BİZİM PARAMIZLA İSVEÇ TE KÜRDİSTAN PROPAGANDASI BAŞLIKLI HABER (TANDOĞAN UYSAL-HÜRRİYET) GERÇEĞE VE HUKUKA AYKIRIDIR (1) VAKUR ÇETİNEL

Size: px
Start display at page:

Download "BİZİM PARAMIZLA İSVEÇ TE KÜRDİSTAN PROPAGANDASI BAŞLIKLI HABER (TANDOĞAN UYSAL-HÜRRİYET) GERÇEĞE VE HUKUKA AYKIRIDIR (1) VAKUR ÇETİNEL"

Transcription

1 BİZİM PARAMIZLA İSVEÇ TE KÜRDİSTAN PROPAGANDASI BAŞLIKLI HABER (TANDOĞAN UYSAL-HÜRRİYET) GERÇEĞE VE HUKUKA AYKIRIDIR (1) VAKUR ÇETİNEL tarihli Hürriyet Gazetesi nde yayımlanan ve halen internet sitesinde yayını devam eden Tandoğan UYSAL imzalı haberde (Uysal, 2002); İsveç in en yüksek tirajlı gazetesi Aftonbladet de Türk Turizm Bakanlığının katkılarıyla hazırlanan turizm ekinde, Güneydoğu yu Kürdistan olarak gösteren bir Türkiye haritasının yayımlandığı, Türk Turizm Bakanlığı nın 13 sayfalık ilaveye 46 bin kron (yaklaşık 6.2 Milyar Lira) ödediği, bizim paramızla İsveç te Kürdistan propagandası yapıldığı ifade edilmektedir. Seyahat ekinin kapağı (Resim 1) (1) Haberin Hukuka Uygunluğunun Unsurlarıyla Birlikte Değerlendirilmesi Yazının Devamında Açıklanmaktadır.

2 İsveç te yayımlanan yüksek tirajlı Aftonbladet Gazetesi nin turizm eki Bakanlığımızın katkılarıyla hazırlanmamıştır. Anılan turizm ekinin bir sayfasına, üzerinde Stockholm tanıtma büromuzun irtibat bilgileri bulunan görsel bir Türkiye reklamı verilmiştir (Resim 2), (Aftonbladet, 2002). Bu turizm ekinin başka bir sayfasında Türkiye turizmi ile ilgili ayrı bir makale bulunmaktadır. Bu makalenin yanında söz konusu haberde anılan harita vardır (Resim 3). Reklamımız ve makale birbirinden farklı olmasına ve bu makaleye herhangi bir ödeme yapılmamasına rağmen, her ikisini bir manada belirten ilan ifadesi kullanılarak konu çarpıtılmış, sanki haritanın bulunduğu makaleye de ödeme yapılmış gibi bir izlenim yaratılmıştır. Haberde reklama ödendiği ifade edilen SEK in, tarihindeki karşılığı (T.C. Merkez Bankası SEK satış değeri 1SEK=135,495TL dir) x135,495= TL dir. Haberde 6,2 Milyarlık ilan verildiği ifade edilmektedir. Gerçekte bu miktar anılan tarihte 6,2 Milyondur (Altı sıfır atılmadan önce). Bu miktarla, bir sayfa görsel Türkiye reklamı haricinde, bir makale yazdırıldığını, tirajı yüksek bir gazetenin bütün bir turizm ekinin katkıyla çıkartıldığını söylemek mümkün değildir. Haber yayımlanmadan önce, kendisinin büromuza telefon ederek bilgi talep etmesi üzerine, Stockholm Hürriyet Gazetesi Muhabiri Tandoğan UYSAL a bu durum anlatılmıştır. Görsel Türkiye reklamı (Resim 2)

3 Har Börjar Orienten isimli makale ve Tandoğan UYSAL ın haber yaptığı harita (Resim 3) tarihli Hürriyet Gazetesi nde yayımlanan habere konu harita, tarihli Aftonbladet Gazetesinin turizm-seyahat eki içinde yer alan Mikael Persson a ait Har Börjar Orienten isimli makalenin yanında bulunmaktadır (Persson, 2002). Bu seyahat eki içinde onüç sayfa Türkiye ile ilgili turizm-seyahat makalesi bulunmaktadır. Bu onüç sayfa haricinde bir sayfada, üzerinde Stockholm tanıtma büromuzun irtibat bilgileri bulunan görsel bir Türkiye reklamı verilmiştir. Ödeme yalnız Türkiye görsel reklamı için yapılmıştır. Ödemeler daha önce Bakanlıkça onaylanmış medya reklam planlarına uygun olarak yapılmaktadır. Makaleler için ödeme yapılması, içeriklerine müdahale edilmesi söz konusu değildir.

4 Ödemesi yapılan fatura (Resim 4) Aftonbladet Gazetesi nin tarih ve no lu, SEK lik faturasının açıklama kısmında; Türkiye görsel reklamının sloganı Följ rytmen Njut av Turkiet (Ritmi izle Türkiye den zevk al) bulunmaktadır. Bu faturadan görsel reklam için ödeme yapıldığı görülmektedir (Resim 4) tarihli Aftonbladet Gazetesinin turizm-seyahat eki içinde bulunan bir sayfa Türkiye görsel reklamı için SEK ücret ödenmiştir SEK in ödeme yapıldığı tarihindeki TL karşılığı (T.C. Merkez Bankası SEK satış değeri 1SEK=180,923TL dir) x180,923= TL dir (Altı sıfır atılmadan önce). Medya planının onaylanmasından ve reklam gerçekleşmeden önce İsveç teki bankaya ödenek gönderilmesi nedeniyle, ödeneğin gönderildiği tarihlerde kur ve TL karşılığı daha düşüktür. Aftonbladet Gazetesi nin onüç sayfalık özel Türkiye ekinin reklam değeri, bir sayfa görsel reklam için ödediğimiz ücretin on katından daha fazladır ve para ile yaptırılamayacak bir çalışmadır. Özel Türkiye turizm ekinden kimler rahatsız olmuştur? Kürdistan propagandası yapıldığı iddia edilen harita hukuki ve siyasi geçerliliği olan bir harita değildir. Tanıtma müşavirliği olarak bu haritanın söz konusu gazeteden tekzibi istenilmiştir. Hukuki ve siyasi geçerliliği olan harita hepimizin bildiği gibi Lozan Barış Antlaşması ile 24 Temmuz 1923 tarihinde kabul edilmiş olan haritadır.

5 Lozan Barış Antlaşmasını kabul etmeyen birçok ülkenin, yaklaşık bir asırdır, atlaslarında, okul kitaplarında benzer haritalar bulunduğu bir gerçektir. Bu durumu yurtdışında yaşayan vatandaşlarımız bilmektedirler. İsveç te de bu haritaları bilinçli olarak kullanan kişi veya kurumlar bulunmaktadır. Uzun yıllar İsveç te yaşayan, İsveç vatandaşı olan, İsveç te hem ticaret hem Gazetecilik yapan Tandoğan UYSAL da bu haritaları ve bu haritaları kullananları bilmektedir. Hürriyet Gazetesinin, o yıllarda kadrolu, Türkiye de SGK primini ödediği bir personeli değildir (Uysal, 2020). Haber başına ücret almaktadır. Bu haritaları ve bunları kullanan kişi ve kurumları eleştirmek, bunlara karşı yayın yapmak yerine, bu haritaları bilgi dağarcığında tutmuş, Devlet görevlisine, yani Devlete karşı, gerçekleri çarpıtarak, yalan ve iftira ile kullanmayı tercih etmiştir. Benzer durum ile başka ülkelerde çalışan Devlet görevlileri de karşılaşmaktadır (Bakınız benzer bir haber için tarihli Hürriyet Gazetesi Kopenhag/Danimarka haberine "Paramızla TV'de PKK reklamı"), (Turan, 2007). Haber içeriğinde turizm ekinin ayrı bir sayfasında yer alan Türkiye reklamı, aynı ekin başka bir sayfasında olan turizm içerikli makalenin yanında, bulunduğu sayfanın binde otuz üçü büyüklüğünde olan harita, Türkiye aleyhinde İsveç TV kanalında yapılan yayın ve İsveç teki Politikalar ile birleştirilmektedir. Haber bu özellikleri ile asimetrik bir manipülasyon niteliğindedir. Asimetrik manipülasyonun amacı; özel Türkiye turizm ekinin başarısını örtmek, kamuoyunu kamu görevlisi aleyhine etkilemek, görevini yapmasını engellemeye çalışmak ve tirajı yüksek bir gazetede Türkiye reklamı yapılmasını engellemektir. Türkiye aleyhtarı unsurlar, tirajı yüksek gazete veya reytingi yüksek TV yayınlarında Türkiye reklamlarının yapılmasını istememektedirler. Tanıtma Müşavirliğimiz, İsveç te Türkiye nin tanıtımını yapan, İsveç Halkı ile Türk Halkı arasındaki ilişkilerin gelişmesi için çalışan bir Devlet organı olup Müşavirliğimizin başarılı çalışmasından rahatsız olanlar, Türkiye nin olumlu bir imajının olmasını, İsveç Halkı ile Türk Halkı arasındaki ilişkilerin gelişmesini istemeyen unsurlardır. Tandoğan UYSAL a ait söz konusu haberi, tarafımızla hiçbir bağlantı kurmadan, doğruluğunu ve yasallığını araştırmadan, haber, kaynak, alıntı vb. herhangi bir şekilde kullanan kişiler (Özer, 2002) bu duruma ortak olmuşlardır. Anadolu Üniversitesi internet sitesinde yayınlanan Deniz KILIÇ a ait Haber Yapımı Sürecinde Editör ve Editoryal Sistem Hürriyet Gazetesi Örneğinde Bir Laboratuvar Çalışması isimli doktora tezinde (Kılıç, 2003: 154, 155) kullanılan haber ve bu haberin orjinali olduğu iddia edilen ve tez ekinde yer alan haber aynı nitelikte olup gerçek ve yasal değildir. Bu haberin bilimsel bir çalışmada kullanılması bilimsel etik ilkelerine aykırıdır (YÖK, 2016). Tez, editörün gazete muhabirlerinin yazdığı haber metinlerine müdahalesini açıklamakta ancak editörün en önemli görevinin gerçek ve yasal haber yapılmasını sağlamak olduğunu önermemektedir. Bu anlamda bilimsel çalışmalara ihtiyaç duyulduğu düşünülmektedir. Haritanın yanında bulunan Mikael Persson a ait Har Börjar Orienten (Doğu Burada Başlıyor) isimli makalenin içeriği turizm ve seyahat ile ilgilidir. Siyasi bir içeriği bulunmamaktadır. Haritanın büyüklüğü, makalenin bulunduğu sayfanın yaklaşık 0,033 ü (binde otuzüçü) kadardır.

6 MAKALENİN TÜRKÇE TERCÜMESİ Aftonbladet, 27 Nisan 2002 "DOĞU BURADA BAŞLIYOR İki denizde sahil, iki kıtada tarih ve kültür. Doğunun gizemi ve dünyevi Avrupa burada buluşuyor. Son sene İsveçli Türkiye ye seyahat etti ve bunu anlayabilmek çok kolay. Buradaki fiyatlar ziyaretçilerin cüzdanlarını çıkardıklarında yüzlerinin gülmesine sebep oluyor. Buyurun, Türkiye ile ilgili 13 sayfa-paket turundan dağ tırmanışına kadar. Türkiye bonibon şeker içeren bir külah gibi; cömert, rengarenk ve tatlı sürprizlerle dolu. Doğu burada başlıyor! Mürekkep mavisi Akdeniz. Suyu baştan çıkarıcı sıcak. Sahillerden uzak, farklı, misafirperver ve heyecan dolu bir ülke ile karşı karşıyasınız. Kalabalık pazarlarda, bakır ve halılar arasında pazarlık yapılıyor. Esnaflar çay ve vanilya kokan sigara ikram ediyor. Ücretler birkaç yıl öncesi ile kıyaslandığında bugün daha yüksek olmasına rağmen İsveçlilerin bütçesine göre halen uygun. Seyahat bütçeniz biraz daha ekstralara yetiyor. Mesela restaurant ziyareti, Türk mutfağı dünyanın en büyük mutfakları arasında. Sadece yemek bile buraya seyahat etmek için sizi motive edebiliyor. Rakının yanına kömürde pişirilmiş et ve salata ikram ediliyor. Mezeleri tatmayı unutma. Benim favorim cacık, sarımsaklı yoğurt ve nane ile hazırlanır. Türk hamamı ve masajda hayatın güzel anılarından ve akşam vakti nargile içmek. Bu farklılıklar arasında şaşırmamak elde değil. Kıyılar boyunca antik kalıntılar bulunmakta; Efes caddeleri, kütüphanesi ve genelevleri ile bir zamanların New York u yıl eski tiyatro Aspendos ta halen konserler düzenlenmekte ve Türkiye nin en uzun sahili olarak bilinen Patara aynı zamanda Noel Baba, Aziz Nikolaus un doğum yeri. Ülkenin ortasına doğru daha çok sırlar gizlenmekte. Buraya otobüs turları çok uygun fiyata. Bu bölgede turist sayısı daha az, fiyatlar daha uygun ve misafirperverlik daha fazla. Doğa, dağ, ova ve flamingo gölleri sunmakta. Doğuda ise yer altı şehirleri ile masallar diyarı Kapadokya bulunmakta. Türkiye coğrafyası karla kaplı volkanlar, muz bahçeleri, deniz ve yeşilliklerle kaplı. Müziği heyecan verici ve futbolu yükselişte. Galatasaray ve Kennet Andersson un Fenerbahçe si Avrupa nın önde gelen futbol kulüplerinden. Portakal ve karpuzların tadı güneş. Türkiye bağımlılık yapıyor." Yazar: Mikael Persson, Vagabond seyahat dergisinde görevli gazeteci ayrıca Türkiye, Tayland ve Nepal hakkında kitap yazdı.

7 Tandoğan UYSAL tarafından hazırlanan haber, reklamın maliyetini, konuyu ve gerçekleri çarpıtmaktadır. Belgeleriyle birlikte açıklandığı üzere, Türkiye nin Tanıtma Müşavirliği nin tirajı yüksek bir yabancı gazetenin turizm ekinde, hukuki ve siyasi bir geçerliliği olmadığı açık olan bir haritayı, siyasi amaçla ücret vererek yayımlattığı iddiası gerçeğe, hukuka aykırı olup isnat ve iftiradır. Yayımlanan haber yadırganacak ölçüde garip ve tuhaftır. İsveç ten ülkemize gelen turist sayısı 1999 yılında iken, 2000 yılında bu sayı %38 artışla , 2001 yılında %34 artışla ve 2002 yılında ise %1.5 artışla olarak gerçekleşmiştir (KTB, ). Bu süre içinde İsveç ten gelen turist sayısında %100 e yakın bir artış olmuştur. Bu başarının elde edilmesinde, yaptığımız halkla ilişkiler, tur operatörleri ile yapılan çalışmalar, katıldığımız fuarlar ve yapılan reklamlar etkili olmuştur. İsveç basınında ülkemiz turizmiyle ilgili, 2000 yılında 150, 2001 yılı içinde 93, 2002 yılında ise 171 adet haber ve makale yayımlanmıştır. Türkiye ye olan turizm hareketinin yeniden canlandığı, İsveç te bulunan büyük tur operatörlerinin Türkiye ye turlar düzenlediği başarılı bir dönemde, 2002 yılının Mayıs ayında, böyle bir haber yazılmasının amacının ne olduğunu, ne tür duygu ve düşüncelerle yazıldığını halkımızın sağduyu ve takdirlerine bırakıyorum. Halkımızın bilgisine saygılarımla arz ederim. Vakur ÇETİNEL HABERİN HUKUKA UYGUNLUĞUNUN UNSURLARIYLA BİRLİKTE DEĞERLENDİRİLMESİ: Anayasal bir hak olan basın özgürlüğü, kamu yararı ve hukuk kurallarıyla sınırlıdır. Basın özgürlüğünün diğer anayasal haklardan olan kişilik haklarıyla ve hukuk kurallarıyla çelişmemesi için basının gerçeklere saygılı, hakkaniyetli (doğru olanı yapan ve kamu yararını düşünen), tutarlı ve kişilik haklarına saygılı olması, aidiyet duygularıyla (sadakat), mesleki etik ve sorumlu basın anlayışıyla hareket etmesi, demokratik ve çağdaş bir toplumun en büyük beklentilerinden biridir. Hukuk literatürü ve yargı kararları kapsamında, basın özgürlüğünün hukuka uygun olması için, haberin bazı unsurlara sahip olması gerekmektedir. Bu unsurlar gerçeklik, özle biçim arasındaki denge, kamu yararı ve güncellik unsurlarıdır. Sayılan unsurlardan birinin mevcut olmaması halinde haberin hukuka aykırı olduğu, basın özgürlüğünün gerçek amaçları olan kamuya doğru bilgi verme, kamu yararı için çalışma, toplumsal sorunların çözümüne fayda sağlama gibi amaçlar için kullanılmadığı anlaşılmaktadır (Doğan, 2014: ). Haber, belirtilen unsurlar ölçek alınarak aşağıda değerlendirilmektedir:

8 1) Gerçeklik unsuru: Maddi olarak gerçek olmadığı yukarıda delilleriyle açıklanan haber, yayımlandığı tarihte görünür bir gerçeklik de değildir. Görsel Türkiye reklamımız Gazete ekinin müstakil bir sayfasında bulunmaktadır. Haberin içeriği ile bir bağı yoktur. Haber yayımlanmadan önce yapılan telefon görüşmesinde maddi gerçeklik açıklanmıştır. Haber gerekli özen gösterilerek ve gerçek olduğuna inanılarak yapılmamıştır. Haberde, kasıtlı olarak (doğru olmadığı bilinerek ve isteyerek) "Gazetenin turizm ekinin Turizm Bakanlığının katkılarıyla hazırlandığı, bizim Paramızla Kürdistan propagandası yapıldığı, bunun için yaklaşık 6,2 Milyar Lira ödendiği" ifade edilmektedir. Gerçekte, gazetenin turizm ekinin ayrı bir sayfasında, onaylı medya planı kapsamında, görsel Türkiye reklamı ve bu reklam için ödeme yapılmıştır. Ödendiği iddia edilen miktar gerçekte 6,2 Milyondur (Altı sıfır atılmadan önce). 2) Özle biçim arasındaki denge unsuru: Haberin özü (içeriği) ile biçim (Gazete ekinin bir sayfasında yayımlanan görsel Türkiye reklamımız) arasında hiçbir bağ bulunmamaktadır. Gazetenin turizm ekinin başka bir sayfasında, Türkiye turizmi ile ilgili ayrı bir makale bulunmaktadır. Bu makalenin yanında, haber içeriğinde anılan harita vardır. Reklamımız ve makale birbirinden farklı olmasına, farklı sayfalarda olmalarına rağmen, her ikisini bir manada belirten "ilan" ifadesi kullanılarak gerçek çarpıtılmış, sanki haritanın bulunduğu makaleye de ödeme yapılmış gibi bir izlenim yaratılmıştır. Haber içeriğinde ayrıca, görsel Türkiye reklamımız ile hiçbir bağlantısı olmayan, İsveç in devlet televizyonu yayınından bahsedilmektedir. Yapılan haber, zamanlaması dikkate alındığında, ülkede var olan sorunları dikkate almamakta, toplumsal kabullere ve hassasiyete gerekli özeni göstermemektedir. Yapılan açıklamalar çerçevesinde haberin özü ile biçim arasında bir denge bulunmadığı, haberin ölçülü olmadığı açıktır. 3) Haberde kamu yararının olması: Gerçek olmayan, haber içeriği ile reklamımız arasında bağ (denge unsuru ve ölçü) bulunmayan haber, kamuya doğru bilgi vermeye, kamusal sorunları ortaya koymaya, kamusal bir sorunu çözmeye dönük değildir. Haber turizm sezonunun başladığı, başarılı çalışmaların yapıldığı, Tanıtma Müşavirliğinin yoğun olduğu bir dönemde, Türkiye turizmi için yapılan çalışmaları baltalamaya yöneliktir. Bu sebeplerle, haberde kamu yararı bulunmamaktadır. 4) Güncellik unsuru: Haber güncel değildir. Geçmişteki bir olayın hukuka uygun olarak gündeme getirilebilmesi için kamu yararı taşıması gerekmektedir. Üzerinden süre geçmiş haberin, ilk yayımlanmasında da olduğu gibi kamu yararı bulunmamaktadır. Güncel olmayan, gerçeğe ve hukuka aykırı olan haberin Hürriyet Gazetesi'nin internet sitesinde yayınına devam edilmesinde kamu yararı bulunmamaktadır. Haber bütünsel olarak değerlendirildiğinde, haberin gerçeğe ve hukuka aykırı olduğu, hem Türk Medeni Kanunu kapsamında kusurlu ve hukuka aykırı olarak kişilik haklarından olan mesleki saygınlığa saldırıda bulunduğu, hem de Türk Ceza Kanunu nun 267. Maddesi kapsamında isnat ve iftira niteliğinde olduğu düşünülmektedir. Haber basın özgürlüğünün kötüye kullanılması konusunda bir örnek teşkil etmektedir sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla işlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanunun 9 uncu maddesinin birinci fıkrası uyarınca, yukarıda belirtmiş olduğum URL adreslerinde yer alan haber içeriklerinin, içerik sağlayıcısı Hürriyet Gazetesi ve yer sağlayıcısı Andromeda Tv Digital Platform İşletmeciliği A.Ş. tarafından yayından çıkarılması gerekmektedir.

9 Kaynakça: Aftonbladet (2002, 27 Nisan) Görsel Türkiye reklamı, Aftonbladet Resa. Doğan, P.B. (2014) Çatışan İki Değer Haber Verme Hakkı ve Kişilik Hakkı, Ankara Barosu Dergisi, 2014/4, Kılıç, D. (2003) Haber Yapımı Sürecinde Editör ve Editoryal Sistem Hürriyet Gazetesi Örneğinde Bir Laboratuvar Çalışması, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi. KTB ( ) Kültür ve Turizm Bakanlığı Sınır İstatistikleri Yıllık Bültenler. Özer, M. (2002, 13 Mayıs) Olmaz böyle şey Kendi paramızla Türkiye Haritasına Kürdistan yazdırdık!, Haber Vitrini. Persson, M. (2002, 27 Nisan) Har Börjar Orienten, Aftonbladet Resa. Turan, Ü. (2007, 24 Şubat) Paramızla TV'de PKK reklamı Hürriyet Gazetesi. Uysal, T. (2002, 13 Mayıs) Bizim Paramızla İsveç te Kürdistan Propagandası, Hürriyet Gazetesi. Uysal, T. (2020, 6 Mayıs) Gazeteci Tandoğan Uysal ın geri dönük sitemleri!?, Bürüksel Türk. YÖK (2016, 10 Kasım) Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, Karar No: