EL09013 e-nose safety. Onderwerp Advies inzet e-nose techniek in een regulier luchtmeetnet in de Rijnmond.

Size: px
Start display at page:

Download "21296070 EL09013 e-nose safety. Onderwerp Advies inzet e-nose techniek in een regulier luchtmeetnet in de Rijnmond."

Transcription

1 Notitie Aan Bianca Milan Kopie aan Datum Documentnummer Project Auteur 22 november EL09013 e-nose safety Sef van den Elshout Onderwerp Advies inzet e-nose techniek in een regulier luchtmeetnet in de Rijnmond. Enoses bewijzen hun nut in het monitoren en met name alerteren van (snelle) veranderingen van de concentraties van stoffen in de lucht. Met name als het gaat om concentratieveranderingen van al dan niet geurende oxiderende of reducerende stoffen kunnen ze een goede rol spelen. Het is een bewezen techniek om incidenten waarbij dit soort emissies voorkomen te herkennen en te herleiden. DCMR heeft hier goede eerste ervaringen mee opgedaan en verfijnt nu in een onderzoeksproject de inzet van enoses voor enerzijds incidentherkenning en -monitoring en anderzijds geuridentificatie. De vraag deed zich voor of de enose technologie ook iets voor het reguliere meetnet kan betekenen. Daartoe zijn drie onderzoeken gedaan die aan de basis liggen van deze aanbeveling: Kema: data-analyse van simultane metingen van reguliere luchtmeetapparatuur en enoses. DCMR: labmetingen met enoses die gassen van bekende concentraties krijgen aangeboden (opgenomen in de bijlage, rapport ) VITO: literatuuronderzoek stand van zaken inzet enoses en sensoren voor reguliere buitenluchtmetingen (opgenomen in de bijlage, rapport ) Resultaten en overwegingen De enoses zijn vooral geschikt om gassen te meten. In de Rijnmond zou het voor het reguliere meetnet relevant kunnen zijn NO 2 en benzeen te meten. O 3 is een vorm van secundaire luchtvervuiling die overwegend een grootschalig verschijnsel is met doorgaans op het platteland hogere concentraties dan in de stad. Toepassing in de Rijnmond van enoses voor ozon in aanvulling op de bestaande meetnetten is niet zinvol. PM 10 is niet met een enose te meten. Op dat gebied zijn overigens ook ontwikkelingen naar kleinere en goedkopere sensorachtige technologie (voor indicatieve metingen). Definities (Rijnmond context): Regeling beoordeling luchtkwaliteit (RBL): wettelijke regels die voorschrijven hoe de luchtkwaliteit gemeten en berekend moet worden en wat de minimum kwaliteitseisen zijn. Regulier meetnet: vast meetnet bedoeld om de concentraties te meten van die stoffen uit de Europese richtlijn waarvoor op grond van de heersende concentraties een monitoringsverplichting bestaat. Blad 1 van 1

2 Standaardmeetinstrument: Techniek zoals in gebruik in reguliere meetnetten die voldoet aan de Nederlandse RBL en de Europese kwaliteitseisen. Per stof is vaak in een NEN-norm een referentiemethode beschreven waarmee de resultaten van de gebruikte meetmethode equivalent moet zijn. Probleemstoffen: die stoffen in de buitenlucht waarvoor (dreigende) normoverschrijdingen in de Rijnmond voor komen. Dit zijn NO 2, PM 10, O 3 en benzeen. De conclusie van de onderzoeken is dat de enoses goed in staat zijn concentraties van reguliere luchtvervuiling in de buitenlucht te volgen. De sensorenresultaten bewegen mee met standaard meetinstrumenten en laten meestal pieken zien wanneer de andere instrumenten dat ook doen. Ze zijn dus gevoelig voor een aantal vormen van reguliere luchtvervuiling (KEMA onderzoek). Echter de concentratieranges in de omstandigheden waarin reguliere meetnetten actief zijn, zijn tegenwoordig zodanig laag dat ze vooralsnog net buiten, of aan de onderkant van het meetbereik van de enoses zitten (DCMR en VITO onderzoek). De technologie is dus nog niet zodanig dat de enoses geschikt zijn voor kwantitatieve metingen van de reguliere stoffen bij de huidige niveaus. Los daarvan is zeer onduidelijk of ze aan de kwaliteitseisen van de RBL zouden kunnen voldoen. Dat maakt toepassing van de resultaten van enose metingen in juridische zin onmogelijk. Tot slot moet opgemerkt worden dat de sensortechnieken die het dichtst bij het bereik in de buurt komen ook zo ingewikkeld (allerlei extra sensoren en techniek om gevoeligheid te verhogen, kruisgevoeligheid te verlagen/of er voor te compenseren, invloed van vocht, temperatuur, enz. te corrigeren/uit te sluiten) en daarmee duur zijn dat ze in de prijsrange van reguliere monitoren zitten. Kan kwalitatieve toepassing van enoses in luchtkwaliteit verband zinvol zijn? En zo ja wanneer? Een kwalitatieve toepassing zou een bronopsporingsonderzoek kunnen zijn waarbij een meetnet bestaand uit reguliere instrumenten wordt verdicht met een hoeveelheid goedkopere indicatieve methoden om inzicht te krijgen in het ruimtelijke beeld van het concentratieveld. Hiervoor zijn nu een aantal methoden in gebruik zoals modelberekeningen en passieve samplers. Enoses zouden hiervoor ook gebruikt kunnen worden in die situaties waarin: uit modelberekeningen of reguliere metingen blijkt dat het concentratiebereik voldoende hoog is, gegeven de specificaties van de in te zetten sensor/enose dat zinvolle metingen mogelijk zijn; en de enose zoveel goedkoper zijn dan de reguliere instrumenten dat de mindere nauwkeurigheid opweegt tegen de inzetbaarheid van een groot aantal alternatieve instrumenten; en van RBL-eisen geen sprake is. Zowel voor NO 2 als benzeen zijn overigens passieve metingen beschikbaar (en daar is veel ervaring mee) om een meetnet te verdichten. Het voordeel van enoses kan dan de tijdresolutie zijn. Die is bij enoses zeer hoog maar ligt bij passieve samplers in de orde van weken. Door de hoge tijdresolutie is het mogelijk de windrichtingafhankelijk van het concentratieveld te bestuderen en meer informatie over de herkomst van emissies te verkrijgen. Daar staat tegenover dat de selectiviteit van de passieve samplers veel beter is/bekender is dan die van de enoses. Dit geldt overigens met name in een complex bronnengebied als de Rijnmond waar kruisgevoeligheden potentieel een grotere rol spelen dan in een situatie waarin slechts sprake is van een of enkele bronnen. Mogelijke voorbeelden detailonderzoek concentratievelden (Rijnmond context). Potentiële toepassingen in de Rijnmond worden hieronder per bronsoort kort besproken Scheepvaart: over deze bron is sinds kort zeer goede activity data beschikbaar. De uitstoot van scheepvaart die relevant is zijn zware metalen, NOx, SOx, PM en roet. Voor NOx en SOx geldt dat er naast de scheepvaart een aantal andere bronnen zijn. Metingen dienen dan zeer precies te zijn om source apportionment te kunnen doen. Voor de scheepvaart lijkt toepassing niet zinvol. Verkeer: van deze bron is zeer goede (zelfs real-time) activity data beschikbaar. De Blad 2 van 1

3 relevante uitstoot is NOx, PM en roet. Voor NOx geldt dat dat zeer direct gekoppeld is aan verkeersaantallen/snelheden en dat verkeer zeer goed te modelleren is. Kwantitatieve informatie is nodig om de evolutie van EF te volgen en modellen te valideren. Kwalitatieve informatie is reeds beschikbaar in de vorm van aantallen+ modellen. Voor verkeer lijkt toepassing niet zinvol. Complexe bronnengebieden op industrie terreinen. Met name als het gaat om lage bronnen op te sporen te midden van vele andere bronnen of om het belang van een of meer bronnen ten opzichte van bronnen in hun omgeving te bepalen zijn vrij dichte meetnetten nodig. Als de te onderzoeken/verwachte emissies organische stoffen, SOx of NOx in het meetbereik van de sensoren zijn, kunnen enoses worden ingezet (daar is al enige ervaring mee). In het algemeen moet worden opgemerkt dat steeds dichtere meetnetten die (permanent of tijdelijk) beschikbaar komen door steeds goedkopere meettechnieken niet altijd een oplossing zijn. Dit soort meetnetten lijkt veel additionele informatie te geven maar in die situaties waar uiteindelijk micro-omgevingen bemeten worden neemt de interpreteerbaarheid van de resultaten sterk af. Metingen op enige afstand van de bron (evt. met een dicht meetnet), hoewel de concentraties dan weer lager zijn en de meetonzekerheid mogelijk hoger, zijn dan beter geschikt om het gedrag van een bron te beoordelen. Modelberekeningen kunnen een goede techniek zijn om ruimtelijk inzicht te krijgen als er vermoedens zijn over bronnen. Remote sensing kan ook een buitengewoon effectieve techniek zijn, mits dat niet teveel tot een, mogelijk niet representatieve, momentopname leidt. Bij dit soort onderzoek is een goed doordachte meetstrategie, die eventueel meerdere methoden combineert, essentieel. Concluderend De enose/sensortechnologie heeft een enorme ontwikkeling doorgemaakt (zie studie VITO) en dit gaat voorlopig nog door. Op dit moment is de technologie nog niet geschikt om ingezet te worden in reguliere meetnetsituatie waar kwantitatieve uitspraken nodig zijn. Het bereik is simpelweg niet goed genoeg. De technologieontwikkeling moet wel gevolgd worden over een aantal jaren kan de situatie weer anders zijn. Contacten met partijen als VITO en ECN zijn in dit kader van belang. Onder bepaalde omstandigheden kan enose technologie worden ingezet om kwalitatieve (wat betreft niveau en de aard van de stof) uitspraken over de invloed van (mogelijk) aanwezige bronnen mits de verwachte/heersende concentraties hoog genoeg zijn. Men moet de inzet van enose technologie dan afwegen tegen andere eveneens beschikbare alternatieven. De tijd- en ruimte resolutie zijn belangrijke voordelen, potentiële kruisgevoeligheden zijn een nadeel dat echter mogelijk met (de ook snel voortschrijdende) fingerprinting beperkt kan worden. Deze toepassing is vergelijkbaar met de geur- en incidentherkenning die in het overige deel van het programma nader onderzocht wordt. Blad 3 van 2

4 Blad 4 van 4

5 BIJLAGEN Blad 5 van 5

6 Blad 6 van 6

7 Notitie Aan Bianca Milan Kopie aan Simon Bootsma; Ray Desmidt Datum Documentnummer Project Auteur 2 augustus E-nose programma onderdeel E E.M.J. van der Gaag Onderwerp Wat is het meetbereik van de nieuwe neus zonder alle invloeden van meteo Inleiding In het kader van het E-nose programma wordt in deze notitie het onderdeel Activiteit E, 1ste fase, deel B (Toegevoegde waarde luchtmeetnet) uitgewerkt. Doel van dit onderzoek is het meetbereik bepalen van de E-nose voor de componenten CO, NO X, SO2, Benzeen en BTEX (mix van Benzeen, Tolueen, ethylbenzeen en xylenen) zonder invloed van meteo omstandigheden. Opzet van het onderzoek In eerste instantie is ervoor gekozen om met de ijkgasinstallatie van de DCMR, bekende concentraties van de te bepalen componenten in een zogenoemde glovebox te brengen. Een glovebox is een hermetisch afgesloten ruimte waarin je met handschoenen van buitenaf kunt werken. In de glovebox waren twee E-noses gebracht, een standaard E-nose en een E-nose in een doorstroomcel. Naar aanleiding van de eerste resultaten blijkt dat de glovebox een lange stabiliteitsperiode nodig had. De lange duur van stabiliseren gaat ten koste van dure ijkgassen. In tweede instantie zijn er twee E-nosen in doorstroomcellen in serie direct aan de ijkgasinstallatie gekoppeld. Een klein pompje ca 200 ml/min trekt een monster uit de ijkgasinstallatie door de doorstroomcellen van de E-noses. Blad 1 van 1

8 Resultaten van het onderzoek In tabel 1 en 2 zijn de onderzoeksonderdelen uiteengezet met de bevindingen (beoordeling van de meetresultaten). De paginanummers corresponderen met de bijbehorende grafieken. Delta = de maximale netto uitslag van een piek in db Situatie met glovebox Tabel 1 Situatie Bevindingen Blz Aanbod nulgas Het eerste deel van de grafiek is stabilisatie in de 4 glovebox. Om 11 uur zijn de signalen door Comon-invent genuld en daarna is er vanuit de ijgasinstallatie nulgas aangeboden. Het vochtgehalte in de glovebox daalt van 37% naar 10%. Het vocht heeft directe invloed op het meetsignaal. Aanbod nulgas Situatie is vervolg op voorgaande om 08:15 uur 5 is het vochtgehalte van 10% naar 5% gebracht dit heeft direct gevolg op de E-nose in de doorstroomcel Aanbod nulgas met vocht In deze test is het vochtgehalte weer verhoogd 6 naar ca 85%. De sensoren, inclusief de vochtsensor, reageren direct. De grootste delta is bijna 8 db Aanbod 800 ppb NO X Tussen 11:30 en 13:00 uur is er 800 ppb NO X 7 aangeboden. De grafiek laat een langzaam oplopende trend zien. Dit betekend dat het een tijd duurt voordat de concentratie in de glovebox is gestabiliseerd. Aanbod 700 ppb en 1000 ppb Door de trage stabilisatie is het niet duidelijk wat 8 NO X Aanbod nulgas met vocht Aanbod 6 ppm Benzeen, Tolueen, Ethylbenzeen, PMO- Xyleen, (MIX) de invloed is op het aanbod van NO X Nogmaals aangetoond dat een verhoging van het vochtgehalte direct en veel invloed heeft op het meetsignaal De E-noses reageren goed en duidelijk op de BTEX componenten. Het valt op dat het signaal van de vochtsensor even snel reageert terwijl het vochtgehalte in de glovebox constant 13% is. Situatie met twee doorstroomcellen Tabel 2 Situatie Bevindingen Blz Aanbod 1800 ppb Benzeen, Tolueen, Ethylbenzeen, PMO- Xyleen, (300 ppb per component) Aanbod gevarieerde concentratie CO Aanbod van 24 ppb BTEX Aanbod gevarieerde concentratie BTEX ppb 1119, 1861, 565, 1663, 945, 388, 1463, 741, 1292, 179 Aanbod gevarieerde SO2 concentraties 399, 99, 301, 454, 399, 0 Zeer stabiel signaal. Het valt op dat de twee E- noses een verschillend fingerprint laten zien. De vochtsensor van E-nose is stabieler dan van E-nose Maximale delta is 8,5 db Zeer snelle en reproduceerbaar respons van de sensoren. De verschillende concentraties zijn goed zichtbaar. Ook hier een verschil in fingerprint. Maximale delta is 1,8 db De zeer lage concentratie BTEX is met E-nose duidelijk waar te nemen. Met E-nose valt het signaal niet op ten opzichte van de ruis. Maximale delta is 0,35 db Bij deze proef is de reactie van de sensoren op de verschillende concentraties zeer duidelijk en reproduceerbaar. Ook is er een verschil in fingerprint tussen de twee E-noses. Maximale delta is 8,8 db Maximaal aangeboden concentratie is 454 ppb, maximale delta is 1 db. Er is met E-nose een duidelijk resultaat te zien als er wordt ingezoomd op de schaal Blad 2 van 2

9 Opvallend bij deze test is een negatieve respons 16 Aanbod gevarieerde percentages vocht van sensoren. Maximale delta is in deze test 0,4 db In voorgaande testen is het vochtpercentage in de ijkgasinstallatie stabiel geweest. Deze test laat zien dat het percentage vocht direct van invloed is op het signaal van de sensoren. Een verhoging van 12% naar 76% heeft een maximale delta van 7 db 17 In onderstaand tabel is uiteengezet de laagst waargenomen concentratie per component tegen de hoogst delta van de E-nose. Tabel 3 Component Concentratie (ug/m3) Delta (db) Gem. achtergrond concentratie ug/m3 Hoogst gemeten conc 2010 ug/m3 BTEX 1800 ppb 4,5 1,8 (benzeen) 96 (benzeen) BTEX 24 ppb 0,12 - NO X , CO , SO , Conclusies - De componenten Benzeen, NO X, SO2, CO en BTEX (mix) zijn goed waar te nemen met de E-nose, met name BTEX componenten. - Vocht heeft veel invloed op de E-nose respons - De twee E-noses gebruikt in deze testen laten een verschillende fingerprint zien - Doorstroomcellen werken snel en adequaat voor deze beproeving. - De gemiddelde concentraties van de onderzochte componenten in de buitenlucht zijn te laag om waar te nemen met de E-nose - Pieken in de range van de hoogst gemeten concentratie zullen lastig gefilterd kunnen worden van de achtergrond ruis. Aanbevelingen - Er moet nader onderzocht worden wat de invloed is van vocht. - Het verschil tussen de fingerprint van de twee E-noses moet worden verklaard. - Kopie verstuurd aan: Blad 3 van 3

10 Om 10:30 genuld daarna is nulgas vanuit de ijkgas installatie aangeboden. Beide e-nosen zitten in de glovebox. Blad 4 van 4

11 Nulgas van de ijkgasinstallatie. Blad 5 van 5

12 Vochtigheidstest 10:15= RH 85,6% 12:45= RH 29,4% 15:30 = RH 12,2% Blad 6 van 6

13 Tussen 11:30 en 13:00 uur is er 800 ppb No aangeboden Blad 7 van 7

14 Tussen 9:30 en 10:30 uur is er 700 ppb Nox aangeboden. Om 14:50 is er 1000 ppb NO X aangeboden. Blad 8 van 8

15 RH van 11% naar 77% Blad 9 van 9

16 Van 8:45 uur tot 15:00 uur ca 6 ppm BTEX aangeboden. (1ppm benzeen, 1ppm tolueen, etc.) In de glovebox Blad 10 van 10

17 Twee doorstroom e-neuzen zijn in serie geschakeld en aan de ijkgasinstallatie aangesloten. Tussen 08:00 en 13:00 uur is er 1800 ppb BTEX aangeboden. Blad 11 van 11

18 CO volgorde concentratieverloop: Blad 12 van 12

19 BTEX mengsel 24 ppb 15:30 uur Blad 13 van 13

20 BTEX analyse diverse concentraties Blad 14 van 14

21 SO2 diverse concentraties(ppb) : Blad 15 van 15

22 NO X 1000ug/m3 13:30 tot 15:00 uur Blad 16 van 16

23 Invloed vocht 13:00-38% 14:00-52% 15:00-76% 16:00-12% Blad 17 van 17

24 Distribution: Restricted Draft Final report Literature review on the use of low-cost sensors for measuring outdoor air quality Bart Elen, Matteo Reggente, Jan Theunis Study accomplished under the authority of DCMR 2011/MRG/R/282 November 2011

25 All rights, amongst which the copyright, on the materials described in this document rest with the Flemish Institute for Technological Research NV ( VITO ), Boeretang 200, BE-2400 Mol, Register of Legal Entities VAT BE The information provided in this document is confidential information of VITO. This document may not be reproduced or brought into circulation without the prior written consent of VITO. Without prior permission in writing from VITO this document may not be used, in whole or in part, for the lodging of claims, for conducting proceedings, for publicity and/or for the benefit or acquisition in a more general sense.

26 Distribution List DISTRIBUTION LIST DCMR Bianca Milan Sef Van den Elshout VITO Bart Elen Matteo Reggente Jan Theunis Gert Otten Secretariat I

27 Summary SUMMARY This report gives an overview of the state-of-the-art on the use of low cost sensors for monitoring of outdoor air quality. Pollutants of interest are NOx, SO 2, BTEX and ozone. There are hardly any systematical reviews of the use of low-cost sensors as defined in this report. The conclusions in this report are based upon scarce available literature and reports, own tests and personal communications. Therefore, this report does not claim to be exhaustive. Not all sensors are included in the report, neither do we dispose of independent test results for all the sensors mentioned in this report. We can distinguish different types of applications. The most simple one is the use of a single sensor at a fixed location. Sensors can also be joined in a network. In that case measurements at a single location can be compared and verified with measurements at other locations in the network. Single sensors can also be combined in a sensor array, in which each of the sensors responds differently to the pollutant of concern. Sensor arrays can provide a solution for lack of selectivity of single sensors. This report gives an overview of single sensors and gas sensor arrays that are specifically developed for or applied in above-mentioned cases. Only very little experiences have been published in peerreviewed literature. The potential of the use of low cost sensors for monitoring outdoor air quality is assessed based upon available literature, reports on conferences, own test results and personal communications. New developments are summarized, and their potential is assessed. Finally conclusions are drawn on the potential to use low-cost sensors for outdoor air quality monitoring and on expected developments. The authors conclude that at this point in time gas sensors can be used to increase air quality data density if appropriate (automated) procedures for data validation and quality control can be implemented in dense networks of sensors. Approaches are developed in ongoing projects, but are not readily available. There is however a trade off between quality and quantity of the sensors, and thus price. Taking into account all uncertainties, the difference in cost between the commercially available single species gas sensor devices and a reference gas analyser is still too small to allow widespread deployment. The price of the devices has to go down to a few hundred EUR to allow for the implementation of large enough networks. There are however some encouraging developments. The growing interest in intelligent sensor networks and participatory sensing stimulates further research into the development and use of low-cost sensors for outdoor air quality monitoring and will lead to continuous improvement in the coming five year. II

28 Table of Contents TABLE OF CONTENTS Distribution List I Summary II Table of Contents III List of Figures V List of Tables VIII CHAPTER 1 Scope of the review General scope Specifications 1 CHAPTER 2 Low-cost gas sensors Overview of available low-cost gas sensors Types of low-cost gas sensors Commercially available low-cost gas sensors Use of low-cost gas sensors for ambient air quality measurements: examples Results from laboratory and field evaluations Evaluation of Ozone sensors Evaluation of NO and NO 2 sensors Evaluation of Benzene sensors Evaluation of SO2 sensors 21 CHAPTER 3 Gas sensor arrays Gas sensor arrays - Electronic Nose Gas Sensor Array Data Processing Unit Delivery and Sampling Systems Related Work Nanostructured thick-film gas sensors for atmospheric pollutant monitoring: quantitative analysis on field tests (2001) Gas sensor network for air-pollution monitoring (2005) Calibration of a multivariate gas sensing device for atmospheric pollution measurement (2006) On field calibration of an electronic nose for benzene estimation in an urban pollution monitoring scenario (2008) CO, NO 2 and NO x urban pollution monitoring with on-field calibrated electronic nose by automatic bayesian regularization. (2009) 34 CHAPTER 4 Developments and outlook Developments Gas Sensors Developments 37 III

29 Table of Contents Ozone Nitrogen Dioxide Volatile Organic Compounds EU Projects 40 CHAPTER 5 Conclusion 42 List of Literature 45 IV

30 List of Figures LIST OF FIGURES Figure 1: Basic sensors, sensor heads and sensor devices 4 Figure 2: Schematic metal oxide gas sensor 5 Figure 3: Schematic electrochemical gas sensor (Source: Alphasense) 6 Figure 4 Alphasense nitrogen dioxide sensors 9 Figure 5 Schematics City Technology A3CO EnviroceL CO sensor 9 Figure 6 Aeroqual SM50 sensor head 10 Figure 7 Figaro 2106 sensor 10 Figure 8 MICS 5525, MICS 4514, and MICS Figure 9 electrochemical sensor "O3 3E1" of City Technology with transmitter board (left), SENS3000 of UNITEC (center), OMC2 of E2V (right) 13 Figure 10 IASens O3 measurement device (left) and hour measurements during 28 days of july 2008 (center, taken from [31]), NanoEnvi O3 (right, taken from product datasheet) 14 Figure 11 Comparison for outdoor minute measurements of WO3 ozone sensor with pump and spectrometric reference (Source: [9]) 15 Figure 12 Scatter plots for Aeroqual ozone sensor heads when applying a laboratory derived calibration curve and the UV photometry reference monitor in a 22-days field test by VITO (unpublished results) 16 Figure 13 Comparison of outdoor minute measurements with Aeroqual NO 2 sensor with a chemiluminescence reference monitor, during 1000 hours (left) and during one week (right) (from [9]). 17 Figure 14 Alphasense NO2-B1 sensor with Custom Sensor Solutions electronics demonstrating an acceptable repeatability and a high degree of noise in a stable lab environment (source: VITO, unpublished results). 18 Figure 15 Portable sensor box (left) and stationary sensor box (right) with Alphasense NO, NO 2 and CO sensors developed by the University of Cambridge in collaboration with Alphasense. [32] 18 Figure 16 Results of a one month comparison of temperature-corrected NO-measurements with measurements by a roadside chemiluminiscence monitor. [32] 19 Figure 17 The E-mote and it measurements (source: E-mote product sheet) 19 Figure 18 Results of laboratory tests at VITO with e2v MiCS-4514 NO 2 sensor (30 second averages) 20 Figure 19 E2V MiCS-4514 NO2 sensor next to VMM reference in Borgerhout 20 Figure 20 The "ship emission project" of JRC (Source: JRC) 21 Figure 21 Block diagram of an electronic nose. 24 Figure 22 Left: Example of gas sensor array response in a closed sampling system. The phases of the sampling are as follows: 0-Baseline. 1-Transient response. 2-Steady state. 3-Recovery. Right: Example of gas sensor array response in open sampling system. In this case the gas sensor response does not reach the steady state and all the information has to be extracted from the transient or recovery phase. 26 Figure 23. Aeroqual NO 2 and O 3 Sensor and instrument module. This unit controls the sensor operation, measures the sensor conductivity, applies the calibration and gives a digital output of gas concentration (adapted from [9]). 27 Figure 24. Left: Response (mv, average in 1 h) of the SnO2 sensor compared with the CO concentration measured by the analytical equipment. Middle: Response (mv, average in 1 h) of the LaFeO3 sensor compared with the NOx concentration measured by the analytical equipment. Right: Response mv, average in an hour. of the In2O3 sensor compared with the O3 concentration measured by the analytical equipment (this refers to a earlier work, and different measurement period). 28 V

31 List of Figures Figure 25. Schematic diagram of the NO 2 measurement system proposed by Tsujita et al. (GASDAS). It is based on a sampling system (red square) which consist of pump to take air from the environment, a filter to remove particles, and a flow meter + a needle valve to regulate the flow. The sensor array is based on a commercial available metal oxide gas sensor (TGS 2106 from Figaro Engineer), a temperature sensor (LM35DZ, National Semiconductor) and a humidity sensor (CHS_GSS, TDK). The data processing unit perform the auto calibration of the sensor system (adapted from [13]). 29 Figure 26. Left: map of the investigated area. The station 1-4 refer to the governmental monitor stations. The sensor system proposed is placed at the Tokyo institute of technology. Centre: conceptual diagram showing low level of NO 2. Right: High level of NO 2.Bright region indicates the area of high NO 2 concentration (adapted from [13]). 29 Figure 27. Left: Comparison of NO 2 concentration measured with gas sensor and NO x analyzer immediately after starting to use calibrated gas sensor. Right: comparison of NO 2 concentration measured with gas sensor and NO x analyzer. Thin line depicts the NO 2 concentration measured with gas sensor without applying the auto-calibration procedure. Dashed line shows the recalculated sensor value after adjusting the sensor baseline at 1445 h to the average of the concentrations reported from the surrounding stations (adapted from [13]). 30 Figure 28. (a) Benzene concentration estimation and (b) absolute error during 1 week (samples vs. hourly concentration and estimation absolute error in µg/m3) (adapted from [53]). 32 Figure 29. Benzene concentration estimation results in the 10-day training length run (weekly averages): (a) mean relative error (MRE); (b) mean absolute error (MAE); (c) benzene concentrations as measured by a conventional station; (d) temperature measured by multisensor device; (e) relative humidity measured by the multi-sensor device. Results are affected by what we expect to be seasonal meteorological effects, evident after the 30th week (starting of November) superimposed to a slow degradation due to sensor aging effects (drifts). After the 50th week the absolute error shows a definite recovery trend (adapted from [53]). 33 Figure 30. Performance with the use of a second calibration performed at 34th week (weekly averages). With respect to Figure 29we can observe a definitely better behaviour with lower values of both absolute and relative errors. However, peaks in relative error seem to persist in the same weeks showing a slight difficulty for the obtained model to deal with relatively lowbenzene concentrations during winter time (adapted from [53]). 33 Figure 31. Top: Hourly concentration estimation of NO 2, expressed in μg/m 3, over one week period. Blue dashed line represent true concentration value as reported by the conventional analyzer. Bottom: Hourly concentration estimation, expressed in mg/m 3, of CO over one week period. Blue dashed line represent true concentration value as reported by the conventional analyzer. On the right side of the plots the mean relative error (MRE) and the mean absolute error (MAE) are reported (adapted from [54]) 34 Figure 32. Qualitative behaviour of the weekly mean absolute error (mg/m3) in the CO concentration estimation problem. Blue line depicts MAE obtained by using all the sensors response for the feature vector composition while red line depicts MAE obtained by using only CO and NMHC sensor response. While there is a small advantage for the overall approach during the Summer time, at the start of the Winter time it accounts for a significantly higher error, this is very likely due to changes in the relative distribution of NO 2, NO x and CO concentrations (adapted from [54]). 35 Figure 33. Left: LDA projection of training data for discrimination between different O 3 concentrations. Right: Prediction of O 3 concentration for test data of sensor A and for test data of aged sensor B using quantification method ( adapted from [67]). 37 Figure 34. Left: Response of a CuPc-based gas sensor microsystem vs. NO 2 concentration in the range ppb, for a cleaning step during 11 min at 180 C and an exposure to pollutant VI

32 List of Figures during 3 min at 80 C. For each concentration, 16 consecutive measurements were realized to evaluate the reproducibility. Results are given with the error bars relative to gas concentration as well as to microsensor response. Right: Response of a phthalocyanine-based gas sensor with an integrated indigo filtering layer maintained at 80 C towards 75 ppb of the two oxidising gases, NO 2 and O 3. The thin indigo layer is considered as a real ozone selective filter and makes the sensor drastically selective to nitrogen dioxide (adapted from [68]). 38 Figure 35. a) Schematic representation of the minigc system architecture. b) Silicon micromachined separation (left) and pre-concentration (right) columns, together with the micromachined filters (insets). c) Photograph of the complete packaged prototype. 39 Figure 36. Typical chromatogram of laboratory mixtures (a) and calibration curve defined as peak areas versus analyte concentrations (b). Drift of a MOX detector over a 13 weeks laboratory characterization run (c). Cross-validation of the innovative minigc versus a reference GC855 by Syntech Spectras (d)(adapted from). 40 Figure 37. EveryAware measurement methodologies. a) The user gather sensor information in selected points. b) The user gather sensor information street sections. 41 VII

GMP-Z Annex 15: Kwalificatie en validatie

GMP-Z Annex 15: Kwalificatie en validatie -Z Annex 15: Kwalificatie en validatie item Gewijzigd richtsnoer -Z Toelichting Principle 1. This Annex describes the principles of qualification and validation which are applicable to the manufacture

More information

The EveryAware SensorBox: a tool for community-based air quality monitoring

The EveryAware SensorBox: a tool for community-based air quality monitoring Sensing a Changing World 2012 The EveryAware SensorBox: a tool for community-based air quality monitoring Bart Elen 1, Jan Theunis 1, *, Stefano Ingarra 2, Andrea Molino 3, Joris Van den Bossche 1/4, Matteo

More information

The information in this report is confidential. So keep this report in a safe place!

The information in this report is confidential. So keep this report in a safe place! Bram Voorbeeld About this Bridge 360 report 2 CONTENT About this Bridge 360 report... 2 Introduction to the Bridge 360... 3 About the Bridge 360 Profile...4 Bridge Behaviour Profile-Directing...6 Bridge

More information

CO-BRANDING RICHTLIJNEN

CO-BRANDING RICHTLIJNEN A minimum margin surrounding the logo keeps CO-BRANDING RICHTLIJNEN 22 Last mei revised, 2013 30 April 2013 The preferred version of the co-branding logo is white on a Magenta background. Depending on

More information

Load Balancing Lync 2013. Jaap Wesselius

Load Balancing Lync 2013. Jaap Wesselius Load Balancing Lync 2013 Jaap Wesselius Agenda Introductie Interne Load Balancing Externe Load Balancing Reverse Proxy Samenvatting & Best Practices Introductie Load Balancing Lync 2013 Waarom Load Balancing?

More information

Specification by Example (methoden, technieken en tools) Remco Snelders Product owner & Business analyst

Specification by Example (methoden, technieken en tools) Remco Snelders Product owner & Business analyst Specification by Example (methoden, technieken en tools) Remco Snelders Product owner & Business analyst Terminologie Specification by Example (SBE) Acceptance Test Driven Development (ATDD) Behaviour

More information

Risk-Based Monitoring

Risk-Based Monitoring Risk-Based Monitoring Evolutions in monitoring approaches Voorkomen is beter dan genezen! Roelf Zondag 1 wat is Risk-Based Monitoring? en waarom doen we het? en doen we het al? en wat is lastig hieraan?

More information

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 5 22 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.8, 3.9, 3.10, 4.1, 4.4 en 4.5 SQL Aantekeningen 3 Meer Queries.

More information

GMP-Z Hoofdstuk 4 Documentatie. Inleiding

GMP-Z Hoofdstuk 4 Documentatie. Inleiding -Z Hoofdstuk 4 Documentatie Inleiding Het hoofdstuk Documentatie uit de -richtsnoeren is in zijn algemeenheid goed toepasbaar in de ziekenhuisapotheek. Verschil met de industriële is dat de bereidingen

More information

Maximizer Synergy. info@adafi.be BE 0415.642.030. Houwaartstraat 200/1 BE 3270 Scherpenheuvel. Tel: +32 495 300612 Fax: +32 13 777372

Maximizer Synergy. info@adafi.be BE 0415.642.030. Houwaartstraat 200/1 BE 3270 Scherpenheuvel. Tel: +32 495 300612 Fax: +32 13 777372 Maximizer Synergy Adafi Software is een samenwerking gestart met Advoco Solutions, een Maximizer Business Partner uit Groot Brittannië. Advoco Solutions heeft een technologie ontwikkeld, genaamd Synergy,

More information

Examen Software Engineering 2010-2011 05/09/2011

Examen Software Engineering 2010-2011 05/09/2011 Belangrijk: Schrijf je antwoorden kort en bondig in de daartoe voorziene velden. Elke theorie-vraag staat op 2 punten (totaal op 24). De oefening staan in totaal op 16 punten. Het geheel staat op 40 punten.

More information

Virtualisatie. voor desktop en beginners. Gert Schepens Slides & Notities op gertschepens.be

Virtualisatie. voor desktop en beginners. Gert Schepens Slides & Notities op gertschepens.be Virtualisatie voor desktop en beginners Gert Schepens Slides & Notities op gertschepens.be Op deze teksten is de Creative Commons Naamsvermelding- Niet-commercieel-Gelijk delen 2.0 van toepassing. Wat

More information

OGH: : 11g in de praktijk

OGH: : 11g in de praktijk OGH: : 11g in de praktijk Real Application Testing SPREKER : E-MAIL : PATRICK MUNNE PMUNNE@TRANSFER-SOLUTIONS.COM DATUM : 14-09-2010 WWW.TRANSFER-SOLUTIONS.COM Real Application Testing Uitleg Real Application

More information

Format samenvatting aanvraag. Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is):

Format samenvatting aanvraag. Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Format samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Naam instelling Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Opleiding Naam (Nederlands en evt. Engels) Graad Inhoud

More information

MAYORGAME (BURGEMEESTERGAME)

MAYORGAME (BURGEMEESTERGAME) GATE Pilot Safety MAYORGAME (BURGEMEESTERGAME) Twan Boerenkamp Who is it about? Local council Beleidsteam = GBT or Regional Beleidsteam = RBT Mayor = Chairman Advisors now = Voorlichting? Official context

More information

IC Rating NPSP Composieten BV. 9 juni 2010 Variopool

IC Rating NPSP Composieten BV. 9 juni 2010 Variopool IC Rating NPSP Composieten BV 9 juni 2010 Variopool AGENDA: The future of NPSP Future IC Rating TM NPSP Composieten BV 2 Bottom line 3 Bottom line 4 Definition of Intangibles The factors not shown in the

More information

DORI in de praktijk Paul van Dooren Sales District Manager

DORI in de praktijk Paul van Dooren Sales District Manager Paul van Dooren Sales District Manager 1 ST/SEB-SBD 01-06-2015 Robert Bosch GmbH 2015. All rights reserved, also regarding any disposal, exploitation, reproduction, editing, distribution, as well as in

More information

Citrix Access Gateway: Implementing Enterprise Edition Feature 9.0

Citrix Access Gateway: Implementing Enterprise Edition Feature 9.0 coursemonstercom/uk Citrix Access Gateway: Implementing Enterprise Edition Feature 90 View training dates» Overview Nederlands Deze cursus behandelt informatie die beheerders en andere IT-professionals

More information

Storage in Microsoft Azure Wat moet ik daarmee? Bert Wolters @bertwolters

Storage in Microsoft Azure Wat moet ik daarmee? Bert Wolters @bertwolters Storage in Microsoft Azure Wat moet ik daarmee? Bert Wolters @bertwolters Welk deel van het platform hebben we nu behandeld? Agenda Recap: Storage Account Nieuw! Premium Storage Nieuw! Native backup voor

More information

Peer Assessment. Measuring & Monitoring Team Performances. Ir. Vincent Brugemann and Robert-Vincent de Koning Bsc. Challenge the future

Peer Assessment. Measuring & Monitoring Team Performances. Ir. Vincent Brugemann and Robert-Vincent de Koning Bsc. Challenge the future Peer Assessment Measuring & Monitoring Team Performances Ir. Vincent Brugemann and Robert-Vincent de Koning Bsc Delft University of Technology Challenge the future Presentation for TBM staff About Peer

More information

Making Leaders Successful Every Day

Making Leaders Successful Every Day Making Leaders Successful Every Day Smart Governments Embrace And Enable Digital Disruption In The Age of the Citizen Forrester Research Jennifer Belissent Principal Analyst March 27, 2014 Those who don

More information

A Comparative Case Study on the Relationship between EU Unity and its Effectiveness in Multilateral Negotiations

A Comparative Case Study on the Relationship between EU Unity and its Effectiveness in Multilateral Negotiations Is the Sum More than its Parts? A Comparative Case Study on the Relationship between EU Unity and its Effectiveness in Multilateral Negotiations PhD thesis by: Louise van Schaik, July 2010 Promoter/ PhD

More information

Information technology specialist (systems integration) Informatietechnologie specialist (systeemintegratie) Professional activities/tasks

Information technology specialist (systems integration) Informatietechnologie specialist (systeemintegratie) Professional activities/tasks Information technology specialist (systems integration) Informatietechnologie specialist (systeemintegratie) Professional activities/tasks Design and produce complex ICT systems by integrating hardware

More information

employager 1.0 design challenge

employager 1.0 design challenge employager 1.0 design challenge a voyage to employ(ment) EMPLOYAGER 1.0 On the initiative of the City of Eindhoven, the Red Bluejay Foundation organizes a new design challenge around people with a distance

More information

(Optioneel: We will include the review report and the financial statements reviewed by us in an overall report that will be conveyed to you.

(Optioneel: We will include the review report and the financial statements reviewed by us in an overall report that will be conveyed to you. 1.2 Example of an Engagement Letter for a Review Engagement N.B.: Dit voorbeeld van een opdrachtbevestiging voor een beoordelingsopdracht is gebaseerd op de tekst uit Standaard 2400, Opdrachten tot het

More information

IP-NBM. Copyright Capgemini 2012. All Rights Reserved

IP-NBM. Copyright Capgemini 2012. All Rights Reserved IP-NBM 1 De bescheidenheid van een schaker 2 Maar wat betekent dat nu 3 De drie elementen richting onsterfelijkheid Genomics Artifical Intelligence (nano)robotics 4 De impact van automatisering en robotisering

More information

Is het nodig risico s te beheersen op basis van een aanname..

Is het nodig risico s te beheersen op basis van een aanname.. Is het nodig risico s te beheersen op basis van een aanname.. De mens en IT in de Zorg Ngi 19 april 2011 René van Koppen Agenda Er zijn geen feiten, slechts interpretaties. Nietzsche Geen enkele interpretatie

More information

QAFE. Oracle Gebruikersclub Holland Rokesh Jankie Qualogy. Friday, April 16, 2010

QAFE. Oracle Gebruikersclub Holland Rokesh Jankie Qualogy. Friday, April 16, 2010 QAFE Oracle Gebruikersclub Holland Rokesh Jankie Qualogy 1 Agenda 2 2 Agenda Aanleiding Productivity Boosters Vereisten Oracle Forms Oplossing Roadmap Resultaat Samenvatting 2 2 Waarom QAFE? 3 3 Waarom

More information

Asking what. a person looks like some persons look like

Asking what. a person looks like some persons look like 1 Asking what people are wearing: What are you wearing? = Wat heb jij aan? I m / I am wearing jeans (or a dress or ) = Ik heb jeans aan. What is he / she wearing? = Wat heeft hij / zij aan? He / she s

More information

Self-test SQL Workshop

Self-test SQL Workshop Self-test SQL Workshop Document: e0087test.fm 07/04/2010 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTION TO THE SELF-TEST SQL WORKSHOP Instructions The

More information

Sample test Secretaries/administrative. Secretarial Staff Administrative Staff

Sample test Secretaries/administrative. Secretarial Staff Administrative Staff English Language Assessment Paper 3: Writing Time: 1¼ hour Secretarial Staff Administrative Staff Questions 1 17 Text 1 (questions 1 8) Assessment Paper 3 Writing Part 1 For questions 1-8, read the text

More information

Research Report. Ingelien Poutsma Marnienke van der Maal Sabina Idler

Research Report. Ingelien Poutsma Marnienke van der Maal Sabina Idler Research Report Ingelien Poutsma Marnienke van der Maal Sabina Idler Research report ABSTRACT This research investigates what the ideal bank for adolescents (10 16 years) looks like. The research was initiated

More information

FROM ENERGY SUPPLIER TO SMART SERVICES PROVIDER SMART GRID FLANDERS SUMMER SCHOOL 2012

FROM ENERGY SUPPLIER TO SMART SERVICES PROVIDER SMART GRID FLANDERS SUMMER SCHOOL 2012 FROM ENERGY SUPPLIER TO SMART SERVICES PROVIDER SMART GRID FLANDERS SUMMER SCHOOL 2012 1 The electricity sector has entered a major transition period The old world: Large centralized generation units (baseload,

More information

Cost overruns in Dutch transportation infrastructure projects

Cost overruns in Dutch transportation infrastructure projects Cost overruns in Dutch transportation infrastructure projects Chantal C. Cantarelli Delft University of Technology c.c.cantarelli@tudelft.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 19

More information

The B Method. Rob Tiemens

The B Method. Rob Tiemens The B Method Rob Tiemens The B Method Overzicht 1 Introductie 2 Uitleg Abstract Machine Notation Generalised Substitution Language Refinement Proof obligations 3 Taal 4 Demo 5 Bronnen The B Method - Introductie

More information

Public. Big Data in ASML. Durk van der Ploeg. ASML System Engineering Product Industrialization, October 7, 2014 SASG @ NTS Eindhoven

Public. Big Data in ASML. Durk van der Ploeg. ASML System Engineering Product Industrialization, October 7, 2014 SASG @ NTS Eindhoven Big Data in ASML Durk van der Ploeg ASML System Engineering Product Industrialization, October 7, 2014 SASG @ NTS Eindhoven Slide 2 ASML Company (BIG) Machine Data in ASML Management and infrastructure

More information

Dutch Mortgage Market Pricing On the NMa report. Marco Haan University of Groningen November 18, 2011

Dutch Mortgage Market Pricing On the NMa report. Marco Haan University of Groningen November 18, 2011 Dutch Mortgage Market Pricing On the NMa report Marco Haan University of Groningen November 18, 2011 Introductory remarks My comments are complementary: I do not focus so much on this market as such, more

More information

De rol van requirements bij global development

De rol van requirements bij global development De rol van requirements bij global development 19 & 25 november 2008 Rini van Solingen Requirements zijn een noodzakelijk kwaad Immers, als wij elkaars gedachten konden lezen hadden we geen requirements

More information

Daan & Rembrandt Research Wendelien Daan By Willemijn Jongbloed Group D October 2009

Daan & Rembrandt Research Wendelien Daan By Willemijn Jongbloed Group D October 2009 Daan & Rembrandt Research Wendelien Daan By Willemijn Jongbloed Group D October 2009 Doing Dutch Often, the work of many Dutch artist; photographers, designers, and painters is easy to recognize among

More information

Simulating Variable Message Signs Influencing dynamic route choice in microsimulation

Simulating Variable Message Signs Influencing dynamic route choice in microsimulation Simulating Variable Message Signs Influencing dynamic route choice in microsimulation N.D. Cohn, Grontmij Traffic & Transport, nick.cohn@grontmij.nl P. Krootjes, International School of Breda, pronos@ricardis.tudelft.nl

More information

Market Intelligence & Research Services. CRM Trends Overview. MarketCap International BV Januari 2011

Market Intelligence & Research Services. CRM Trends Overview. MarketCap International BV Januari 2011 Market Intelligence & Research Services CRM Trends Overview MarketCap International BV Januari 2011 Index 1. CRM Trends generiek 2. CRM & IT 3. CRM in Nederland 2011 2 Index 1. CRM Trends generiek 2. CRM

More information

Tuesday, February 26, 2008. Unit testen in de praktijk

Tuesday, February 26, 2008. Unit testen in de praktijk Unit testen in de praktijk Indeling Algemene theorie van unit testing PHPunit Wat is het doel van testen? Controleren of software correct werkt. Voldoet software aan vooraf gegeven specificaties? Blijft

More information

THE EMOTIONAL VALUE OF PAID FOR MAGAZINES. Intomart GfK 2013 Emotionele Waarde Betaald vs. Gratis Tijdschrift April 2013 1

THE EMOTIONAL VALUE OF PAID FOR MAGAZINES. Intomart GfK 2013 Emotionele Waarde Betaald vs. Gratis Tijdschrift April 2013 1 THE EMOTIONAL VALUE OF PAID FOR MAGAZINES Intomart GfK 2013 Emotionele Waarde Betaald vs. Gratis Tijdschrift April 2013 1 CONTENT 1. CONCLUSIONS 2. RESULTS Reading behaviour Appreciation Engagement Advertising

More information

IT-waardeketen management op basis van eeuwenoude supply chain kennis

IT-waardeketen management op basis van eeuwenoude supply chain kennis IT-waardeketen management op basis van eeuwenoude supply chain kennis Hans van Aken / November 28, 2012 Copyright 2012 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject

More information

Principles of Fund Governance BNP Paribas Investment Partners Funds (Nederland) N.V.

Principles of Fund Governance BNP Paribas Investment Partners Funds (Nederland) N.V. Principles of Fund Governance BNP Paribas Investment Partners Funds (Nederland) N.V. Versie november 2012 Inleiding Het doel van de Principles of Fund Governance (verder Principles ) is het geven van nadere

More information

ruimtelijk ontwikkelingsbeleid

ruimtelijk ontwikkelingsbeleid 38 S a n d e r O u d e E l b e r i n k Digitale bestemmingsplannen 3D MODELLING OF TOPOGRAPHIC Geo-informatie OBJECTS en BY FUSING 2D MAPS AND LIDAR DATA ruimtelijk ontwikkelingsbeleid in Nederland INTRODUCTION

More information

VR technologies create an alternative reality in

VR technologies create an alternative reality in Dossier: REPAR: Design through exploration Getting started with Virtual Reality As a designer you might be familiar with various forms of concept representations, such as (animated) sketches, storyboards

More information

Private Equity Survey 2011

Private Equity Survey 2011 Private Equity Survey 2011 Success of portfolio companies through quality of management and organization. Herman D. Koning Ron Jansen February 9, 2011 1 This afternoon 14.30 Reception 15.00 Welcome by

More information

Presentation about Worknets on the Bridge-IT conference. Barcelona, March 2011

Presentation about Worknets on the Bridge-IT conference. Barcelona, March 2011 Presentation about Worknets on the Bridge-IT conference Barcelona, March 2011 Networks (Gaining new relations) Worknets (Making relations beneficial) to help organizations work together for common good

More information

RIVM report 500037002 / 2003. The RIVM-MNP contribution to the evaluation of the EMEP Unified (Eulerian) model

RIVM report 500037002 / 2003. The RIVM-MNP contribution to the evaluation of the EMEP Unified (Eulerian) model RIVM report 5372 / 23 The RIVM-MNP contribution to the evaluation of the EMEP Unified (Eulerian) model G.J.M. Velders, E.S. de Waal, J.A. van Jaarsveld, J.F. de Ruiter This investigation was performed

More information

SENSORS FOR AIR QUALITY MONITORING MARCEL ZEVENBERGEN SR. RESEARCHER GAS AND ION SENSORS

SENSORS FOR AIR QUALITY MONITORING MARCEL ZEVENBERGEN SR. RESEARCHER GAS AND ION SENSORS SENSORS FOR AIR QUALITY MONITORING MARCEL ZEVENBERGEN SR. RESEARCHER GAS AND ION SENSORS Health and Lifestyle as Application Driver IMPROVE ILLNESS MANAGEMENT ENABLE HEALTH MANAGEMENT ( What if these systems

More information

Integral Engineering

Integral Engineering Integral Engineering Ir. Marcel A.M. Grooten Managing Director FHI High Tech Equipment Engineering 1 februari 2011 Introduction Market Trends Integral Engineering Examples 1-2-2011 2 High Tech Market &

More information

Inhoud. Xclusief Verzekeringen 4. Xclusief Auto 7. Xclusief Wonen 8. Xclusief Jacht 11. Xclusief Evenementen 12. Contact 15

Inhoud. Xclusief Verzekeringen 4. Xclusief Auto 7. Xclusief Wonen 8. Xclusief Jacht 11. Xclusief Evenementen 12. Contact 15 Inhoud Xclusief Verzekeringen 4 Xclusief Auto 7 Xclusief Wonen 8 Xclusief Jacht 11 Xclusief Evenementen 12 Contact 15 Xclusief Verzekeringen Hebt u exclusief bezit? Dan komt de productlijn Xclusief Verzekeringen

More information

PoliticalMashup. Make implicit structure and information explicit. Content

PoliticalMashup. Make implicit structure and information explicit. Content 1 2 Content Connecting promises and actions of politicians and how the society reacts on them Maarten Marx Universiteit van Amsterdam Overview project Zooming in on one cultural heritage dataset A few

More information

Advanced Metering Infrastructure

Advanced Metering Infrastructure Advanced Metering Infrastructure Research Project 2 Vic Ding SNE, UvA February 8th 2012 Agenda Background Research motivation and questions Research methods Research findings Stakeholders Legislation Smart

More information

APPENDIX AVAILABLE ON REQUEST. Research Report 154

APPENDIX AVAILABLE ON REQUEST. Research Report 154 APPENDIX AVAILABLE ON REQUEST Research Report 154 Part 2. Association of Daily Mortality with Ambient Air Pollution, and Effect Modification by Extremely High Temperature in Wuhan, China Zhengmin Qian

More information

user checks! improve your design significantly"

user checks! improve your design significantly user checks! improve your design significantly" Workshop by Userneeds - Anouschka Scholten Assisted by ArjanneAnouk Interact Arjanne de Wolf AmsterdamUX Meet up - June 3, 2015 Make people s lives better.

More information

Chemistry 321, Experiment 8: Quantitation of caffeine from a beverage using gas chromatography

Chemistry 321, Experiment 8: Quantitation of caffeine from a beverage using gas chromatography Chemistry 321, Experiment 8: Quantitation of caffeine from a beverage using gas chromatography INTRODUCTION The analysis of soft drinks for caffeine was able to be performed using UV-Vis. The complex sample

More information

Cisco Small Business Fast Track Pricing Initiative

Cisco Small Business Fast Track Pricing Initiative Cisco Small Business Fast Track Pricing Initiative Highlights Het Cisco Small Business portfolio biedt u een breed scala aan producten waarmee u optimaal kunt inspelen op de vraag van uw mkb klanten. Zeker

More information

Emission performance of a diesel plug-in hybrid vehicle

Emission performance of a diesel plug-in hybrid vehicle TNO report TNO 2015 R10858 v1 Emission performance of a diesel plug-in hybrid vehicle Van Mourik Broekmanweg 6 2628 XE Delft P.O. Box 49 2600 AA Delft The Netherlands www.tno.nl T +31 88 866 30 00 F +31

More information

Fractional Distillation and Gas Chromatography

Fractional Distillation and Gas Chromatography Fractional Distillation and Gas Chromatography Background Distillation The previous lab used distillation to separate a mixture of hexane and toluene based on a difference in boiling points. Hexane boils

More information

Regulation for the upstream and downstream navigation of 8,000 and more TEU container vessels to the port of Antwerp with a maximum draught of 145 dm

Regulation for the upstream and downstream navigation of 8,000 and more TEU container vessels to the port of Antwerp with a maximum draught of 145 dm Regulation for the upstream and downstream navigation of 8,000 and more TEU container vessels to the port of Antwerp with a maximum draught of 145 dm 1. In general In order to gain an insight into the

More information

Investigations and real world emission performance of Euro 6 light-duty vehicles

Investigations and real world emission performance of Euro 6 light-duty vehicles TNO report TNO 2013 R11891 Investigations and real world emission performance of Euro 6 light-duty vehicles Mobility Van Mourik Broekmanweg 6 2628 XE Delft P.O. Box 49 2600 AA Delft The Netherlands www.tno.nl

More information

COOLS COOLS. Cools is nominated for the Brains Award! www.brainseindhoven.nl/nl/top_10/&id=507. www.cools-tools.nl. Coen Danckmer Voordouw

COOLS COOLS. Cools is nominated for the Brains Award! www.brainseindhoven.nl/nl/top_10/&id=507. www.cools-tools.nl. Coen Danckmer Voordouw Name Nationality Department Email Address Website Coen Danckmer Voordouw Dutch / Nederlands Man and Activity info@danckmer.nl www.danckmer.nl Project: Image: Photographer: Other images: COOLS CoenDVoordouw

More information

Automotive Air Quality Sensors: industrial innovations to protect people s health

Automotive Air Quality Sensors: industrial innovations to protect people s health Pioneering sensor and detector technology Automotive Air Quality Sensors: industrial innovations to protect people s health COST Action TD1105 3 rd Management Committee Meeting Barcelona, Spain, 21st June

More information

How Sensors Work. How Oxygen, Electrochemical Toxic, and Metal Oxide Semiconductor Sensors Work *

How Sensors Work. How Oxygen, Electrochemical Toxic, and Metal Oxide Semiconductor Sensors Work * How Oxygen, Electrochemical Toxic, and Metal Oxide Semiconductor Sensors Work * 1. Oxygen sensor detection principle Most portable or survey instruments used for workplace evaluation of oxygen concentrations

More information

Safety Analysis Nitrogen Vessel

Safety Analysis Nitrogen Vessel Safety Analysis Nitrogen Vessel Nikhef number: Item number: Date: 18/10/2010 Page: 1 of 21 47110-MT-00004 AA1409 Status: In Work Revision: A.6 Project: Gravitational Waves Virgo Cryogenic Link Department:

More information

RIPE NCC Update. Axel Pawlik. APNIC 16, 22 August, Seoul. http://www.ripe.net

RIPE NCC Update. Axel Pawlik. APNIC 16, 22 August, Seoul. http://www.ripe.net RIPE NCC Update 1 Droogte Dried in Nederland in the Netherlands en record and lage record low water positions waterstanden (links) In de ochtenduren van 17 augustus bereikte de waterstand in de Rijn een

More information

.Policy framework. .Themes and Actions.Civitas and EU funding instrumens.future vision. Overview. Plan on Urban Mobility

.Policy framework. .Themes and Actions.Civitas and EU funding instrumens.future vision. Overview. Plan on Urban Mobility Action Plan on Urban Mobility EUROPEAN COMMISSION 1 ADOPTED ON 30 SEPTEMBER 2009 Overview Policy framework Action Plan on Urban Mobility Themes and Actions Civitas and EU funding instrumens Future vision

More information

IMPT Intensity Modulated Proton Therapy

IMPT Intensity Modulated Proton Therapy IMPT Intensity Modulated Proton Therapy VARIAN PARTICLE THERAPY Jan Timmer VPT Head of Marketing Protonentherapie Varian Projecten ProBeam Eclipse 2 VARIAN PARTICLE THERAPY Protonentherapie Actuele Ontwikkelingen

More information

Gas sensors for greenhouse measurements

Gas sensors for greenhouse measurements HTG 2020 Fresh Valley Installation Dr. Martin Paplewski Gas sensors for greenhouse measurements Agenda 1. Applications for Gas sensors Which gases should be measured? Which sensor technology should be

More information

Application Requirement

Application Requirement Hazardous Gas Monitors Sensor Selection Overview Safety Monitoring (LEL) Toxic Limit Detection (PEL) Leak Detection Personal Safety Application Requirement Exposure Assessment (TWA) Ambient Air Quality

More information

Concept Design. Gert Landheer Mark van den Brink Koen van Boerdonk

Concept Design. Gert Landheer Mark van den Brink Koen van Boerdonk Concept Design Gert Landheer Mark van den Brink Koen van Boerdonk Content Richness of Data Concept Design Fast creation of rich data which eventually can be used to create a final model Creo Product Family

More information

Health Council of the Netherlands Mobile phones and cancer

Health Council of the Netherlands Mobile phones and cancer Health Council of the Netherlands Mobile phones and cancer Part 1: Epidemiology of tumours in the head Gezondheidsraad H e a l t h C o u n c i l o f t h e N e t h e r l a n d s Aan de staatssecretaris

More information

INSIDER TRADING POLICY ZIGGO N.V. EFFECTIVE AS OF 18.07.2013. Declaration of agreement with the Insider Trading Policy

INSIDER TRADING POLICY ZIGGO N.V. EFFECTIVE AS OF 18.07.2013. Declaration of agreement with the Insider Trading Policy INSIDER TRADING POLICY ZIGGO N.V. EFFECTIVE AS OF 18.07.2013 CONTENTS (1) Definitions (2) General rules applicable to all Employees (3) Additional rules for Insiders (4) Compliance Officer APPENDICES (I)

More information

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/01 Paper 1 Listening For Examination from 2015 SPECIMEN MARK SCHEME Approx. 45 minutes

More information

IMPLEMENTING AN EFFECTIVE INFORMATION SECURITY AWARENESS PROGRAM

IMPLEMENTING AN EFFECTIVE INFORMATION SECURITY AWARENESS PROGRAM IMPLEMENTING AN EFFECTIVE INFORMATION SECURITY AWARENESS PROGRAM by AMANDA WOLMARANS DISSERTATION Submitted in fulfilment of the requirements for the degree MASTER OF SCIENCE in COMPUTER SCIENCE in the

More information

Inclusive Education : An international perspective

Inclusive Education : An international perspective Inclusive Education : An international perspective Dr Cor Meijer, director www.european-agency.org Member countries of the Agency Presently, the Agency has 27 full member countries: Austria, Belgium (French),

More information

Making, Moving and Shaking a Community of Young Global Citizens Resultaten Nulmeting GET IT DONE

Making, Moving and Shaking a Community of Young Global Citizens Resultaten Nulmeting GET IT DONE Making, Moving and Shaking a Community of Young Global Citizens Resultaten Nulmeting GET IT DONE Rianne Verwijs Freek Hermens Inhoud Summary 5 1 Introductie en leeswijzer 7 2 Achtergrond en onderzoeksopzet

More information

Management control in creative firms

Management control in creative firms Management control in creative firms Nathalie Beckers Lessius KU Leuven Martine Cools Lessius KU Leuven- Rotterdam School of Management Alexandra Van den Abbeele KU Leuven Leerstoel Tindemans - February

More information

Co-evolution of Author IDs and Research Information Infrastructure in the Netherlands

Co-evolution of Author IDs and Research Information Infrastructure in the Netherlands Co-evolution of Author IDs and Research Information Infrastructure in the Netherlands Clifford Tatum, SURF Market - L'identité du publiant à l'épreuve du numérique Enjeux et perspectives pour l'identification

More information

PROFIBUS & PROFINET Nederland PROFIBUS, PROFINET en IO-Link. Ede, 12 november 2009

PROFIBUS & PROFINET Nederland PROFIBUS, PROFINET en IO-Link. Ede, 12 november 2009 Ede, 12 november 2009 Remote Maintenance voor PROFINET en Ethernet netwerken Ede, 12 november 2009 Voorstellen Cliff van Gellekom Raster Products BV cliff.van.gellekom@raster.com 3 Remote Connectivity

More information

Research Department. J. Jakulj, N. Jonker and H.M.M. Peeters. Research Memorandum WO no. 742. De Nederlandsche Bank

Research Department. J. Jakulj, N. Jonker and H.M.M. Peeters. Research Memorandum WO no. 742. De Nederlandsche Bank Research Department Employment dynamics within small, medium and large establishments in the Netherlands at the end of the 1990s: Where and to what extent did job creation and job destruction occur? J.

More information

Uw partner in system management oplossingen

Uw partner in system management oplossingen Uw partner in system management oplossingen User Centric IT Bring your Own - Corporate Owned Onderzoek Forrester Welke applicatie gebruik je het meest op mobiele devices? Email 76% SMS 67% IM / Chat 48%

More information

VIDEO CREATIVE IN A DIGITAL WORLD Digital analytics afternoon. Hugo.schurink@millwardbrown.com emmy.brand@millwardbrown.com

VIDEO CREATIVE IN A DIGITAL WORLD Digital analytics afternoon. Hugo.schurink@millwardbrown.com emmy.brand@millwardbrown.com VIDEO CREATIVE IN A DIGITAL WORLD Digital analytics afternoon Hugo.schurink@millwardbrown.com emmy.brand@millwardbrown.com AdReaction Video: 42 countries 13,000+ Multiscreen Users 2 3 Screentime is enormous

More information

Verticale tuin maken van een pallet

Verticale tuin maken van een pallet Daar krijg je dan je groendakmaterialen geleverd op een pallet. Waar moet je naar toe met zo'n pallet. Retour brengen? Gebruiken in de open haard? Maar je kunt creatiever zijn met pallets. Zo kun je er

More information

Alphasense Application Note AAN 105-03 DESIGNING A POTENTIOSTATIC CIRCUIT

Alphasense Application Note AAN 105-03 DESIGNING A POTENTIOSTATIC CIRCUIT AAN 10503 DESIGNING A POTENTIOSTATIC CIRCUIT Introduction In a threeelectrode sensor, each electrode has a specific use: The working electrode responds to the target gas, either oxidising or reducing the

More information

air quality standards, situation for the Netherlands in a European context

air quality standards, situation for the Netherlands in a European context Attainability of PM 2.5 air quality standards, situation for the Netherlands in a European context This is a publication of the Netherlands Research Program on Particulate Matter BOP report Attainability

More information

Application Note for SDP600 and SDP1000 Series Measuring Differential Pressure and Air Volume with Sensirion s CMOSens technology

Application Note for SDP600 and SDP1000 Series Measuring Differential Pressure and Air Volume with Sensirion s CMOSens technology Application Note for SDP600 and SDP1000 Series Measuring Differential Pressure and Air Volume with Sensirion s CMOSens technology Summary The increasing customer requirements for comfort and safety and

More information

IMPLEMENTATIE PAL4 DEMENTIE BIJ CLIENTEN VAN ZORGORGANISATIE BEWEGING 3.0

IMPLEMENTATIE PAL4 DEMENTIE BIJ CLIENTEN VAN ZORGORGANISATIE BEWEGING 3.0 IMPLEMENTATIE PAL4 DEMENTIE BIJ CLIENTEN VAN ZORGORGANISATIE BEWEGING 3.0 ONDERZOEK NAAR IN HOEVERRE PAL4 ONDERSTEUNING KAN BIEDEN AAN DE ONVERVULDE BEHOEFTEN VAN MENSEN MET DEMENTIE EN HUN MANTELZORGERS

More information

VRIJE UNIVERSITEIT. Methods for observation and quantification of trace gas emissions from diffuse sources ACADEMISCH PROEFSCHRIFT

VRIJE UNIVERSITEIT. Methods for observation and quantification of trace gas emissions from diffuse sources ACADEMISCH PROEFSCHRIFT VRIJE UNIVERSITEIT Methods for observation and quantification of trace gas emissions from diffuse sources ACADEMISCH PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad Doctor aan de Vrije Universiteit Amsterdam,

More information

Linux Network Server: Firewalls

Linux Network Server: Firewalls Linux Network Server: Firewalls Dr. A.R. (Tom) Peters HvA/HI gastdocent Hogeschool van Amsterdam, afd. Hogere Informatica tpeters@xs4all.nl 0204080204 Leerdoelen Firewalls Wees in staat om de betekenis

More information

Citrix XenApp and XenDesktop Fast Track

Citrix XenApp and XenDesktop Fast Track Citrix XenApp and XenDesktop Fast Track Duration: 5 Days Course Code: CMB-207 Overview: Deze 5-daagse Fast Track training biedt studenten de basis die nodig is om effectief desktops en applicaties in het

More information

Proprietary Kroll Ontrack. Data recovery Data management Electronic Evidence

Proprietary Kroll Ontrack. Data recovery Data management Electronic Evidence Data recovery Data management Electronic Evidence Back-up migratie of consolidatie TAPE SERVICES Overview The Legacy Tape Environment Common Legacy Tape Scenarios Available Options Tape Service Components

More information

101 Inspirerende Quotes - Eelco de boer - winst.nl/ebooks/ Inleiding

101 Inspirerende Quotes - Eelco de boer - winst.nl/ebooks/ Inleiding Inleiding Elke keer dat ik een uitspraak of een inspirerende quote hoor of zie dan noteer ik deze (iets wat ik iedereen aanraad om te doen). Ik ben hier even doorheen gegaan en het leek me een leuk idee

More information

Trace Gas Exchange Measurements with Standard Infrared Analyzers

Trace Gas Exchange Measurements with Standard Infrared Analyzers Practical Environmental Measurement Methods Trace Gas Exchange Measurements with Standard Infrared Analyzers Last change of document: February 23, 2007 Supervisor: Charles Robert Room no: S 4381 ph: 4352

More information

Use of trademarks with a reputation as Adwords by competitors: Permissible comparative advertising or impermissible coat-tail riding / dilution?

Use of trademarks with a reputation as Adwords by competitors: Permissible comparative advertising or impermissible coat-tail riding / dilution? Use of trademarks with a reputation as Adwords by competitors: Permissible comparative advertising or impermissible coat-tail riding / dilution? On Thursday March 24, 2011 The Trademark Law Institute (TLI)

More information

The impact of climate change on the critical weather conditions at Schiphol airport (Impact)

The impact of climate change on the critical weather conditions at Schiphol airport (Impact) The impact of climate change on the critical weather conditions at Schiphol airport (Impact) KfC report number KfC 53/2012 Copyright 2012 National Research Programme Knowledge for Climate/Nationaal Onderzoekprogramma

More information

Spread. B&R Beurs. March 2010

Spread. B&R Beurs. March 2010 B&R Beurs March 2010 Spread Find out about the latest investment proposals of B&R's investment groups. Check the agenda, and the upcoming activities we organized for you! B&R Beurs Website: www.bnrbeurs.nl

More information

The photoionization detector (PID) utilizes ultraviolet

The photoionization detector (PID) utilizes ultraviolet Chapter 6 Photoionization Detectors The photoionization detector (PID) utilizes ultraviolet light to ionize gas molecules, and is commonly employed in the detection of volatile organic compounds (VOCs).

More information