FACULTADE DE FILOSOFÍA Grao en Filosofía FILOSOFÍAS ORIENTAIS Guía Docente 2015-16
Guía Docente 1. Datos descritivos da materia Código: G5031342 Carácter: Optativa Convocatoria: 2º semestre Créditos: 4,5 teórico-prácticos Horario: Martes de 9:00 h. a 11:00 h. Profesorado: Martín González Fernández Profesor Titular de Filosofía, Facultade de Filosofía. martin.gonzalez@usc.es Idioma no que se imparte: Castelán/Galego 2. Situación, significado e importancia da materia no ámbito da titulación. 2.1. Módulo ao que pertence a materia no Plan de Estudos. Materias coas que se relaciona.
Trátase dunha materia que se imparte no terceiro curso da titulación, cando o estudante xa ten referencia da achega realizada polos filósofos dos períodos antigo e medieval no mundo occidental. Coñecer como se desenvolveu o pensamento en Oriente completa a súa visión da Historia da Filosofía Universal. 2.2. Papel que xoga este curso nese bloque formativo e no conxunto do Plan de Estudos. Tradicionalmente nas Facultade de Filosofía das Universidades españolas formouse aos estudantes nas filosofías de tradición occidental. Coa reforma do plan de estudos que deu lugar ao título do grao introduciuse unha materia para dar noticia aos estudantes das principais tradicións das filosofías orientais. Trátase dunha materia optativa que se imparte aos alumnos de terceiro curso do grao e que, xa que logo, complementa a visión do mundo e do ser humano realizada polos autores occidentais. 2.3. Coñecementos previos (recomendados/obrigatorios) que os estudantes deben posuír para cursar a materia. Malia non ser obrigatorio, é moi recomendable que o estudante teña cursado as materias relativas a historia da filosofía occidental para poder establecer comparanzas. 3. Obxectivos da aprendizaxe e competencias a alcanzar polo estudante coa materia. 3.1. Obxectivos da aprendizaxe.
Familiarizar aos estudantes coas principais concepcións da filosofía oriental: hinduísmo, budismo, confucianismo, taoísmo, pensamento xaponés e pensamento musulmán. Dar a coñecer as fontes da disciplina e a bibliografía recente. Adestrar na capacidade para interpretar textos filosóficos da tradición de pensamento oriental.. Establecer comparanzas entre o desenvolvemento das filosofías de tradición occidental e oriental. Mellorar as destrezas na comunicación oral e escrita. Posibilitar a análise crítica da información e mensaxes da sociedade actual. 3.2. Competencias xerais. Capacidade para ler de xeito comprensivo un texto filosófico pertencente á tradición oriental. Capacidade para identificar os principais autores das tradicións orientais (cultura musulmán, India, China e Xapón). Capacidade para distinguir as obras clásicas do pensamento oriental. Capacidade para estudar e aprender de forma autónoma. Capacidade para presentar de forma oral e escrita un traballo de iniciación á investigación. 3.3. Competencias específicas. Coñecemento das principais tradicións do pensamento oriental, moitas veces esquecido nos estudos de filosofía das universidades españolas.
Coñecemento das claves para a cultura oriental en relación as súas tradicións de pensamento. Familiaridade co desenvolvemento histórico do pensamento filosófico e relixioso en China, Xapón e a India. O coñecemento das perspectivas actuais do pensamento oriental. 3.4. Competencias transversais. Capacidade para traballar en grupo tanto na resolución como na discusión de problemas. Habilidade para obter información tanto de fontes primarias como secundarias, incluíndo a obtención de información on-line. 4. Contidos do curso 4.1. Epígrafes do curso Tema 1. As Filosofías da India. Tema 2. A Filosofía en China. Tema 3. Filosofía Xaponesa. Tema 4. Filosofía Islámica. 4.2. Bibliografía recomendada A) Fontes - CONFUCIO: Los cuatro libros, Paidós Ibérica, Madrid 2002. (RBA 2007). - LAO-TSE: El libro del Tao, RBA libros, Barcelona 2006. (RBA 2007). - DALAI LAMA: El Mundo del budismo tibetano, J.J. de Olañeta Editor, Palma de Mallorca 1998. (RBA 2007).
- Bhagavad-Gîtâ, Ed. Biblioteca Nueva, Madrid 2000. (RBA 2007). - AL-FARABI: El camino de la felicidad, Ed. Trotta, Madrid 2002. - AVICENA: Tres escritos esotéricos, Ed. Tecnos Madrid 1998. - AVERROES: Sobre el intelecto, Ed. Trotta, Madrid 2004. B) Bibliografía secundaria - COOMARASWAMY, Ananda K: El evangelio del budismo, RBA 2007. - LANZACO SALAFRANCA, : Religión y espiritualidad en la sociedad japonesa contemporánea, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Zaragoza 2008. - LANZACO SALAFRANCA, FEDERICO: La cultura japonesa reflejada en su lengua, Ed. Verbum, Madrid 2010, III parte, pp. 105-114. - NAKAMURA, Hajime: Ways of thinking of Eastern peoples: India, China, Tibet, Japan, University of Hawaii Press, Honolulu 1968. - PANIKKAR, Raimon: La experiencia filosófica de la India, RBA 2007. - RENOU, Louis: El hinduismo, RBA, Colecciones 2007. - RODRÍGUEZ, JUSTINO: "Visión de la realiodad en la cultura japonesa", en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (EDS.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente, PP. 31 SS. - SAWAI, YOSHITSUGU: "Perspectivas religiosas de la naturaleza en las culturas de Asia Oriental", en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (eds.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente, pp. 243 ss.. - SUZUKI, Daisetz T.: El Zen y la cultura japonesa, RBA, Barcelona 2007. - TERAO, ERIKO: El jardín japonés como microcosmos: lo invisible en el jardín japonés, en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (EDS.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente,, pp.229-240. - WATTS, Alan W.: El camino del Zen, Edhasa, Barcelona, 1971. (RBA, 2007)
- WATTS, Alan W.: El camino del Tao, RBA, 2007. C) Manuais e obras xerais - AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (eds.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente, Servicio de Publicacións da UDC, A Coruña 2008. - BELAVAL, YVON (dir.): Historia de la Filosofía. vol. 11: La Filosofia en Oriente : la filosofía islámica, india y china hasta nuestros días, Siglo XXI Editores, México 1981. - COOPER, DAVID E.: "El pensamiento Indio en el Siglo XX", en GARRIDO, MANUEL et alia (coords.): El legado filosófico y científico del siglo XX, Ed. Cátedra, Madrid 2005, pp. 957 ss. - ELIADE, MIRCEA: Historia de las Creencias y de las Ideas Religiosas, Ed. Cristiandad, Madrid vol. II y III/1. - FISAC, TACIANA: "El pensamiento chino en el Siglo XX", en GARRIDO, MANUEL et alia (coords.): El legado filosófico y científico del siglo XX, Ed. Cátedra, Madrid 2005, pp. 973 ss. - GONZÁLEZ VALLES, JESÚS: "El pensamiento japonés", en GARRIDO, MANUEL et alia (coords.): El legado filosófico y científico del siglo XX, Ed. Cátedra, Madrid 2005, pp. 989 ss. - MIGUEL CRUZ HERNÁNDEZ, La metafísica de Avicena, Granada: Publicaciones de la Universidad, 1949 - RAFAEL RAMÓN GUERRERO, Avicena, ca. 980 1037, Madrid: Ediciones del Orto, 1996 - CARLOS A. SEGOVIA, Avicena (Ibn Sina). Cuestiones divinas (Ilahiyyat): Textos escogidos, Madrid: Biblioteca Nueva 2006. TEMA 1. As Filosofías da India.
1. Sentido do tema (Introdución) Nuestro punto de partida será el hinduismo que de una manera u otra han influido en las tradiciones religiosas y filosóficas de casi todas las civilizaciones asiáticas. Una cultura y una religión que se ha investigado en occidente en profundidad a partir de los siglos XVIII y XIX gracias a la aportación de dos grandes intelectuales. El primero de ellos es Sir William Jones (1746-1794), padre de la lingüística histórica moderna que realizó el primer intento de comprender el sentido de la epopeya india conocida como Mahabharata. El otro gran estudioso es Friedrich Max Müller (1823-1900), un gran estudioso de sánscrito e historiador de la religión que editó la serie monumental Los libros sagrados de Oriente (1876-1911), en 50 volúmenes. Poco después del comienzo de la era cristiana el hinduismo se extendió hacia el sureste asiático, llegando a un lugar tan lejano como la isla de Bali, en Indonesia. El hinduismo constituye un complejo y variado sistema de creencias que han influido en una peculiarv tradición de pensamiento. 2. Epígrafes do tema. A). Brahmanismo e hinduismo: los orígenes de la filosofía en la india B) Conceptos fundamentales de una filosofía índica 3. Bibliografía Monografías: - CAMPBELL, J.: Filosofías de la India, Ed. Sexto Piso, México- Madrid 2010. - ELIADE, M.: Patanjali y el yoga, Ed. Paidos, Barcelona 1978. - PANIKKAR, R.: La experiencia filosófica de la India, Ed. Trotta, Madrid 1997 (RBA 2006). - RENOU, L.: El hinduismo, RBA, Barcelona 2007. Manuales: - ELIADE, M.: Historia de las creencias y de las ideas religiosas, Vol. II, Ed. Cristiandad, Madrid 1978.
- PUECH, H.-Ch.: Historia de las religiones. Vol. 4: Las religiones en la India y en el extremo oriente, Siglo XXI Ed., Madrid 1981. - PARAIN, B.: Historia de la Filosofía. Vol. 1: El pensamiento prefilosófico y oriental, Ed. Siglo XXI Ed., México-Madrid 1981. 4. Actividades a desenvolver. Ademais das presentacións teóricas por parte do profesor, os estudantes comentarán tamén nunha sesión práctica un texto entresacado da obra de algún dos autores mencionados na bibliografía do tema. TEMA 2. A Filosofía en China. 1. Sentido do tema (Introdución) Trátase de presentar a tradición filosófica vinculada ao Budismo, Confucianismo e Taoísmo. O Budismo, filla do hinduísmo, foi predicada na India septentrional entre finais do s. VI a V a. C. por Sidharta Gautama, o buda histórico. O Confucianismo orixínase a partir das ideas do filósofo chinés Kong Fu-zi, que os misioneiros xesuítas do s. XVI chaman Confucio. O taoísmo é atribuido ao filósofo semilexendario Lao-Tsé, contemporáneo de Confucio aínda que algo máis vello que creou unha filosofía máis mística e esotérica. 2. Epígrafes do tema. A) Budismo B) Confucianismo c) Taoísmo 3. Bibliografía
Fontes - CONFUCIO; Analectas, en PÉREZ, J. (ed.); Confucio, Mencio. Los cuatro libros, Alfaguara, Madrid, 1982. MENCIO; Mencio en PÉREZ, J. (ed.); Confucio, Mencio. Los cuatro libros, Alfaguara, Madrid, 1982. TZU-SSU; El justo medio en PÉREZ, J. (ed.); Confucio, Mencio. Los cuatro libros, Alfaguara, Madrid, 1982. -LAO ZI, El libro del Tao, Alfaguara, Madrid, 1978. -ZHUANG ZI, Zhuang Zi: Maestro Chuang Tsé, Kairós, Barcelona, 1996. Bibliografía secundaria Ismael Quiles: Filosofía budista: esencia y destino del hombre, el yo ilusorio y el yo real, el karma, la reencarnación, el nirvana, el absoluto, Ediciones Troquel, 1968. Watts, Alan: El Camino del Tao, Ed. Kairós, Barcelona, 1976. Vandier, Nicolás: La filosofía china, en Historia de la Filosofía, Siglo XXI Ed., vol. 1, cap. 1 y 2, pp. 220-266). Watts, A.: El Camino del Zen, Edhasa, Barcelona, Primera parte. CAO, R; CAO X., La Historia de Mencio, Ed. LD Books, 2006. DO DINH, P.: Confucio y el humanismo chino, Ed. Aguilar, Madrid, 1960. GREEL, H. G.; El pensamiento Chino desde Confucio hasta Mao Tse Tung, Alianza, Madrid, 1976. PÉREZ, J. (ed.); Confucio, Mencio. Los cuatro libros, Alfaguara, Madrid, 1982. MONTENEGRO, A.; Historia de la China antigua, Istmo, Madrid, 1974.
GREEL, H. G.; El pensamiento Chino desde Confucio hasta Mao Tse Tung, Alianza, Madrid, 1976 YU, Jiyuan: The Ethics of Confucius and Aristotle: mirrors of virtue, Ed. Routledge, New York, 2007. -MASPERO, Henri, El taoísmo y las religiones chinas, Trotta, Madrid, 1999. -NEPOTE, Alejandro, I Ching Alquímico y las Tres Etapas de la Alquimia, Fundación Centro del Tao, Buenos Aires, 2006. -ROBINET, Isabelle, Lao Zi y el Tao, Editor José J. de Olañeta, Palma de Mallorca, 1999. 4. Actividades a desenvolver. Ademais das presentación teóricas por parte do profesor, os estudantes terán que ler e comentar nunha sesión práctica un texto entresacado da obra de algún dos autores mencionados na bibliografía correspondente ao pensamento chinés. TEMA 3. A Filosofía xaponesa. 1. Sentido do tema (Introdución) O xintoísmo ou Camiño dos deuses é o sistema de crenzas autóctono de Xapón. O xintoísmo está profundamente arraigado na conciencia xaponesa, ata o punto de que logrou sobrevivir os últimos 1500 anos ao impacto tanto do budismo como do confucianismo e o taoísmo. O xintoísmo desempeña un papel moi importante na
espiritualidade do pobo xaponés, sobre todo da vida cotiá, fronte á espiritualidade centrada na salvación e no máis alá. 2. Epígrafes do tema. A) O Xintoísmo e as relixións no Xapón B) Filosofía e Espiritualidade. 3. Bibliografía - GONZÁLEZ VALLES, JESÚS (2002). Historia de la filosofía japonesa. Madrid: Editorial Tecnos. - LAVELLE, PIERRE (1998). El Pensamiento Japonés. Madrid: Acento Editorial. - LANZACO SALAFRANCA, FEDERICO: Religión y espiritualidad en la sociedad japonesa contemporánea, Servicio de Publicaciones de la Universidad de Zaragoza 2008. - LANZACO SALAFRANCA, FEDERICO: La cultura japonesa reflejada en su lengua, Ed. Verbum, Madrid 2010, III parte, pp. 105-114. - NAKAMURA, Hajime: Ways of thinking of Eastern peoples: India, China, Tibet, Japan, University of Hawaii Press, Honolulu 1968. - RODRÍGUEZ, JUSTINO: "Visión de la realidad en la cultura japonesa", en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (Eds.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente, PP. 31 SS. - SAWAI, YOSHITSUGU: "Perspectivas religiosas de la naturaleza en las culturas de Asia Oriental", en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (eds.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente, pp. 243 ss.. - SUZUKI, Daisetz T.: El Zen y la cultura japonesa, RBA, Barcelona 2007.
- TERAO, ERIKO: El jardín japonés como microcosmos: lo invisible en el jardín japonés, en AGÍS VILLAVERDE, M. et alia (EDS.): Galicia y Japón: Del sol naciente al sol poniente,, pp.229-240. - WATTS, Alan W.: El camino del Zen, Edhasa, Barcelona, 1971. (RBA, 2007) 4. Actividades a desenvolver. Ademais das presentación teóricas por parte do profesor, os estudantes terán que ler e comentar nunha sesión práctica un texto da bibliografía do tema. TEMA 4. Filosofía islámica 1. Sentido do tema (Introdución) Trátase de presentar a dous autores clásicos do pensamento islámico, pertencentes ao período medieval que conforman os alicerces da filosofía islámica posterior. 2. Epígrafes do tema. A) Avicena B) Averroes. 3. Bibliografía 1) Monografías
Miguel Asín Palacios (1946). Abenmasarra y su escuela. Orígenes de la filosofía hispano-musulmana, en Obras Escogidas, vol. I. Madrid. Henry Chadwick (2001), Agustín. Ed. Cristiandad, Madrid. Miguel Cruz Hernández (1977), El pensamiento de Ramón Lull, Ed. Castalia, Valencia. Clemente Fernández (1965). Los filósofos medievales, BAC, Madrid. Eudaldo Forment (2007). Tomás de Aquino. El oficio del sabio, Ed. Ariel, Barcelona Étienne Gilson (1982). La filosofía en la Edad Media: desde los orígenes patrísticos hasta el fin del siglo XIV, Editorial Gredos, Madrid. Jacques Le Goff (1986), Los intelectuales en la Edad Media, Ed. Gedisa, Barcelona. Joaquín Lomba Fuentes (1988). La filosofía judía en Zaragoza, Diputación General de Aragón. Joaquín Lomba Fuentes (1991). La filosofía islámica en Zaragoza, Zaragoza 2ª ed. S. Mas Torres (2003). Pensamiento romano, Valencia: Tirant lo Blanch. Andrés Martínez Lorca (2011): Introducción a la Filosofía medieval, Alianza Editorial, Madrid. Andrés Martínez Lorca: Maestros de Occidente: estudios sobre el pensamiento andalusí, Ed. Trotta, Madrid. Juan Fernando Ortega Muñoz (1995). Ibn Gabirol, Ed. del Orto, Madrid. Josef Pieper (1948), Introducción a Tomás de Aquino, Ed. Rialp, Madrid. Rafael Ramón Guerrero (2001). Filosofías árabe y judía. Madrid: Editorial Síntesis. Rafael Ramón Guerrero (1994), Avicena, Ed. del Orto, Madrid. César Raña Dafonte (1999), Juan de Salisbury (1110/20-1180), Ed. del Orto, Madrid. César Raña Dafonte (1998), Pedro Abelardo (1079-1142), Ed. del Orto, Madrid. J. Pieper (1979), Filosofía medieval y mundo moderno, Ed. Rialp, Madrid. Josep Puig Montada (1997), Averroes, Ed. del Orto, Madrid. Sergio Rábade Romeo (1998), Guillermo de Ockham y la filosofía del siglo XIV, CSIC, Madrid. Sebastià Trías Mercant (1993), Ramón Lull. El pensamiento y la palabra, Ed. El Tall, Palma de Mallorca.
2) Manuais Frederick Copleston (2004), Historia de la Filosofía, Ed. Ariel. Barcelona, vol. 1 y 2. Miguel Cruz Hernández (1957), Historia de la Filosofía hispanomusulmana, Asociación Española de Ciencias, Madrid. Miguel Cruz Hernández (2000), Historia del pensamiento en el mundo islámico, Alianza Ed. Madrid, 3 vols. Eudaldo Forment (2004), Historia de la Filosofía. II. Filosofía medieval, Ed. Palabra, Madrid. Guillermo Fraile (1975), Historia de la Filosofía, vol. II, BAC, Madrid. Jesús Mosterín (1985), Historia de la filosofía 5: El pensamiento clásico tardío, Madrid: Alianza. Brice Parain (dir.) (1972) Historia de la Filosofía. Del mundo romano al islam medieval: Roma, Bizancio, el neoplatonismo, la filosofía judía medieval, la filosofía islámica, Siglo XXI Eds., Madrid. Rafael Ramón Guerrero (1996). Historia de la filosofía medieval. Madrid: Ediciones Akal. G. Reale y D. Antiseri (1988), Historia del pensamiento filosófico y científico, Ed. Herder Barcelona, vol. 1. 4. Actividades a desenvolver. Ademais das presentación teóricas por parte do profesor, os estudantes terán que ler e comentar nunha sesión práctica textos de Avicena e Averroes. 5. Indicacións metodolóxicas e atribución de carga ECTS 5.1. Atribución de créditos ECTS TRABALLO PRESENCIAL NA HORAS TRABALLO PERSOAL DO HORAS AULA ESTUDANTE Clases teóricas (con participación dos estudantes) 18 Seguimento do curso (Lecturas, documentación, 34.25
prácticas, etc.) Clases interactivas 18 Traballo escrito 20 Tutorías 2.25 Estudo 20 Total 38.25 74.25 5.2. Actividades formativas na aula con presenza do profesor A) Clases expositivas: Lección impartida polo profesor. O profesor pode contar con apoio de medios audiovisuais e informáticos aínda que os estudantes non necesitan manexalos en clase. Habitualmente estas clases seguirán os contidos do programa, construídos a partir da bibliografía seleccionada para cada tema. A asistencia a estas clases é básica para ter unha visión panorámica dos temas tratados, polo que é conveniente o seguimento destas por parte dos estudantes. B) Seminarios: Clases interactivas na que analizan e traballan en grupo textos e documentos, entregados previamente polo profesor cunha guía de lectura. O alumno participa activamente nestas clases de distintas formas: entrega de exercicios ao profesor, posta en común de comentarios de texto na aula, etc. O profesor pode contar con apoio de medios audiovisuais aínda que os estudantes non os manexarán en clase. A participación nestas clases será avaliada, polo que é conveniente a asistencia regular dos estudantes. C) Titorías: É o tempo que se reserva para que o/a estudante poida solicitar documentación e información bibliográfica ao profesor. Tamén están pensadas para a resolución de dúbidas,
tanto sobre ou contido das sesións como sobre outros aspectos da materia (metodoloxía, avaliación, etc.). 5.3. Recomendacións para o estudo da materia a) É moi importante asistir ás clases expositivas, aos seminarios e ás titorías. b) Para establecer un primeiro contacto cos contidos dos temas recoméndase ler algunha das obras propostas na bibliografía básica. c) Unha vez finalizado un tema, é útil facer un resumo dos puntos importantes dos libros/artigos manexados, asegurándose de coñecer e comprender o significado dos conceptos explicados. d) A resolución de problemas é clave para a aprendizaxe desta materia. É importante resolver os problemas formulados polo profesor antes da súa resolución nas clases de seminario e nas titorías. e) A asistencia aos seminarios e titorías debe ser activa, é dicir, é moi importante participar e discutir co profesor e outros alumnos sobre a materia presentada nas clases expositivas. 5. Indicacións sobre a avaliación 6.1. Procedemento de avaliación A avaliación desta materia farase mediante avaliación continua, contemplándose a posibilidade dun un exame final, caso de que o estudante non siga as pautas da avaliación continua ou non a supere. A avaliación continua farase valorando a asistencia e participación
nas sesións na aula e nas titorías. Porén, a avaliación apoiase principalmente na realización dun traballo final escrito que o estudante expoñerá de maneira oral na aula nas últimas semanas de clase. A cualificación final do estudante distribúese nos seguintes apartados: TIPO DE ACTIVIDAD PORCENTAXE NA NOTA FINAL Asistencia e participación nas sesións 5% Titorías 5% Entrega de catro traballos escritos correspondentes ás clases interactivas (comentarios de texto, etc.) Lectura e recensión dun libro seleccionado da bibliografía da materia Traballo final elaborado individualmente polo estudante, exposto na aula na sesión finais do curso e entregado por escrito 40% (10% cada un) 10% 40 % Exame, caso de non participar ou non superar a avaliación continua 6.2. Recomendacións para o estudo da materia 1) Coñecemento de linguas modernas. 2) Boa disposición para a lectura e a comprensión de textos filosóficos. 3) Capacidade para traballar en equipo.
4) Manexo da información a través das canles informáticas habituais. 6.3. Recomendacións de cara á avaliación O alumno/a debe elaborar os traballos escritos citando as fontes bibliográficas, consonte ás normas internacionais aceptadas. Debe incorporar ademais reflexións propias e orixinais. Para elaborar o esquema do seu traballo pode aconsellarse co profesor. Aqueles estudantes que atopen dificultades importantes á hora de traballar nas actividades prácticas propostas deben acudir nas horas de titoría do profesor, co obxectivo de que este poida analizar o problema e axudarlles a resolver as súas dificultades. É moi importante levar o traballo ao día e entregar as prácticas logo de ter realizado a posta en común na aula. Non se admitirá que se entreguen os traballos das prácticas todos xuntos ao final do semestre. 6.4. Recomendacións de cara á recuperación O profesor analizará con aqueles estudantes que nos superen con éxito o proceso de avaliación, e así o desexen, as dificultades atopadas na aprendizaxe dos contidos da materia. Tamén lles proporcionará material adicional (lecturas, exercicios, exemplos, etc.) para reforzar a aprendizaxe da materia.