ADHD og námsörðugleikar

Transcription

1 ADHD og námsörðugleikar Anna Björnsdóttir, nemi í uppeldis- og menntunarfræði, Háskóla Íslands - [email protected] María Dögg Halldórsdóttir, nemi í uppeldis- og menntunarfræði, Háskóla Íslands - [email protected] Ágrip Tilgangur greinskrifanna er að varpa ljósi á mikilvægi þess að koma auga á þá nemendur sem glíma við ADHD og námsörðugleika. Stuðst er við skrif innlendra og erlendra fræðimanna um málefnið. Mikilvægt er að koma auga á nemendur sem glíma við athyglisbrest og ofvirkni á þeirra fyrstu skólaárum til þess að reyna koma í veg fyrir að aðrir fylgikvillar sem geta þróast sem fylgifiskar þessara örðugleika, komi upp eða verði alvarlegir. Einkenni ADHD geta verið mismikil og ólík en hegðunarvandi barna sem glíma við ADHD birtast gjarnan við utanaðkomandi áhrif sem trufla barnið. Einnig geta einkenni ADHD og námsörðugleikar komið í veg fyrir að raunverulegir hæfileikar barnsins fái að njóta sín. Niðurstöður þeirra rannsókna sem hér er stuðst við benda til að börn með ADHD eigi erfiðara með skólagöngu þar sem að vinnsluminni þeirra virðist ekki vinna eins hratt og hjá nemendum sem ekki hafa ADHD. Lykilorð: ADHD (Athyglisbrestur með ofvirkni), námsörðugleikar, vinnsluminni. 1

2 Stundum er talið að barn sem er með ADHD sé óþekkt, skorti aga, þurfi meiri skipulagningu og skýrari takmörk. En ADHD er þroskaröskun á sviði ofvirkni, hvatvísi og athyglisbrests. Það skiptir miklu máli að að foreldrar og kennarar hafi þekkingu á einkennum ADHD svo hægt sé að mæta þörfum barna sem glíma við ADHD. Þetta efni er mikilvægt fyrir íslenska uppeldis- og menntaumræðu þar sem að það skiptir miklu máli fyrir framtíð barna með ADHD að koma til móts við þau og veita þeim rétta aðstoð við námið svo að þau verði jafnstíga jafnöldrum sínum. Þessi grein gæti fyrst og fremst gagnast foreldrum barna með ADHD og kennurum og öðrum sem láta sig málefnið varða. Hér á eftir verður fjallað um skilgreininguna á ADHD og hvernig ADHD og námsörðugleikar fara saman. Greint er frá rannsókn sem var gerð á grunnskólanemendum sem glíma við athyglisbrest, ofvirkni og hvatvísi annars vegar og hins vegar þau sem glíma einungis við eitt af þessum þremur kjarnaeinkennum. Athugað var hvernig vinnsluminnið var hjá þessum tveim hópum. En vinnsluminni er geta til að viðhalda upplýsingum sem verið er að vinna með í skamman tíma (Guðmundur B. Arnkelsson, 2000). Fjallað verður stuttlega um niðurstöður rannsóknarinnar. Spurning okkar er því hvaða áhrif hefur ADHD á námsgetu barna? 2

3 ADHD ADHD eða athyglisbrestur með ofvirkni er taugaþroskaröskun, kjarnaeinkennin eru þrjú, þau eru skerðing á athygli, hvatvísi og ofvirkni. ADHD er ein algengasta greinda röskun barna á skólaaldri. ADHD getur oft valdið börnum námslegum og félagslegum erfiðleikum ásamt tilfinningalegum truflunum sem geta birst sem gremja og lágt sjálfsálit (Wei, Yu og Shaver, 2014). Það eru rúmlega 5% barna með ADHD á Íslandi (Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, 2014) en það bendir til að 2-3 börn í hverjum bekk að meðaltali glími við ADHD. Á vef ADHD samtakanna kemur fram að fleiri stúlkur glíma við ADHD en talið hefur verið, ástæðan er að það hefur verið erfiðara að sjá einkennin hjá stúlkum (ADHD samtökin, e.d.). ADHD og námsörðugleikar Niðurstöður Wei, X., Yu, J. W. og Shaver, D (2014) benda til að börn sem þau rannsökuðu sem bæði hafa ADHD og námsörðugleika sýna að meiri líkur en minni séu á að ein röskun sé afleiðing af annarri. Þess vegna eru börn sem hafa bæði ADHD og námsörðugleika í raun og veru með tvær aðskildar raskanir sem geta unnið saman gegn barninu. Þegar barn hefur bæði ADHD og námsörðugleika, benda niðurstöður til þess að barnið gæti verið með alvarlegri erfiðleika í námi heldur en barn sem er annaðhvort með ADHD eða námsörðugleika (Wei o.fl., 2014). Börn sem þjást af ADHD og námsörðugleikum geta ýmist verið árásargjörn og hvatvís eða hlédræg. Hegðunin getur stafað af skorti á sjálfsáliti og gremju vegna lélegrar félagshæfni 3

4 eða frammistöðu í skóla. Enn fremur virðast börn sem hafa bæði ADHD og námsörðugleika vera með athyglisbrest á hærra stigi en þau börn sem einungis hafa ADHD (Wei o.fl., 2014). Bettý Ragnarsdóttir (2011) gerði rannsókn á Íslandi en niðurstöður hennar benda til að börn með ADHD skori 7-15 stigum lægra á greindarprófi (WISC-IV) en börn sem ekki hafa ADHD. Einnig kom fram að drengjum með ADHD gekk betur í prófum tengdum málstarf og skynhugsun. Málstarf gengur út á að prófað er í líkingum, orðaskilningi og skilningi. En drengjum gekk verr á prófum tengdum vinnsluminni og vinnsluhraða (Bettý Ragnarsdóttir, 2011). Vinnsluhraði er geta til að vinna úr upplýsingum á fljótlegan hátt (Guðmundur B. Arnkelsson, 2000). Aftur á móti virtust stúlkur með ADHD ganga betur á prófum tengdum vinnsluminni og vinnsluhraða en verr á prófum tengdum málstaf og skynhugsun. Nám og vinnsluminni Anderson, Egeland og Qie (2012) töldu að vinnsluminni þeirra sem eru með ADHD gæti verið hægar en hjá þeim sem eru ekki með ADHD, þetta getur komið fram með einkennum af ofvirkni og/eða einkennum athyglisbrests. Þeir greindu frá kenningum um að börn með athyglisbrest eigi oftar í erfiðleikum með sjálfkrafa athyglisferla í námi samanborið við börn sem eru bæði með athyglisbrest og ofvirkni. Einnig að börn með athyglisbrest eigi oftar í erfiðleikum með tungumál, lestur og stærðfræði. Á hinn bóginn hafa börn sem eru með kjarnaeinkennin þrjú oft hegðunarerfiðleika og hömlunarvandamál tengd námi. 4

5 Rannsókn Anderson o.fl. (2012) rannsökuðu á 81 einstaklinga á aldrinum 8-16 ára, 45 börn með athyglisbrest og 36 börn með athyglisbrest, ofvirkni og hvatvísi. Aðrar greiningar í fyrri hópnum voru almenn kvíðaröskun, aðskilnaðarkvíðaröskun, mótþróaröskun, hegðunarröskun, tourette og ólyndisröskun. Í seinni hópnum voru einstaklingarnir með greiningarnar mótþróaröskun, tourette, kipparaskanir, þunglyndi og fóbíu, samanburðarhópurinn sem samanstóð af 50 nemendum var án greininga (Anderson o.fl., 2012). Allir þátttakendur fóru í gegnum viðamikið taugasálfræðipróf. HVLT-R og BVMT-R próf voru notuð til að meta nám og minni. HVLT-R prófið byggist á því að sá sem framkvæmir prófið les upp tólf nafnorð í þremur flokkum, viðkomandi átti síðan að endurtaka eins mörg orð og hann gat. Í BVMT-R prófinu var barninu sýnt blað með sex rúmfræðilegum formum í tíu sekúndur og barnið var svo beðið um að teikna þau eftir minni í sama formi og sömu staðsetningu á annað blað. Niðurstöðurnar bentu til að náms- og vinnsluminni sé hægara hjá börnum og unglingum í báðum röskunar hópunum, það er bæði hjá þeim sem aðeins hafa athyglisbrest og hjá þeim sem hafa kjarnaeinkennin þrjú en hjá samanburðarhópnum. Þau eiga í erfiðleikum með að muna hluti sem þau ná ekki að meðtaka í námsferlinuöflu. Niðurstöður og ályktanir Eins og kemur fram hér að ofan þá fylgjast hegðunarvandamál og námsörðugleikar oft að og skapa börnum sem líða vegna þeirra meiri örðugleika en ella. Mikilvægt er að koma snemma auga á börn sem glíma við og ADHD til þess að koma í veg fyrir að aðrir örðugleikar komi upp. 5

6 Einnig er mikilvægt að skólar séu í stakk búnir til þess að styðja við nemendur sem eru með raskanir líkt og ræddar eru hér að ofan. Þeir þurfa að hafa gott stuðningskerfi sem byggist á því að efla námsgetu nemenda og hjálpa þeim með að sigrast á þeim vandamálum sem geta valdið þeim vanlíðan og erfiðleikum í skóla. Heimildaskrá ADHD samtökin. (e.d.). Hvað er ADHD?. Sótt þann 19.febrúar 2015 af: Anderson, P. N., Egeland, J., Qie, M. (2013). Learning and Memory Impairments in Children and Adolescents with Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. Journal of Learning Disabilities, 46, Bettý Ragnarsdóttir. (2011). ADHD: Kynja- og undirgerðamunur á einkennum, félagslegri skerðingu, vitrænni skerðingu og fylgikvillum (Lokaverkefni til cand. psych gráðu, Sálfræðideild, Háskóli Íslands). Sótt þann 19. febrúar 2015 af: Guðmundur B. Arnkelsson. (2000). Orðgnótt: Orðalisti í almennri sálarfræði (4 útgáfa). Háskóli Íslands: Háskólaútgáfa. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir. (2014). Umræður um ADHD teymi Landspítalans á alþingi 20. október Sótt 26. febrúar 2015 af: 6

7 Wei, X., Yu, J. W. og Shaver, D. (2014). Longitudinal Effects of ADHD in Children With Learning Disabilities or Emotional Disturbances. Exceptional Children, 80,