleleng/ diphatseng mo tikologong ya/motseng wa gago. 2 Lucretia o atla go tsholela Blackjack ngwana ka gore o dumela gore se seka a atumalanya. A go na le atho a a akanyang go tshwana le ene mo tikologong ya/motseng wa gago? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o akanya gore go tshola ngwana le motho go ka le atumalanya? Ke eng o akanya jalo? Ke eng o sa akanye jalo? 2 Fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Blackjack, o ka o o ne o iteagantse le seemo sa teng jang? A o dumalana le maaka a a fileng? Fa o sa atle ngwana, o ka a fa maaka afe? 98

103 TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. 3 Tiro o tsene mo mathateng a mantsi, mme o solofetsa go fetoga. Jaaka monana, o akanya gore Tiro o ka thusiwa jang gore a fetoge? Ke mang gape ko ntle ga arutaana a gagwe yo o ka mo thusang le gore jang? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o akanya gore go tshola ngwana le motho go ka le atumalanya? Ke eng o akanya jalo? Ke eng o sa akanye jalo? 2 Fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Blackjack, o ka o o ne o iteagantse le seemo sa teng jang? A o dumalana le maaka a a fileng? Fa o sa atle ngwana, o ka a fa maaka afe? Fa Blackjack e ne e le tsala ya gago, o ne o ka mo gakolola jang? SE SE LEBANENG BANANA Tila go ithola oleng jwa oitshwaro jwa gago go kgotsofatsa mokapelo kgotsa molekane. Ka dinako tsotlhe o ne o ema pele o ikakanya ka ditlamorago tsa ditshwetso tsa gago pele o di tsaya. Fa o sa kgone go ua le mokapelo wa gago o utse pelo, go raya gore ga se motho yo o go leaneng. Fa go na le sengwe se se go tshwenyang, kgotsa o na le othata ongwe jo o sa kgoneng go ua le atsadi a gago ka one, o kgona go ua le o kgaitsadio ka jone. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa monana a na le mathata a ditagi le ojalwa o ka nna a tlhoka thuso e e fetang e atsadi a gagwe a kgonang go mo e fa. O seka wa tshaa go kopa thuso mo motseng/ tikologong mo arutaaneng, aruti, ommaoipelego le a angwe. Akanya ka fa o ka thusang ka teng go netefatsa gore ana a gago a tsaya ditshwetso tse di siameng ka otsalano/okapelo jwa one. Banana Bagolo 99

104 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 42 TSHOBOKO YA KGAOLO Thema o olelela Sekgele ka tshenyo e e mo koloing ya gagwe e e dirilweng ke Tiro. O tshwenngwa ke otlhokatsee jwa ga Tiro. Sekgele o dumalana le Thema gore ana a malatsing a, a dule mo tseleng. O otsa Thema gore o raraolotse jang kgang ya tshenyo e e neng e dirilwe mo koloing, mme o gakgamadiwa ke tharaololo ya monna wa gagwe, monna wa gagwe ga a kgathale. A re atsadi a ewe molato ka oitshwaro jwa anana a malatsi a, a a swaisang. O oa gape a ua ka matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano a a neng a diragetse ko sekolong se se golwane sa Mosenene, le go iphetisa nnotagi le go dirisa diritiatsi ga anana e le sesupo se se papametseng sa otlhokatsee le oitshwaro jo o sa kgatlheng mo sechaeng. A re jaaka atsadi, a tshwanetse a ema ka dinao mme a usetsa ana a one mo tseleng, le go a ruta tsamaiso e e leng yone. O amogana le mosadi wa gagwe tshutiso e a e dirileng ko PTA, maapi le go raraolola kgang ya matlhaisa ditlhong ya tlhakanelo dikoo/thoalano mo sekolong. O ona phoso mo lephateng la thuto gore a o a paletswe ke go a tswa thuso. Sekgele o mo gakolola gore ga se lephata la thuto le a tlhotseng, mme ke ana a sekolo le arutaana a a sa dumelang go fa osupi. Sekgele o na le mogopolo wa gore a tshwanetse go nna fa fatshe le ana a one, a ue le one ka tlhakanelo dikoo/ thoalano le ditlamorago tsa go itsenya mo go yone. Amantle o olelela rraagwe, Meshack, ka seaka se a nnileng le sone le mogakolodi. O mmolelela gore mogakolodi o mmoleletse leina la motho yo o osula yo o mo mading a gagwe. Amantle o olelela rraagwe gore o itse fa a na le mogare wa HIV, mme rraagwe a seka a tshwenyega ka gore mogakolodi o mo netefaleditse gore fa a ka tsaya kalafi ya gagwe ka fa go tshwanetseng, o tlaa kgona go gatelela mogare a o a tshela leaka le le leele. O solofetsa rraagwe gore o tlaa nna ngwana yo o siameng mme a sale morago kgakololo ya ngaka. Rraagwe o mo solofetsa fa a tlaa mo neela thotloetso yotlhe e a e tlhokang, mme o mo MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Amantle le Meshack Tiro le Thema Go nwa di-arv sentle le go ega/olela seemo sa HIV Amantle Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza le Bretts Motlhokomedi yo o nang le seae kwa sekoleng Thema le Meshack kgothaletsa go tsaya kalafi ya gagwe nako le nako. Ko sekolong sa Mosenene, Tiro o kgaogana le tsala ya gagwe, Basha, mathata a a neng a tsena mo go ene ka nako e a neng a seegetswe fa thoko ko sekolong. O tlhalosetsa Basha gore o thudile ka koloi ya mongwe ko matlhatswetsong a dikoloi mme mong wa koloi eo o ne a mmetsa mo go maswe. Basha ga a kgatlhege o mo omanyetsa go nna fela a le mo mathateng. Tiro o olela fa a ithutile mo go seo. A re o atla go fetoga mme a nne ngwana yo o siameng jaaka Basha. Kwa matlong a arutaana, Bretts o rokotsa Tjedza, o leka go mo supegetsa gore o rata ene e seng Neo. Tjedza o itshwarelela ka gore Bretts o rile o a rata otlhe. O iphemela ka gore o ne a sa atle gore Neo a a tsosetse mathata. O aya Tjedza lefoko, a re ka gore o a mo itlhokomolosa ke sone se a felelang a atla mongwe ka gore o a o a sena gore o ka reng. Tjedza o leka go gana, mme o simolola go mo suna. O mmolelela gore o mo rata mo go maswe. Tjedza le ene o mmolelela gore o a mo rata, e ile o kopa maitshwarelo go re a o a ne a tsosa modumo kwa ga gagwe fa a ne a fitlhela Neo teng. Thema, Meshack le maloko a mangwe a oeteledipele jwa PTA a ua ka matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano le tswelelopele. Ba uisana ka oitshwaro jo o diphatsa jo 100

105 ana a one a itsenyang mo go jone. Thema a re o ne a sa itse gore mongwe wa ana a a fitlhetsweng a tlhakanetse dikoo/roalane mo ntlwaneng ya orutelo e ne e le Tiro. A re ga a na le fa e le pelaelo epe mo tlhaloganyong ya gagwe gore mosimane yo o molato, morago ga gore a tseye koloi ya gagwe e e turang mme a thule ka yone. Ba aya molato selo se go tweng tlhaologo gore ke yone e ntshang ana a one mo tseleng. Meshack ga a dumalane le ene, a re Thema o kao a ne a sa etsa Tiro mme a ua le ene. A re puisano ke yone molemo wa nnete mo otlhokatseeng jwa anana. Thema o otsa gore motho o ua jang le ngwana yo o mo senyeditseng di-tsa-gagwe. Mme yo mongwe o dumalana le ene a re ana a one ga a sa tlhole a reetsa ope ka leaka la dilo tse go tweng ditshwanelo tsa atho. Meshack o santse a dumela gore go tshwanetse gore go uiwe le ana e seng fela go a etsa. Ba tsaya tshwetso ya go ema kgatlhanong le otlhokatsee mme a usetse sechaa sa one mo tseleng. Thema o gakolola a angwe gore a seka a leala moono wa one wa go tseela dikgato arutaana a a tsenang mo otsalanong jwa tlhakanelo dikoo/thoalano le ana a sekolo. Ba dumalana ka ongwefela jwa pelo gore a tshwanetse go nna matlho le ditsee tsa sechaa sa one, mme a sireletse ana a one. Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se Thema le Sekgele a uang ka sone? 2 Ke eng se Tjedza le Bretts a uang ka sone? 3 Meshack o tsiogetse Amantle jang? 4 Ke eng atsadi a angwe a sa itumela ko okopanong jwa PTA? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A dikole mo tikologong ya gago di na le mokgatlho wa atsadi le arutaana wa PTA? Fa go ntse jalo, a atsadi a na le seae mo PTA? Ke ditsela dife? Ba dira eng? 2 Meshack a re o akanya gore go o Thema a tsiogetse kgang ya ga Tiro ka go mmetsa go ne go se malea. A o akanya gore go etsa ke nngwe ya mefuta e e siameng ya go laya? Ke ditsela dife gape tse ngwana a ka otlhaiwang ka tsone? Ke ofe mofuta o o akanyang gore o ka suga ngwana? 3 Bana a a nang le mogare wa HIV mo tikologong ya/motseng wa gago a itse jang ka seemo sa one? A go a tshwana kgotsa ga go tshwane le ka fa Amantle a itsileng ka teng? 4 Batsadi kwa phuthegong ya PTA a pega a angwe molato ka go tlhoka tsee ga anana. A o akanya gore a ua nnete? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Seemo se se ko sekolong sa Mosenene ke se se tlhoafetseng. O akanya gore se ka raraololwa jang? Fa o ne o le mo seemong se e leng gore o na le osupi/kitso nngwe e e ka thusang a a mo molaong, a o ne o ka a fa osupi kgotsa nnyaa? O ne o ka dira eng? 2 Fa o ne o na le mogare wa HIV, o ne o ka atla go itse jang seemo sa gago? Ka go reng? 3 A o akanya gore go otlhokwa go olelela Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 4 O ka gakolola tsala e e tshwanang le Tiro jang, e e tsenang mo mathateng a mantsi mme a sa akanye ka ditlamorago? Banana Bagolo 101

106 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Meshack o ne a sa sosologa go olelela morwadie seemo sa gagwe sa HIV. O ka dira eng fa o ne o le ene? Ke eng o ka dira jalo? 2 A o akanya gore tsela e Amantle a itsileng seemo sa gagwe sa mogare ka yone e ne e mo siametse? Ke eng o rialo? 3 O akanya eng ka tsiogo ya ga Meshack mo go Amantle? A e ne e le mo go rotloetsang? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 4 Fa o ne o le Blackjack, o ne o ka tsiogela jang Thema a etsa Tiro? A o ka eletsa e le wena o etsang ngwana wa gago go na le atho a angwe e le one a mmetsang? O akanya gore ke kotlhao efe e e siametseng oitshwaro jwa ga Tiro? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ga o itse gore ke mang yo o mo mogolaganyaneng wa gago wa atho a a tlhakanelang dikoo/ roalanang, ka jalo, ipaalele. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Go sa kgathalesege gore setlhogo se thata jang; le fa e le ka ga ngwana wa gago a na le mogare wa HIV, ua le ene ka phuthologo gore o kgone go mo thusa go atla tharaololo, le go iteaganya le dikgwetlho tsa otshelo. 102

107 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 43 TSHOBOKO YA KGAOLO Kopano o kopana le Carol mo tseleng a tswa kwa sekolong. O otsa Carol gore a o ka tshwarisanya tsela le ene a o a kgaogana lefoko la Modimo. O ipolelela Carol a o a mmotsa gore a o itse ka Jesu wa Nnasaretha. Carol o mmolelela fa a itse ka Jesu go tswa kwa dithutong tsa gagwe tsa sekolo sa tshipi. Kopano o itumelela se. O mmotsa gore a ga a atle go kopana le Jesu le go mo itse go feta jaaka a mo itse. Carol a re ga a tlhomamise. Kopano o mo laletsa go tla ko kerekeng ya one gore a nne le tshedimosetso. Carol a re o tla a ikutlwa a siilwe ka dintlha ka gore o na le leaka le le leele a sa ye ko kerekeng. Kopano a re o tlaa nna le ene. Carol o ntse ga a ise a tseye tshwetso a re o tlhoka nako ya go akanya. O simolola go rerela Carol ka go fa otshelo jwa gagwe oleng ka go direla Modimo. Carol o ntse ga a kgone go tsaya tshwetso. Kopano o mo rurifaletsa gore fa a ka tla ga a kake a ikotlhaela tshwetso ya gagwe. Bretts o leleditse Neo morago ga dithuto. O mo kopa gore a tseye diuka a di ise kwa ga gagwe. Neo o simolola go ntsha maaka otlhe go leka gore a seka a tsamaya. A re o na le okopano ka nako ya dijo tsa motshegare. Bretts o leka go mo tshosa a mmotsa gore a o gana go romiwa ke ene. Neo o a gana, a o a simolola go lela, a ua fa a sa atle go tsena mo mathateng ka go nna a ya kwa matlong a arutaana kgapetsa kgapetsa. Bretts o ipaya e kete ga a itse se a uang ka sone. Neo o a mo papamaletsa gore ga a sa tlhole a atla go nna o otsalanong le ene, ga a na kgatlhego mo go rataneng ga one. Bretts o mmolelela gore a tlogele opelotshetla le omatla. O mmotsa gore a ga a atle go fenya ditlhatlhoo tsa gagwe. Neo a re o a atla, mme e ile otsalano o ka mo kgoreletsa mo dithutong tsa gagwe. Bretts ga a dumalane le ene, a re otsalano jwa one o ka tokafatsa matshwao a gagwe le seriti sa gagwe. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Kopano le Carol Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Bretts le Neo Mma Mogapisi le Kumulani a fa Tiro tshidilo maikutlo ya setlhopha. Ba mmolelela ka ditlamorago tsa otlhokatsee. Ba kgaogana le ene odiphatsa jwa oitshwaro jo o diphatsa le gore o ka ama jang isago ya gagwe. Morutaana Kumulani o mmolelela gore ga a siiwa ke nako go ka fetoga e ile o ka simolola sesha jaaka a solofeditse. Tiro o a olelela gore o atla go fetoga go nna moithuti yoo molemo. Mma Molapisi o mmotsa gore o eletsa go fetoga jang. O olela fa a atla go tlhoafalela dithuto tsa gagwe. Kumulani o mo gakolola gore aithuti a a molemo a tsena sekolo nako le nako, a tlotla arutaana a one mme e ile a dira tiro ya one ya sekolo. Tiro o ua gore o a itse gore aithuti a a molemo ga a goge motsoko le fa e le go nwa ojalwa jaaka a dira. O ua gore ene o dirwa ke gore ga a na kgakololo go tswa mo atsading ko lwapeng. Mma Molapisi o mmolelela gore jaaka arutaana a foo go mo fa dikgakololo le go mo thusa. Melaetsa ya konokono ya kgaolo le atshameki a a e senolang Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Neo Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Kumulani, Mma Mogapisi le Tiro Banana Bagolo 103

108 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se Kopano le Carol a uang ka sone? 2 Ke eng se se diragalang fa gare ga ga Neo le Bretts? 3 Ka nako ya ogakolodi fa gare ga Tiro, Kumulani le Mma Mogapisi, Tiro o a olelela eng mo sephiring? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke mang yo o mo seeming se se malea go kaela anana tsela e e siameng? Banana ka oone? Batsadi? Ke seae sefe mo oitshwarong jwa ana, fa se le teng, se se tsisiwang ke tikologo ya one? 2 Barutaana le atsadi a ka tshwaragana jang go kaela ana tsela e e siameng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Go leega Neo a le mo seemong se se leng thata e le ruri. O ne o ka dira jang fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Neo? 2 Akanya ka otshelo jwa gago; dikeletso tsa gago le ditoro tsa gago. A se Bretts a se uang se ne se ka go tswisa pelo fa o ne o le mo seemong se se tshwanang le sa ga Neo? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 3 Boitshwaro jo o diphatsa o ka ama isago ya gago ka ditsela dife? Go nna le kitso e, go ka go rotloetsa gore o tsaya ditshwetso tse di ntseng jang, kgotsa o itshwara ka ditsela tse di ntseng jang, fa di le teng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Tiro a re otlhokatsee jwa gagwe o dirwa ke go tlhoka kgakololo ya atsadi. Fa o akanya ka otsalano jwa gago le ana a gago, o ka dira eng go o tlhaolola? 2 O kopana le mathata afe fa o leka go ruta ana ka oitshwaro jo o nang le oikaraelo? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa mongwe yo mo golwane, kgotsa morutaana, a leka go go kopa go ya kwa ga gagwe, o seka wa dumela. Fa atho a a tona mo go wena; e ka tswa e le arutaana kgotsa atsadi a gago, a tshwenyegile ka dilo dingwe tse o di dirang mo otshelong jwa gago, a reetse mme o sekaseke se se ka go latlhegelang fa o ka reetsa kgakololo ya one. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Elatlhoko ana a gago. Fa go leega go na le othata ongwe maapi le ana a a ka fa tlase ga tlhokomelo ya gago, tshwenyega mme o leke go seka seka gore o ka a thusa jang. Le fa a sa go olelele ka tlhamalalo, nna o etse tlhoko, o reetse o o o otse go fitlhela o netefatsa gore sengwe le sengwe se siame. 104

109 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 44 TSHOBOKO YA KGAOLO Rraagwe Letty o tsena kwa lwapeng mme o gakgamalela leati la ditshipi le le tsentsweng go tokafatsa tshireletsego mo lwapeng la ana a gagwe. O olelela Letty fa a sa rate gore go o go tsentswe leati la ditshipi ka gore le dira ntlo ya one gore e leege jaaka kgolegelo. Letty o mo tlhalosetsa gore a tlhoka tshireletso yotlhe e a ka e kgonang ka gore orukutlhi o ile magoletsa mo malatsing ano. Rra Letty a re a ka o a ne a mmolelela fa magodu a ne a a tsenya dingalo. O ithaopa go leelela ntlo fa a le ko sekolong ka jaana a sa ereke. Letty o mmolelela gore Mma Lorato; moagisanyi wa one o a tlhokomelela ntlo fa a le ko sekolong. Rra Letty o tenwa ke se a o a gatelela gore Mma Lorato o osula e ile ga a tshwanelwa go tshephiwa. Letty o tlhalosa gore Mma Lorato o siame, e ile o na le kutlwelootlhoko mo go one. Rra Letty o olela fa Mma Lorato a leka go a kgaoganya ka maaka a matala. O olela gore ga a kgone go ona tiro ka ntlha ya go senngwa leina ke Mma Lorato ka dipuo tsa gagwe tse di senang oammaaruri. Letty ga a dumalane le rraagwe. O gakgamadiwa ke gore a re o ntse a atla tiro le ntswa a ise a ko a ereke. Le fa go ntse jalo, o mo kgothatsa gore a nne a atle tiro gore a kgone go ikemela ka nosi le go a tlhokomela. Blackjack o olelela Meshack gore Lucretia o mo tsenya dingalo ka go mo kopa gore a mo tsholele ngwana. Meshack o mmolelela gore ga a olo go mmolelela gore a kgaogane le Lucretia ka gore ga a mo siamela. Blackjack o mo gakolola gore leaka la gore a o a santse a na le ene ke ka gore Temana o nna ko toropong jaanong Lucretia o nna fela a le teng. Bretts o ntse mo areng a le nosi, o a nwa. Fana o a tsena, a setswe morago ke ditsala tsa gagwe a tsositse modumo. O ona Bretts a o a mo latela. Bretts o mmolelela a digile maikutlo gore o itumelela seno sa gagwe. Fana o tlontlolola Bretts mo pele ga atho otlhe. O mmitsa gore ke modiidi wa nta ya tlhogo, yo o setse-setseng ananyana morago ka gore o palelwa ke go echetsa alekane a gagwe. Bretts o leka go mo itlhokomolosa. Fana o tswelela ka go roga Bretts a mmitsa mainaina. Bretts o mmolelela gore a tlogele go olela go sa itshepha ga gagwe mo athong mme a kgaogane le mokapelo wa gagwe. Fana o a ikgatlha e ile o ua gore Tjedza o nna fela a ngongorega a re Bretts ga a kgone go mo rekela sepe, dipuo tse di tlhaisa Bretts ditlhong a o a itidimalela. MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Lucretia le Puleng Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Bretts le Fana Tiro le Aigail Letty le rraagwe Kwa lwapeng loora Thutego, Tiro o leka go tsena mo kamoreng ya ga Aigail ka fensetere. O a relela a o a wela mo tankeng e a neng a e palame. Oduetse o utlwa modumo, a o a akanya gore ke legodu. O tla a taogile a o a mo tlhasela. O mo kgaola ka leole. Tiro o wela kwa a o a kua mo otlhokong jwa gagwe. Oduetse o mo kitla ka le lengwe, mme Tiro o ikopela oitshwarelo. O olelela Oduetse gore ke mang, Oduetse a o a emisa go mo keteka. O otsa Tiro gore e le gore maikaelelo a gagwe ke eng. Tiro o ipaya e kete o ne a tlile ko go rraagwe, go tla go ikopela oitshwarelo ka tshenyo e a e dirileng mo koloing ya gagwe. Oduetse o mmotsa gore ke eng a ne a leka go dirisa fensetere go tsena mo ntlong. O otsa Tiro gore ke eng a itlhophetse go tsena ka fensetere ntswa go na le leati. Tiro o ua maaka a re o ne a tshaa go dirisa leati le le ko pele. Oduetse o olelela Tiro gore a tlogele maaka mme a mmolelele gore ke eng a leka go kukunela mo ntlong ya ga one. Tiro o felela a ua gore tota o na le maikutlo a lerato mo go Aigail mme o ne a ithaya a re Aigail o mo kamoreng e a neng a leka go tsena mo teng. Oduetse o tshwenngwa ke gore Tiro o kile ya o e le ngwana yo o kutlo e ile a le otlhale, mme jaanong o dule mo tseleng e ile o nna fela a le mo mathateng. Banana Bagolo 105

110 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se se shakgaditseng Rra Letty? O raya Letty a reng? 2 Ke efe kgakololo e Meshack a e e fang Blackjack? 3 Bretts le Fana a ngangisana ka eng? 4 A oitshwaro jwa ga Tiro o supa fa a fetogile? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 O kare kgang tota ke eng ka ga rraagwe Letty? O ka aelana dipolelo dife (o sa ue maina a atho) tse di tshwanang le seemo sa ga Letty? 2 A o kile wa utlwa ka asadi a a tsenyang anna a one mo kgatelelong ya go a tsholela ana, ka maikaelelo a go aya anna ao gaufi le one? A maiteko a a tle a tswe maduo? Ke dikgwetlho dife tse jaanong anna a tlaa di itemogelang? Dinyatsi tsa di-small house di leaganwe ke dikgwetlho dife Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Lucretia o olela fa a rata Blackjack e ile a re ngwana o ka a atumalanya. Fa o ka iphitlhela o le mo seemong se se tshwanang le se, a o ka akanya ka tsela e e tshwanang? A o ne o ka dumela fa o le Blackjack? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? A go tshola ngwana le motho ke tsela e e siameng ya go mo dira gore a go rate, kgotsa a itlame go nna le wena? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 Fa o ne o le Lucretia o ne o ka dira eng? Go ka nna diphosego le diphatsa dife mo go se a se kopang? 3 A go siame go thua o tsena mo ntlong jaaka Tiro a dirile? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Banana dinako tse dingwe a iphitlhela mo diemong tse di tshwanang le tsa ga Lucretia. O ka a fa monana A go tshola ngwana le motho ke yone tsela e e tshwanetseng ya go mo dira gore a go rate a o a go ineela? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 Mo onaneng jwa gago, o kile wa nna, kgotsa mongwe yo o mo itseng a nna, mo seemong se se tshwanang le sa ga Blackjack le Lucretia? Go ne ga diragala eng ka one nako e ntse e tsamaya? O ka thusa ana a gago ka ditsela dife gore a tile go iphitlhela a le mo seemong se se tshwanang le se? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Batla ditsela tse di aalesegileng tsa go intsha odutu. Tila go nwa ojalwa le go ja ditagi ka gore dilo tse di tlaa go kgoreletsa mo dithutong tsa gago mme go tlaa gogela kwa ditshwetsong tse di sa siamang. Tila go nna le mokapelo yo o setseng a ratana le mongwe ka gale. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Bua le ana a gago o a tlhalosetse gore go olawa ke odutu ke tlholego, mme, go na le dilo tse di ntsi tse a ka di dirang go na le go simolodisa marato le motho yo o setseng a ratana ka gale. Tila go simolodisa marato le nyatsi ya small house kgotsa mokapelo yo mongwe ka gore mokapelo wa gago wa sennela ruri o nna kwa motseng o mongwe kgotsa o olawa ke odutu. Go dira jalo go ka go tsisetsa mathata a dikakanyo mme le yone kgonagalo ya go tsenwa ke malwetse a tlhakanelo dikoo/thoalano, go alelwa le HIV. 106

111 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 45 TSHOBOKO YA KGAOLO Morago ga kereke, Kopano le Aigail a ya lwapeng. Kopano o ua thata a sa kgwe mathe ka mosetsanyana Carol. A re mosetsanyana o ne a solofetsa fa a ne a mo rerela. Aigail o gakgametse gore a o ka akanya jalo morago ga okopano jwa ntlha. Kopano a re go na le sengwe ka ene se se mo okang. O olelela Kopano go nna kelotlhoko a seka a fitlhela a wetse ka lemena. O mo gakolola gore a rapele a kope kgakololo ko Modimong. Kopano ga a dumele gore e ka nna sepe se se maswe, a re mosetsana o molemo. O tswelela ka go mmolelela gore o rata oitshwaro jwa gagwe, gape o ne a mo laleditse ithutuntsho ya aeele, e ile o tlhomamisa gore Aigail o tla a mo rata le ene. Rre Kumulani o tsile go ona mogokgo. Fa a sena go nna fatshe a dumedisanya, Rre Tlou o leogela Kumulani thuso ya gagwe ka ditlhotlhomiso tsa matlhaisa ditlhong a tlhakanelo dikoo/thoalano. O mmotsa gore morwa wa one wa sesinyi o itshwara jang morago ga go seegelwa fa thoko. Kumulani o olelela Tlou gore a simolotse tshidilo maikutlo le mosimanyana e ile o tshepisa go fetoga. Kumulani o itsese Tlou gore Tiro a re o lemogile gore go tlhoka tsee go mo tsenya mo dipharagoeng. A re le fa a na le tshepo le tumelo ya gore a ka fetoga, o akanya gore a sekaseke ka fa lelwapa lwa o Tiro le ntseng ka teng. Kumulani o tswelela ka gore o ereka le morutaana, Mma Mogapisi go raraolola othata jo. Mogokgo o itumedisiwa ke gore Mma Mogapisi o tshwere ka natla go raraolola mathata a aithuti. Morago ga go ona fa semausu sa gagwe se thuilwe, Meshack o kuile mokgosi kwa mapodiseng. O ontsha mapodise motlhala wa magodu o tsamaela ko morago ko semausung sa gagwe, dikgato tse dingwe di di tona, tse dingwe tsone di di nnye. Meshack a re magodu a tsene ka leati la ditshipi le le thuilweng. Mapodise a mo kopa gore a lotlolole leati a tle a one gore go utswilwe eng. Fa a ula leati o lemoga fa dithoto tsotlhe di seo, onnye jo o setseng o gasagasame fa fatshe. Go na le mokwalo gape mo leotaneng. Mapodise a tshepisa go tlhotlhomisa ka ogodu jo. Thema o ua le ana a gagwe Aigail, Tjedza, le Oduetse ka tshwetso e e tserweng morago ga otlhaswa jwa tlhakanelo dikoo/thoalano jo o diragetseng ko sekoleng sa Mosenene JSS. O a olelela gore otlhaswa jo o sentse leina la sekolo le motse ka kakaretso. O a olelela gore jaaka e le maloko a PTA a na le masole mo motseng a a tla a tsomang MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Kopano le Carol Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Thema, Aigail, Tjedza le Oduetse dinokwane tseo. Thema o a olelela gore o ka utlwa otlhoko tota fa a ka amega mo ditirong tse di otlhaswa tseo. Oduetse o a olelela ka ogodu jwa ga Tiro mme a sa umake leina la gagwe. Se se gakgamatsa Aigail, Tjedza le Thema. Thema o a olelela go nna kelotlhoko mme a ikgaphe mo ditirong tse di maswe tse di ka nyenyafatsang leina la one. Thema o a solofetsa go a otlhaya fa a ka mo swaisa. O olelela ana a gagwe gore o erekile ka natla go goroga fa a leng teng ke sone se a tshelang sentle. O a olelela gore a supe teogo ka go tsaya oikaraelo le go tshwara ka natla mo dithutong tsa one go nna le okamoso jo o itumedisang. O a olelela gore a itse gore sengwe le sengwe se a se dirang se supa ka fa a ntseng ka teng kwa lwapeng. Banana Bagolo 107

112 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ke eng se Aigail a tlhagisang Kopano ka sone? 2 Ke eng se Kumulani a tlileng go ona Rre Tlou ka sone? 3 Semausu sa ga Meshack se diragaletswe ke eng? 4 Thema o ua eng le ana a gagwe? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Rre Tlou le Kumulani a leka go direla Tiro gotlhe mo a ka go kgonang. Ke efe kemo nokeng e e fiwang ana a sekolo a a nang le mathata mo tikologong ya gago? 2 Batsadi le arutaana a ka ereka jang mmogo go thusa aithuti gore a nne otoka mo dithutong tsa one le gore a tswe mo mathateng? 3 Batsadi a na le seae sefe mo go reng anana a gola jang le gore a itshwara jang? A atsadi/agolo a rwele oikaraelo jwa gore ana a one a itshwara jang? A go itshwara otlhaswa ke sesupo sa gore atsadi a godisitse ngwana jang? 4 Batsadi a ka thusa jang ana a one ka oitshwaro jwa one, gore a tseye ditshwetso tse di otoka tse di ka agang isago ya one? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o akanya gore oitshwaro jwa monana o supa ka fa atsadi a gagwe a mo godisitseng ka teng? A se se amile oitshwaro jwa gago? 2 Kopano o ka leanwa ke dikgwetlho dife fa a leka go ngaparela tsholofetso ya go itima tlhakanelo dikoo/thoalano ka ntlha ya lorato la gagwe mo go Carol? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Fa o akanya, ke efe kemo nokeng e Tiro a ka e tlhokang mo agolong mo motseng/ tikologong go fetola oitshwaro jwa gagwe? 2 A o dumela gore Thema o ua nnete fa a re ka fa ana a itshwarang ka teng a supa se lolwapa la one lo leng sone. A o kile wa nna le puisano e le ana a gago? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Fa atsadi a gago a eletsa go aelana le wena matshwenyego a one ka wena, a fe seaka sa gore a go thuse. Mo ngwaong ya Botswana, ga go motlhofo gore atsadi a kgaogane le wena maikutlo a one, jaanong fa a kgaphelwa ntle a ka emisa gotlhelele go uisana le wena ka tshosologo. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Fa o ua le anana, se ue jaaka e kete ke atho a a sa kgoneng go ikakanyetsa kgotsa a tsaya ditshwetso tse di siameng. Mo oemong jwa seo, ua le one ka go supa fa o a godisa oleng, mo go tlaa a dirang gore a ikutlwe a tshephiwa e ile a tlotliwa. 108

113 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 46 TSHOBOKO YA KGAOLO Basha o gakgamaletse go ona Carol mo Kerekeng. A re o ne a ikutlwa go tla kerekeng. Basha o a etsaetsega o mmotsa gore go akilwe ke eng gore a tle kerekeng. Carol o tlhalosa gore o laleditswe ke Kopano. O olelela Basha gore dithuto tsa Sekeresete di ka a thusa go ikgapa mo ditirong tse di maswe mme a nna mo tseleng e e siameng. Lucretia o latedisa dikeletso tsa gagwe tsa go atla go tshola ngwana le Blackjack. O gatelela thata gore a emise go dirisa khondomo mme a tshole ngwana. Blackjack ga a dumalane le seo, a re ga go na sepe se se tlhoafetseng se se tshwanetseng go tswa mo otsalanong joo jaaka fa a sa dumalane ko tshimologong. O mmolelela gore o rata mmaana a gagwe Puleng tota. Lucretia ga a tshosediwe. O olelela Blackjack gore o atla go mo tsholelela ngwana gore a ke nyatsi kgotsa jang ga se kgang. Blackjack o mmolelela gore otsalano o kampa jwa fela. O mmolelela gore o kgaogana le ene ka o gana go dirisa khondomo, gape o atla ngwana ene a sa dumalane. Lucretia o mo rapelela gore a seka a mo tlogela, mme Blackjack ga a reetse. Aigail o ipaya yo o tshwenyegileng ka Tjedza. O otsa ka otsogo jwa gagwe morago ga olwetse jwa tlhakanelo dikoo/thoalano jo a neng a na le jone. Tjedza o mmolelela gore o tsogile a tswe mo dikgannyeng tse di sa mo ameng. Tjedza o shakgadiwa ke se, mme o olelela Aigail gore a lese go ipaya yo o otoka ka o itse gore o ratana le Kopano. Aigail o leka go tlhalosa fa Kopano e le tsala fela mme Tjedza ga a reetse. O kopa Aigail gore a mo tlogele ka ga a ikutlwe sentle. Sethunya le Stanley a ipaakanyetsa go roala. Sethunya o didimetse mo go sa tlwaelesegang. O olelela Stanley gore Basha o oletse gore o atla go ratana le Carol. A re o tshwenngwa ke se se ka o se diragetse fa Basha a ne a tswelela fela a tsena mo otsalanong. Stanley o mmotsa gore o tshosiwa ke eng tota tota. Sethunya o tswelela ka gore Basha o sa le mo nnye go ka ratana. Stanley o gakgamadiwa ke dikgang tse. Sethunya a re o oifa gore le MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG fa a ntse a gakolola Basha o ka raelwa ke ditsala le alekane a gagwe. Stanley o mo rurifaletsa gore Basha ga a kake a mo swaisa. O mo gakolola gore go ratana ga go reye tlhakanelo dikoo/thoalano. Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Lucretia le Blackjack Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Aigail le Tjedza Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Carol o leega a itumeletse go o a ne a etetse ko kerekeng, o olelela Basha eng? 2 Blackjack o tsaya tshwetso ya go dira eng go raraolola othata jo a o tlisediwang ke Lucretia? 3 Ke eng Sethunya a tshwenyegile ka Basha? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Tjedza o akanya gore ka gore Aigal le Kopano a tsaya nako e ntsi a le mmogo, go raya gore a a ratana. A se ke se se akanngwang ke atho, Banana Bagolo 109

114 fa a ona ditsala tsa ong jo o sa tshwaneng? 2 A o akanya gore agolo le kereke a ka tshwaragana go ema nokeng atho mo motseng wa/tikologong ya gago? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 A o akanya gore go tsena kereke go ka go thusa go nna mo tseleng e e siameng mme wa ikgapha go dira dilo tse di sa siamang? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 2 Batho a le antsi a akanya gore go tshola ngwana go tla a a atumalanya thata le akapelo a one mme go tiise otsalano jwa one thata. A o akanya gore selo se ke oammaaruri? Ke a fe mangwe a maaka a a ka dirang gore o akanye gore selo se ke yone tharaololo? 3 A o akanya gore atsadi a gago a tshwanetse a go tshepha go itseela ditshwetso? Ke eng o akanya jalo? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Sethunya o tshwenyegile ka Basha, morago ga gore a mmolelele gore o ne a eleditse go tsena mo maratong le Carol. A o tshwenyegile sentle? Ke eng o akanya jalo? Fa ngwana wa gago a ka go olelela fa a na le maikaelelo a go tsena mo maratong a o ka tshwenyega ka ene? O ka dira eng go rea tlhaloganyo ya gago le gape go dira gore ngwana wa gago a aalesege? 2 Bontlha ongwe jwa matshwenyego a ga Sethunya o dirwa ke gore Basha o ka tswa a rotloediwa ke alekane a gagwe, le fa a ntse a na le otsalano jo o phuthologileng le ene. Jaaka motsadi o akanya gore o ka dira go ema fa kae mo go tlhomamiseng gore ana a gago a aalesegile? O akanya gore ke efe nako e e siameng gore o tshephe ana a gago gore a ka tsaya ditshwetso tse a ka di emelang? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Botsalano ga se fela jwa tlhakanelo dikoo/thoalano. Batla otsalo jo o siameng mo otshelong jwa gago mme o swele dikano tsa gago ka oammaaruri. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Bua o phuthologile le ana a gago ka otsalano/okapelo. Ba rotloetse go nna le otsalano jo o siameng le ong jotlhe. Ba thuse go sosologa go ganana le kgatelelo kgotsa thotloetso ya alekane (e e sa siamang) mme a swele dikano tsa one ka oammaaruri. 110

115 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 47 TSHOBOKO YA KGAOLO Mogokgo wa sekolo sa Mosenene, Rre Tlou le mapodise a latela Bretts ko ntlong ya orutelo. Bretts o a kgatlhantsha fa leating. Mogokgo o kopa Tiro, a tlhalosa fa a atliwa ke mapodise gore a a thuse ka ditlhotlhomiso dingwe. Bretts o otsa a tshwenyegile gore Tiro o dirile eng. Mogokgo o mmolelela gore ke mmelaelwa mo orukutlhing go lo gongwe. Tiro o otsa a sa tshwenyege gore o tshwarelwa eng. Mogokgo o mmolelela gore mapodise a tla a mo tlhalosetsa sengwe le sengwe a tsena ko diofising tsa one. Meshack le Amantle a itumeletse dijo tsa maitseoa. Meshack akgola Amantle gore ke ngwana yo o nang le otho. O mo rotloetsa gore a tswelele ka go tsaya melemo sentle le gore a seka a tswa mo go nneng ngwana yoo molemo. Amantle o itumelela kakgolo ya ga rraagwe. Meshack o itumelela go gola ga gagwe a o a tswelela ka go mo kopa gore a tswelele ka go nna ngwana yo o siameng. Amantle o solofetsa go gakologelwa seo nako le nako. Amantle o olelela Meshack gore o tla a tsaya melemo ya gagwe nako le nako go lwantsha mogare o o mo go ene gore o seka wa fetoga AIDS. Amantle ka matlhagatlhaga o tlhalosetsa rraagwe gore fa o na le mogare o o o sa tseye dipilisi tsa gago tsa di-arv ka fa tshwanelong, mogare o a gola o o o felela e le olwetse jwa AIDS. Kwa sekolong sa Mosenene, go nako ya dijo tsa motshegare fa Tjedza a tla kwa go Carol go mo ikgantshetsa ka matshwao a gagwe. O dirile sentle fela thata mo thutong e a e rutiwang ke Bretts. O olelela Carol gore a ratane le arutaana gore a tle a kgone go tshwara matshwao a a kwa godimo jaaka ene. Carol o mo tlhalosetsa fa a sena kgatlhego mo go rataneng MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG le arutaana ka gore a dirisa ana a sekolo. Mogokgo wa sekolo Rre Tlou o iditse malomaagwe Tiro, Blackjack, go tla go mmolelela gore Tiro o tserwe ke mapodise go ya go otsolotsiwa. Tlhakanelo dikoo/ thoalano fa gare ga atho a a fetanang ka dingwaga tse di ntsi Tjedza le Bretts Puisano fa gare ga mogolo/ motsadi le ngwana Meshack le Amantle Kgatelelo ya alekane e e sa siamang Tjedza le Carol Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Go diragetseng kwa sekolong sa Mosenene ka nako ya dithuto? 2 Ke eng Meshack a le motlotlo ka morwadie? 3 Ke eng se Amantle a se tlhalosetsang Meshack ka HIV le AIDS? 4 Ke eng Tjedza a ikgantsha ka matshwao a gagwe? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 A go na le kgethololo e e amanang le seemo sa HIV mo tikologong ya/motseng wa gago? A atho a fitlha go nwa melemo ga one? A go na le ditlhopha tsa kemo nokeng tsa anana a a nang le HIV? 2 Go tlhoka thuto ya sekole ga ga Tjedza go ka ama jang isago ya gagwe? Banana Bagolo 111

116 Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Mapodise a tsile go tsaya Tiro kwa sekolong; o digile makgwafo e ile o iketlile, gongwe o dira se go fitlha go tlhaiwa ke ditlhong fa pele ga ditsala tsa gagwe. Fa e ne e le wena o ka o o ne wa tsiogela seemo se ka tsela e e ntseng jang? 2 Tjedza o akanya gore o dirisa Bretts, ke sone se a tshwarang matshwao a a kwa godimo mo dithutong. A o ona sentle? Ke mang yo o dirisang yo mongwe fa e le ene le Bretts? A o ka ratana le motho yo o mo tona mo go wena gore o tswelele pele, e ka tswa e le ka dithuto tsa gago kgotsa kwa tirong? Ka go reng? Fa e se jalo, ka go reng? 3 Tjedza o rotloetsa Carol go ratana le arutaana gore a kgone go tshwara matshwao a a kwa godimo? Fa o ne o le Carol, o ne o ka tsiogela se jang? A o ne o ka reetsa Tjedza, ogolo jang fa o ne o sa dire sentle mo sekoleng mme a go olelela gore ke yone fela tsela e le nngwe ya go pasa? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 Meshack o itumedisiwa ke kitso yotlhe e Amantle a nang le yone ka AIDS le HIV. A ana a lona a na le kitso e e tshwanang ka HIV/AIDS? Bana a lona a tsaya kae kitso ka HIV, AIDS, tlhakanelo dikoo/thoalano le go ratana? O ka netefatsa jang gore kitso e ke e e leng oammaaruri? 2 O ka leka jang go fokotsa kgakololo e e sokameng e ngwana wa gago a e tsayang mo alekaneng a gagwe? A o akanya gore go nna le otsalano jo o nonofileng le ana a gago go ka thusa? Jang? A o akanya gore go nna le puisano e e sosologileng le ana a gago go ka thusa? Jang? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Go nna motho yo o se nang maitseo, a nna a dira orukutlhi jo o nnyennyane nako le nako, go dira gore e nne wena mmelaelwa wa ntlha fa mapodise a atla dirukutlhi tse di dirileng melato e e tlhoafetseng. Go fiwa matshwao a a kwa godimo ka leaka la gore o tlhakanela dikoo/ roalana le morutaana, go raya gore o feletsa o sa ithuta sepe mo sekolong. Ga go ka fa molaong gore morutaana a fe ngwana matshwao a a kwa godimo ka leaka la gore a o a tlhakanela dikoo/roalana le ene, ke molato o o ka otlhaelwang ka fa molaong. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Nna le seae mo thutong ya ana a gago, o ye sekoleng, o kopane le arutaana mme o a otse ka tswelelopele ya ana a gago. Tlhalosetsa ana a gago gore a tshwanetse go amogela thuto e e tletseng kwa sekoleng, le gore go lofela dithuto, go tsietsa kgotsa go tsaya epe fela tsela e khutshwane ya go dira dilo go tlaa a utlwisa otlhoko mo isagong. 112

117 KAEDI YA GO TSAMAISA DITHUTO: Kgaolo 48 TSHOBOKO YA KGAOLO Maloko a PTA le Rre Tlou a kopane go tla go egelana gore seemo ke eng maapi le ditlhotlhomiso tsa kgang ya matlhaisa ditlhong ya tlhakanelo dikoo/thoalano. Ba ua fa a one tsela e solofetsang. Batsadi a itumelela go utlwa se. Tlou o tswelela ka go tlhalosa gore a tshware kgang e ka matsetseleko gore a seka a felela a tshositse atho a a thusang ka ditlhotlhomiso. O kopa gore a tswelele ka ditlhotlhomiso ka go ka tswa go na le dilalome tse dingwe tse a sa itseng ka tsone. Maloko a mangwe a PTA a dumalana le ene a o a a olelela fa a tshwanetse go tswa ka maano go emisa matlhaisa ditlhong a. Tlou o olela fa go le otlhokwa go sireletsa aithuti le atho a angwe mo tikologong, mo oitshwarong jo o diphatsa jo o ka felelang o kgoreletsa go nna mmogo ga one. O olela gore ga a a tshwanela go remelela fela mo arutaaneng le aithuti, mme gape a lwantshe tlhakanelo dikoo/thoalano ya agolo le ana (atho a a sianang ka dingwaga tse di ntsi) e e jwelelelang mo motseng wa one. Ba dumalana go tswa ka melaetsa le go dira ditshupetso tse di ka thusang anana go gana go gatelelwa ka tlhakanelo dikoo/thoalano. Ba tshwaela gore mapodise, ommaoipelego le arutaana a angwe a itsisewe ka ditshwetso tse a di tsereng gore le one a thuse go diragatsa megopolo e e dumalanweng. Tlou o kopa atsadi gore a dirisane mmogo go lwela go usetsa kutlo le molao mo tikologong ya one. Meshack o fitlhela Blackjack a tlhoafetse a foroma ditena, mme o mmolelela gore o ikaeletse go atolosa ntlo ya gagwe ka jaana e na le kamore e nngwe fela. Meshack o mmolelela gore ga a olo go ipotsa gore o tla a tsaya leng tshwetso eo. Blackjack o gatelela gore o atla go ikagela ntlo ya gagwe ka oene gore a tle a kgone go gapa mosadi wa gagwe Puleng maikutlo gape. Meshack o tshega se, a o a mmotsa gore go diragetseng ka Lucretia. Blackjack o mmolelela gore o tsere tshwetso ya go kgaogana le ene ka gore o ne a gatelela gore a tlhakanele dikoo/ roalane a sa dirise khondomo gore a tle a kgone go ima ngwana wa gagwe. Meshack o mmolelela gore semausu sa gagwe se thuilwe mme mapodise a santse a tsweletse ka ditlhotlhomiso. Tiro o na le lepodise, le tsweletse ka go mo mmotsolotsa. Lepodise le otsa Tiro ka otlhajana gore a mmolelele gore o eile kae dithoto tse a di utswileng kwa semausung sa ga Meshack. Tiro o latola gotlhelele, a re ga a itse sepe ka dithoto tse di utswileng. Lepodise le mmotsa gore o ne a le kae ka osigo jwa orukutlhi joo. O olelela Tiro gore tsala ya gagwe e uile MELAETSA YA KONOKONO YA KGAOLO LE BATSHAMEKI BA BA E SENOLANG Bakapelo a a ntsi nako e le nngwe Blackjack, Puleng le Lucretia Tjedza, Bretts le Fana Bokapelo jo o nang le kgokgontsho Tjedza le Bretts gore o ne a na le ene kwa ga Meshack. Tiro o lemoga fa a le mo mathateng mme o simolola go ithapedisa, o kopa lepodise gore le mo fe seaka a itlhatswe leina. Tjedza ka oitumelo o olelela Bretts gore o itsholofetse ngwana wa gagwe. Bretts o gakgamadiwa ke se. O mmotsa gore a o a tsietsega. Tjedza o netefatsa gore ka oammaaruri o itsholofetse. O mmotsa gore ke eng se se mo rurifaletsang gore o itsholofetse. Tjedza o mmolelela gore o ntse a sa ikutlwe sentle mme a tsaya teko ya oimana. Bretts o mmolelela a gagamaditse lentswe gore a tseye maduo a teko eo ya oimana a a ise ko go Fana, mme a mmolelele fa a tsile go nna motsadi. Tjedza o simolola go lela, a o a ikana gore Bretts ke ene rraago ngwana. Bretts o kgopisiwa ke se, a o a tshosetsa gore o tlaa mo otlhaya fela thata fa a sa emise go mmaya molato o e seng wa gagwe. Banana Bagolo 113

118 Puisano ka Motshameko Mo motshamekong go diragala eng? Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Ba lekgotla la atsadi le arutaana a uisana ka eng? 2 Ke eng se Meshack a fitlhelang Blackjack a se dira? 3 Tiro o leisitswe molato wa eng? 4 Tjedza o lelelang? Mo motseng/tikologong ya gago: Dipotso tsa agolo/atsadi le anana 1 Re ka okeletsa anana okgoni jang go a thusa go tila go dirisiwa mo go tsa tlhakanelo dikoo/thoalano? 2 Go tlwaelesegile go le kae gore atho mo tikologong ya/motseng wa gago a fokotse palo ya akapelo a a tlhakanelang dikoo/roalanang le one. 3 A go tlwaelesegile gore anna a itatole maikaraelo a oimana, jaaka Bretts a itatola ngwana wa ga Tjedza. Monna o ka dira jalo ka go reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa anana 1 Ke dife dingwe tsa dilo tse di ka uiwang kgotsa tsa diriwa tse di ka rotloetsang anana go fetola oitshwaro jo o diphatsa? 2 A o na le ditsala kgotsa o kile wa nna le ditsala tse di sa go gakololeng ka fa tshwanelong? Aelana dipolelo (go sena go umaka maina!) 3 O ne o ka tsaya jang kgang e, fa e ne e le wena Tjedza? Fa o ne o ka gakolola Tjedza, o ne o ka reng? Mo otshelong jwa gago: Dipotso tsa agolo/atsadi 1 A o akanya gore agolo mo tikologong ya/ motseng wa gago a ka tshwaragana go agela anana seemo sa kemo nokeng? 2 O akanya gore o ka thusa jang ana a gago go lemoga mme a katoga ditsala tse di seng molemo? TSHOBOKO 1 O ithutile eng mo karolong e? 2 Akanya ka se o ka se fetolang mo otshelong jwa gago o se nyalana le dithuto tse. 3 Jaaka fa o tswa, nna ka kakanyo ya melaetsa ya konokono ya dithuto tsa gompieno. SE SE LEBANENG BANANA Ka nako yotlhe o akanye ka ditlamorago tse di ka tlisiwang ke ditshwetso le oitshwaro jwa gago. O ka tsamaelana otoka ka dikeletso le maikaelelo le mokapelo wa gago fa dingwaga tsa gagwe tsa matsalo di le gaufi le tsa gago. SE SE LEBANENG BAGOLO/BATSADI Okeletsa ana a gago okgoni gore a nne le oikaraelo. O seka wa a rulaganyetsa isago mme, o rulaganye isago ya one le one. Bagolo a a emang nokeng, e le atsadi, arutaana kgotsa maloko a morafe, a ka tlisa pharologanyo e e nametsang mo otshelong jwa monana mme se sa mo thusa go tsaya ditshwetso tse di aalelang. 114

119

120