Milan Uzelac ESTETIKA

Size: px
Start display at page:

Download "Milan Uzelac ESTETIKA"

Transcription

1 ESTETIKA Novi Sad 2003

2 Uvod Jedina posledica istrajnog promišljanja stanja i sudbine moderne umetnosti jeste - loše raspoloženje. Umetnička dela stvaraju se i danas, uprkos činjenici da njihovo dalje nastajanje ima sve manje opravdanja. Onaj ko predaje estetiku a s namerom da nešto bitno i smisleno kaže o filozofskoj prirodi umetnosti i umetničkog stvaranja, morao bi s pravom da se zapita: šta reći sve manjem broju slušalaca o onom čega možda više i nema. Izlaz iz situacije kojom dominira osećaj da nema šta da se više kaže i da se praznih ruku ali još uvek ne i prazne duše izlazi pred slušaoce, u slučaju kad se izlažu ideje preuzete od naših savremenika, jedan od najznačajnijih filozofa XX stoleća, Edmund Huserl našao je u radikalizovanju pitanja o biti našeg saznanja. Danas, čitavo stoleće nakon nastanka fenomenologije, znamo ishod i znan nam je rezultat do kog je dospeo ovaj veliki mislioc živeći u uverenju da će novootkrivena transcendentalna subjektivnost biti pouzdano tlo svekolikog našeg delovanja i mišljenja. Tim putem mi više ne možemo ići a da ne budemo svesni odgovornosti pred vremenom u kome živimo; nema teorije kojom se može neutralizovati zlim namerama preplavljena praksa. Ako je Huserl jasno video narastajuće zlo koje je tridesetih godina svetu pripremala Nemačka, mi danas ne možemo ne videti zlo koje najrazvijeniji delovi naše planete ovog puta pripremaju svekolikom njenom smislu. Može li svetska pneuma podneti toliku količinu zla? Možemo li se i danas još baviti umetnošću a da zlo ne bude središnja tema naših razgovora? Možemo li govoriti o umetnosti a bez odgovornosti pred drugima i pred sobom, možemo li i dalje neodgovorno tvrditi da su sva umetnička dela jednako vredna, da je sve jednako moguće, da je sve što 2

3 se stvara umetnost i tako odbaciti jedinu mogućnost umetnosti na tlu njene drugosti? Konačno, možemo li istrajati u borbi za nešto egzistencijalno odlučujuće, u borbi koja je ne od danas i ne od juče već od samog početka izgubljena? Možemo, jer moramo, jer smo loše raspoloženi i nemamo više miran san. Klasično vreme estetike, a o kome će ovde, sticajem različitih okolnosti, najviše biti reči, upravo je završeno. Završeno je i vreme postmoderne, vreme koje je sve što je još odolevalo njenom ništećem duhu definitivno dovelo u pitanje; iz praha ni danas još ništa ne izrasta. Treba vremena da pepeo se sabere u svoju suprotnost, u ono što ga je porodilo. Živimo u doba koje je posle klasičnog; svi napori usmereni na osmišljavanje umetnosti i njene prakse a u doba kad je svaki razlog dešavanja pod vekim znakom pitanja mogu se sabrati kao postklasična razmišljanja i svaka filozofija umetnosti na njihovom tlu može se odrediti kao postklasična estetika. Već samo insistiranje na pitanju o stanju estetike danas podrazumeva neko prethodno prihvatanje da tako nešto postoji, tj. da živimo u doba kad je estetika još uvek moguća. I dalje je otvoreno pitanje da li se kraj "klasičnog" perioda estetike poklapa s delom G.V.F. Hegela, ili tak kraj čini tek estetička teorija T. Adorna koja bi mogla biti kraj jedne i istovremeno početak naredne, postklasične epohe. U prvom slučaju kraj klasične estetike bio bi podudaran s krajem nemačke klasične filozofije oličenom u delu najvećeg nemačkog mislioca XIX stoleća; u drugom slučaju, situacija je nešto složenija no, svakako i relativno lako odrediva: postkasično doba nastalo bi sa pojavom postmoderne umetnosti, sa stavom da ni ultramoderno nije više moderno; na teorijskom planu, to bi podrazumevalo dijalog s nekim priznatim teoretičarima postmodernizma, ali ne u manjoj meri i sa Huserlom, Adornom i Markuzeom, sa filozofima koji su u temelju svakog bitnog mišljenja o umetnosti, a na 3

4 koje se na svojim predavanjima često pozivam premda to uvek eksplicitno i ne ističem; ovo poslednje je jedan od mojih skromnih "doprinosa" postmodenom postupku. Ono što otvara daleko složenije pitanje jeste mogućnost same estetike, koja, da bi uopšte mogla postojati, moguća je samo kao teorijska disciplina, kao filozofija umetnosti; svako drugo određenje moglo bi voditi čak i zanimljivim zaključcima, ali takvima koji ne bi prevazilazili granice subjektivnih mnenja. zadržava svoju objektivnost i strogost samo dok je filozofska disciplina. Tome ne smeta ni činjenica da se današnje umetničko stvaranje sve više približava mišljenju umetnosti kakvo odlikuje estetiku i da stvarajući, savremeni umetnici zapravo grade svoje odgovore na pitanjima o umetnosti koja bismo, u ranijim vremenima, označavali poetikama a danas, usled terminološke konfuzije «estetikama». Ako savremena dela i jesu nekakve «estetike», izraz neke unutrašnje «estetike» umetnika, ostaje pitanje u kojoj je meri sâma estetika još uvek moguća. Ovde će stoga biti reči o temeljnim estetičkim problemima a s ciljem da se učine pretpostavke za promišljanje stanja umetnosti i teorije umetnosti, stanja vremena u kome smo se zadesili, a sve to s ciljem da bi se stvorile elementarne pretpostavke za shvatanje prostora koji se danas još uvek neprimetno otvara delima koja već nazivamo ili ćemo tek nazvati umetničkim. * Razgovor o estetici danas nikom ne može olakšati opstanak ni umetnicima ni ljubiteljima umetnosti, ali ni misliocima, onima na koje se još sredinom XX stoleća pozivao Nikolaj Hartman verujući da se estetika piše upravo za njih za filozofe. Ako se danas estetika i piše, ona se piše, bukvalno, ni za koga, jer, čini se, nikome nije potrebna. Umetnici i publika se osećaju jednako dobro ili 4

5 loše i bez estetike budući da nisu više u stanju ni da prepoznaju dela koja se danas stvaraju a filozofi, napustivši ontološki put, više ne osećaju potrebu da tematizovanjem nastajanja dela utemelje samo nastajanje; razlog tome je, možda, i u narasloj animoznosti spram metafizike koju većina više ne razume nakon nedoumice koju je nenamerno stvorio svojim novim načinom formulisanja apriorija najveći novovekovni metafizičar Imanuel Kant. Našavši se ne više na ničijoj zemlji (jer ova poslednja bi bila i prostor filozofije) već u nedefinisanom prostoru ispunjenom disipativnim strukturama čija labilna, privremena i uslovna uređenost ne dozvoljava pozivanje na kategorije uzvišenog i savršenog (na koje se čulnost u vreme Baumgartena mogla osloniti), estetika je, nakon prvih iskustava avanture u koju se upustila moderna nauka (pre svega termodinamika i genetika), dospela u situaciju da više nema ni jasan predmet istraživanja a još manje razlog daljega opstanka. Nastavši nezavisno od umetnosti i pokazavši tokom istorije da se može razvijati i nezavisno od nje, estetika je u više navrata potvrdila kako se može naći i u tesnoj vezi s umetničkom praksom a što može biti za obe jednako plodotvorno. I u ovom slučaju primat praktičnog, u filozofsko-terminološkom smislu grčkih reči praxis i prattein a oličen u pojmu umetničke prakse, često je potisnut u drugi plan pa nije slučajno što se sve učestalije, nakon dugih teorijskih analiza, postavlja pitanje: a šta bi s tim sad trebalo činiti? Možda bi se mirno moglo uzvratiti: ništa; šta biste vi sa filozofijom? Konačno, tome bi nas poučila i postmoderna čijem lahorastom, neobaveznom svetu ja ne pripadam, a ne pripadam tom načinu postavljanja pitanja ne stoga što ga smatram već uveliko antikvarnim već prvenstveno stoga što ne mogu da krajnje lakomisleno odbacim princip odgovornosti kao pseudoprincip. 5

6 Sve češće nalazim se u situaciji kakva bi ranijih godina bila krajnje nezamisliva, u situaciji nerazumevanja. Knjige se sve manje čitaju, svaki pojam stvara nepremostive teškoće. Ljudi počinju da misle samo u slikama, u dvodimenzionalnim shemama kojima je nemoguće dodati dimenziju dubine. Sve reči kao da ostaju negde na sredini, zamrznute u vazduhu; ni do koga ne dopiru. Nedovoljni su i upečatljivi primeri koje nalazimo u tekstu H-G. Gadamera Nemogućnost dijaloga; svet je otišao korak dalje: više nije osnovna teškoća u tome kako uspostaviti dijalog, već kako uopšte voditi dijalog. Teškoća je s rečima, s pojmovima koji, iako izgovoreni, naprosto ne postoje; kao da ne postoji iskustvo njihove upotrebe. Mišljenje se povuklo u sebe. Nove generacije, izobličene televizijom, videom, i svetlšću diskoteka i varljivim mogućnostima internet, nesposobne su da osete strast dijaloga; njima argumenti ne znače ništa jer su u međuvremenu i činjenice izgubile svaki smisao. Kao da su to bića osuđena na to da mogu razumeti samo slike, ali i u tom slučaju krajnje redukovane, jednostavne slike. Njima je nedostupna simbolika slika van Ajka ili Grinevalda budući da ne poseduju elementarna znanja o onom što čini duhovni temelj evropske kulture protiv koje se upravo vodi bespoštedna bitka započeta u Francuskoj da bi svoju kulminaciju dobila u Bolonji naših dana. Ako nikakva asocijacija u glavama novih generacija ne može biti povezana s nečim što seže dalje od početaka američke tehničke civilizacije, to samo označava trijumf američke nekulture. Čovek jedne dimenzija sve intenzivnije naplaćuje svoje honorare a njegovi tvorci žive od rente na davno položen ulog. Na istoj smo planeti a u različitim svetovima; estetika, zahvaljujući svom poreklu u čulnom, pripada i nama. Reč je o nečem što nije privatno vlasništvo ni 6

7 duhovna privilegija neke određene kulture, već svojstvo ljudskosti kao takve. Da je sve drugačije a sposobnost osećanja ista, estetika bi svakako imala isto svoje istorijsko mesto; možda s drugim rezultatima, ali ne i sa drugačijim pitanjima. Kada se količina neposrednog susretanja smanjuje i uz mnoštvo raznih aparata komunicira na daljinu (u lažnom uverenju kako brzina prenosa informacija zbližava), u situaciji smo da se pitamo za smisao i mogućnost našeg učešća u istinskom razgovoru koji odlikuje neposrednost i blizina; to posebno dolazi do izraza sada kad smisla i razloga sve manji ima i predmet o kome hoćemo nešto da kažemo; konačno, ima li još ičeg vrednog razgovora? Ima li još uopšte nekog razgovora tamo gde gospodari samo buka, smeša glasova što dolaze s trga, od onih što svu svoju pamet drže u bankarskom sefu? Vreme određeno samo posebnim interesima spremno je samo za posebne odgovore i estetika u njemu ne nalazi svoje mesto. Međutim, a to je ipak paradoksalno: ona nije ugrožena i nije na periferiji sveta. Nalazi se sa one strane granice, u gluvoj tišini, u praznini, na mestu što nema mesta, u vremenu koje sebe ne poseduje. Utihnula je i buka. Čuje se samo jednoličan šum i bivši svet, do kraja osiromašen, sveden na binarne relacije, sad se u svom jadnom «bogatstvu» čini nedostižnim, nama, u tišini. Za nama je XX stoleće koje je u velikoj meri bilo i vek eksperimenta; reč je o vremenu obeleženom traženjima koja su cilj imala često u samima sebi i nije slučajno da je više pažnje posvećivano metodi, otkrivanju novih puteva a daleko manje ciljevima do kojih bi trebalo stići. Ciljevi nisu nedostajali i zato mi još uvek živimo na razvalinama utopija nastalim u nekoliko poslednja stoleća. Znatan deo konkretnog sveta kojim smo okruženi i dalje se ne da zahvatiti mrežom naučnih pojmova; istovremeno, stalno se 7

8 otkrivaju novi horizonti, iskrsavaju novi problemi, stvaraju se sve nove i nove situacije prepune opasnosti i rizika. Živimo u posebno interesantnom vremenu koje u sebi sabira sve prošlo ali tek pokatkad otkriva usku stazu ka budućem; to buduće jednako je neizvesno koliko i nerazumljivo. Možda ponajpre i stoga što se na njega stari pojmovi više ne mogu primeniti a novi još nisu izgrađeni, možda i zato što naše telo još uvek ne uspeva da neposredno komunicira s novim okruženjem što ga sve više i sve brže zarobljava. Završila se epoha klasične (kvantne) fizike; svet niko više ne vidi kao statičan, reverzibilan poredak; živimo u doba koje se mnogima pokazuje kao haos, ali haos sa mnogo smisla, budući da se haos sve više potvrđuje kao iskon svakog poretka. Materija podstiče nepovratne procese i oni, povratno, organizuju iznova materiju; materija nije više neka pasivna supstancija (kako je opisivana u okviru mehanicističkih pristupa svetu) već joj je svojstvena spontana aktivnost. Sam jezik kojim se izražavaju stanja materije biva problematičan, neprecizan, zahteva da se prvo on konstituiše pa onda tek da se nešto kaže o stvarima na koje se odnosi; ali, nakon konstitucije jezika, nejasno je u kojoj meri on može išta van sebe označavati, tj. kakav je njegov intencionalni doseg i može li više jezik da se bilo na šta van sebe odnosi. Stvari su ostale zatvorene, u svojim svetovima, u granicama kroz koje svetlo uma više ne prodire; ako je još doskora govor o stvarima i pružao neko estetsko zadovoljstvo, danas, u odsustvu odlučujućih rezultata, u odsustvu temeljnih znanja o stvarima ostala je samo svest estetskog ali ne i estetsko samo. Uobičajeno je da se u kriznim situacijama, posebno u časovima demografske eksplozije, svi pozivaju na rezultate nauke koja bi trebalo da igra važnu ulogu; ali, nauka, budući vekovima u dubokoj krizi, izneverava nas, kao i u 8

9 ranijim vremenima; njeno univerzalno poslanje pod sve većom je sumnjom; «Nova alijansa» kao odgovor Žaku Monou, nakon dvadesetak godina pod istim je znakom pitanja pod kojim se našla i prethodna teza o našoj osami u svetu; odista: zar još treba verovati u novi savez sa prirodom, kad ga sama priroda sa svom žestinom osporava? Živimo u očekivanju katastrofe koju nam priređuje priroda. Mi nismo saveznici prirode, nismo čak ni toliko veliki da bi joj bili ravnopravni protivnici; ne može se reći ni da smo ugrozili prirodu. Nismo ni njeni saučesnici; prirodu mi uopšte ne interesujemo. Naša efemernost je beskrajna. Čak ni u toj beskrajnosti svoje ništavnosti ne uspevamo da dotaknemo rub odore prirode. Zato, katastrofa je sve više moguća, sve realnija. Reč je, razume se, o samo jednom malom, neznatnom ispadu na beskonačnoj tkanini sveta. Ono što se dešava na ovoj planeti sve više pokazuje se kao kosmička greška i priroda to mora ispraviti hodom u suprotnom smeru. Ljudska neodgovornost je najveći saveznik prirode koja će jednog dana opet biće čista i idealna, bez ostatka. Do tog vremena u ovoj privremenoj, neprirodnoj situaciji, u prilici smo da se, očekujući svoj, kraj batrgamo i zanosimo; osećaj sve veće zjapeće praznine prevladavamo na najrazličitije načine: pre svega ironijom, samouveravanjem u svoju neophodnost - istovremeno, konstatujemo: - nema dubine, nema ozbiljnog - vlada površnost - ljudi se štite neznanjem - dominantan osećaj je osećaj praznine - vreme nije više tvrdo tlo i uporište, jer ono je večnost koga nema - nema istorije, jer živimo posle njenog «kraja» - nema skale vrednosti 9

10 - oseća se gubitak svakog oslonca - nema osećanja ništavnosti i veličine - norma i ideal likovnih umetnosti je kolaž - u književnosti ponovo je u modi dnevnik autora - u muzici se tematizuje tišina, pauza U XX stoleću stvari su se radikalno izmenile, a te radikalne promene nismo do kraja svesni jer još uvek u njoj živimo; knjige iz filozofije se ne pišu više na isti način kao pre nešto više od pola veka; stvari u filozofiji su se do te mere izmenile da samo nakon nekoliko decenija niz knjiga, u kojima smo doskora videli plam mišljenja, izraz najviše dijalektike, sad vidimo kao izraz nečeg definitivno prošlog, kao nešto što nam najverovatnije neće dopasti više nikad u ruke. Malo ko danas čita one naslove koje je toliko želeo u mladosti a koji mu tad nisu bili dostupni; mnoštvo od onog što već je napisano teško da će biti objavljeno; ne zbog tog što nema uslova ili mogućnosti; naprotiv, njih ima u daleko većoj meri no ikad, ali, reči u tim spisima nizu više izraz žara s kojim su bile napisane. Te reči sada su izraz pustoši i praznine u koju smo potisnuli svaki smisao i red. Sada smo okrenuti budućem bez budućeg, okrenuti smo haosu i njegovoj labavoj strukturi u kojoj se ogleda sva nestabilna dijalektika moderne i postmoderne i njihovih ireverzibilnih odnosa. Moglo bi se reći da mi idemo nekud napred, ali napred sve vreme ničeg nema. Stratezi postmoderne, pa čak i oni koji se poput Ž. Deride hvale da taj pojam, kao ni termine klasično, moderno, postmoderno nikad nisu koristili «jer ih kod takvih periodizacija, naročito što se tiče istorizma i teologije, zabrinjava to što one uvek impliciraju jedno «pre» i «potom», te da «potom» uvek dolazi nakon «pre», a da, kao Derida, imaju «mnogo manje sređen odnos prema istoriji» (Derida, 1993, 138), zapravo, nastoje da 10

11 izbegnu svaku odgovorost. Živeći u jednom večnom «sada», ove «postmoderniste bez imena» nikakvo produkovanje zla - koje se odvija u njihovoj blizini, podržano njihovim strategijama relativizovanja sveg što postoji kao i «bespoštednom» borbom protiv «metafizičkih temelja» Zapada ne može probuditi iz dogmatskog relativističkog anything goes dremeža. Uprkos svim razlikama rezultati postmoderne koji nam se u poslednje vreme hoće nametnuti svojim dijagnostičkim moćima, obično se formulišu s tri najizrazitija simptoma: (a) ljudi nemaju pristup realnosti i zato ne postoje sredstva za postizanje istine; (b) realnost je nedostupna jer smo zarobljenici jezika koji daje formu našim mislima još pre no što počinjeno misliti, i zato ne možemo da izrazimo ono o čemu mislimo; (c) mi stvaramo realnost pomoću jezika i prirodu realnosti određuje onaj ko može da formira jezik. Premda to izgleda lepo, i u svakom slučaju zavodljivo učeno, ostaje utisak da sve diskusije oko postmoderne i sva ta postmoderna «moda» idu ka svom neumitnom zalasku; u času kad, odbijajući ideju o postojanju ma kakvog središta, postmoderni diskurs nastoji da sebe postavi kao svoj sopstveni predmet, bez obzira s koliko duhovitosti se odbijala pomisao o nužnosti da se svojim strategijama i «metodama» podnese moralni račun sve se pretvara u mehure sapunice. Pokušaj da se izgradi neka «postmoderna filozofija» poslednja je sapunska opera u stoleću koje se upravo završilo. ** Odista, XX stoleće je završeno, ali daleko smo od toga da bi ono bilo i osmišljeno; ono se još uvek pokazuje kao polje na kome se presecaju različita duhovna traženja, pokazuje se kao epoha prakse i eksperimenta, kao vreme kad su plodovi (zahtevi) epohe prosvećenosti veliki zahtevi 11

12 koje je postavila tada nauka i etika, politika i ekonomija postali realnost. Ta realnost sada se vidi kao kriza ekologije, demokratije, morala, nauke, umetnosti. Tako oštre napetosti između pretenzija uma, nauke i racionalnosti, s jedne strane, i pada društvene svesti u iracionalno nasilje i misticizam, s druge strane, u istoriji čovečanstva nije bilo. Sâma naučna delatnost razvila se u poslednje vreme do te mere da ugrožava i samu oblast kulture preteći da njene sadržaje u potpunosti potisne iz našeg vidnog polja; neki savremeni naučnici (I. Prigožin), krajnje samokritički, modernu nauku vide kao kancerogeno tkivo koje se velikom brzinom širi po telu kulture preteći da uništi kulturni život društva. Izraz duhovnog stresa pokazuje se i u javnim zahtevima za pravnom organizacijom društvenog života, ali i za jakim ličnostima, u zahtevima za naučno utemeljenim rešenjima ali i za pomoć u horoskopima. Promena naših stavova o nauci i prirodi više je no očigledna; manje vidna je zavisnost tih promena od promene našeg odnosa spram čulnosti i emocija čiju metamorfozu uslovljavaju iste te nauke. Ako se u doba vladavine klasične nauke čovek oslanjao na zakone nezavisne od vremena te se činilo mogućim «naučno» razotkriti prošlost jednog sistema i potpuno predviđati njegovu budućnost, ako se činilo da se potraga za večnom istinom privodi kraju, u novo doba taj entuzijazam je splasnuo: naspram kratkotrajne vere u mogućnost saglasja čoveka i prirode, jasno se zapaža sve veće udaljavanje čoveka od prirode, sve veće razmimoilaženje dveju oprečnih teleoloških strela na tlu samoorganizujućeg haosa. Ne bi li sebe bolje razumeo, čovek je bio od samih početaka prinuđen da se u traženju odgovora obraća prirodi; u velikoj meri taj sumnjivi "dijalog" nastavljajući se u novo 12

13 doba traje do naših dana - sada u uverenju kako priroda odgovara na pitanja naučnika/eksperimentatora. Činjenica da u pravilno postavljenom pitanju leži najveći deo odgovora, daleko više govori o onom koji pita, mnogo manje o onom koji je pitan, a skoro ništa o onom o čemu se pita. Da li je svet savršen mehanizam ili biće u vlasti boga na to priroda ne odgovara; ona je iznad sukoba racionalnih i iracionalnih stremljenja koja više govore o svojim protagonistima a skoro ništa o predmetu samog spora. A šta je sam predmet? Sada se opet, uvek, i iznova, postavlja pitanje same stvari; ono ostaje i dalje aktuelno, bez obzira na to što se akcenat prenosi sa supstancijalnosti na odnose, veze, vreme. U savremenoj nauci svet se sad vidi kao pluralističan, kompleksan; strukture mogu da nestaju no mogu i da nastaju. Sami procesi dopuštaju više različitih tumačenja koja su međusobno jednako valjana. Nalazimo se u potpuno izmenjenom svetu. Isključena je svaka predvidljivost i vidljivost onog što bi trebalo da je pred nama. Nalik smo atletičaru dugoprugašu koji, nalazeći se na pošetku staze, ne samo da ne vidi stazu pred sobom, već nije siguran da može da načini i prvi korak. Sve naše teškoće odslikavaju se u tom pokušaju da se načini taj prvi korak koji je istovremeno ne samo nov, nego i drugačiji od svakog prethodnog koji smo dosad u životu načinili. Da bi se makar donekle razumelo to što nas je sad zadesilo često se za odgovor obraćamo ranijim filozofijama tražeći uzrok ovoj, novonastaloj situaciji. Neki razloge vide u padu iz okrilja hrišćanstva koje je odnegovalo zapadnu kulturu, drugi razlog vide u krizi koja je zadesila Evropu jer su se pokidale njene neposredne veze s izvorom koji su neki nalazili u antičkoj grčkoj filozofiji (sa kojom ova današnja Evropa, nastala u vreme Karla Velikog nekih posebnih dodirnih tačaka nema), dok, treći smatraju da se radi o 13

14 završetku projekta savremenosti koji se završava s XX stolećem a koji je dva veka ranije nazvan prosvećenošću. Nakon najsvežijeg iskustva poslednjih nekoliko decenija koje mnogi vole da opisuju postmodernim kategorijama, čini se da isti taj postmodenizam nije ostavio ni kamen na kamenu ni od uma, ni od morala (koji ni dosad nisu vladali svetom, ali su u svakom slučaju nosili u sebi izvesnu regulativnost); da li je nevolja koja nas je snašla logička posledica principa koje su propovedali ideolozi prosvećenosti, ili su potonji izvršioci bili ispod nivoa zadatka koji im je bio postavljen? Racionalizam prosvećenosti (moderna) koji je scijentifikovao sve komponente kulture, odredio je sudbinu filozofije u poslednja dva stoleća: iz ljubavi prema mudrosti ona je pretvorena u ljubav prema znanju, što je dovelo do opadanja njenog kulturnog značaja, do njenog otuđivanja od čoveka, do njenog pretvaranja u arsenal saznajnih metoda. Filozofija može ponovo dobiti svoj raniji značaj samo ako iznova počne da osmišljava biće savremenog čoveka, ako pokaže njegovu opravdanost. Ovo zvuči kao neka lepa parola, lepa želja, ali šta se iza toga zapravo krije? Šta uopšte može danas filozofija? Njeni putevi su u velikoj meri zatvoreni, ponajviše, zahvaljujući njenom sujetnom nastojanju da sama sebe iz sebe izgrađuje. Ako već novovekovna filozofija teško prihvata svu dubinu srednjevekovnog učenja o transcendentalijama i ako joj isto tako malo dopire do svesti jednostranost njenog subjektivističkog stanovišta (koje se ne razlikuje nimalo od onog antičkog objektivističkog), onda treba čuti i glas savremenih naučnika koji složno ponavljaju kako je «neophodno zaći u prostor iza ovog «sveta količina», zaći u «svet svojstava» - u svet nastajućeg i rađajućeg. Naspram sholastičke metafizike koja je svo bivstvujuće mogla određivati samo u supstancijalnim kategorijama, nova 14

15 metafizika, svesna svih opasnosti koje donosi latentno ontologizovanje stvari, akcenat stavlja na njihova modalna i temporalna određenja. Time ona nastoji da bude u saglasju sa savremenom naukom. Duhovni rezultati XX stoleća su paradoksalni: čovek ima sve jači osećaj individualnosti i slobode, ali, istovremeno, ima sve više samoodricanja od slobode, bekstva od individualnosti. Savremen čovek postao je problematičan. Ogledala postmoderne refleksije više ne stvaraju harmoniju; u njima se umnožavaju likovi. Filozofski postmodernizam izražava bolesno, krizno stanje savremene filozofije; sva postmoderna igra smislova odvija se u potrazi za novim smislovima, bez obzira koliko neki od postmodernista ne vole da ih svrstavaju u svevladajući postmodernistički hor. U istoriji filozofije je takvih situacija već bilo (sofistika, sholastika, prosvećenost) a odgovori na njih behu: hrišćanstvo, renesansa, naučno-tehnički progres. Ako postmodernizam i ima neki značaj, onda je on u stvaranju pretpostavki za novo promišljanje problema slobode i odgovornosti. S punim pravom možemo sebi postaviti pitanje: kako nas je postmoderna do tako nečeg dovela? Pre će biti da smo, nekim posebnim putevima, posebnim spoznajnim tehnologijama dospeli u ravan gde ni nauka nije više određena ranijim racionalnim principom. Fundamentalne nauke sredinom devedesetih godina XX stoleća došle su do svoga kraja; to ni u kom slučaju na znači da naukâ u vremenu koje dolazi neće biti, naprotiv; dolazi "zlatno doba" primenjenih nauka; iz nauke će se izvlačiti i dalje svaka moguća korist, ali koga će interesovati teorija struna, ili razmišljanja Andreja Lindea? Kome će biti inspiracija razmišljanja Zeljdoviča, Boma, Fajnemana, Gulda, Penrouza, Maldenbora, Fajgenbauma, Libhabera, 15

16 Prigožina, Dajsona, Vitna, Vajnberga, Kaufmana samo umetnicima i estetičarima, odnosno, filozofima. Nauka je danas, u najvećoj meri, poetsko istraživanje prirode pri čemu pesnik (naučnik) nastupa istovremeno i u ulozi tvorca (koji se aktivno meša u stvari prirode) i u ulozi njenog istraživača. Budući da njihove teorije nikad neće moći da budu potkrepljene eksperimentima, fizičari koji se danas bave teorijom superstruna više se ne zanimaju za fiziku, već "subjektivnim" kriterijumima kao što su elegantnost i lepota pa fizika čestica sve više ima šanse da postane grana estetike (D. Lindli). Ova situacija nije i apsolutno nova: na kraju krajeva, i Njutnova teorija gravitacije nalazi se van granica zdravog smisla. Kako jedno telo može delovati na drugo kroz ogromni prostor? Ako kvantna mehanika i ne može do kraja da objasni svet, ona je i dalje najcelovitija teorija koja je našla eksperimentalnu potvrdu; za razliku od nje teorija struna može se zasnovati na estetičkim sudovima, na dokazivanju kakvo je predložio još u XIV stoleći Vilim Okam: da je najbolje objašnjenje ono koje počiva na najmanje pretpostavki (a što je poljuljalo i tada vladajuću Ptolomejevu teoriju). Svako istraživanje danas je u velikoj meri, nužno, i samozavaravanje, uljuljkivanje u stanje zanetosti "uspehom" koji je unapred uprogramiran kao deo rezultata do kojeg je trebalo doći. Vidimo i otkrivamo ono što želimo da vidimo, daleko manje ono što nam je strukturom čula dato, a uopšte ne ono što odista jeste. Planeta na kojom živimo je nesavršena; savršena će biti tek u času kad postane kristal jednak sa svih strana il komad granita neprobojan u lepoti. Za tako nešto potrebno je vreme; priroda ga ima na pretek a obrada kamena do savršenstva ostaje zadatak (prekovremeni) poslednjeg, najvišeg neimara. 16

17 Zato, stranice koje slede uvod su u osnovne pojmove i probleme klasične estetike; ono što se nalazi nakon njenog kraja predmet je jedne druge knjige koja čeka da se za njeno objavljivanje steknu minimalni uslovi. U Novom Sadu, 15. oktobra

18 POJAM I PREDMET ESTETIKE Okruženi smo umetničkim delima, umetnicima koje slušamo dok tumače svoju delatnost; postojanje umetnosti prihvatamo kao i postojanje ostalih predmeta u našoj blizini; istovremeno osećamo da je reč o nečem ne-običnom, o nečem što, iako ga svakodnevno srećemo, ne spada u svakodnevno; na dohvat ruke nam je mnoštvo knjiga i tumačenja umetnosti; smatramo da nam je ona veoma bliska i da postoji ponajviše zato da bismo učinili vidljivim svoj odnos spram sveta ali isto tako i prirodu tog sveta. Istovremeno, znamo da nam sva umetnička dela nisu ni jednako bliska ni jednako razumljiva; za mnoga tražimo tumačenja, hoćemo da ih prevedemo iz njihovog u naš jezik i obično dolazimo do zaključka da je takvo prevođenje do kraja nemoguće; uvek ostaje nešto sa one strane govora, osećamo kako tu ima nečeg tajanstvenog, neizrecivog. Poneko, nestrpljiv, dobije želju da digne ruke od razmišljanja o umetnosti jer ona treba da budi uživanje a ne razmišljanje o njenoj suštini; nije stoga nimalo slučajno što jedan od najznačajnijih estetičara 20. stoleća primećuje kako je "postalo samo po sebi razumljivo da ništa što se tiče umetnosti, ni u njoj samoj ni u njenom odnosu spram celine nije više samo po sebi razumljivo, pa čak ni njeno pravo na egzistenciju" (Adorno, 1980, 25). Međutim, ima i onih koji žele da znaju šta je to umetnost a šta umetničko delo, šta je estetsko iskustvo i kakav je odnos prirodnog i umetnički lepog; većina njih zna da estetika sa sobom donosi razočaranje jer se "ne piše ni za tvorca ni za posmatrača lepog, već jedino i isključivo za mislioca, kome delanje i držanje one dvojice predstavlja zagonetku" (Hartman, 1968, 5). Ako bi i mogla da nam kaže šta je lepo, estetika ne može da nas pouči kako da napravimo određen lepi oblik; ona nije 18

19 produžetak umetnosti drugim sredstvima već pre svega trajno nastojanje da se mišljenjem dokuči temelj onog što osećamo pred umetničkim delom. Problem se ne rešava time što ćemo jednostavno definisati umetnost; na tako nešto, piše Teodor Adorno, mogli su se odvažiti već postojeći filozofski sistemi koji svim fenomenima rezervišu njihovu rupu (Adorno, 1980, 299). Zato i kod Georga Vilhelma Fridriha Hegela, svakako najvećeg filozofa sistema, možemo naći definiciju lepog, ali ne i umetnosti a to se može objasniti upravo time što on nije umetnost prepoznao "u njenom jedinstvu sa prirodom i u razlici prema njoj". Postoji ubeđenje da nam umetničko delo uvek otvara svet još-ne-viđenog i još-ne-iskazanog, premda je ono, kako nas je poučio Martin Hajdeger (M. Heidegger, ), u istini bez koje ne može biti ni istinito ni lažno. Istina je bitan momenat na umetničkim delima. Tu istinu treba da razumemo u smislu otvorenosti koja ima prvenstvo u odnosu na sve drugo, ali za jedno takvo razumevanje neophodna je filozofija. Njen bi zadatak bio da "umetničko delo pojmi kao jedinstvo istine tj. da ga dovede u relaciju prema njegovoj neistini, jer nema dela koje ne bi učestvovalo u neistinitom izvan sebe, u neistinitom jedne epohe" (Adorno). Ostaje pitanje: koliko je to danas još uopšte moguće? Ako je u umetnosti bitno ono što u njoj nije slučaj, onda su u pravu oni koji traže da se raspravljajući o umetnosti obratimo estetici kao filozofiji umetnosti, jer, svako umetničko delo, ma kako harmoničnim nam se činilo, nosi u sebi niz problema i daleko je od slike jedinstvenosti o kojoj se često govori; stoga je možda i sudbina estetike da se kreće putem što ide uvek pored reke kojom prolaze umetnička dela a za čije tumačenje pojmovi ostaju trajna potreba. S druge strane, ako među filozofima ima i onih koji će reći da je estetika izašla iz mode (i da zato ima tako malo 19

20 knjiga iz oblasti estetike), sve je uočljivije interesovanje najnaprednijih umetnika za estetiku - ne zato da bi iz nje izveli sebi neka uputstva za stvaranje (pa ih možda videli u jednom trenutku kao sama dela), već stoga što znaju da je prošlo vreme naivne umetnosti, da je neophodna refleksija, mišljenje o umetnosti koje više ne počiva samo na varljivim i subjektivnim sudovima ukusa. Ali, šta nam kazuju svi pojmovi koje ovde koristimo? Šta znače zapravo izrazi kao što su istina, otvorenost, svet, stvarnost; konačno - šta znači umetnost, umetničko delo? Mnogi od ovih pojmova danas su teško razumljivi, daleko od toga da imaju jednoznačnu i jasnu primenu. Za njihovo razumevanje potrebna je pomoć; nju nam pruža filozofija i zato nam ključ za tumačenje umetnosti dolazi iz filozofije, tj. iz jedne njene posebne discipline - estetike. 1. Nastanak estetike kao filozofske discipline kao filozofska disciplina ima dugu prošlost ali kratku istoriju: iako interes za fenomen umetnosti i za umetnička dela možemo konstatovati i u prethodnim epohama (poznato je da se većina renesansnih umetnika bavila i praksom i teorijom umetnosti) či-njenica je da istoriju estetike kao filozofske discipline možemo pratiti tek od prve polovine 18. stoleća, od vremena kad joj je učenik Hristijana Volfa (Ch. Wolff, ), nemački filozof Aleksandar Gotlib Baumgarten (A.G. Baumgarten, ) po prvi put odredio naziv i predmet u svom spisu Filozofske meditacije o nekim aspektima pesničkog dela (1735), nastojeći da izloži program estetike kao jedne posebne filozofske discipline koja bi bila naspram logike. Pridev estetski grčkog je porekla, ali imajući u vidu način na koji ga mi shvatamo i koristimo on je tvorevina 18. stoleća; Grci su izrazom aisthesis označavali čulni utisak i 20

Postojeći Mail Account u Outlook Expressu (podešavanje promjena):

Postojeći Mail Account u Outlook Expressu (podešavanje promjena): Outlook Express 5 Postojeći Mail Account u Outlook Expressu (podešavanje promjena): Microsoft Outlook Express je dio Microsoft Internet Explorer. izaberite: Ako Outlook, kada dva puta pritisnete na gornju

More information

MANAGEMENT IN CIVIL ENGINEERING AND ITS DEVELOPING TENDS UDC 69.01:625.7718(045) Milorad Zlatanović

MANAGEMENT IN CIVIL ENGINEERING AND ITS DEVELOPING TENDS UDC 69.01:625.7718(045) Milorad Zlatanović UNIVERSITY OF NIŠ The scientific journal FACTA UNIVERSITATIS Series: Architecture and Civil Engineering Vol.1, N o 5, 1998 pp. 637-644 Editors of series: Dragan Veličković, Dušan Ilić, e-mail: facta@ni.ac.yu

More information

Uputstva za HTC. Sadržaj : 1. HTC HD2 2. 2. HTC Snap 4. 3. HTC Smart 6. 4. HTC Legend 8. 5. HTC Desire 9. 6. HTC Magic 10

Uputstva za HTC. Sadržaj : 1. HTC HD2 2. 2. HTC Snap 4. 3. HTC Smart 6. 4. HTC Legend 8. 5. HTC Desire 9. 6. HTC Magic 10 Sadržaj : 1. HTC HD2 2 2. HTC Snap 4 3. HTC Smart 6 4. HTC Legend 8 5. HTC Desire 9 6. HTC Magic 10 1 HTC HD2 1. Start 2. Settings 3. Connections 4. Connections 5. U okviru My ISP izabrati Add a new modem

More information

Uputstvo za povezivanje na IPv6 mrežu

Uputstvo za povezivanje na IPv6 mrežu Uputstvo za povezivanje na IPv6 mrežu Počevši od 6. juna 2012. godine, veliki javni servisi će biti dostupni širom sveta kako putem IPv4 tako i putem IPv6 adrese. Bitno je na vreme se priključiti novom

More information

Postupak konfiguracije ADSL modema ZTE u Routed PPPoE modu Detaljni opis konfiguracije

Postupak konfiguracije ADSL modema ZTE u Routed PPPoE modu Detaljni opis konfiguracije Postupak konfiguracije ADSL modema ZTE u Routed PPPoE modu Detaljni opis konfiguracije 1. Podešavanje računara Nakon povezivanja modema svim potrebnim kablovima na računar, linija i napajanje, uključujemo

More information

KEY PSYCHOLOGICAL ISSUES IN THE STUDY OF RELIGION

KEY PSYCHOLOGICAL ISSUES IN THE STUDY OF RELIGION PSIHOLOGIJA, 2007, Vol. 40 (3), str. 351-363 UDC 159.9.072:2-12 KEY PSYCHOLOGICAL ISSUES IN THE STUDY OF RELIGION Olivera Petrovich 1 Department of Experimental Psychology, University of Oxford The current

More information

Podešavanje e-mail klijenata

Podešavanje e-mail klijenata Podešavanje e-mail klijenata - Mozilla Thunderbird - Microsoft Outlook U daljem tekstu nalaze se detaljna uputstva kako podesiti nekoliko najčešće korišćenih Email programa za domenske email naloge. Pre

More information

LIFELONG LEARNING: THE ARCHIVAL PROFESSION IN THE 21 st CENTURY

LIFELONG LEARNING: THE ARCHIVAL PROFESSION IN THE 21 st CENTURY T. Huskamp Peterson, Lifelong Learning: the Archivai Profession in 21 s Century, Arh. vjesn., god. 40 (1997) str. 89-93 Trudy Huskamp Peterson Arhiv Otvoreno društvo Budimpešta Mađarska LIFELONG LEARNING:

More information

Public Relations Influence on Croatian Media Is There a Difference Between the Opinions of Journalists and Public Relations Professionals?

Public Relations Influence on Croatian Media Is There a Difference Between the Opinions of Journalists and Public Relations Professionals? IZVORNI ZNANSTVENI RAD UDK: 316.77:659.4 Primljeno: veljača 2007. Public Relations Influence on Croatian Media Is There a Difference Between the Opinions of Journalists and Public Relations Professionals?

More information

Ako je Local Area Connection u stanju Disabled, kao na slici, desnim tasterom miša kliknemo na ikonicu i odaberemo lijevim tasterom opciju Enable.

Ako je Local Area Connection u stanju Disabled, kao na slici, desnim tasterom miša kliknemo na ikonicu i odaberemo lijevim tasterom opciju Enable. Postupak konfiguracije ADSL modema ZTE za uslugu moja TV Net Nakon povezivanja modema svim potrebnim kablovima na računar, linija i napajanje, uključujemo računar. Nakon učitavanja Windowsa kliknemo na

More information

ECOCRITICISM INTERDISCIPLINARY STUDY OF LITERATURE AND ENVIRONMENT UDC 502.12. Jelica Tošić

ECOCRITICISM INTERDISCIPLINARY STUDY OF LITERATURE AND ENVIRONMENT UDC 502.12. Jelica Tošić FACTA UNIVERSITATIS Series: Working and Living Environmental Protection Vol. 3, N o 1, 2006, pp. 43-50 ECOCRITICISM INTERDISCIPLINARY STUDY OF LITERATURE AND ENVIRONMENT UDC 502.12 Jelica Tošić Faculty

More information

Comment on the Critique of the paper ERP and Management Accounting Changes of Industrial Enterprises in Serbia *

Comment on the Critique of the paper ERP and Management Accounting Changes of Industrial Enterprises in Serbia * Comment on the Critique of the paper ERP and Management Accounting Changes of Industrial Enterprises in Serbia * UDK 001.83 Slobodan Malinić, University of Kragujevac,Faculty of Economics, Kragujevac Mirjana

More information

MUTUAL DEPENDANCE OF MANAGEMENT AND QUALITY UDC 005.6. Ljubiša V. Cvetković

MUTUAL DEPENDANCE OF MANAGEMENT AND QUALITY UDC 005.6. Ljubiša V. Cvetković FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 1, N o 9, 2001, pp. 59-63 MUTUAL DEPENDANCE OF MANAGEMENT AND QUALITY UDC 005.6 Ljubiša V. Cvetković Faculty of Technology, University of Niš,

More information

SELECTED ASPECTS OF PUBLIC RELATIONS ACTIVITY ORGANISATION IN POLISH ENTERPRISES

SELECTED ASPECTS OF PUBLIC RELATIONS ACTIVITY ORGANISATION IN POLISH ENTERPRISES UDC 658.1:659.4(438) SELECTED ASPECTS OF PUBLIC RELATIONS ACTIVITY ORGANISATION IN POLISH ENTERPRISES ODABRANI ASPEKTI ORGANIZACIJA ZA ODNOSE SA JAVNOŠĆU U PREDUZEĆIMA U POLJSKOJ Robert Góra * Dariusz

More information

Measures for Improving the Quality of Health Care

Measures for Improving the Quality of Health Care ACTA FACULTATIS MEDICAE NAISSENSIS DOI: 10.2478/v10283-012-0008-4 UDC: 614.2 Scientific Journal of the Faculty of Medicine in Niš 2012;29(2):53-58 Review article Measures for Improving the Quality of Health

More information

IMPLEMENTATION OF FACEBOOK IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING IN HIGHER EDUCATION IMPLEMENTACIJA FACEBOOKA U NASTAVI STRANIH JEZIKA U VISOKOM OBRAZOVANJU

IMPLEMENTATION OF FACEBOOK IN FOREIGN LANGUAGE TEACHING IN HIGHER EDUCATION IMPLEMENTACIJA FACEBOOKA U NASTAVI STRANIH JEZIKA U VISOKOM OBRAZOVANJU Darija Kuharić, senior lecturer of German language Faculty of Agriculture Osijek HR-31000 Osijek, 1d P. Svačića Phone: +385 (0)31 554-940 Fax: +385 (0)31 554-800 E-mail address: dkuharic@pfos.hr Ljubica

More information

Denial of Service. Denial of Service. A metaphor: Denial-of-Dinner Attack. Denial-of-Dinner Attack 2. Ozalp Babaoglu

Denial of Service. Denial of Service. A metaphor: Denial-of-Dinner Attack. Denial-of-Dinner Attack 2. Ozalp Babaoglu Denial of Service Denial of Service Ozalp Babaoglu Availability refers to the ability to use a desired information resource or service A Denial of Service attack is an attempt to make that information

More information

DEVELOPMENT OF HUMAN RESOURCES AS STRATEGIC FACTORS OF THE COMPANIES' COMPETITIVE ADVANTAGE UDC 005.96. Jelena Vemić Đurković

DEVELOPMENT OF HUMAN RESOURCES AS STRATEGIC FACTORS OF THE COMPANIES' COMPETITIVE ADVANTAGE UDC 005.96. Jelena Vemić Đurković FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 6, N o 1, 2009, pp. 59-67 DEVELOPMENT OF HUMAN RESOURCES AS STRATEGIC FACTORS OF THE COMPANIES' COMPETITIVE ADVANTAGE UDC 005.96 Jelena Vemić

More information

Slika 2. Other. Hardware

Slika 2. Other. Hardware Žiro račun: 2484008-1100164754 (RBA) Matični broj: 3703142 HR - 10000 Zagreb Savica Šanci 127 T +385 (0)1 2352 200 F +385 (0)1 2352 299 HR - 35000 Slavonski Brod Gajeva 32 T +385 (0)35 447 665 F +385 (0)35

More information

ADVANTAGES AND LIMITATIONS OF THE DISCOUNTED CASH FLOW TO FIRM VALUATION

ADVANTAGES AND LIMITATIONS OF THE DISCOUNTED CASH FLOW TO FIRM VALUATION Pregledni rad Škola biznisa Broj 1/2013 UDC 005.52:330.133.1 ADVANTAGES AND LIMITATIONS OF THE DISCOUNTED CASH FLOW TO FIRM VALUATION Sanja Vlaović Begović *, Higher School of Professional Business Studies,

More information

Usluge softverske podrške - ServicePac popis brojeva dijelova. Usluge softverske podrške Sadržaj

Usluge softverske podrške - ServicePac popis brojeva dijelova. Usluge softverske podrške Sadržaj Usluge softverske podrške Sadržaj Software Support Part Number List Stranica 2 IBM ServicePac for Support Line for VMware on System x Stranica 3 Support Line for Microsoft Windows or Linux Stranica 6 Support

More information

E-LEARNING: PERCEPTIONS OF STUDENTS AT THE JOSIP JURAJ STROSSMAYER UNIVERSITY OF OSIJEK

E-LEARNING: PERCEPTIONS OF STUDENTS AT THE JOSIP JURAJ STROSSMAYER UNIVERSITY OF OSIJEK 94 INFO- 2019 Primljeno / Received: 2010-01-15 UDK : 681.327:371.8:37 Izvorni znanstveni rad / Original Scientific Paper E-LEARNING: PERCEPTIONS OF STUDENTS AT THE E-UČENJE: PERCEPCIJA STUDENATA SVEUČILIŠTA

More information

BUSINESS RESULTS CHANGE UNDER EFFECTS OF FARM SIZE AND DEGREE OF PRODUCTION SPECIALIZATION. Lj. Bastajić 1

BUSINESS RESULTS CHANGE UNDER EFFECTS OF FARM SIZE AND DEGREE OF PRODUCTION SPECIALIZATION. Lj. Bastajić 1 Journal of Agricultural Sciences Vol. 48, No 2, 2003 Pages 205-216 UDC: 631.11.1:330.113 Original scientific paper BUSINESS RESULTS CHANGE UNDER EFFECTS OF FARM SIZE AND DEGREE OF PRODUCTION SPECIALIZATION

More information

DISCRETE MATHEMATICS AND ITS APPLICATIONS IN NETWORK ANALYSIS DISKRETNA MATEMATIKA I NJENE PRIMJENE U MREŽNOJ ANALIZI

DISCRETE MATHEMATICS AND ITS APPLICATIONS IN NETWORK ANALYSIS DISKRETNA MATEMATIKA I NJENE PRIMJENE U MREŽNOJ ANALIZI DISCRETE MATHEMATICS AND ITS APPLICATIONS IN NETWORK ANALYSIS mr. sc. Anton Vrdoljak, prof. matematike Građevinski fakultet Sveučilišta u Mostaru Abstract: In this article we will give a small introduction

More information

THE ROLE AND IMPORTANCE OF SOCIAL MEDIA IN PROMOTING MUSIC FESTIVALS

THE ROLE AND IMPORTANCE OF SOCIAL MEDIA IN PROMOTING MUSIC FESTIVALS Marketing and trade SYNTHESIS 2015 International Scientific Conference of IT and Business-Related Research THE ROLE AND IMPORTANCE OF SOCIAL MEDIA IN PROMOTING MUSIC FESTIVALS ULOGA I ZNAČAJ DRUŠTVENIH

More information

EGG QUALITY OF JAPANESE QUAIL IN SERBIA (Coturnix coturnix japonica)

EGG QUALITY OF JAPANESE QUAIL IN SERBIA (Coturnix coturnix japonica) Biotechnology in Animal Husbandry 28 (3), p 425-431, 2012 ISSN 1450-9156 Publisher: Institute for Animal Husbandry, Belgrade-Zemun UDC 637.05 DOI: 10.2298/BAH1203425D EGG QUALITY OF JAPANESE QUAIL IN SERBIA

More information

EMPLOYEE TRAINING AND DEVELOPMENT AND THE LEARNING ORGANIZATION UDC 331.363. Jelena Vemić

EMPLOYEE TRAINING AND DEVELOPMENT AND THE LEARNING ORGANIZATION UDC 331.363. Jelena Vemić FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 4, N o 2, 2007, pp. 209-216 EMPLOYEE TRAINING AND DEVELOPMENT AND THE LEARNING ORGANIZATION UDC 331.363 Jelena Vemić Faculty for Service Business,

More information

LOCALIZATION AND INTERNATIONALIZATION OF DIGITAL LEARNING RESOURCES

LOCALIZATION AND INTERNATIONALIZATION OF DIGITAL LEARNING RESOURCES TEHNOLOGIJA, INFORMATIKA I OBRAZOVANJE ZA DRUŠTVO UČENJA I ZNANJA 6. MeĎunarodni Simpozijum, Tehnički fakultet Čačak, 3 5. jun 2011. TECHNO LO GY, INFO RM ATICS AND EDUCATION FOR LEARNING AND KNOWLEDGE

More information

NAZIVI NOVIH POSLOVA- MENADŽERI

NAZIVI NOVIH POSLOVA- MENADŽERI 201 This is a contribution from Škola biznisa, No. 2, pp. 201-206, 2008 2008 Visoka poslovna škola strukovnih studija This electronic file may not be altered or reproduced in any way. NAZIVI NOVIH POSLOVA-

More information

Softverska aplikacija za merenje stope prinosa na kapital sukcesivnim vrednovanjem preduzeća

Softverska aplikacija za merenje stope prinosa na kapital sukcesivnim vrednovanjem preduzeća Original Scientific Article udk: 004.42:657.372.12 330.143.12 Date of Receipt: March 13, 2015 Nebojša Mrđa University of Belgrade Faculty of Political Sciences APPLICATION SOFTWARE FOR MEASURING THE CAPITAL

More information

EU Beautiful Kosovo Programme Renovation of the School Yard 4 dëshmorët in Rahovec/Orahovac

EU Beautiful Kosovo Programme Renovation of the School Yard 4 dëshmorët in Rahovec/Orahovac EU Beautiful Kosovo Programme Renovation of the School Yard 4 dëshmorët in Rahovec/Orahovac The project Renovation of the School Yard 4 dëshmorët in the village Ratkoc/Ratkovac municipality of Rahovec/Orahovac,consists

More information

The effectiveness of physical education of the Military Academy cadets during a 4-year study

The effectiveness of physical education of the Military Academy cadets during a 4-year study Strana 16 VOJNOSANITETSKI PREGLED Vojnosanit Pregl 2013; 70(1): 16 20. ORIGINAL ARTICLE UDC: 355.23:[613.71/.73:796.015 DOI: 10.2298/VSP1301016M The effectiveness of physical education of the Military

More information

CLOUD COMPUTING FROM EU COMPETITION LAW PERSPECTIVE

CLOUD COMPUTING FROM EU COMPETITION LAW PERSPECTIVE 32 STUDENTSKA REVIJA ZA PRIVREDNO PRAVO STUDENT ECONOMIC LAW REVIEW CLOUD COMPUTING FROM EU COMPETITION LAW PERSPECTIVE Saša Markota * Cloud computing is a new model for delivering information technology

More information

PUBLIC ADMINISTRATION MAIN FACTOR IN SUCCESSFUL MANAGEMENT OF COASTAL AREA DEVELOPMENT IN REPUBLIC OF CROATIA

PUBLIC ADMINISTRATION MAIN FACTOR IN SUCCESSFUL MANAGEMENT OF COASTAL AREA DEVELOPMENT IN REPUBLIC OF CROATIA Interdisciplinary Description of Complex Systems 10(1), 16-27, 2012 PUBLIC ADMINISTRATION MAIN FACTOR IN SUCCESSFUL MANAGEMENT OF COASTAL AREA DEVELOPMENT IN REPUBLIC OF CROATIA Alen Jugović* 1 Faculty

More information

TI RICORDI SJEĆAŠ LI SE YOU REMEMBER ALEKSANDAR ĐURAVCEVIC. Biennale Arte 2015 Paviljon Crne Gore Pavilion of Montenegro Padiglione del Montenegro

TI RICORDI SJEĆAŠ LI SE YOU REMEMBER ALEKSANDAR ĐURAVCEVIC. Biennale Arte 2015 Paviljon Crne Gore Pavilion of Montenegro Padiglione del Montenegro TI RICORDI SJEĆAŠ LI SE YOU REMEMBER ALEKSANDAR ĐURAVCEVIC Biennale Arte 2015 Paviljon Crne Gore Pavilion of Montenegro Padiglione del Montenegro Aleksandar Đuravčević TI RICORDI SJEĆAŠ LI SE YOU REMEMBER

More information

THE SOURCES OF DANGERS AND THE CHARACTER OF INJURIES AT WORK IN THE GARMENT INDUSTRY UDC 331.45:677. Cvetko Z. Trajković, Dragan M.

THE SOURCES OF DANGERS AND THE CHARACTER OF INJURIES AT WORK IN THE GARMENT INDUSTRY UDC 331.45:677. Cvetko Z. Trajković, Dragan M. UNIVERSITY OF NIŠ The scientific journal FACTA UNIVERSITATIS Series: Working and Living Environmental Protection Vol. 1, No 4, 1999, pp. 107-113 Editor of series: Ljiljana Rašković, e-mail: ral@junis.ni.ac.yu

More information

Lean Product Lifecycle Management Approach

Lean Product Lifecycle Management Approach International Journal of Industrial Engineering and Management (), Vol. 4 No 4, 2013, pp. 207-214 Available online at www.iim.ftn.uns.ac.rs/ijiem_journal.php ISSN 2217-2661 UDK:621:005.7 Lean Product Lifecycle

More information

Matematički časopisi u svetu i kod nas: sadašnjost i budućnost Prezentacija (slajdovi) http://pefmath.etf.rs. Milan Merkle emerkle@etf.

Matematički časopisi u svetu i kod nas: sadašnjost i budućnost Prezentacija (slajdovi) http://pefmath.etf.rs. Milan Merkle emerkle@etf. Matematički časopisi u svetu i kod nas: sadašnjost i budućnost Prezentacija (slajdovi) http://pefmath.etf.rs Milan Merkle emerkle@etf.rs Materijal je namenjen isključivo za ličnu upotrebu i može se bez

More information

VULNERABILITY OF STRUCTURES FROM THE ASPECT OF SEISMIC SAFETY AND RISK IN ARCHITECTONIC DESIGNING UDC 699.841=111

VULNERABILITY OF STRUCTURES FROM THE ASPECT OF SEISMIC SAFETY AND RISK IN ARCHITECTONIC DESIGNING UDC 699.841=111 FACTA UNIVERSITATIS Series: Architecture and Civil Engineering Vol. 11, N o 1, 2013, pp. 89-96 DOI: 10.2298/FUACE1301089Z VULNERABILITY OF STRUCTURES FROM THE ASPECT OF SEISMIC SAFETY AND RISK IN ARCHITECTONIC

More information

A CONFIRMATORY FACTOR ANALYSIS OF ACCIDENTS CAUSED BY THE MOTORCYCLE ASPECT IN URBAN AREA

A CONFIRMATORY FACTOR ANALYSIS OF ACCIDENTS CAUSED BY THE MOTORCYCLE ASPECT IN URBAN AREA UDC: 656.18.08:519.237.7 Suraji A. et al. A Confirmatory Factor Analysis of Accidents Caused by the Motorcycle Aspect in Urban Area A CONFIRMATORY FACTOR ANALYSIS OF ACCIDENTS CAUSED BY THE MOTORCYCLE

More information

Leisure-Time Activities Its Program and Importance in the Institutionalized Protection of Old People

Leisure-Time Activities Its Program and Importance in the Institutionalized Protection of Old People Coll. Antropol. 27 (2003) 2: 439 444 UDC 613.98:331.3-053.9 Original scientific paper Leisure-Time Activities Its Program and Importance in the Institutionalized Protection of Old People Marijana Ljubi}

More information

AIESEC stručne prakse. Stručne prakse IT

AIESEC stručne prakse. Stručne prakse IT AIESEC stručne prakse Međunarodna stručna praksa jedna je od mogućnosti koju pruža međunarodna studentska organizacija AIESEC. Praksa je namijenjena svim studentima, apsolventima te onima koji su stekli

More information

Distinctions between Computer Self-Efficacy of Pupils and Teachers in Elementary School

Distinctions between Computer Self-Efficacy of Pupils and Teachers in Elementary School Distinctions between Computer Self-Efficacy of Pupils and Teachers in Elementary School Tomislav Topolovčan, Milan Matijević, University of Zagreb, Croatia Abstract The aim of this study was to establish

More information

RFID MIDDLEWARE AS A CONNECTION BETWEEN MANUFACTURING PROCESSES AND ENTERPRISE LEVEL INFORMATION SYSTEM UDC 681.518:65.011.56

RFID MIDDLEWARE AS A CONNECTION BETWEEN MANUFACTURING PROCESSES AND ENTERPRISE LEVEL INFORMATION SYSTEM UDC 681.518:65.011.56 FACTA UNIVERSITATIS Series: Mechanical Engineering Vol. 4, N o 1, 2006, pp. 63-74 RFID MIDDLEWARE AS A CONNECTION BETWEEN MANUFACTURING PROCESSES AND ENTERPRISE LEVEL INFORMATION SYSTEM UDC 681.518:65.011.56

More information

FINANCIAL EFFECTS OF INVENTORY MANAGEMENT IN TRADING COMPANIES - EOQ MODEL UDC 330.123.3:005

FINANCIAL EFFECTS OF INVENTORY MANAGEMENT IN TRADING COMPANIES - EOQ MODEL UDC 330.123.3:005 FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 9, N o 4, 2012, pp. 507-519 Review paper FINANCIAL EFFECTS OF INVENTORY MANAGEMENT IN TRADING COMPANIES - EOQ MODEL UDC 330.123.3:005 Nikola

More information

ADVERTISING AND PROMOTION ON THE INTERNET UDC 004.738.5:658.8. Ana Stojković

ADVERTISING AND PROMOTION ON THE INTERNET UDC 004.738.5:658.8. Ana Stojković FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 10, N o 1, 2013, pp. 77-87 Review paper ADVERTISING AND PROMOTION ON THE INTERNET UDC 004.738.5:658.8 Ana Stojković Faculty of Economics, University

More information

INLET AND EXHAUST VALVES

INLET AND EXHAUST VALVES INLET AND EXHAUST VALVES 7 The exhaust valves open against pressure within the cylinder at the end of the working stroke. This pressure is considerably higher than against which the inlet valves have to

More information

Online Media Planning. Ivan Dimitrijević

Online Media Planning. Ivan Dimitrijević Online Media Planning Ivan Dimitrijević $ #! %&!$ /$( #$!&())()%&$#! # Digitalna Srbija MEDIA MARKET OVERVIEW Skoro Source: Gemius Audience 1/2013 Miliona Aktivnih korisnika svakog meseca (2.998.000) Ali

More information

CUSTOMER SATISFACTION A FACTOR OF SUCCESS OF THE TOURIST ENTERPRISE IN THE CONDITION OF RECESSION

CUSTOMER SATISFACTION A FACTOR OF SUCCESS OF THE TOURIST ENTERPRISE IN THE CONDITION OF RECESSION Karolina Ilieska Pregledni rad Škola biznisa Broj 1/2010 UDC 338.48 Karolina Ilieska 1 CUSTOMER SATISFACTION A FACTOR OF SUCCESS OF THE TOURIST ENTERPRISE IN THE CONDITION OF RECESSION Abstract: In the

More information

SUCCESSFUL DOCTOR-PATIENT COMMUNICATION AND RAPPORT BUILDING AS THE KEY SKILLS OF MEDICAL PRACTICE

SUCCESSFUL DOCTOR-PATIENT COMMUNICATION AND RAPPORT BUILDING AS THE KEY SKILLS OF MEDICAL PRACTICE FACTA UNIVERSITATIS Series: Medicine and Biology Vol.15, No 2, 2008, pp. 74-79 UC 614.253 SUCCESSFUL DOCTOR-PATIENT COMMUNICATION AND RAPPORT BUILDING AS THE KEY SKILLS OF MEDICAL PRACTICE Nataša M. Bakić-Mirić

More information

DETINJSTVO U DISKURSU POLITIKE JEDNAKOG PRIZNANJA

DETINJSTVO U DISKURSU POLITIKE JEDNAKOG PRIZNANJA Mile Nenadić 1 Pedagoški fakultet u Somboru Univerzitet u Novom Sadu Pregledni naučni članak UDK: 159.922.73:316-053.2 Primljeno: 16. 03. 2010. DOI:10.2298/SOC1003265N DETINJSTVO U DISKURSU POLITIKE JEDNAKOG

More information

HOW DOES EDUCATION INFLUENCE ENTREPRENEURSHIP ORIENTATION? CASE STUDY OF CROATIA

HOW DOES EDUCATION INFLUENCE ENTREPRENEURSHIP ORIENTATION? CASE STUDY OF CROATIA HOW DOES EDUCATION INFLUENCE ENTREPRENEURSHIP ORIENTATION? CASE STUDY OF CROATIA Ivana Bilić *, Ante Prka **, Gaia Vidović *** Received: 13. 9. 2010 Case study Accepted: 17. 3. 2011 UDC 378:65.012>(497.5)

More information

ULOGA LOGISTIKE U POBOLJŠANJU PERFORMANS MENADŽMENTA

ULOGA LOGISTIKE U POBOLJŠANJU PERFORMANS MENADŽMENTA 145 THE ROLE OF LOGISTICS IN PERFORMANCE MANAGEMENT ULOGA LOGISTIKE U POBOLJŠANJU PERFORMANS MENADŽMENTA MIMO DRAŠKOVIĆ, Scientific Associate at the Maritime Faculty in Kotor Abstract: Apart from the proven

More information

FAKTORING RACIONALNO PONAŠANJE U NESTABILNOM OKRUŽENJU. stručni prilozi. Rezime UDK 339.178.3 ; 658.14 (497.11) Zlatija Jelenković.

FAKTORING RACIONALNO PONAŠANJE U NESTABILNOM OKRUŽENJU. stručni prilozi. Rezime UDK 339.178.3 ; 658.14 (497.11) Zlatija Jelenković. stručni prilozi UDK 339.178.3 ; 658.14 (497.11) Zlatija Jelenković zlatija.jelenkovic@raiffeisenbank.rs Ivona Milić ivona.milic@raiffeisenbank.rs FAKTORING U SRBIJI - RACIONALNO PONAŠANJE U NESTABILNOM OKRUŽENJU

More information

RFID TECHNOLOGY, PRIVACY AND SECURITY UDC 65.011.56

RFID TECHNOLOGY, PRIVACY AND SECURITY UDC 65.011.56 FACTA UNIVERSITATIS Series: Mechanical Engineering Vol. 8, N o 1, 2010, pp. 57-62 RFID TECHNOLOGY, PRIVACY AND SECURITY UDC 65.011.56 Stevan Stankovski 1, Gordana Ostojić 1, Milovan Lazarević 1, Božidar

More information

LEGAL PROBLEMS IN THE NATIONAL AND INTERNATIONAL ADMINISTRATION OF DOMAIN NAMES UDC 004.738.5:347.772. Mirjana Arsić, Saša Markota

LEGAL PROBLEMS IN THE NATIONAL AND INTERNATIONAL ADMINISTRATION OF DOMAIN NAMES UDC 004.738.5:347.772. Mirjana Arsić, Saša Markota FACTA UNIVERSITATIS Series: Law and Politics Vol. 9, N o 2, 2011, pp. 159-165 Review Article LEGAL PROBLEMS IN THE NATIONAL AND INTERNATIONAL ADMINISTRATION OF DOMAIN NAMES UDC 004.738.5:347.772 Mirjana

More information

Bolest kao put. Značenje i tumačenje bolesti i njihovih simptoma. Prevela Dušica Milojković

Bolest kao put. Značenje i tumačenje bolesti i njihovih simptoma. Prevela Dušica Milojković Bolest kao put Značenje i tumačenje bolesti i njihovih simptoma Prevela Dušica Milojković Naslov originala Thorwald Dethlefsen/Ruediger Dahlke Krankheit als Weg. Deutung und Be-Deutung der Krankheitsbilder

More information

Planning the use of Lean Six Sigma as a framework for blood bank management improvements

Planning the use of Lean Six Sigma as a framework for blood bank management improvements International Journal of Industrial Engineering and Management (), Vol. 4 No 4, 2013, pp. 237-244 Available online at www.iim.ftn.uns.ac.rs/ijiem_journal.php ISSN 2217-2661 UDK: 614.2:005.7 Planning the

More information

Selection of Supply Chain Performance Measurement Frameworks in Electrical Supply Chains

Selection of Supply Chain Performance Measurement Frameworks in Electrical Supply Chains International Journal of Industrial Engineering and Management (), Vol.5 No 3, 2014, pp. 131-137 Available online at www.iim.ftn.uns.ac.rs/ijiem_journal.php ISSN 2217-2661 UDK: 658.286 Selection of Supply

More information

REVISED QUALITATIVE CHARACTERISTICS OF FINANCIAL STATEMENTS AS PRECONDITION FOR STREGHTENING INFORMATION POWER ON CAPITAL MARKET UDC 657.375 336.

REVISED QUALITATIVE CHARACTERISTICS OF FINANCIAL STATEMENTS AS PRECONDITION FOR STREGHTENING INFORMATION POWER ON CAPITAL MARKET UDC 657.375 336. FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 9, N o 1, 2012, pp. 81-92 Review paper REVISED QUALITATIVE CHARACTERISTICS OF FINANCIAL STATEMENTS AS PRECONDITION FOR STREGHTENING INFORMATION

More information

INFLUENCE OF BIOLOGICAL, PSYCHO-SOCIAL AND ORGANISATIONAL WORK FACTORS ON OCCUPATIONAL SAFETY MOTIVATION UDC 331.45.

INFLUENCE OF BIOLOGICAL, PSYCHO-SOCIAL AND ORGANISATIONAL WORK FACTORS ON OCCUPATIONAL SAFETY MOTIVATION UDC 331.45. FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 7, N o 2, 2010, pp. 235-243 INFLUENCE OF BIOLOGICAL, PSYCHO-SOCIAL AND ORGANISATIONAL WORK FACTORS ON OCCUPATIONAL SAFETY MOTIVATION UDC 331.45

More information

ANALIZA 360 ANALIZA 360. jednostavno do odluke. Brojevi : Analize : Argumenti : www.analiza360.hr

ANALIZA 360 ANALIZA 360. jednostavno do odluke. Brojevi : Analize : Argumenti : www.analiza360.hr ANALIZA 360 jednostavno do odluke ANALIZA 360 : Consumer Intelligence obilježja i stavovi čitatelja Hrvatska 2012 Page 2 Tržišni uvjeti postaju sve teži i teži... # potrošača pada [broj rođenih/god: 66.000

More information

Obsessive Compulsive Disorder and Treatment One Year Follow up Study

Obsessive Compulsive Disorder and Treatment One Year Follow up Study ACTA FACULTATIS MEDICAE NAISSENSIS UDC: 616.891.7:159.9 Scientific Journal of the Faculty of Medicine in Niš 2011;28(2):89-93 Original article Obsessive Compulsive Disorder and Treatment One Year Follow

More information

Naziv tvrtke Business name: Pravni oblik Legal form:.. Matični broj Tax number:.. Sjedište Address:

Naziv tvrtke Business name: Pravni oblik Legal form:.. Matični broj Tax number:.. Sjedište Address: R E P U B L I K A H R V A T S K A PRIMJERAK 1 MINISTARSTVO FINANCIJA-POREZNA UPRAVA - za podnositelja zahtjeva - THE REPUBLIC OF CROATIA COPY 1 MINISTRY OF FINANCE-TAX ADMINISTRATION - for the claimant

More information

THE DEGREE OF THE APPLICATION OF E-BUSINESS IN SMALL AND MEDIUM-SIZED ENTERPRISES UDC 004:007]:65.017.2/.32. Biljana Rondović

THE DEGREE OF THE APPLICATION OF E-BUSINESS IN SMALL AND MEDIUM-SIZED ENTERPRISES UDC 004:007]:65.017.2/.32. Biljana Rondović FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 9, N o 1, 2012, pp. 139-148 Review paper THE DEGREE OF THE APPLICATION OF E-BUSINESS IN SMALL AND MEDIUM-SIZED ENTERPRISES UDC 004:007]:65.017.2/.32

More information

w. x. y. z Pošto se oktet sastoji od osam binarnih brojeva onda bi pojedinačni okteti IP adrese izgledali ovako, gledano iz ugla binarnih brojeva:

w. x. y. z Pošto se oktet sastoji od osam binarnih brojeva onda bi pojedinačni okteti IP adrese izgledali ovako, gledano iz ugla binarnih brojeva: Jedan od tri osnovna parametra konfiguracije TCP/IP protokola, u ovom slučaju njegov deo IP protokola, jeste IP adresa. IP adresa je logička adresa mrežnog adaptera u TCP/IP mrežama. Danas su u upotrebi

More information

An Analysis of Knowledge Areas in Industrial Engineering and Management Curriculum

An Analysis of Knowledge Areas in Industrial Engineering and Management Curriculum InternationalJournal of Industrial Engineering and Management (),Vol.3 No 2, 2012, pp. 75-82 Available online at http:// www.iim.ftn.uns.ac.rs/ijiem_journal.php ISSN 2217-2661 UDK: 005.551:371.212 An Analysis

More information

TYPICAL DIFFICULTIES WITH ENGLISH PREPOSITIONS FOR SERBIAN LEARNERS

TYPICAL DIFFICULTIES WITH ENGLISH PREPOSITIONS FOR SERBIAN LEARNERS Marija Đorđević UDK 811.111 36 Evropski univerzitet Farmaceutski fakultet Originalni naučni rad Novi Sad Primljen: 1. 2. 2013. marijad@nspoint.net Odobren: 30. 5. 2013. TYPICAL DIFFICULTIES WITH ENGLISH

More information

SUSTAINABILITY PERFORMANCE MANAGEMENT SYSTEM OF TOURISM ENTERPRISES UDC 502.131.1:338.48. Bojan Krstić, Sonja Jovanović, Vesna Janković Milić

SUSTAINABILITY PERFORMANCE MANAGEMENT SYSTEM OF TOURISM ENTERPRISES UDC 502.131.1:338.48. Bojan Krstić, Sonja Jovanović, Vesna Janković Milić FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 5, N o 2, 2008, pp. 123-131 SUSTAINABILITY PERFORMANCE MANAGEMENT SYSTEM OF TOURISM ENTERPRISES UDC 502.131.1:338.48 Bojan Krstić, Sonja Jovanović,

More information

Public Relations Ethics and Ethical Codes

Public Relations Ethics and Ethical Codes 183 UDK 659:174 (183-194) Helena Brautović i Dragana Brkan Public Relations Ethics and Ethical Codes Summary The term Public Relations Ethics is often understood as an oxymoron, as rare are those who find

More information

ROUTING PROBLEMS IN TRANSPORTATION OF HAZARDOUS MATERIALS UDC 331.45/.461:620.26:656.022

ROUTING PROBLEMS IN TRANSPORTATION OF HAZARDOUS MATERIALS UDC 331.45/.461:620.26:656.022 FACTA UNIVERSITATIS Series: Working and Living Environmental Protection Vol. 7, N o 1, 2010, pp. 43-51 ROUTING PROBLEMS IN TRANSPORTATION OF HAZARDOUS MATERIALS UDC 331.45/.461:620.26:656.022 Dalibor Jovanović

More information

CLIENT/SERVER/INTERNET COMPUTING AND STANDARDIZATION: THIS IS THE FUTURE DIRECTION FOR THE CLINICAL LABORATORY

CLIENT/SERVER/INTERNET COMPUTING AND STANDARDIZATION: THIS IS THE FUTURE DIRECTION FOR THE CLINICAL LABORATORY Jugoslov Med Biohem 2006; 25 (1) 39 DOI: 10.2298/JMB0601039M UC 577,1; 61 ISSN 0354-3447 Jugoslov Med Biohem 25: 39 46, 2006 Stru~ni rad Professional paper CLIENT/SERVER/INTERNET COMPUTING AND STANDARDIZATION:

More information

GLOBAL STRATEGIC ENVIROMENT AS FACTOR OF ECONOMIC ACTIVITY UDC 316.32:004. Ivan Mihailović, Milena Marjanović

GLOBAL STRATEGIC ENVIROMENT AS FACTOR OF ECONOMIC ACTIVITY UDC 316.32:004. Ivan Mihailović, Milena Marjanović FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 7, N o 2, 2010, pp. 219-225 GLOBAL STRATEGIC ENVIROMENT AS FACTOR OF ECONOMIC ACTIVITY UDC 316.32:004 Ivan Mihailović, Milena Marjanović Higher

More information

E-LEARNING IN BUSINESS

E-LEARNING IN BUSINESS Pregledni rad Škola biznisa Broj 3-4/2013 UDC 37.018.43:004 E-LEARNING IN BUSINESS Marta Woźniak-Zapór *, Andrzej Frycz-Modrzewski Krakow University Abstract: Training for employees improves work efficiency

More information

PHYSICAL ENVIRONMENT FACTORS AND THEIR IMPACT ON THE COGNITIVE PROCESS AND SOCIAL BEHAVIOR OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL FACILITIES UDC 725.

PHYSICAL ENVIRONMENT FACTORS AND THEIR IMPACT ON THE COGNITIVE PROCESS AND SOCIAL BEHAVIOR OF CHILDREN IN THE PRESCHOOL FACILITIES UDC 725. FACTA UNIVERSITATIS Series: Architecture and Civil Engineering Vol. 4, N o 1, 2006, pp. 51-57 PHYSICAL ENVIRONMENT FACTORS AND THEIR IMPACT ON THE COGNITIVE PROCESS AND SOCIAL BEHAVIOR OF CHILDREN IN THE

More information

DECISION SUPPORT AND BUSINESS INTELLIGENCE WHAT NEEDS TO BE LEARNT? 4

DECISION SUPPORT AND BUSINESS INTELLIGENCE WHAT NEEDS TO BE LEARNT? 4 Sabrina Šuman 1 Preliminary communication Maja Gligora Marković 2 UDK 65.012.123 Berta Jadro 3 DECISION SUPPORT AND BUSINESS INTELLIGENCE WHAT NEEDS TO BE LEARNT? 4 ABSTRACT Decision makers should have

More information

COMMUNICATION IN THE PROCESS OF NEGOTIATION KOMUNIKACIJA U PROCESU PREGOVARANJA. Ksenija Čulo, Vladimir Skendrović 1

COMMUNICATION IN THE PROCESS OF NEGOTIATION KOMUNIKACIJA U PROCESU PREGOVARANJA. Ksenija Čulo, Vladimir Skendrović 1 323 INFO-2073 UDK : 659.3:654.0:007 Primljeno / Received: 2012-02-11 Professional Paper / Stručni rad COMMUNICATION IN THE PROCESS OF NEGOTIATION KOMUNIKACIJA U PROCESU PREGOVARANJA Ksenija Čulo, Vladimir

More information

THE CONCEPT OF PUBLIC DEBT MANAGEMENT STRATEGY OF THE REPUBLIC OF CROATIA

THE CONCEPT OF PUBLIC DEBT MANAGEMENT STRATEGY OF THE REPUBLIC OF CROATIA Domagoj Karačić Josip Juraj Strossmayer University of Osijek Faculty of Economics in Osijek Trg Ljudevita Gaja 7, 31000 Osijek, Croatia karacic@efos.hr Phone: +385911555685 Bruno Dernaj Martina Divalta

More information

APPLICATION OF CUSTOMER RELATIONSHIP MANAGEMENT STRATEGY (CRM) IN DIFFERENT BUSINESS AREAS UDC 658.8. Boris Milovic

APPLICATION OF CUSTOMER RELATIONSHIP MANAGEMENT STRATEGY (CRM) IN DIFFERENT BUSINESS AREAS UDC 658.8. Boris Milovic FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 9, N o 3, 2012, pp. 341-354 Review paper APPLICATION OF CUSTOMER RELATIONSHIP MANAGEMENT STRATEGY (CRM) IN DIFFERENT BUSINESS AREAS UDC 658.8

More information

The Linux Small Business Server

The Linux Small Business Server The Linux Small Business Server Goran Šljivić Metalurški fakultet Sisak Aco Dmitrović Hrvatski geološki institut CUC 2011 Zentyal Gateway UTM Infrastructure management Office Unified Communications 2 Proizvođač

More information

GOD: MYTH OR REALITY? ABSTRACT

GOD: MYTH OR REALITY? ABSTRACT GOD: MYTH OR REALITY? Author: Filip Šušulić, III1 Gimnazija Stevan Jakovljević Mentor: Biljana Pipović, profesor engleskog jezika Fondacija darovitih Hristifor Crnilovic, Vlasotince ABSTRACT This essay

More information

MEMORY OF THE CITY. Međunarodni simpozijum. Kulturni centar Beograda. Cultural Centre of Belgrade 12. 09-13. 09. 2011. Radionice

MEMORY OF THE CITY. Međunarodni simpozijum. Kulturni centar Beograda. Cultural Centre of Belgrade 12. 09-13. 09. 2011. Radionice MEMORY OF THE CITY Izložba BLUEPRINT umetnice Dušice Dražić Kulturni centar Beograda The exhibition BLUEPRINT by Dušice Dražić Cultural Centre of Belgrade 17. 08-01. 09. 2011. Međunarodni simpozijum SEĆANJE

More information

INSTITUT ZA UPOREDNO PRAVO INSTITUTE OF COMPARATIVE LAW ISSN 0039 2138 UDK 34 STRANI PRAVNI ŽIVOT

INSTITUT ZA UPOREDNO PRAVO INSTITUTE OF COMPARATIVE LAW ISSN 0039 2138 UDK 34 STRANI PRAVNI ŽIVOT INSTITUT ZA UPOREDNO PRAVO INSTITUTE OF COMPARATIVE LAW ISSN 0039 2138 UDK 34 STRANI PRAVNI ŽIVOT 3/2014 Beograd, 2014. Redakcija Editorial board Prof. dr Miodrag Orlić redovni profesor Pravnog fakulteta

More information

MODEL FOR LEADERSHIP STYLE EVALUATION

MODEL FOR LEADERSHIP STYLE EVALUATION MODEL FOR LEADERSHIP STYLE EVALUATION Jaroslav Gonos * Peter Gallo ** Received: 15. 8. 2013 Professional paper Accepted: 23. 11. 2013 UDC 65.012.4 In the business sector, it is very important to keep pace

More information

OVERVIEW OF BUSINESS INTELLIGENCE MATURITY MODELS

OVERVIEW OF BUSINESS INTELLIGENCE MATURITY MODELS OVERVIEW OF BUSINESS INTELLIGENCE MATURITY MODELS Irena Hribar Rajterič * Received: 12. 10. 2009 Review Accepted: 18. 03. 2010 UDC 65.012.34 Today, companies wish to evaluate and justify their investments

More information

22. GRAND PRIX CROATIA 22 nd GRAND PRIX CROATIA

22. GRAND PRIX CROATIA 22 nd GRAND PRIX CROATIA Dragi sportski prijatelji, dobrodošli na 22. Grand Prix Croatia, jedan od najkvalitetnijih karate turnira u srednjoj Europi. Na dosadašnjim turnirima prikazan je vrhunski karate uz sudjelovanje velikog

More information

PLUTON. Gospodar Večnosti i sadržalac svih života

PLUTON. Gospodar Večnosti i sadržalac svih života PLUTON Gospodar Večnosti i sadržalac svih života On je kao reka ponornica snažna i brza, zahuktana i uzburkana, a nevidljiva, nesaznatljiva i potpuno neshvatljiva. Obuhvata sve i sve odnosi sa sobom. I

More information

WORKING CAPITAL MANAGEMENT IN DELL INC

WORKING CAPITAL MANAGEMENT IN DELL INC UDK: 657.2 Datum prijema rada: 10.11.2014. Datum korekcije rada: 11.11.2014. Datum prihvatanja rada: 12.11.2014. EKONOMIJA TEORIJA i praksa Godina VII broj 4 str. 1 20 ORIGINALAN NAUČNI RAD WORKING CAPITAL

More information

NALOG ZA OTVARANJE AKREDITIVA Application for opening of Letter of Credit

NALOG ZA OTVARANJE AKREDITIVA Application for opening of Letter of Credit NALOG ZA OTVARANJE AKREDITIVA Application for opening of Letter of Credit Nalogodavac/ Applicant Akreditivna Banka/ Issuing Bank HYPO ALPE-ADRIA-BANK AD Podgorica Telefon/ Phone No.: Referent/ Contact

More information

LEAN PRODUCTION AND SIX SIGMA QUALITY IN LEAN SUPPLY CHAIN MANAGEMENT * UDC 658.7. Nada Barac, Goran Milovanović, Aleksandra Andjelković

LEAN PRODUCTION AND SIX SIGMA QUALITY IN LEAN SUPPLY CHAIN MANAGEMENT * UDC 658.7. Nada Barac, Goran Milovanović, Aleksandra Andjelković FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 7, N o 3, 2010, pp. 319-334 LEAN PRODUCTION AND SIX SIGMA QUALITY IN LEAN SUPPLY CHAIN MANAGEMENT * UDC 658.7 Nada Barac, Goran Milovanović,

More information

UNIT TWELVE CHARTER PARTIES (I)

UNIT TWELVE CHARTER PARTIES (I) UNIT TWELVE CHARTER PARTIES (I) A charter party is a document of contract by which a shipowner agrees to lease, and the charterer agrees to hire, a vessel or all the cargo space, or a part of it, on terms

More information

AGE AND EDUCATION AS DETERMINANTS OF ENTREPRENEURSHIP UDC 005.961:005.914.3. Suzana Stefanović, Danijela Stošić

AGE AND EDUCATION AS DETERMINANTS OF ENTREPRENEURSHIP UDC 005.961:005.914.3. Suzana Stefanović, Danijela Stošić FACTA UNIVERSITATIS Series: Economics and Organization Vol. 9, N o 3, 2012, pp. 327-339 Review paper AGE AND EDUCATION AS DETERMINANTS OF ENTREPRENEURSHIP UDC 005.961:005.914.3 Suzana Stefanović, Danijela

More information

Health Promotion and Health Education: Theory and Practice

Health Promotion and Health Education: Theory and Practice Bpoj 4 BOJHOCAHIfTETCKIf IlPErJIE.D: C-rpaHa455 UDC 364.444:[614:37 Health Promotion and Health Education: Theory and Practice Bojana Beric", Andelka Dzeletevle! Steinhardt School of Education, *Department

More information

THE POSSIBILITY OF USING RECYCLED PAPER IN DIGITAL PRINTING

THE POSSIBILITY OF USING RECYCLED PAPER IN DIGITAL PRINTING THE POSSIBILITY OF USING RECYCLED PAPER IN DIGITAL PRINTING Ivana Jurič*, Dragoljub Novaković, Igor Karlović, Ivana Tomić Faculty of Technical Sciences, Department of Graphic Engineering and Design, University

More information

Shortest-path algorithms as a tools for inner transportation optimization

Shortest-path algorithms as a tools for inner transportation optimization International Journal of Industrial Engineering and Management (), Vol.3 No 1, 2012, pp. 39-45 Available online at http:// www.iim.ftn.uns.ac.rs/ijiem_journal.php ISSN 2217-2661 UDK: 005.591.1:621.868.27

More information

A STUDY OF COMPUTER LITERACY AMONG CROATIAN STUDENTS AS SUPPORT IN PLANNING THE HIGHER EDUCATION DEVELOPMENT

A STUDY OF COMPUTER LITERACY AMONG CROATIAN STUDENTS AS SUPPORT IN PLANNING THE HIGHER EDUCATION DEVELOPMENT G. Kozina et al. Studija računalne pismenosti hrvatskih studenata kao podrška planiranju razvoja visokog obrazovanja ISSN 1330-3651 UDC/UDK 65.012.12:[004.7:378.1] A STUDY OF COMPUTER LITERACY AMONG CROATIAN

More information

THE INFLUENCE OF MEDIA ON TEENAGERS

THE INFLUENCE OF MEDIA ON TEENAGERS THE INFLUENCE OF MEDIA ON TEENAGERS Author: Nenad Jevtic Mentor: Biljana Pipovic, English teacher Abstract The media exerts an enormous, almost a normative influence, over the lives of men, women, adolescents

More information

Grzegorz MICHALSKI 1 UDK: 658.843.5 Biblid 0025-8555,59(2007) Vol. LIX, br. 4, pp. 546 559 Izvorni naučni rad Oktobar 2007.

Grzegorz MICHALSKI 1 UDK: 658.843.5 Biblid 0025-8555,59(2007) Vol. LIX, br. 4, pp. 546 559 Izvorni naučni rad Oktobar 2007. Grzegorz MICHALSKI UDK: 658.843.5 Biblid 25-8555,59(27) Vol. LIX, br. 4, pp. 546 559 Izvorni naučni rad Oktobar 27. 546 PORTFOLIO MANAGEMENT APPROACH IN TRADE CREDIT DECISION MAKING ABSTRACT The basic

More information

THE ROLE OF KNOWLEDGE MANAGEMENT IN BUILDING CLIENT RELATIONSHIPS 1

THE ROLE OF KNOWLEDGE MANAGEMENT IN BUILDING CLIENT RELATIONSHIPS 1 1 Singidunum journal 2012, 9 (1): 16-28 ISSN 2217-8090 UDK 005.94:005.346 Original paper/originalni naučni rad THE ROLE OF KNOWLEDGE MANAGEMENT IN BUILDING CLIENT RELATIONSHIPS 1 Jelena Đorđević Boljanović

More information

Život Je Iscelitelj Life Is The Healer

Život Je Iscelitelj Life Is The Healer Serbian 57-0611 Život Je Iscelitelj Life Is The Healer 11. 06. 1957 Indianopolisu u USA Od William Marrion Branham www.biblebelievers.org/messagehub Ova knjiga se može slobodno deliti kao nekomercinalno

More information